Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық дамуының ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.Бөлім. XVII ғасырдың соңы XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекетінің ішкі.сыртқы жағдайы.
1.1 Зерттеу жұмысына қатысты тарихи.құқықтық деректер және оның қайнар көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1.2 Қазақ мемлекетінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі.сыртқы жағдайы және оның тарих сахнасындағы алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.Бөлім.Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани .құқықтық дамуының ерекшеліктері
2.1 Халқының қоныстану ерекшелігі: этнографиялық құрамы, этикалық құрылымы және оның территориялық байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
2.2 Қазақ әдет.ғұрып заңдарының маңызды ескерткіштері . Қасым ханның «Қасқа жолы» Есім ханның «Ескі жолы» құқықтық жүйесінің қазақ мемлекетінің қоғамдық.саяси өміріндегі және құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..85

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88
        
        «Интеллектуал – Парасат»
заңгерлік компаниясы
Әлдибеков Жапар Смайылұлы
XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – ... және ... ... мен ... құқықтық және саяси
ілімдер тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов ... ...... ... ... ... ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы; құқықтық және ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ... ... ... ... ... ... ... Смайылұлы
XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және ... ... мен ... ... және ... ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық Зиманұлы
Алматы, 2006 ...... ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – ... және ... ... мен ... құқықтық және саяси
ілімдер тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық ...... ... ... Смайылұлы
XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы ... мен ... ...... және ... ... мен ... құқықтық және саяси
ілімдер тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ... ... ... ... Зиманұлы
Алматы, 200Мазмұны
Кіріспе.................................................................
............................................6
1-Бөлім. XVII ғасырдың соңы XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысына ... ... және оның ... Қазақ мемлекетінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі–сыртқы жағдайы
және оның ... ... ... ... саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық
дамуының ерекшеліктері
2.1 Халқының қоныстану ерекшелігі: этнографиялық ... ... және оның ... ... ... ... ... ескерткіштері – Қасым ханның
«Қасқа жолы» Есім ханның «Ескі жолы» құқықтық ... ... ... ... және ... мәдениетті қалыптастырудағы
орны........................................................................
...............60
Қорытынды...............................................................
...................................85
Пайдаланылған ... ... ... ... әлі де ... ... ... толық зерттелмеген XVII
ғасырдың соңғы ... мен XVIII ... ... ... ... ішкі ... ... оған әсер еткен ... ... оның ... ... ... ... ... тарихи-құқықтық деректердің қатыстыруымен жан-жақты ... ... ... сол ... ... ... ... бар-халықтың қоныстану ерекшелігі, этнографиялық
құрамы, этникалық ... және оның ішкі ... ... маңызды мәселелеріде кешенді түрде сарапталып көрсетіледі.
Дипломдық зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... бойы ... тарихи даму кезеңінде әлемдік өркениеттің көшінен
қалмай өзіне ғана тән дала ... ... ... ... оның ... ... құндылықтарын
қалыптастырып, жетілдіріп келесі ұрпаққа жеткізіп, өрлігімізбен елдігімізді
аяққа таптатпау үшін жанқиярлықпен күрескен ауыр әрі ... ... ... ... айта ... ... ... бірге дамып жоғарғы деңгейге көтерілген
көшпелі өркениетіміздің басты белгілері болып саналатын ... ... ... ... ... бастаулары, билік
пен басқару жүйесіндегі өзімізге ғана тән билер ... ... ... ... ... қоғамының сыртқы әлеммен байланысы, ірі
қайраткерлеріміздің тарих сахнасына шығуы тағы басқа өзекті мәселелер ... ... ... ... «көрсеткеніндей тек тарихи
аңыз ретінде ғана ... жоқ, ... ... ... ... ... нақты әрі нағыз көрінісі болды. Осы тұрғыдай ... ... ... өзінің «Тарих толқынында» атты
еңбегінде: «егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің ... ... ... құрғымыз келсе, онда халық руханиятының ... жөн» [1.296] деп атап ... ... өз алдына мемлекеттік егемендік алған соңғы он бес жылдың
ішінде ... және ... ... ... оңды ... нәтижесінде уақыт талабына сай зерттеушілер де, қазақ ... ... ... ... ... құқықтық-рухани бастауларының
құндылықтарына, еліміздің өткен өміріндегі басты орын алған ... ... мен ... ... ... ... бастады.Кеңес
дәуірі кезінде ұлттық тарихымызды еркін зерттеп шынайы ... сол ... ... байланысты мүмкіндік болмаған еді.
Мұндай жұмыстарға ... ... ... ... ... ... ... «алшақтап» кеткен үшін, «ескілікті көксегені»,
тіпті «ұлтшыл» деп айыптауға дейін барып отырып. Соңда да, бұл ... ... ... да ... ... зерттеулер жүргізілді. Аталған
еңбектерде қазақтың көшпелі қоғамының мемлекеттігі жоққа ... ... ... әдет-ғұрып құқығы өткеннің сарқыншағы, патриархалды-
феодалдық қоғамның қалыптасу көрінісі деп бағаланған болса да, ... ... ... жоққа шығара алмайды.
Осы тұрғыдан дипломдық зерттеу еңбегіміздің жалпы концепциясы
қарастырылып ... ... ... өзегі болып табылатын ... мен ... оның ... ... және ... ... институтының қалыптасу, даму, өркендеу мәселесіне қатысты патшалық
империя дәуірінде бастау алып, кеңестік-тоталитарлық ... ... ... ... ... одан әрі өзінің жалғасын ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың
тек қана жеке элементтері ғана кезедеседі, оның өзі бірыңғай құрылым ... ... ... өз ... өмір сүрді, қазақтар бір-бірімен қырқысып
бытыраңқылықта болды, бей-берекет ... ... ... ... сауатсыз болып,
қайыршылықта өмір сүрді, яғни қазақ ешқандай біріңғай, ... ... ... жоқ» [2.76] ... ұлттық намысымызға тиетін, сыңаржақ,
реакцияшыл пікірлерге тың тарихи деректер, жаңаша ... ... ... оларды теріске шығаруға бағытталған. Соңдықтан қарастырылып
отырған кезеңдегі дәстүрлі ... ... ... жоғарыда
көрсетілген көкейкесті мәселелерін жаңа ... ... ... ... ... ... ... ғылыми талдаудан өткізе
отыра, өз ой-тұжырымдарымызды негіздеп, шынайы, объективті бағасын беру
өзекті мәселе деп ... ... ұлт және ... ретінде қалыптасқан ұзақ әрі
күрделі кезеңді бастан кешкен даму процесінде ... ата ... ... мен ... даму ... ... ... заңтану
ғылымындағы іргелі мәселелердің бірі болып қалып отыр. Өйткені, ол қазақ
халқының қоғамдық – ... ... ... ... ... қалыптасқан,
дәстүрлі қазақ мәдениеті мен өркениеті саласында аса маңызды әрі салмақты
орны бар ... ... ... ... бай ... Ата заңдарының
бастауларын оның жүріп өткен тарихи жолын жан-жақты ғылыми ... ... ... ... жасап, барымызды байыптап, жоғымызды
мүмкіндігінше түгендеу, жалпы құқықтану ... оның ... ... ... ... ... де өзекті мәселелердің
бірі деп сипаттауға толық негіз бар.
Қазіргі төрткүл дүниеде өзінің этностық заңы ... ... ... ... ... мемлекет жоқ. Осы тұрғыдан ұзақ әрі бай
тарихы бар қазақ қоғамы да өзінің этностық ... заңы бар және ... бар ... болды. Бірақ, елімізде осыған дейінгі кезеңде ... ... ... ... қалыптаспағандықтан,қазақ заңтану ғылымының
басқа да теориялық мәселелері сияқты, ... ата ... ... да бір ... ... ... ... зерттеліп, оған оншалықты мән-
маңыз берілмеді. ... ... ... ... мүмкін. Өйткені, әлемдік заң
ғылымының қазіргі талабына қарағанда қандай мемлекет болмасын ... ... ... ... ... ... ... ұлттық заң ғылымы болмаса,
елдің тұтас заң ғылымы ... ... ... ... ... құқықтану ғылымындағы мұндай олқылықтардың орнын толтырып, оны
қазіргі кездегі ғылым талабына сай ... үшін ... ата ... ... ... құндылықтарын қамтыған құқықтану ғылымының
жүйесін қалыптастырып, орнықтыру үшін, оны толықтырып, ... ... ... ... ... күн ... ... мәселелердің бірі
деп қарауға болады. Соңдай-ақ, бұл ... ... ... ... болашақ ұрпақтарын қазақтың құқықтық ... ... ... ... ... патриоттық жауапкершілігін
барынша күшейтудің қажеттілігінен де туындайды.
Мәселенің ... ... ... ... ... ... оның ... нормативтік құрылымын, көшпелі
өмірдің әлеуметтік-саяси, демократиялық-рухани ... ... ... ... ... үшін ... көшпелі әлемі XVIII ғасырдың соңы XIX
ғасырдың басында ғана ... бола ... еді. ... ... ... ... Ресей империясы сияқты шет
мемлекеттердің сыртқы саясаты XVIII ... ... ... ... ... мен ... күшейте түсті. Сонымен бірге бұл саясат – қазақ
мемлекеттігі мен құқығының ... ... оның ... жете ... ... жол ... ... империясы қазақ қоғамын
зерттеуге қатысты іс-әрекетінде ... ... ... ... ... ... ұстанды.
Осы мақсатты көздей отырып патша үкіметі XIX ... ... ... ... қазақ қоғамындағы саяси-әкімшілік басқару
жүйесін, әдет-ғұрып құқығының табиғатын, құрылымын, ... ... ... ... ... бірнеше рет арнайы комиссия құрған болатын.
Патшалық комиссиялардың бірқатар зерттеу қызметінің нәтижесінде қазақтардың
қоғамдық-саяси құрылымын, ... ... ... ... ... Бұл материалдардың ғылыми-танымдық тұрғыдағы ролі
зор болды.
Осы кезде ... ... ... ... «Сборник обычного права
сибирских инородцев» (Самокасов Р.Я., Варшава, 1876 г.); «Народные обычаи,
имевшие, а отчасти и ныне ... в ... ... орде» (Баллюзек Л.Ф.,
Оренбург, 1874 г.); «Обычное право киргизов» (Козлов И.А. ... 1886 ... для ... ... обычаев киргизов» (Маковецкий К.Е. 1886
г.); «Обычное право киргизов» (Леонтьев А.М., 1890 г.) және тағы ... мен ... шыға ... ... кезеңдегі өзекті мәселелерге қатысты келесі
топтағы бірқатар зерттеу ... - XVIII ... ... ... ... әлеуметтік-саяси ахуалын, қазақ хандықтарының Ресей
империясының қол астына өтуі процесіндегі ... ... ... Атап ... осы кезеңде қазақ халқының ... ... ... [4], ... [5], И.П. ... И.И.Крафтың [7], И.П.Фальктің [8], В.В. ... ... [10], ... [11], П.П.Румянцевтің [12],
М.Красовскийдің [13], В.В.Радловтың [14] еңбектерінде осы ... ... ... ахуалы, әлеуметтік топтары жөнінде, құқықтық,
этнографиялық, рухани және ... ... ... ... ... ... ... бұл зерттеулердің басым көпшілігінің сол кезеңде
бастау алған, Ресей империясының қазақ халқына және ... ... ... ... ... ... ... шығуға
бағытталған еңбектер болғандығын баса айтуымыз ... ... ... ... ... мен ізденістерді
қамтитын бірқатар еңбектердің арасынан мән-мазмұны, құндылығы жағынан ... ... бірі – ... «Описание киргиз-кайсакских или киргиз-
казачьих Орд и степей» атты кітабын ерекше атауға болады. Үш ... бұл ... ... сол ... ... бар нақты материалдарға
сүйене отырып, XVI ... ... XVIII ... ... ... ... қоғамындағы орын алған ... ... ... ... жан-жақты сипаттама береді [16].
Алайда, жоғарыда көрсетілген зерттеулердің ғылыми-танымдық тұрғыдан
құндылығы ... ... ... ... мемлекеттігінің пайда
болуы, қалыптасуы, өмір сүру процесіне байланысты үстірт, біржақты ... ... орын ... ... қазақ халқының өзіне, атауына
қатысты кездесетін менмендік, өрескелдік, халқымыздың ар-намысына, беделіне
нұқсан келтірген анайы ... ... ... ашып ... қоғамының көшпелі дәуірдегі қоғамдық-саяси және құқықтық
өмірінің ... ... ... өз ұлтымыздың зиялыларын да бей-
жай қалдыра алмады. Өйткені, олар өз халқының өткен дәуірдегі әлеуметтік-
саяси өміріне, ... ... ... ... ... ... Олар
осы тұрғыдан орыс, еуропа ... ... ... ата заңдарының
артықшылығын, жергілікті халық ... өмір сүру ... ... ... ... ... Бұл салада көрнекті ұлт зиялылары
Ш.Уәлихановтың [17], ... [18], ... ... [20], ... [21] еңбектері айтарлықтай болды.
Қарастырылып отырған дәуірдегі қазақ мемлекеттігінің саяси-құқықтық
тарихын, заңдық нормаларын жинауға, зерттеуге байланысты бетбұрыс ... ... да ... ... ... ... Алайда, бұл зерттеулер көп
жағдайда Кеңес мемлекетінің тоталитарлық саясатының бағытына, мүддесіне сай
жүргізілді. Осы кезеңде қазақ ... ... ... ... ... ... [22], ... [23], Т.М.Култелеевтің [24]
еңбектері, «Материалы по обычному праву казахов» Т.1 (1948 ж.), «Материалы
по политическому строю ... Т.1 (1960 ж.), ... ... ... (1989 ж.) атты көлемді ғылыми-зерттеу жинақтары жарық
көрді.
XVIII ғасырдың ... ... XX ... ... ... ... қоғамының әлеуметтік-саяси, әкімшілік-құқықтық саладағы болған
өзгерістерін жете зерттеген ... ... ... ғалымдары –
С.З.Зимановтың [25, 26, 27], ... [28,29], ... ... [31, 32, 33], ... [34] ... ... әрі танымдық маңызы ерекше болды. ... ... ... ... ... ... ... қол астына
түпкілікті өтіп, оның ... ... ... саяси-әкімшілік
саладағы өзгерістері мен осы дәуірдегі ұлт ... ... ... ... ... объектісі XVII ғасырдың соңғы ширегі мен XVIII ғасырдың
алғашқы жартысындағы қазақ ... және оның ... ... аса маңызды әрі күрделі, әрі қарама-қайшылықты дәуірді бастан
кешкен кезеңдегі ішкі-сыртқы жағдайын сипаттайды.
Зерттеудің пәні оған әсер еткен ... ... оның ... ... ... ... мәселелерін, қазақ қоғамының тарих
сахнасындағы алған лайықты орнын бейнелейтін көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... талдауға мүмкіндік береді. Қазақ қоғамының әлеуметтік – саяси
құрылымындағы, рухани – құқықтық қатынастарының арасындағы ... ... ... қарастырылып отырған кзеңдегі қазақ
халқының қоғамдық – саяси құрылымының ... ... ... есептелген халық
қоныстану ерекшелігі этнографиялық құрамы, этикалық ... ... ... ... ... рет зерттеліп отыр.
Зертттеудің теориялық маңызы ұлттық ... ... ...... ... ... – құқықтық құндылықтарын оқып үйернуге
студенттерге септігін тигізеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.Дипломдық зерттеудің ... ... ... халқының оның ұлттық мемлекетттігінің қалыптасу, даму, өркендеу
дәуіріндегі өте маңызды әрі, ... ... ... ... ... ... есептелетін XVII ғасырдың соңғы ширегі мен XVIII
ғасырдың алғашқы жартысындағы ... ... ... ... ... сараптап, оның тарих сахнасында алған лайықты
орнын талдап көрсету. ... ... ... шешу үшін ... ... ... қойды:
- тақырыптың өзектілігін және оның ішкі мән-мазмұндық табиғатын ашып
көрсету арқылы зерттеуге қатысты ... және ... ... ... ... ... жасау.
- қарастырылып отырған XVII ғасырдың соңы XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... саяси ақуалын жан-
жақты талдау арқылы оның ... ... және ... кезеңіндегі
көкейкесті мәселелеріне объективтік баға беру.
- қазақ қоғамының әлеуметтік-құқықтық және ... ... ... ... ... ата ... ... қоғамдық-саяси өміріндегі және құқықтық мәдениетті
қалыптастырудағы алатын орнын зерттеп–зерделеу.
- ұлттық ... ... ... ... өзегі
болып есептелген – патронимия және ел басқару үрдісі, әлеуметтік жіктелу
(стратификация), қоғамдық ... ... ... көзқарастарды
салыстыра отыра сараптап, зерттеп өз ой-тұжырымдарымызды негіздеу
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... және арнайы ғылыми әдістер құрады. Зерттеу ... ... ... тән ... зерттеу әдісі, анализ
(талдау) және синтез тәсілдері және ... ...... де ... тапты.
Дипломдық зерттеудің теориялық негізін Қазан төңкерісіне дейінгі
Ресей зерттеушілерінің, ұлт ... ... ... ... тарихи-құқықтық тақырыпқа жазылған зерттеу еңбектері, ... және ... ... ... ... жұмысты жазуда
белгілі орыс зерттеушілері П.И.Рычковтің, ... ... ... ... ... ... зиялылары
Ш.Уәлихановтың, И.Алтынсариннің, ... ... т.б. ... арқа ... ... соңдай-ақ, Қазақстанда тарихи-құқықтық ғылымды
дамытуға елеулі үлес қосқан С.З.Зиманов, Ғ.С.Сапарғалиев, М.Т.Баймақанов,
С.С.Сартаев, ... ... ... ... ... Т.М.Күлтелеев сияқты ғалымдардың ... ... ... ... мен ... XVII ... ... ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы
қазақ мемлекетінің нығаю, ... және ... ... ... саяси ахуалы, әлеуметтік-құқықтық дамуының барысы, оның тарих
сахнасындағы және ... ... ... ... ... ... орны кешенді түрде зерттеліп, қазақтың көшпелі өркениетінің
өміршендік идеясы алға қойылып жан-жақты талданады.
- Тарихи сабақтастық, үндестік қағидасын сақтай ... ... ... ... ... ... мемлекет, саясат және құқықтық жүйелер
саласында іске асырған реформаторлық қызметтеріне, және «Қасым ханның қысқа
жолы», ... ... ескі ... ... ... құқықтық мұраларының саяси-
құқықтық идеяларына қазіргі қолданыстағы ... ... ... ... ... сол ... қазаққұқығының маңызы мен аумағы бір
тарихи аймақ шеңберінен шектелмей, адамзат дүниесіндегі ... ... ... лайық деген жаңаша ой-идеяны тұжырымдайды.
- Зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... мен құқығының, басқару жүйесінің даму, қалыптасу мәселесіне
қатысты патша империясы, кеңес тоталитарлық режимі ... ... ... ... ... ұлттық мемлекеті болған емес, оның ... ғана ... деп ... ... реакцияшыл шовинистік,
евроцентристік пікірлер тың деректер, жаңаша көзқарастар негізінде жоққа
шығарылып, оларға тойтарыс беріліп6 егемендікжағдайында ... ... ... ... ... ... ... үрдісі
жан-жақты қарастырылады.
- Қарастырылып отырған кезеңдегі ұлттық мемлекетіміздің қоғамдық-
саяси құрылысына тікелей қатысты-патронимия және ел ... ... ... ... ... ... халықтың қоныстану
ерекшелігі, этнографиялық құрамы, этникалық ... ... ... ... ... де ... түрде талданып
көрсетіледі
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыстың құрылымы мен көлемі
ғылыми-зерттеу тақырыбының міндеттері мен ... сай ... ... кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, төрт бөлімшеден, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1-Бөлім. “XVII ғасырдың соңы XVIII ... ... ... ... ішкі-сыртқы жағдайы, саяси ахуалы және оның ... ... ... ... ... тарихи-құқықтық деректер және оның
қайнар көздері
Нақты тарихи деректерге негізделген қазақ халқының азаматтық ... бір ... мың ... ауқымын қамтиды. Тіпті, ерте замандағы Орталық
Азияны ... ... ... ... ... еске түсірсек, онда
халқымыздың негізгі түп-тамырын осыдан төрт-бес мың жыл бұрынғы ... ... ... ... осы тұрғыдан қарасақ, аса ... ... ... ... ... ... ... дейін жеткен атақты
шығыстанушы ғалым Н.Я.Бичуриннің (Иакинф) еңбектері [44] ... ... ... ... II ғ. – б.д. IX ... ... және Орталық Азияда өмір сүрген көшпелі тайпалардың ... ... да – Ж.Ә.) ... ... саладағы өмірлері
жан-жақты сипатталады. ... ... ... ... ... ... бірқатар ойшыл, ғалымдар – Н.Г. Чернышевскийдің [45], ... [46], Д.И. ... [47], Ш. ... [48] т.б. ... ... болады. Бірақ, олардың басым көпшілігінің пікірінше,
ғұндардан бастап көк ... ... ... кезендегі бұл тайпалардың
көшпелі өмірі, жөңкіле көшу ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы батыс халықтарымен салыстырғандағы
артта қалып қоюын осы себеппен түсіндіреді.
Жоғарыда айтылған зерттеу еңбектерімен ... XIII ... ... ... өмір ... көшпелі тайпалардың саяси-әлеуметтік, рухани
саладағы даму ерекшеліктері туралы арагідік ... сол ... ... ... мен ... қалдырған жазбаларынан кездестіре
аламыз. Тарихи мағлұматтарға сүйенсек, П. Карпинидің 1246 ж. Қарақорымда
болғанын, Рубруктің 1252-1254 жылдары саяхатшылықпен ... ... ... ... жүріп өтіп, аялдағаны белгілі [49].
Сонымен, қазақ халқының (мемлекеттігінің) әлеуметтік-саяси, құқықтық-
рухани, экономикалық ... ... ... ... ... ... шартты түрде төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Бірінші кезең XVI-XVIII ғасырлар ауқымы, екінші кезең - XVIII ... ... ... ХІХ ғ. ... дейінгі, яғни қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... толық кіріп, бодан болуымен сипатталады. Үшінші кезең, ХІХ ғасырдың
70-жылдарынан, 1917 ... ... ... ... аралықты қамтып,
төртінші кезең - 1917-1991 жылдар аралығындағы ... ... ... ... жүйесінің үстемдік ету ... 1991 жылы ... ... ... ... ... жеткізіп бодандықтың “томағасын” сыпырып тастауы еліміздің, халқымыздың
тарихындағы жаңа да ... ... ... ... ... ... ... әр кезеңді қамтып, жарияланған материалдар ... ... ... және ... ерекшеліктермен де сипатталады.
Сондықтан, әртүрлі деңгейдегі материалдар негізіне сүйене отырып, қазақ
халқы туралы төмендегідей ... ... ... ... болады.
Біріншіден, - көшпелі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық, саяси-
құқықтық өмірі, ...... ... ... ... ... және
экономикалық өмірінің кеңістігіне біртіндеп кіру процесін, үшіншіден - орыс
халқымен арадағы өзара қарым-қатынас нәтижесінде қазақ халқының ... және ... ... ... ... сипаттайды.
Қазақтар туралы алғашқы деректер ХVІ ғасырдың екінші жартысындағы орыс
жылнамаларында да сақталған. Осы ... ХVІ ... ... ... ... ... бірнеше құжаттар сақталып, оның мерзімі - 1595
жыл деп көрсетіледі. ... та осы ... ... 1694 ... дейінгі аралықта
бізге мәлім емес себептермен орыс-қазақ ... ... ... ... архив материалдарында кездеспейді. Бұдан орыс және қазақ
мемлекеттері арасындағы байланыстар сол кезеңде тоқтап, ... ... ... қорытынды жасауға болмайды, яғни екі жақты өзара байланыстар
жалғасын тапты. Негізінен бұл жағдайды объективті ... ... ... ... А.П. ... Н.Г.Апполованың [50]
пайымдауынша, ХVІІ-ХVІІІ ғасырлар ауқымында ... ... ... ... ... ... деректер беретін, Г.Ф.Миллердің коллекциясынан
алынған “Списков Тобольксой Архивы” деп ... ... ... ... ... дейін жетпей жоғалып кеткендігі, сондай-ақ
сол кезеңге қатысты бірқатар архив ... ... ... ... ... қайтадан қалпына келтіру мүмкіндігінен айырылғаны
туралы пікір ... ... бұл ... Н.Г. ... ... ... В период с 1716-1730 гг. Несмотря на значительность событий,
в фонде ... ... ... ... 5 дел [51]. ... ... ғасырлар көлемінде орыс-қазақ қатынастары туралы
нақты хабардар ... ... ... ... ... айтуға
болады. Бұл тұрғыдан Ресей патшасына елшілікке жіберліген Әз-Тәуке ханның
елшілері Тұманшы, Қаби, ... ... ... деректерді кездестіруге болады.
ХVІІІ ғасыр ауқымында қазақтардың әлеуметтік ... ... ... және ... ... жеке маңызды мәселелерді
қамтитын ... ... ... Мәселен, қазақтардың Ресей
империясының қол астына кіруі, Тевкелевтің Мәскеуге ... ... ... деректер негізінен орыс елшілерінің, саяхатшыларының қазақ жерінде
болғаннан ... ... ... ... тіпті мақала түріндегі мазмұнда, сипатта берліген. Бұл
құжаттардың басым ... ... ... ... ... ... шықты [52].
Бұл құжаттардың маңыздылығына қысқаша тоқталсақ, қарастырылып отырған
кезеңдегі қазақ мемлекетінің ішкі өмірі мен оның ... ... ... ... ... ... материалдар жинақталған.
Қазақтар туралы ең алғашқы әдеби-жазба ... ... ... жәдігердің бірі – 1627 жылы ... ... ... ... кітабын” (“Книга Большому Чертежу”) қосуға болады. Бұл кітап
ХVІІ ғасырдың басында қазақ даласында әскери-барлау іс-әрекетін, мақсатын
жүзеге ... үшін ... ол ... ... ... бейнеленген.
«Книга Большому Чертежу» [53] («Үлкен Жазба кітабы») біздің заманымызға
дейін бірқатар варианттар түрінде ... ... ... ... ... зерттеумен айналысқан К.Н.Сербина бұл ... 38 ... ... ... ... Жазба кітабы» бірнеше рет қайта
көшіріліп, немесе бастырылып, нәтижесінде ХVІІ ... ... ғана ... ... ... ... құжат болды деп
тұжырымдауға болады. Бұл кітапта сол кездегі қазақ Ордасының жоңғарлармен,
ноғайлармен ... ... ... және оның ... жер ауқымы
көрсетіледі. Осы кітап арқылы қазақ сахарасы мен Орта Азияның жер ... ... ... бағамдап, зерттеген А.И.Макшеев бұл туралы
былай деп пікір білдіреді: «Книга Большому Чертежу» представляет ... и ... ... ... ... ... ... быть cделано на основании непосредственного и самого ... с ними ... ... ... Академиясы Тарих және ... ... ... ... ... ... үшін
құндылығын жоймаған, XVI-XIX ... ... ... ... ... сан-қилы мәселелерін сипаттайтын, мән-
мазмұны жағынан өте кең ауқымдағы құжаттар жинақталған [52.742]. Бұл құжат
жинақтарының құндылығы сонда, біріншіден, ... ... ... ... және жеке ... нақты ашып көрсетуге септігі тисе,
екіншіден, бұл құжаттарда кең ... ... ... қамтитын, сол
кезеңдегі қазақ хандығының ішкі өмірі мен сыртқы саяси ... ... ... ... ... бағыттарындағы жүргізген сыртқы
саясатынан жан-жақты мағлұмат береді. Әсіресе, орыс-қазақ қатынастары
мәселелерін талдап, сараптауда ... ... ... ... аталған орыс-қазақ қатынастарына қатысты құжат-жинақтарының
арасынан зерттеліп отырған ... ... ... ... ... ... басты назар аударылды. ... орыс ... ... ... ... пен ... Істер
министрлігі алқасының жарлықтары, патша үкіметінің губернаторлармен,
хандармен, сұлтандармен, батырлармен, ... ... ... ... ... ... ... бастығының, Батыс-Сібір генерал-
губернаторларының қазақ хандарымен, басқа да қазақ сахарасы билеушілерімен
болған ... ... ... ... жеріне жіберілген
дипломатиялық өкілдерінің, азаматтық және ... ... ... ... ... Орыс және ... саяхатшыларының жазба деректері ... ... ... ... тұрғысынан атап өтетін жайттын бірі – ... ... ... XYI-XIX ... дамуы, оның ішкі-сыртқы ахуалына қатысты
құжаттық материалдардың молдығына қарамасатан, зертелліп отырған ... ... ... деректердің онша көп еместігін атап өткен жөн
болады. ... осы ... ... қатысты жазылып, ... ... ... ... ... ... топқа бөліп қарастыруға
болады. Олардың алғашқысы – XYI-XYII ... ... ... ... ... сахарасымен, халқымен таныстырудың алғашқы қадамы
жасалып, оның ел-жұрты туралы мағұлматтар беріледі. ... ... ... ... қазақтар тұрғысындағы алғашқы қайнар көздер деп саналғанымен
екінші тұрғыдан, бұларға ғылыми-ізденістік элементтерінің жиынтығы ретінде
қарауға болады.
Тұнғыш рет қазақтар ... ... ... ... ... ... XY-XYI ғасырлардағы орыстың әдеби жылнамаларында ... ... ... ... 1575-1584 жылдардағы сақталған патша
архивінің тізімінде: «...в 38-ящике ... ... и ... ... ... [55.339] ... ... шығатын түйін – аталған құжаттар
архивінде қазақ ... ... орыс ... ... ... арнайы тыңшылардың қазақтар жөнінде ... ... ... ... деп ... ... Осы тұрғыдан қазақ
даласына әр кезде арнайы тапсырмамен, яки ... ... ... түсіп, келіп-кеткен, оның халқының салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, мәдени-
рухани өмірі туралы белгілі бір деңгейде ой түйіп, ... ... ... ... ... Губиннің, Австрия дипломаты Сигизмунд
Герберштейннің, Италия ... ... ... орыс ... Чебуковтың, Семен Мальцевтің, ... ... ... ноғай князі Жүсіптің және ағылшын саяхатшысы Антонино
Дженкинсонның [56] ... ... ... ... атап ... ... тақырыбына қатысты екінші топтағы материалдар – XYIII ғасырдың
алғашқы ширегін, яғни қазақ хандықтарының Ресей империясының қол ... ... ... ... ... Осы кезеңде қазақ
халқының өмірін алғаш зерттеушілердің бірі – Орынбор ... ... П.И. ... [4.69] ... Ол өзін патша әкімшілігінің ресми
лауазымдағы шенеунігі ... ғана ... ... ... ... ... өте мән бере зерттеген ізденгіш-ғалым, саяхатшы тұлғасында да
танылды. Бірақ П.И. Рычковтың патша ... ... ... ... ... ... оның барлық енбектерінің тұжырымдары мен
қорытындыларына орыс ... ... ... ... ... қолтаңбасын айқын байқаймыз. Сонымен бірге XYIII ғасыр ауқымында
(1768-1774 ж. ж.) ... ... ... ... ... ... кең ... жан-жақты зерттеу мақсатымен академиктер И.Г. Георги,
И.П. Паллас, И.П. Фальктің, ... Н.Н. ... [57] ... ... ... ... ... осы кезеңдегі қазақ
қоғамының ішкі ахуалын, жағдайын жіті бақылаудың, ... ... ... ... бар ... материалдар қалдырды. Мәселен, И.Г.
Георгидің, И.П. ... ... ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік топтары жөнінде, сауда ... ... сол ... ... ... нақты сипаттама
берілген.
Кіші жүз, Орта жүз қазақтарын Ресей империясының қол астына ... бел ... ... ... роль атқарған А. Тевкелевтің [15]
XYIII ғасырдағы қазақ-орыс қатынастарына қатысты қалдырған кең ауқымды,
бағалы материалдары да ... ... ... бола ... құнды жәдігердер
деп бағалауымыз керек.
Қарастырылып отырған кезеңдегі ғылыми ... мен ... ... ... бірқатар еңбектердің арасынан мән-мазмұны, құндылығы
жағынан орын алатын іргелі еңбектің бірі – А.Левшиннің ... ... ... мен ... ... [16] ... ... бар – Ж.Ә.) атты кітабын ерекше атап өтуге болады. Үш
бөлімнен тұратын бұл еңбек 1832 жылы ... ... ... көргенімен,
автор, сол кездегі қолда бар нақты материалдарға сүйене отырып, ... ... XYIII ... ... ... ... қазақ
қоғамындағы орын алған саяси оқиғаларды жан-жақты сипаттама береді. Әдетте,
қазақ қоғамын әр саладан ... ... ... дейінгілер де
қазіргілер де – Ж.Ә.) бай ... ... ... ... көзі ... бұл еңбекті кең түрде пайдаланады. Мәселен,
А.Левшиннің бұл еңбегінде осы кезеңге қатысты қазақтардың ... ... ... ... ... ... былайша түсіндірледі:
- қазақтардың қоғамдық ұйымының негізіне тайпалық ... ... ... ... ... қандық, туысқандық
белгілерді сипаттайды.
- қоғамның этниқалық құрылымына корпаративтік (жеке, ерекшеленген –
Ж.Ә.), субэтниқалық топтар кіреді.
- ... ... ... ... орталық биліктің әлсіздігі, тайпалардың дербес өзін-өзі ... ... ... ... ... ... «өзара тиімділікке» негізделген
отбасылық-туысқандық бірлестік деп сипаттайды. Тағы бір атап ... ... бұл ... ... ... ... ... халқының өзіне, оның атына қатысты шығарманың өне
бойында ... ... ... ... ... беделіне нұқсан келтіретін анайы атаулардың, эпитеттердің
орын алғандығын ашып айтуымыз керек.
Қазақ хандықтарына патша империясының саяси ықпалының біртіндеп күшеу
процесінің жүруі ... ... ... ... ... ... де ... болады. Әсіресе, оның «Сборник узаконении о
киргизских степных областей» деп аталатын еңбегінде ... ... ... ... ... басқарылу ерекшеліктеріне қатысты көптеген
материалдар берілген. Аталаған жинақтың алғашқы бөлімінде ... ... ... ... беріліп, онда қазақ жүздерінің Ресей империясының
қол астына кіру процесі қарсаңындағы қазақ қоғамының ішкі және сыртқы саяси
ахуалы ... ... ... ... Бұл ... И.И. ... ... Ресей империясының орталық саясатын жүргізудің белсенді идеологы
және жақтаушысы ретінде Кіші ... ханы ... осы ... қосқан
«тарихи еңбегін» әсірелей бағалап, мадақтайды. Сондай-ақ бұл еңбекте
қазақтар өмірінде пайда ... ... ... ... ... егін егу, ... ... кәсіптері жөнінде деректер
беріледі.
Қазақ хандығының саяси-мемлекеттік ... ... ... ... ... жан-жақты дәйекті метериалдар негізінде зерттеген,
талдаған академик В.В. Вельяминов-Зерновтың [9.342] еңбегін де ... ... ... Ол ірі ... ретінде көптеген тарихи еңбектерді
орыс тіліне аудару арқылы өз зерттеулерінде жиі қолданған. Оның кітабында
XVI-XVII ғасырлар ... ... ... саяси-әлеуметтік,
экономикалық, шаруашылық өмірінің әр ... ... ... қызықты, бағалы деректер келтіріледі. Дегенмен В.В. Вельяминов-
Зерновтың еңбегінде қазақ мемлекеттігінің ... ... ... ... ... байланысты мәселеде үстірт, біржақты пікірлердің орын
алатынын айта кеткен жөн. Атап ... ... ... ... және
шаруашылық қатынастарда артта қалған, тек қана мал ... ... ... ... ... ... одағы түрінде
пайда болған, көшпелі тайпалардың орнықсыз, тұрақсыз мемлекеттік құрылымы
ретінде қалыптасқан деген сыңаржақ ... ... ... Ірі ... В.В. Бартольд [58] өзінің бірқатар еңбектерінде монғол және Орта
Азияны ... ... ... ... ... ... факт-деректер
келтіреді, мұнда қазақ халқы туралы да нақты мағлұматтар ... ... ... ... мемлекетіміздің ірге тасы, түп
қазығы болып есептелетін қазақ руларының әлеуметтік ... ... ... ... ... Н.А. ... [10.149]
жұмыстарынан да табуға болады. Ол қазақ руларына қатысты өз пікірін былай
деп ... ... ... ... имена, записанные многие века тому
назад китайскими историками, - конечно, вследствие политического значения
носивших их ...... ... и ... [10.34]. ... ... хан шапқыншылығының нәтижесінде жаулап алынған
бірқатар қазақ рулары: Үйсін, Қаңлы, Қыпшақ, Жалайыр, Керей, ... ... ерте ... ... ... мен ... ... екенін
білеміз.
Қазақ қоғамының осы кездегі қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... ... да кездестіреміз, алайда ол, рулық тұрмыс-салт мәселесінің
мәнін дұрыс түсіндіріп көрсетпей, кейбір әдебиеттердегі сыңаржақ пікірлерді
механикалық жолмен ... ... ... ... ... ... ... алатын қазақ халқының
тарихи туралы пайдалы материалды П.П. Румянцевтің [59] еңбегі арқылы білуге
болады. Автор XVI ғасырдың ... ... ... ... ... шептерінің қазақ жеріне жақындасудың жалпы тарихи процесіне
объективтік тұрғыдан дұрыс баға береді. Ал XV-XVIII ... ... ... әлеуметтік-саяси қатынастарды патриархалдық-феодалдық деп
атап, қазақ даласында феодалдық қатынастардың толық жеңуі үшін ... ... ... ... ... қате ... айтады. Қарастырылып отырған
тақырып ауқымындағы мәселелерді сараптауда, талдауда М. Красовкийдің
[13.468] жұмысына да ... ... мән ... ... бар. Ол өз еңбегінде
XVIII-XIX ғасырлар ауқымындағы қазақтардың саяси-әлеуметтік өмірімен
шаруашылық жүргізу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өмірінің көшіп-қону процесіндегі мал
шаруашылығының маңызын ... атай ... ... ... өмір-салты,
мал шаруашылығының, ішкі тартыстың, қырқысудың негізінде пайда болды деп
тұжырымдайды. Сондай-ақ бұл еңбекте қазақ қоғамның ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс баға
берілмеген. Өйткені, оның қазақ халқының саяси-әлеуметтік, таптық ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
қонақжайлық дәстүрін, олардың ... ... ден ... ... ... қатынастармен байланыстырып
қарастырады. Автор, Бас штаб офицерлерінен ... ... ... ... ... кітаптағы кейбір фактілер де қазақ
халқын көзге ілмеу, менсінбеушілік және менмендік саясаттың ызғары есіп
тұрғанын ... ... ... ... тілдік және әдеби ортасына, мұрасына
ерекше мән беріп, терең зерттеген әйгілі шығыстанушы-ғалым В.В. ... Ол ... ... зерттеу еңбектерінің ішіндегі «Из Сибири» деп
аталатын кітабында қазақ қоғамының саяси, этно-әлеуметтік, шарушылық-мәдени
құрылымын көп уақыт бойы жіті ... ... ... ... ... былай дейді: «Я сам долго жил среди казахов и имел возможность
в том, что у них ... не ... а лищь ... от ... но ... ... урегулированные культурные
отношения» [14.749]. Ол қазақтардың көшпелі өмір-салтын, отырықшы
халықтардың ... даму ... ... ... ... ... бір ... сатысы ретінде сипаттап, олардың іс-әрекетіне, мінез-
құлқына басқаша көзқараспен, пікірмен қарау қажеттілігін тұжырымдайды.
Қазақтың көшпелі өмір-салт дәстүрін, шаруашылық жүргізу ... ... ... ойлау жүйесі деңгейін жан-жақты талдай келе,
В.В.Радлов, қазақтардың көшіп-қону ... иен ... ... «көшіп
жүрген құбылыс» ретінде қарамау керек, өйткені көп ... ... ... ... ... ... оны сақтап қалу мүмкін емес, екіншіден;
көшпелі өмір сүру тәсілі – оның әлеуметтік құрылысымен ... ... ... ... ... өзгешелігі – олар көптеген
ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... бірігіп
қорғануға бейімделген жалпы шығу тегі жағынан қандас, сабақтас топтар деп
тұжырымдайды.
Қарастырылып ... ... ... ... тарихына, этнографиясына,
саяси-әлеуметтік, әдет-ғұрыптық, шаруашылық саласына қатысты қызықты, әрі
құнды материалдарды халқымыздың алғашқы ғалымы – Ш. Уәлихановтың ... де таба ... оның ... қазақ халқының саяси-құқықтық, ... ... оның ... ұлт ... дамуындағы этниқалық,
әлеуметтік-экономикалық процестермен тығыз ... ... ... ... ойлы пікірлер мен идеяларды табамыз.
Мәселен, ол қазақтардың қоғамдық ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасы арқылы пайда болғанын
айта келе, қазақ халқының құрылу, қалыптасу процесіндегі әртүрлі тайпалық
топтарды ... ... ... ... ... ... рөлін
ерекше атап өтеді. Сондай-ақ ол, ... ... даму ... ... ... «организмнің» ортасына, жағдайына, салт-санаға
байланысты құбылыс деп қарастырады. Сондықтан қазақ қоғамында ... ... ... да ... ... әрекеттерді орыстар немесе европалықтар
ойлаған пікірмен, ... ... ... ... еместігін алға
тартады.
Қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, құқықтық, мәдени-шаруашылық
саласындағы ... ... ... ... Ы. ... В.И. Плотниковтың, М.С. Бабажановтың еңбектерінен де табуға
болады.
Зерттеліп ... ... ... ... ... ... өмірі саласындағы сан-алуан қатынастарды реттеп бір
жүйеге салуда қазақтың әдет-ғұрып ... ролі мен ... аса ... айтуымыз керек.
Өзінің қазақ даласындағы отарлық саясатын түпкілікті жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығын жан-
жақты зерттеуге, талдауға, сараптауға ерекше мән беріп, өз эмиссарларын
жіберіп тұрғаны ... Осы ... ... әдет-ғұрып құқығын ден
қойып алғаш зерттегендердің бірі – А. ... ... ... ... ресми өкілі ретінде, оның отарлық жүйесін қазақ жеріне
біртіндеп енгізу саясатын жүзеге ... үшін ... ... келіп,
арнайы еңбек [16] жазғаны белгілі. Бұл еңбегінің XIV-тарауында А. Левшиннің
XVII ғ., соңыңда кодификацияланып, бір жүйеге түсірілген ... ... ... ... ...... ... «Жеті жарғы» заңына
сипаттама береді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, «Жеті ... ... ... ... осы кезге дейін қолда бар нұсқалармен
салыстырғанда ауқымы, ... ... ... ... деп ... ғасырдың алғашқы жартысында басқа да бірқатар патша империясы
шенеуініктерінің ... ... ... ... кешенді түрде
зерттеудің нәтижесінде өте кең ... ... ... Бұл материалдардың көпшілігінің қарастырылып отырған кезеңдігі
қазақ мемлекетінің саяси-қоғамдық, ... ... ... ... ... мән-маңызы зор. ... ... ... ... ... ... 1824 құрастырылған «Материалы по
казахскому обычному праву и положения на них Омского ... ... деп ... ... ... Бұл ... ... мазмұнына зер
салсақ, сол кездегі қазақ ... ... ... соты мен ... ... ... ... кісі өлтіру, ұрлық, ұрыс-керіс,
барымта т.б. қылмыстар тұрғысындағы талап қою, сот жүргізу туралы ... ... ... ... ... ... әрі қызықты материалдар,
1846 жылы ... ... ... ... ... ... айтуға болады [62.71].
Бұл құжаттар жинағында негізінен ... ... ... ...... ... яғни ... малға меншіктің нысанына
мұрагерлік құқығы мәселелері қарастырылған. Аталған ... ... ... ...... бұл ... қазақ халқының
салт-дәстүрі мен көшпелі өмір ... ... ... адамдар арқылы
жинақталған болса, екіншіден; қазақтардың құқықтық тұрмысының ... ... ... құқығы жөніндегі ерекше мазмұнды деректерге
ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеуінік Д. ... ... ... ... әрі ... В. Григорьевтің тікелей қатысуымен, ат
салысуымен ... ... ... ... ... ... ... жинағы қазақтың әдет-ғұрып құқығын жан-жақты ... 128 ... мен ... басылған мөрлері мен қолтаңбалары
арқылы рәсімделген. Бұл материалдар да объективті түрде, яғни ... ... ... ... ... төлеңгіттер, ақсүйектер жөніндегі,
шариат негізіндегі алым-салық туралы, қазақ ауылының ішкі ... ... ... кәсіпкерліктің дамуы тұрғысындағы материалдар
жинақталған.
Қазақтың әдет-ғұрып құқығын салыстырмалы түрде зерттеп, ... ... ... империясының қол астына қарау процесі аяқталғаннан
кейінгі кезеңдегі қазақтардың қоғамдық өмірін жан-жақты саралауға мүмкіндік
беретін әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... ... А.Ф. Баллюзектің 1871 жылы жарияланған «Народные обычаи,
имевшие отчастии и ныне ... в ... ... орде силу ... ... ... обычаи киргиз» [64] атты еңбектерінен
де табуға болады. Жалпы алғанда, бұл аталған еңбектерде сол кездегі ... ... ... ... ... кеңінен сипаттама
беріліп, қазақтардың ... ... ... ... ... ... ақуалды бейнелейтін, олардың әлеуметтік-құқықтық өмірінде
болған өзгерістерді бейнелейді.
Қарастырылып отырған тақырыптың қазіргі ... ... ... ... зер салатын болсақ, XVIII-XIX ғасырлар
ауқымындағы қазақ ... ... ... ... жан-жақты
жіліктеп талдау жасаған әйгілі зерттеуші, академик С.З. Зимановтың [26]
іргелі еңбектерінің ... және ... ... ... ... бар.
Құқықтану саласындағы ғылыми ізденістердің жаңа ... ... ... ұлттық мемлекет идеясы ауқымында жаңаша серпін алып, сүрлеу ... ... ... қазақтың әдет-ғұрып құқығын зерттеп, сұраптауда
тың принциптік бағыт, ... ... ... яғни оны қазақтың дәстүрлі
құқықтық мәдениеті аспектісі ретінде өзектес етіп қарастыру бұл мәселенің
көкейтестілігін жаңа ... ... ... ... ... көздерінің үлкен тобын қамтитын
этнографиялық-фольклорлық деректер екенін де атап өтуге болады. Олардың
қатарына қазақ халқының ... ... ... ... халық
эпостарын, қазақ билерінің сот жүргізу тәжірибесінің үлгілерін ... ... ... оқиғалар негізінде қазақ халқының төл тарихи
ретінде қабылданып, өзіндік ... ... ... ... ... ... дана сөз зергерлерінің аузынан шыққан шешендік
сөздерді қосуға болады [135.10].
1.2 ... ... ... өрлеу кезеңіндегі ішкі-сыртқы жағдайы,
саяси ахуалы және оның тарих сахнасындағы алатын орны
Тарихи ... ... XVI-XVII ... ... ... ұлт ... мемлекеттігіміздің саяси-әлеуметтік және экономикалық жағынан
жан-жақты нығайып, өрлеу сатысындағы ең бір күрделі әрі ... ... ... пайымдаймыз. Өйткені осы кезеңде қазақ халқы саяси тұрғыдан
бірауыздылыққа, біртұтастыққа, бірлікке қол ... өз ... ... ... ... ... ... дербес төрт хандыққа -
Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... хандығына
қараған қазақ тайпалары енді біртұтас қазақ ... ... ... біріктірді. Қазақтардың этниқалық территориясы мен хандығына бірікті,
яғни сол ... ... ... ... Қазақстан аумағын түгелге жуық
қамтыды. Бұл бірігу бұрыннан басталған қазақтың халық ... ... ... ... кезеңдегі қазақ мемлекетінің жер аумағының барынша кеңейіп, бір
орталықтан басқарылатын хандық ретінде, оның ... ... ... ... ... ... ... бірлестікке айналғанын
сол дәуірдің белгілі жиһанкез-саяхатшысы Джон Ганвай ... ... ... ... ... деп ... жөн – Ж.Ә.) занимают очень
обширные территории, граничащую с ... ... на ... с ... и гор. Ташкентом на востоке, с ... и ... ... ... на юге и с ... Яик на западе. Они делятся на три орды или
племени находящиеся под верховной ... ... ... ... халқы этникалық, ұлттық, мемлекеттік біртұтастыққа, дербестікке
қол жеткізгенімен, елдің ішкі, сыртқы жағдайында саяси ... ... ... ... ... кешірді. Бұл қалыптасқан ахуал ... ... ... де ... жылы ... хан ... ... соң орнына отырған Есім хан қазақ
тарихында «Еңсегей бойлы Ер Есім» ... ... ... болды. Оған бұл атақ
1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мавренахрға ... ... ... ... үшін ... екен [65.202].
Есім хан – Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының Түркістан
қаласындағы хан ... ... Хан ... ... соң Бұхара хандығымен
бітім-шарт жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт ... ... ... [66.262]. Ол қазақ хандығын бір орталыққа бағынған күшті
мемлекет етіп ... ... ... етіп ... көп күш-жігер жұмсады.
Қазақтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрін бір жүйеге түсіріп жинақтап біріктіріп,
«Есімханның ескі жолы» деп аталған ... ... ... Бірақ Есім
ханның қазақ халқын бір ... ... ... ... болған
сепаратистік пиғылдағы кейбір сұлтандар қазақ мемлекетін бөлшектуге тырысып
бақты.
Ташкент ... (1598 ж.) ... ... ... соң оны ... ... Жалым сұлтанның баласы, Тұрсынмұхаммед басқарған еді. Ол көп
ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет ... ... өз ... ақша соқтырып,
халықтан «бажы және хараж» ... ... ... ... ... ... ... саяси бытыраңқылыққа ұшырап, екіге бөлініп, Түркістан
қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент ... ... ... ... ... еді. Олардың арасында соғыс қақтығыстары болып, екі жақ та қырғыз,
қарақалпақ, ойрат билеушілері тарапынан өздеріне ... ... ... ... ... Мәселен, Мұхаммед Юсуп Мунши ... ... ... за ... ... ... не ... но и каракалпаки и ойраты. Так как племена казахов и калмыков ... ... ... к ... то ... и как ... они ... на окраинные районы охраняемого государства Мавреннахра» [68.86] деп
дерек келтіреді.
Есім хан мен Тұрсын ханның арасындағы күрестің шиеленісуі нәтижесінде
1627 жылы Есім хан ... ... ... ... ... өз қол астына
біріктіріп оның мемлекеттік тұтастығын сақтап қалды.
Есім ханның ... ... ... ... ... ... ... мемлекетін біріктіру жолындағы қажырлы күрестері
халқымыздың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек ... ... ... ... ... түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін
байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді,
сонда Есім ... ... ... жырау оны мынадай жырмен оятады:
«Ей қатаған хан Тұрсын ... ... ант ... елді жылатып,
Жер тәңірісіп жатырсың.
Хан емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың,
Алтын тақта жатсаң ... ... ... ... ... ер ... келіп тұр.
Шашқалы тұр қанынды,
Кешікпей содан қатарсың !» - деп, ... ... Есім хан ... ... ... басын алады [69.849].
Есім хан қазақ елінің тұтастығын, ... ... қалу ... ... дара, ерен ерлігімен көзге түскен талантты ... ... ... ... ... ... де ... білді. Оның мысалын біз,
XVII ғасыр ауқымында біртұтас қазақ ... ... ... ... ... ... әлі де болса аймақаралық ... ... ... ... ... ... ... ішкі саяси күрес-тартысты ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Бұл реформаның негізгі мәні – қазақ елінің басқару ... ... ... ... ... тұқымдары сұлтандар мен төрелердің билік
өкілеттігін біртіндеп шектей отырып, рулық, тайпалық ауқымдағы билер ... ... және ... ... орнықтыруға бағытталған
шаралардың алғашқы қадамы еді. Сонымен, Есім хан енгізген саяси өзгерістер
кезеңінен бастап, Шыңғыс ... ... ... ... ... өкілеттіктеріне белгілі бір деңгейде шектеу қойылып, ауылдық, рулық,
тайпалық қауымдастықтары басшыларының билік ауқымы, басқару ... ... ... ... ... төңкеріс жасалып, дала
демократиясының шынайы ... ... аса ... Бұл ... ... саяси-әлеуметтік өмірін жіті, тиянақты зерттеген А.П. Рычков былай
тұжырымдайды: ... «Правительство в тех ордах по большей части ... ... ибо кто в ... роде ... и ... того ... Но ... подлежащей не только старшины, но сами ... ... ... не ... ... ... когда для добычи ездят или защищаются
от неприятелей своих, ханам и старшинам ... ... по их ... и поступают...» [49.183].
Есім хан жүргізген реформаларға негізгі арқау болған, әдет-ғұрып
ережелерінің бір жүйеге түсіріліп, ... ... ... ... ескі жолы» деп аталып, онда хандар, билер, ... ... ... өзара міндеттері мен құқтары қамтылған. ... ... ... ... мазмұны жағынан бұл заңның
түбегейлі идеясы ежелгі әскери демократия арнасына барып ... ... ... ... қазақ елінің осы кезеңдегі жоғарғы заң шығарушылық
билігі мәслихаттың құзырымен жүзеге ... Оның ... ... ұлыстары
қауымдастығының барлық өкілдері мен тек ... ... ... ... ... ... ... түрде, қалың халық бұқарасының
қатысуымен қаралатын, шешілетін маңызды мәселелерге тікелей куә бола алатын
мүмкіндіктерге ие бола алатындықтан халық жиналасы деп те ... ... ... бір рет, ... күзге қарай, қазақ халқының тарихи ... ... ... ... Ұлытау, Түркістан, Ташкент маңындағы
Күлтөбеде өткізіліп тұрған. Мәслихаттың күн ... тек осы ... ... ... сол ... ... аса маңызды мәселелер –
соғыс жариялау, бітім жасау, хан сайлау, жайылымдар мен суаттарды ... ... ... мән-маңызы жағынан өте ауқымды істер ... ... ... Бұл ... ... ... ... зерттеушісі
А. Левшин былай деп куәлік етеді: ... «чтобы сам хан, равно и все султаны,
старейшины и правители родов, собрались ... в одно ... в ... для ... о делах народных» [16.100]. Сонымен, XVII ғасыр
ауқымында Есім хан ... ... ... ... ... ... ұшырады. Атап айтқанда, ол мемлекет басшысы, қарулы
жасақтың бас қолбасшысы, жоғарғы ... ... ... биліктерді
иеленгенімен, соғыс жариялау, бітім жасау, шет елге елшілік жіберу, ауыр
қылмыс жасағаны үшін өлім ... кесу ... ... ханның құқығы
шектеліп, мұндай шаралар мәслихаттың ... ... тек оның ... ... ... осы ... сұлтандар тобының құқықтық мәртебесіне қысқаша
тоқталатын болсақ, олар іс ... ... ... ... ... Хан тағына мұрагерлік жолмен сайлау үрдісіне сәйкес, хандық
лауазымға алдын-ала үміткер болу ... ... олар үшін тек ... сотына тартуға болмайтын, мемлекет алдындағы барлық міндеткерліктен
(әскери міндеткерліктен ... ... ... ... ... ... қалды. Бірақ, мұрагерлік жол ... ... ... ... Хан ... ... ... қабілеті
ескерілді. Қазақ дәстүрінде хан өлгеннен кейін оның баласы хан тағына отыра
бермеген. Кейде ... ... ... ... отырған. Жалпы қазақ
ордасындағы хан ... ... дала ... «Жағына қарай сөйлеп,
жасына қарай отырады» қағидасына негізделіп, ашық ... ... ... ... ... отырған. Мәселен, хан орнына ұсынылған адам жайында
беделді сұлтандар, билер, ру басылары, батырлар және ... ... бірі ... ... ... өз пікірін айтып, тілегін білдіретін
болған. Кейде халық сенімін ақтамаған, халық арасында беделі ... ... ... ... ... ... ... алып,
өзін елден қуып та жіберетін болған. Мұндай «хан ... 1530 ... ... ханның басында болған. Халық одан безіп шығып, ханды далада
қалдырған. Тахир амалсыздан сол кезде қазақ хандығының ... ... ... фактілерге сүйенсек, әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулатидың
«Тарих-и-Рашиди» қолжазбасындағы деректердің ... ... ... қол астына қараған 1 миллион адамнан кейін 400 мыңдай адам қалған,
бастапқыдағы он лек әскерден 2 лек ... ... ... ... хан ... болғаннан кейін қазақ Ордасында хан тағы үшін ішкі
саяси тартыс күшейіп, өрши түседі. Нәтижесінде ... ... ... ... хан ... ... Оның ... құру қызметінің барлық кезеңі
ойрат-жоңғарлар шапқыншылығына тойтарыс беру күресімен ... ... ... хан басы ... ... кең, ... адам ... екен. Сол
себепті қазақтар оны «Салқам Жәңгір» деп атаған. Жәңгір хан ... ... ... ... ... кез еді. Олар ... ... жорық жасап отырды. Жәңгір хан Бұхара хандығымен одақтасып
Жоңғар шабуылына қарсы ... ... ... ... ... ... қатынас жасап, одақтастық байланыс орнату үшін екі рет ... бұл ... ... ... ... Тәуке, Абақ сұлтандар бастап
барды [71.254]. Жәңгір хан ... ... ... ... ... де ... қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Оның мұндағы
мақсаты, олардың көмегіне сүйене ... ... ... қорғану еді.
Бұл кезде ойрат жоңғарлары мен қазақ хандығы арасындағы қарулы қақтығыс
күн сайын күшейе түскен ... XVII ... ... ... қарулы күрестің туындауына төмендегі жағдайлар себеп болған
деген тұжырым ... тура ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысқан екі мемлекеттің де халқы үшін көшіп-қонатын жайылымдық жерді
кеңейту ... ... ... ... ... ... ... сауда
орталықтарын басып алғысы ... ... Бұл ... ... ... ... хан дәуірінде қазақтар мен ойрат жоңғарлары
арасында үш ірі шайқас – ... 1635 ... ... – 1643 ... – 1652 жылы ... 1635 жылға шайқастың немен тынғандығы туралы
толық мәлімет жоқ, бірақ осы шайқаста Жәңгір ... ... көп ... қашып шыққан [65.351]. Ал 1643 жылға екінші ... ... ... Оның жайы ... ... 1643 ... қысында Қонтайшы қазақ
жерлеріне тағы да шабуыл жасайды. Алайда бұл ... ... ... ... ... мен ... қырғыздарының 10 мыңдай адамын
жоңғарлардың тұтқынға алғанын ... ... хан ... ... (600 адам)
Қонтайшыға аттанады. Бұл оқиға туралы ... ... ... «Жәңгір хан өз тобының бір бөлегіне жоңғарлар төрт таудан
асып келгенше екі ... ... тар ... ор ... ... ... Ал өзі ... бөлегімен таудың екінші бетіне жасырынады. Қонтайшы
ор қазып алып, ерлікпен қорғанып ... ... ... ... Осы ... ... ту сыртынан лап береді. Сөйтіп, жоңғарларды қатты жеңіліске
ұшыратқаны соншалық, олар жақтан 10 ... адам ... Ұрыс ... 20 мың ... ... билеушісі атақты Жалаңтөс батыр
Жәңгірге ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
олар түпкілікті жеңілген жоқ еді, Қонтайшы бытыраған әскерлерін қайта
құрып, Сібірдегі орыс қамалдарынан ... ... ... Бұл ... сол ... ... империясының қару-жарақ сату арқылы
жоңғарларды ... ... ... қазақтарға айдап салып, ... ... ... ... ... тіпті құлатуға
бағытталғын сұркия саясатын аңғару қиын емес. Осындай жан-жақты әскери
дайындықтан ... ... 1652 жылы ... ... ... ... қазақ жасақтары жеңілді» [65.476].
Жалпы айтқанда, Жәңгір хан билік құрған кезеңдегі қазақ мемлекетінің
ішкі саяси жағдайын өте күрделі, әрі ауыр деп ... ... ... осы ... ... ... арасында өзара алауыздықтар мен
бақталастық өршіп отырды. ... ... ... ... өздері билеген
ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге, бөлектенуге бой ұра бастады. Қазақ
жүздерінің арасындағы байланыс нашарлап, олар ... ... ... үш ... ... өз ... жеке ... Бұл жүздерді билеген кіші хандар сөз жүзінде Қазақ Ордасының ұлы
ханына тәуелді болғанымен, іс жүзінде өз алдына ... ... ... Бұл
жағдайлар жалпы қазақ халқының басын біріктіріп, ... ... ... ... ... қатар мемлекетіміздің түп қазығын
әлсіретіп, жоғарыдағыдай жеңілістерге ұшыратып отырды. ... ... ... ... мен патшалық Ресей империясы арасындағы басталған
қарым-қатынастарда күнгейінен көлеңкесі ... ... ... ... керек. өйткені, XVI–ғасырдың соңғы ширегінде Ресей мемлекеті бір
орталыққа бағынып, саяси-экономиқалық жағынан ... ... ... ... ... отаршылдық, экспансиялық пиғылдағы саясатын жүзеге
асыра бастаған еді. ... ... ... ... патшасы сол кездегі
белгілі алпауыт көпестер әулеті Строгоновтарға, казақтар атаманы Ермаққа
арқа сүйеп, оларға барлық ... ... ... ... ... хан бастаған Сібір хандығына ... ... 1598 жылы ... ... ... ... дейін Сібірді қоныстанып, мекен еткен,
Ермақтың қанды шеңгелінен сытылып ... аман ... ... ... ... ... қарай үдере көшіп Есім ханның қол астына өткен
еді. Сол тұстағы қазақ мемлекеті мен Ресей ... ... ... ... ... ... белгілі зерттеуші А. Левшин былай деп
тұжырымдайды: «…Первая прямая связь сношения киргизских (казахских – ... ... ... ... в ... с ... походом Ермака.
Кучум хан Сибирский был киргиз» [16.1].
Сібір хандығының құлауы қазақ-орыс мемлекеттерінің екі ... ... ... ... арқылы, екі ел арасындағы сауда-
саттық, экономикалық, тіпті саяси байланыстардың жолға ... ... ... ... мемлекетінің тұрақты ресми әкімшілік орталығы –
Ел Ордасы Түркістан қаласы болып белгіленіп, ел билеуші Ұлы хан ... ... ... жаз шыға ... ... ... ... Арқа
жаққа (Көкшетау) көшіп барып, қан жайлауда кең ... ... ... ... ... аң ... саятшылық құрып, сейіл-серуенге шығатын болған.
Бұл кезде бір орталыққа бағынып, ... қол ... ... ... жаңа ... келе ... ... мемлекеті оңтүстік
шығыстағы беделді көршісі Қазақ хандығымен қарым-қатынасын ... ... ... ... пайда болған үлкен мемлекет Жоңгар
хандығы оңтүстік батысында Бұхар әмірлігі, Жайық жақтан башқұрт билеушілері
тыныштық бермей отырған ... ... да ... ... ... мүдделі еді. Оқта-текте Мәскеуге қазақ елшілері де ... ... орыс ... әлі де ішке ... Сол ... ... хандығы әлсірей қалса, ұлан-байтақ даланы иемдену сияқты
түпкі арам ойы бар орыс патшаларының Қазақ Ордасының ішкі-сыртқы жағдайын,
тарихын, ... ... ... ... қабілетін жете білуге ұмтылған
зымиян саясатының алғашқы қадамы басталған еді.
Ресей билеушілері отаршылдық пигылдағы мақсаттарын іске асыру үшін, ең
алдымен қайткен күнде де хан ... ... ... хан ... ... тұтқын (заложник) ретінде қолға түсіруді көздеп, оны
іске асыру нәтижесінде Қазақ Ордасының хан тағының мұрагері Оразмұхаммедті
кепілдемегі ... ... ... ... ... тарихи деректер растайды.
Сол кездегі қазақ мемлекетінің саяси беделіне нұқсан ... ауыр сын, ... үшін ... ... ... осы ... ... мына бір жайтты атап өту керек. Ресей империясы өзінің
арам пиғылдағы мақсатпен іске ... ... ... жауып-жасырып,
ақталу ниетін көздеп, Оразмұхаммедтің Ресей жеріне өз ... ... ... ... дегізіп, қоғамдық пікір туғызуға ... ... ... баспасөз бетінде жариялауы еді. Мәселен, В.В.Вельяминов-
Зерновтің еңбегінде бұл оқиға туралы былай деп дәріптеледі: «…что царевич
Уразмухаммед выехал в Россию ... что царь ... ... ... всем ... и ... к нему служит цари и царевичи. Приехал к нему
служит государю царевич ... и ... ... [9.96]. Ал, ... айғақтайтын материалдарға сүйенсек, бұл оқиға барысы ... ... жас ... ... ұлы хандарының бірі, Тәуекелдің
ақылшысы, кеңесшісі болған араб, парсы тілдерін жетік меңгерген, өз кезінің
асқан зор білімпазы, әйгілі ... ... ... ... (Қосымұлы)
тәлім-тәрбиесінде болған, талантты, болашағынан зор үміт ... бірі еді. Ол ... ... ... бұл ... ... ... аталарым Оразмұхаммед сұлтанның аталарына қызмет етті. ... ... ... [72.7]. Сонымен, Тәуекел ханның інісі
Ондан сұлтанның баласы жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар ... ерте ... ... ... Тобыл бойын жағалап, ит жүгіртіп, қүс
салатының, патшаның тапсырмасы бойынша жансыздары ... ... ... орыс ... ... жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып жүрген
Оразмұхаммедті, ... ... ... нөкерлерімен қоса тұтқынға алады
да, аманат ретінде Мәскеуге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді. ... ... ... есебінде тұтқынға алынуы жөніндегі қарама-қарсы
фактілерді, яғни осы ... ... ... сай ... ... ... ... Мұндай деректердің бірін де, Сібірдің әскери жасағының
басшысы Данил Чулковтың Оразмұхаммедті ... ... ... ... ... түсіріп, одан кейін Мәскеуге жібергені айтылады. Мәселен, П.
Небольшиннің еңбегінен мынандай деректі келтіруімізге болады: «…Узнав, ... с ... ... из ... ... ... на так называемый
Княжеский Луг, он посылал пригласить их к себе в Тобольск. ... ... ... во ... ... ... ... войсками. Вслед за тем (6 сентября
1588) их отправили в Москву» [73.101].
Оразмұхаммедтің хан ордасының ... ... ... ... ... жетік білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін білген соң,
орыс патшасы Федор Иванович ... ... ... өз ... маңында
ұстайды. Оразмұхаммед патша ... ... ... ... ... салтанатты қабылдауларға, кездесулерге патша тарапынан тікелей
шақырылып, қатыстырылуы, Оразмұхаммедті ... ... ... ... ... ... таныстырылуы, оның бедел
деңгейінің өскендігін сипаттайды. Бұл оқиғаны сол ... ... ... ... болады: «…Уразмухаммед вместе с другими служилыми
Татарскими царевичами присутствовал, 22-мая в Москве (1597 г.). В ... ... при ... ... посла Римского императора бург-
графа Донавского, он назван царевичем ... ... [9.103] деп, ... ... ... ... ... жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары
орыстардың Швецияға, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып,
ерлік көрсетеді. ... және оның хан ... ... ... ... ... 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы
Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер ... ... Ал, 1600 жылы ... Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов хандығының ханы ... Бұл ... ... ... ... былай деп
тұжырымдалады: «…По постановлению себя (Бориса Годунова) на ... ... ... ... Орды Уразмухаммеда посадить его на ... и дать ему г. ... с ... и ею ... доходами»
[74.12].
1735 жылдан Империялық Ғылыми академиясының Азиялық ... ... ... өз ... ... шағын күміс жәшікке
араб тілінде айтылып жазылған, оның шыққан тегі жөніндегі орыс тіліндегі
аудармасындағы қысқа шежіреден, ол ... ... ... ... ... хан, оның ұлы ... хан – одан Барақ хан, оның ұлы Жәнібек
хан, - одан Жәдік хан – оның баласы Шығай хан – ... ... ...... ... ... ... тарихи деректерінде айтылған мағлұматтарды байыптап
қарасақ, Оразмұхаммед [75.30] сұлтанның Қасымов хандығының ... ие ... ... ... (инаугурация) өтуі қысқаша түрде былайша сипатталады.
Оразмұхаммед біраз уақыт Мәскеуде патша ... ... ... соң, ... ... нөкерлерімен, қызметшілерімен,
тілмаштарымен, Борис патшаның нұсқауымен және оның ... ... ... ... ... рәсім шараларын өткізуге дайындалу үшін
аттандырылады. Оразмұхаммед Қасымов хандығына 1600 жылдың, көкек айының 28-
ші ... ... ... Осы ... ... оны хан тағына
отырғызудың салтанатты рәсімі басталып, Қасымов ... ... ... ... қартына дейінгі тұрғындары, оның ішінде
қазақтардың, ... ... ... ... ... ... өңірдегі барлық мұсылман дінінің өкілдері, молдалар, хафиздар, бектер,
мырзалар, сондай-ақ, патша Бористің әмірімен бояр балалары ... ... ... ... ақ киіз ... ... Бас ... Бөлексейіттің
оқыған бата-дұғасынан кейін, теңселген қарақұрым халықтың қошамет көрсетіп,
қолдауымен, алпамсадай төрт жігіт Оразмұхаммедті ақ ... ... ... отырғызып, төрт бұрышынан тік көтеріп, оны хандық таққа салтанатты
түрде отырғызады. Осыдан кейін хан ... жаңа ... ... ... той жасалып, сансыз мал сойылып, қымыз сапырылып,
шақырылған қонақтарға үлкен қонақасы беріліп, бұл ... ... ... ... ... деп сипатталады. Оразмұхаммед Қасым хандығының ... ... 28 ... ... екен.
Сол кездегі тарихи деректерге, жылнамаларға ... ... ... ... ... кезңдегі хан тағының басқару құрылымы
былайша бейнеленеді:
Хан тағының оң қанаты немесе Сол жақ қанаты немесе
оң қолы сол ... ... бек ... ... ... ... хан тағының Оразмұхаммед қалыптастырған құрылымдық-
басқару, билік жүргізу ерекшелігіне жіті мән ... ... ... оның
өз қол астына қарайтын қазақ тайпаларының ең беделді өкілдерін, билерін
кеңесші, ... ... ... ... бөле жармай, тең дәрежеде хандықтың
басқару жүйесіне тікелей қатыстыру фактісінен біз оның ... ... дала ... қағидаларын мойындау үрдісін
байқаймыз.
Қасымов хандығының Оразмұхаммед билік құрған кезеңдегі ішкі ... бұл ... ... ... ... ... көрсетудегі негізгі
мақсатымыз – ең алдымен қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ мемлекетінің
күрделі, ... ... ... ахуалына қатысты бар, нақты ... ... ... ... ... ... қарап, баға беру
болса, екіншіден, сол кездің өзінде-ақ күш-қуаты ... ... ... ... ... өз ... туы астына бірігіуне жол
бермей, бөлшектеп, бірін-біріне қарсы қоя отырып, «бөліп ал да билей ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамын көрсету
болса, үшіншіден, әр түрлі аймақта өмір сүрген қазақ халқының сол кезеңдегі
қоғамдық-саяси құрылымындағы ... ... ... ... ... хандығында билік құрған кезеңде, осы хандықтың
қоғамдық-саяси өмірінде зор роль ... оның ... ... ... ... өзі ... 4 ... ішіндегі ең біліктісі,
білімдісі атанған, әйгілі оқымысты-ғалым, қазақ тіліндегі тұнғыш ғылыми
еңбек – «Жылнамалар жинағын» ... ... ... ... да ... ... Қосымұлы Жалайыри (1503-1605 ж.ж.) Сыр бойын жайлаған Ұлы жүз
тайпасының Тарақ таңбалы Жалайыр руынан шыққан. Шыңғыс ... ... ... ... ... ... қарашалардың тұқымы. Ондан
сұлтанның баласы әйгілі Тәуекел ханның (1586-1598 ж.ж. билік құған) немере
інісі – ... ... жас ... ... ... ... жасаған
жорықтарына байланысты қолға түсіп, Москваға жіберіліп аманат ... ... Осы ... оның ... ... ... үнемі бірге
болған, ал Оразмұхаммед 1600 жылы Қасымов хандығының тағына отырғанда оның
төрт уәзірінің бірі болып қызмет ... Ол өзі ... ... деп ...... ... неше ... мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл
сөзге қанық көптеген кітаптар оқыған адаммын» [76.198] ... ... жылы ... ... жүріп шежіре жазып бітірген. Бұл еңбек қазіргі
ғылыми ортада ... - ... ... деген атпен белгілі.
Сонымен Қ.Жалаиырдің бұл шежіресінің ... ... ... ... ... еңбек екені қазіргі кезде аян ... ... ... оқымыстысы Ш.
Уәлиханов бұл кітаптің аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп сипаттаса, ... ... ... ... В.В. Вельяминов-Зернов кезінде
оның бұл еңбегін жоғары бағалағанын ... ... ... ... ... бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы,
халқымыздың көне тарихының білгірі Мұқтар Мағауин ... ... кең және ... баяндаған.
Қадырғалидың еңбегіне аса жоғары баға берген әйгілі ғалым, академик
Әлкей Марғұлан болатын. Ол осы ... ... ... әдебиеті тілі тарихының
қайнар көзі ретінде есептеп, өзінің ... ... ... атты көлімде
мақаласында былай дейді: «Оразмұхаммедтің ... ... ең ... бірі - ... дос ... серігі, әрі атақты биі
көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалаиырдың шығармасы. Оның
кітабы 1598 жылы ... ... ... аты ... екені белгісіз.
Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Кітапта ол ... ... ... зор ... ... ... оған зор ғылыми мән беріп, бұл қазақ
тілінің жақсы бір мұрасы деп білген» ... ... ... ... күш ... ... Қадырғалидың
еңбегі өз халқымыздың ортақ қазынасына айналғанын айта ... жөн. ... ... үш ... ... 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2.
Рашид ... ... аты ... қысқаша аудармасы. 3. Орыс
ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі Шыңғыс тұқымдарының шежіресі. Бұларға
қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге ... ... ... берілген.
Қадырғалидың бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты - өз ... ... ... ... ... ... хан ... лайықты
екенің дәлелдеу. Орыс ғалымы И.Н. Березиннің айтуы бойынша, тағы ... ...... ... Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту
және тағы мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғарғы мәртебелі патшаның құрметпен
хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды» деп ... ... ... ... қай сұлтанның, қай ханның қай жерде шаһит
болғанын, ... ... де ... ... ... ... ... деп атаған. Ондан сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста
жетім қалғанын айтады. Қорыта ... ... ... әсіресе Рашид
ад-диннің, Әбілғазының, Мұхаммед Хайдар Дулатидің, Қадырғали Жалаиырдің
тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып, сараптағанда ... ... ... үшін ... ... бойы ... соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бұл ащы тарих. Ал тарихтан
келер ұрпақ сабақ алып, өсіп-өркендеуі керек. Ол үшін ... жиі ... ... керек. Қадырғали бидің еңбегі – бұл салада айырықша көзге
түсетін інжу-маржан. Бір ... ... кей ... «би» деп атаған
Қадырғали бабамызды қай жағынан мақтан тұтсақ та орынды, өйткені ... мұра етіп ... ... ... мемлекетінің құрылуы алдындағы
тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты аса бағалы мәліметтер береді.
Қарастырылып отырған XVII ғасыр ауқымындағы қазақ ... ... ... зер ... ... оның ... ... тұратынын
байқаймыз.
Жалпы, қазақ қоғамының ішкі саяси-әлеуметтік құрылысы, оның түзілімі де
дала тұрмысына бейімделіп жасалғаны бетке ұрып ... Осы ... ... ... ... ... ... болсақ,
бірқатар ғалымдар қазақ мемлекетінің негізі жеті ... ... ... саты – ... Ол ... ... ең ... қоғамдық ұйымы болды.
Ол ең жақын, он-он бес от басынан құралады. Әр ... ... ... басы деп ... ... әдетте өмір көрген саяси беделге ие болған
кісі болуы шарт. ... ... ... ... Оның ... ... ... шаруашылығын басқару, маусымдық көшіп-қону ... адам мен ... ... ... ... туындаған дау-дамайды әділ
шешіп отыру, түскен салықты уақытында төлеу, ... ... ... ... бәрін ол халықпен ақылдасып шешетін болған. Екінші саты ... ... Жеті ... ... бірнеше ауылдан құралады. Мұның басшы
адамын ақсақал деп атайды. ... өте ... ... беделге ие адам, ол
ортадан жоғарғы жастардағы кісі болуы керек. Үшінші саты – ру. Ру он үш-он
бес аймақтан тұрады. Басшысы ... деп ... ... саты – ... ... ... ... Оның басшысы би болған. Бесінші саты – Ұлыс. Ол
бірнеше арыстан құралады. Ұлыстың ...... ... саты – ... бірнеше ұластардан тұрады. Жүзді хан билеген. Жетінші саты – хандық. Ол
үш жүзден ... ... ең ... ... – Ұлы хан, яғни ... ... Сонымен қазақ қоғамының саяси жүйесі құрылымының ең жоғарғы
деңгейі мемлекеттің өзі болып саналды. Қазақ ... ... ... субъектілері болып, жоғарғы сатыдан төменгі сатылық
ретімен түзіліп, осы тәртіппен бір-бірімен тығыз байланыста, әрі ... ... ... ... ... ... ... көшпелі
қауымдық ұжымдар болып есептеледі. Олардың жоғарғы сатыдан бастап, төменгі
сатыға дейінгі тәуелділік, бағыныштылық ерекшеліктері мынандай жағдайларда
көрініс тапты: 1. Әскери ... ... ... ... 2. ... (соғыс)
олжаны бөлісу кезінде. 3. Үй-ішіндегі ... ... ... рәсіміне қарай. 4. Той-думанды ашып, бастау кезінде. 5. Асты,
дәмді таратып, ұсыну кезінде. Ал, әр ... ру, ... ... ... мен ... байланысты төмендегідей ерекше
сипаттағы белгілер қалыптасты: 1. Әр қауым ... жеті ... ... ... ... 2. Әр қауымдастық өздеріне ортақ ... ... ... ... ... ... ... аумағын мекендеу
керек. Бұл кезде маусымдық көшіп-қону үрдісіне ... ... ... көшпелі қоғамдық шаруашылық жүз шаруашылыққа дейін ... ... қыс ... ... бес ... ... шаруашылықтарға
бірігіп отырды. 3. Әрбір қауым мүшесі әдет-ғұрып ... ... ... ... отырып, өзінің туысын, ауылдасын, әріптесін,
қолында бар барлық қару-құралымен қорғауға, қажетті жағдайларда «қанды кек»
қайтаруға ... ... 4. ... ... ... өте ... төтенше жағдайлар қалыптасқан кезде, яғни мал жұтқа ұшырағанда,
айып, қалыңмал ... ... ... өтеу ... ... ... көмек беріп, қолдау көрсетуге міндетті. 5. Әр рулық-
тайпалық қауымдыстықтың өз адамдарын жерлейтін, қасиетті ... ... ... қатар қазақ хандығының саяси-әлеуметтік құрылымына кіретін
рулық-тайпалық топтардың, бірлестіктердің ерекше ... ... ... ... ... ... жағдайында әр тайпалық, рулық
қауымдастық өз ішінен жауынгерлік ... ... ... ... ... шыныққан, шыңдалған кәсіпқой жауынгерлер-батырлар бастап
отырды.
Сонымен қарастырылып отырған кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-
әлеуметтік құрылымындағы басқару, ... ... ... екі ... Бұл ... ... екі ... бірі – ру, тайпалық
көсемдердің беделіне негізделсе, екіншісі – ... ... ... ... арқа ... ... билік жүйесі халықтық салт-
дәстүр, әдет-ғұрпымен тығыз байланыста болып, оның өз ... ... ... ... ... ... ... негізделіп ашық, жариялылық
сипатта болды. Бұл билік халық арасынан шыққан жаңа толқын, жаңа ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі өлшемі
шыққан тегіне ... ... жеке ... ... ... сипатталды. Бұл биліктің басты тұлғасы ретінде
ақсақалдар мен билер ерекше роль атқарды. Ал, ... ... ... ... ... өкілдері тікелей оған қатынасып, толықтыра алмайтын,
жабық сипатта болды. Бұл – ... ... ... ... ... ... болды.
Сөйтіп XVII-XVIII ғасырдың ауқымында қазақ мемлекетінің саяси ... ... ... ... – жүздердің, тайпалардың,
рулардың, әскери-саяси бірлестіктердің, топтардың жеке билеушілері ерекше
ықпалды күш ... ел ... ... ... ... ... роль
атқарды. Нәтижесінде қазақ хандығы бастапқы кездегі біртұтас (унитарлық)
мемлекеттен, күрделі ішкі құрылымы бар, оның ... ... ... ... кең ... ... сипатталатын
федерациялық саяси құрылымға негізделген деп бағалауға болады.
Осы кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойындағы қалалар мен егіншілік аймақтары ... ... ... ... салыстырғанда бұл аймақтағы далалар хан
билігінің тікелей қол ... ... ... ... ие ... Оларды басқару үшін хан өз тарапынан сұлтан-хакимдерді тағайындап
отырды. Отырықшы халық ... ... ... ... ... ... отырды. Айта кететін бір жәйт, іс жүзінде ... ... ... ... ... ... саяси жүйесіндегі
беріктік, тұрақтылық, орнықтылық нышандарын қалыптастыруы. Өйткені,
қалалардың өмір сүруі мен ... ... ... ең ... факторлардың
бірі – күшті орталықтандырылған биліктің болуымен сипатталады. Сондықтан
Сырдария бойындағы қалалар ... ... ... ... ... роль ... осы ... жүргізуге мемлекеттің барлық
аймағында мұрындық болды.
Бірақ та, ... ... XVIII ... ... ... ... ... жағдайының барынша шиеленісуі, қазақ ... ... ... ауыр ... әкеліп тіреп, XVIII ғасыр ауқымында бұл
жүйені түпкілікті өзгертуге ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырды.
Дегенмен, қоғамдық-саяси ұйымдастырудың, құрылымының өте күрделі «тар жол
тайғақ кешу» ... ... ... өткен қазақ хандығы XVII ғасыр
ауқымында қабырғасы ... ... ... ... ... ... қатар осы кезеңдегі қазақ мемлекетінің ... нық ... ... ... ... әрі сабақтастықта дамыған оның
шаруашылық-мәдени, рухани өмірі құрылымының бастауларының да зор ықпалы
болғандығын атап ... ... ... отырған кезеңдегі қазақ
қоғамының шаруашылық-мәдени өмірінің тынысы ең алдымен табиғи ... ... ... ... Оның ... ... ... көшпенді
адамның өзінің өмір сүрген ортасының ерекше жағдайына ... ... ... ... даласының ұшы-қиыр кеңдігі, шөл-шөлейіттері,
ұсақ-шоқылары, тау қыраттары сияқты географиялық ... ... ... шаруашылық өмірінің әр саласында өз бейнесін танытып отырды.
Сондықтан ғасырлар бойы ... өмір ... ... ... ... қазақтарды кең сахарада емін-еркін қозғалып ... ... Осы ... ... ... мен ... ... Ш. Уәлиханов былай
ой түйеді: … «Қазақтың ежелден келе ... ... ... ... ... біз өз ... мал жағдайымен салыстырып өлшейміз, біздің ата-
бабаларымыздың тұрақты қыс-қыстауы, жаз-жайлауы болған ... егер бір ... ... ... ... ... шалғайлығына қарамай, қолайлы аймаққа
қоныс аудара берген» [80.325].
Кіші жүз қазақтары жаз ... ... ... ... ... ... ... қоныстарын Сыр бойында, Борсық, Қарақұмда өткізді,
Орта жүз қазақтары бір жазда Семей маңынан Троицкіге ... ... ... Ұлы жүз тайпалары жаз маусымында Алатау, Тянь-Шань атырабына
шашырай орналасса, қыс ... Шу, Іле ... ... ... ... ... ... отырықшылықтың алғашқы элементі Тәуке хан билік
құрған тұста Түркістан аймағында қалыптасты.
Сондай-ақ жекелеген ... ... ... өмірге көшуі
мәжбүрлі жағдай – патша империясының ... ... өз ... ... ... саясатынан да көрінді. Осының әсерінен дәстүрлі
қалыптасқан көші-қон ... ... ... ... ... ... азаюына әкеліп соқтырып, бұрынғы көшпенділер ... ... ... ... Дегенмен, осы кезеңдегі қазақ халқының материалдық
өндірісінің негізгі түрі – ... мал ... ... Өйткені,
отырықшылық қоғамда егіншіліктің мән-маңызы қандай жоғары ... үшін ... пен ... ... ... көзі ... болды. Барлық өмір-салт, дәстүр-ғұрып, моральдық ұстанымдар
әрбір ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты болды. Әрбір қазақ үшін көші-қон
әрекеті кең ... ... жел ... ... сай ... ... ... емес, керісінше қоғамның басты байлығы мал үшін жанға жайлы,
қауіпсіз жазғы жайылымдық пен ... ... ... табу ... ... ... мал қыстайтын орынды таңдау үшін өте ... ... ... ... өмірдің қатаң талаптарына сай келетін
ыңғайлы жер аймақтары қарастырылды. Әдетте, малды қыстату үшін ... ... қар ... ... ... ... жағалары,
өзеннің үстірт жағасы, тау сағалары таңдалып алынды. Малдың жазғы тұрағы
үшін шыбын-шіркей, әртүрлі насекомдар болмайтын, қоңыр жай, шөбі ... мол ... ... ашық ... ауасы таза тау қырқалары ерекше
сұранысқа ие болды.
Жалпы алғанда, XVII ... ... ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... белгілі бір жайылымдық
жерлерді меншіктеп иемденуге, пайдалануға байланысты шекаралық межелер,
тұрғызылған ... ... ... ... ... да ... ... хан билік құрған кезден бастап, «Жеті Жарғы» заңына сәйкес қазақ
жүздері тайпаларының ... ... ... жаңа принципі анықталып,
нәтижесінде әрбір ру-тайпа өздеріне бекітіліп, белгіленген ... ... ... ғана ... ... ... ... Осы
тұрғыдан халқымыздың көші-қон дәстүрін, тәртібін ... ... ... ... ... деп сыр ... ... хандары түйелер мен
жылқыларға жегілген арбаларда көшіп-қонады, көш ... ... ... бұл арбалардың көптігі сонша, аялдар ... ... ... ... ... шақырымға дейін созылады. Қазақтар өте ... ... ... мың қой, жылқы және өгіздер бар. Олар
қаншалықты бай болса, ... ... ... ұрыста біреуі он адаммен
шайқасады не ... не мерт ... ... ... ... ... ... созылып жатыр, көшіп-қону екі айдан аса уақытқа ... бойы олар ... ... ... ... ... жинайды. Қазақтардың
қысқы қоныстары Сырдарияда орналасқан; қыстаулар өзенді бойлай ... ... 30-40 ... ... созылады [49.70].
Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында қазақтар жыл бойы төрт ... ... яғни қыс айын – ... жазын – жайлауда, көктем
уақытын – көктеуде, күзді – күздеуде өткізді. ... ... ... пайдаланып, көшіп-қону үрдісі қазақтардың өндірістік процесінің
нысанына кірді. Әрбір көшу үрдісі жылдық көші-қон ... бір ... ... Жазғы жайылымдар бір кеңістікте жаз бойы бірге көшіп-
қонуға дағдыланған бірнеше немесе көптеген қауымдардың ортақ ... ... және ... жайылымдар негізгі рулық ... ... ... ... ... Ал ... ... басқаша
сипатта пайдаланылды. Әдетте, бұл жайылымдар бір үлкен отбасының ... ... ... ... жеке пайдалануына берілді. Мұндай ауыл-
қыстақтардың мұрагерлік иелік жолымен басқа бір тұлғаға ... ... ... ... өту ... ие ... ... дәстүрлі мал шаруашылығында көп жылғы ... ... ... ... ... ... жолдары мен
тәртібіне мал бағудың әдіс-тәсілдеріне ерекше мән беріліп отырды. Осы
тұрғыдан, дәстүрлі қазақ ... ... ... байланысты оның
негізгі төрт типін атап көрсетуге болады; меридиандық көшу, радиустық көшу,
тіктеп көшу ... – Ж.Ә.), ... ... Қазақ сахарасындағы көші-
қон қозғалысының басым түрі меридиандық, яғни оңтүстіктен терістікке қарай
қоғалып көшу ... ... ... ... ... ... ... Үстірт атырабында орналасқандықтан, олар жаз маусымына ... ... ... ... ... ... қарай жылжыды, ал Каспий
теңізінің солтүстік жағалауынан жайлауға көшу бағыты – ... Шу, ... ... ... ... ... қамысты жағалауларын қамтыды.
Қазақстанның Шығыс, Оңтүстік Шығыстағы таулы аймақтарындағы көші-қон
қозғалысы тіктеп көшу жүйесі ... іске ... ... мұнда жазғы
жайылымдар биік таулы беткейлерде, қыстау жайылымдықтары тау ... ... ... ... ... ... (радиусы)
негізінен әрбір көшпендінің мүліктік жағдайына, оның молдығы мен аздығына
байланысты болды. Сонымен қатар, XVIII ... ... ... даласының
әр аймағында таза көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшылық нысандағы
шаруашылық ұжымдары ... бола ... ... ... таза ... 54 және 74 ... аралығындағы шығыс бойлық пен 44 және 50 градус
аралығындағы территория ... ... ... ... басым көпшілік аймағы таза көші-қон зонасына қамтылды, бұл
аймақтарда жыл бойы көшіп-қону үрдісі қалыптасты.
Қарастырылып отырған ... ... ... шаруашылық-мәдени және
әлеуметтік тұрғыдағы ішкі дамуының барысына ... ... ... ... үрдісінің соншалықты маңызы ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
көшпелі мал шаруашылығының дамуына, өсіп-өркендеуіне сыртқы объективтік
факторлардың зор ықпал еткендігін де атап ... ... Осы ... ... ... ... да, ... да үлкен сын болған, әртүрлі
табиғат апаттары, малдың жаппай індетке ұшырауы, барымта ... ... ... ... ... үлкен зардабын тигізіп отырды. Әсіресе,
қазақта «жеті ағайынды» деп атап кеткен табиғат құбылысы «жұт» төрт түлік
малдың жаппай ... ... ... орны ... ... ... ... күрт азаюына әкеп соқтырды. ... ... да – Ж.Ә.) жыл ... ... ... ... ауыр ... әрбір
он екі жыл сайын қайталанып отыратын болған, сондықтан көшпенділер мұндай
апаттардың алдын-алуға тырысып, мүмкіндіктерінше қам-қарекет жасап отырған.
Әдетте, жұт ... ... не ... ... жаңбырдың, одан кейінгі
түскен қалың ... ... ... көк ... ... ... малдың
тұяғы мен аузы жерге батпай, оны қоректену мүмкіндігінен айыратын жағдайда
басталады. Осындай ... ... ... мал ... ... ... ... жайылымдықтар іздеу мақсатында алыс қоныстарды таңдап,
ұзақ көшіп-қонуға мәжбүр болған. Бұл жөнінде архивтік құжаттарда: ... одан ... көк ... ... әр ... басталуы мүмкін, ол бір
немесе бірнеше жайылымдық ... ... ... ... ... ... табылатын көктайғақтың бүкіл мал жайылымдарына жаппай таралуы
сирек кездесетін жағдай, осындай сәттерде қазақтар, әдетте мал-жанды сақтап
қалу үшін мұз ... ... ... көше отырып, малға жайлы жайылымдар
мен тебіндіктерді бағыт ұстай отырып қозғалған деп сипатталады ... ... ... ... ... ... ... сипатта болды, яғни ... ... ... ең ... ... ... ... болды. Сондай-ақ бұл кезеңде
қазақтар пішен дайындаумен айналыспағандықтан төрт түлік малдың болашақ жай-
күйі ... ... де ... ... Кіші жүз, Орта ... ... империясының қол астына өту процесімен бірге басталған
әкімшілік-аумақтық реформалардың ... яғни ... ... ... ... беру ... көздеп тартып алу
барысында осыған дейін қалыптасқан көші-қон жүйесінің бұзылуына, ... ... ... кең аймақта көше қозғалып, маневр жасауына
мүмкіндік бермеді. Бұның салдары кейінірек ... ... ... кейбір өзгерістер алып келді. Атап айтқанда,
қазақтардың әртүрлі рулары аралас-құраластықта болып, бірге көшуге ... ... ... ... ... ... ... тығырықтан шығудың бірден-бір жолы мал азығын (пішен) дайындауға
бет бұру болды. Қазақ өмірін зерттеген патша шенеунігі – А.К.Гейнстің ... ... ... ... берсек, ол былай деп жазды: «Киргиз,
владелец нескольких юрт, потерял много скота в джуте, оттого ... ... ... для прокомрления большого количества ... ... для того ... ... у него ... – и ... ... нам, - у меня так мало скота, что я в состоянии обеспечить себя ... ... с ... ... ... количество сена»
[82.408].
Сонымен қазақтардың пішен дайындауға бет бұруы белгілі бір деңгейде
көшпелі ... ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік берді. Қазақтардың біртіндеп
жартылай көшпелі өмір ... ... ... ... ... шекаралық шептегі орыс халқы өкілдерімен ... ... ... ... ... ... төрт түлік малдың жеке түріне-атап
айтқанда мүйізді ірі қараға сұранысты күшейтті. Ең ... ірі қара ... ... ... ... ... болса, екіншіден, оны өсірудің
тиімділігі базар арқылы ет ... ... ... еді, ... ... ірі қара ... көбеюі көші-қон ұзақтығын қысқартуға
септігін тигізді. Осыған дейін қазақтар тебіндеп ... ... ірі қара ... аз ... ... ... жем-шөп
дайындауға көшуге байланысты оған қатысты пікір де өзгере бастады. Мұны
қазақтың мына бір сөзінен аңғаруға ... ... ... ... ... деп ... енді «сиыр пұл болды» деп айтатын болды.
Осы кезеңде Орта Азия хандықтарына ... ... ... жан-
жақты кеңейіп, өсуіне байланысты қазақтар үшін негізгі көлік құралының бірі
болып есептелетін түйе малының да ... арта ... ... шептерде
көшіп-қонып жүретін Кіші жүздің шекті, ... ... және ... түйе ... орыс ... тек ... ретінде ғана ұсынып қоймай,
олардың кейбіреулері керуен басы ретінде де жалданып ... ... ... ... ... та әкелетін болды. Осы тұрғыдан архив құжаттарына
жүгінсек; «Бұхара мен ... ... ... бір ... ... ... байланысты керуеннің әр түйе басына 35, 50-100 рублге дейін ақы
төленеді деген деректерді байқаймыз [83.139].
Дегенмен, ... ... ... ата кәсіптің басты басым саласы
– жылқы және қой шаруашылығы ... қала ... Бұл ... Орта ... тарихын жіті зерттеген А.Н. Тетеревников; «Баран в экономическом быту
киргиза играет самую важную роль. Этот скот весьма ценится как ... и ... ... деп ... ... [84.7]. Казақтар
көбінесе қатаң климаттық жағдайларға төзімді әрі етті, сенсең жүнді,
құйрықты ... ... ... төрт ... бұл түрі көшпенділер өміріне
ең қажетті киім-кешек, азық-түлік болумен, айырбас және сауда бірлігі
ретінде, барлық ... ... ... ... ... ... ... қойлары 2 пудқа дейін ет (1 пуд – 16 келі – Ж.Ә.), 1,5 пуд май және ... жүн ... ... ... ... құрт, ірімшік, сүзбе айран, сары
май алды. Қой ең бағалы ... – жүн, ... ... ... ... ... қой малының өмірдегі, тұрмыстағы рөлін, маңызын жоғары бағалай
отырып, оны «Мал өсірсең қой өсір ... оның ... ... ... ... шаруашылық өмірінде жылқы өсіру кәсібі де аса
маңызды орын ... ... ... ... ... ... жыл бойы ... жайылым жағдайында бағылды.
Оның сүтінен емдік ... бар – ... ... көшпенділер үшін ұшса
қанат болған ең ... ... ... ... Далалық жағдайда өсіріліп,
бағылған асыл тұқымды қазақтың жылқылары 10-15 сағат бойы үздіксіз суыт
жүре ... 100-150 ... ... ... ... еркін жүріп өтетін
болған.
Қарастырылып отырған кезеңде қазақтарда егіншілік кәсібі қосалқы роль
атқарды, тарихи деректерге ... ... ... Қаратау сілемдерінде,
Шу, Талас, Сырдария өзендері бойында, Орталық ... ... ... ... ... егіншіліктің ошақтары болғанын
пайымдаймыз. Ал ... ... ... да ... арқылы суландырылатын
тым жақсы шағын егіндіктердің болғанын жазады. Бұл ... ... ... ... ... тобы – ... – егіншілер айналысты.
Қазақтардың егіншілік кәсібінде ең кең ... ... ... арық ... роль ... Оның ... ... өзенді немесе таудан ағатын
бұлақты ... ... ... бөгет арқылы бекітіп одан негізгі арық –
тоған шығарды, тоған ағысы арқылы су жеке бөліктерге – ... ... ... жеке ... суарылатын болды. Бірқатар зерттеушілер
қазақтардың қолданған егістік суару ... ... өнер деп ... Торғай, Нұра сияқты арнасы терең өзендердің аздап ылдилап ... ... ... суды жер ... ... арқылы жүргізілді.
Қазақтардағы егістікті суландырудың ең қарапайым әдісі үш ... ... ... ... арқылы жылғаның суларын көтеру негізінде іске
асырылды. Жерді суландырудың мұндай әдістері ... ... ... ... Осы ... Орта Азия және қазақ егіншілерінің
егістікті суландыру жүйесінде суды шығарудың күрделі ... бірі ... ... ... ... – малды жегу арқылы, оның күшімен шығырды
айналдыра, суды көсіп алу әдісімен егістікке жіберіледі. Егістікті шығыр
арқылы жасанды суландыру ... ... ... ... ... ... оның ... жөнінде халық аузында мынандай ән де қалған.
Шығырдың түп атасы әлі шынар
Шынарға, сиынбасаң шығыр сынар
Шынарға әлі менен көп ... егін ... ... ... ... қазақ егіншілері жерді суландырудың қол-қауға, апта
сияқты қарапайым әдістерін де ... ... ... ұзын ... ... ... ... сырықтың ұшына бекітілген арнайы ыдыс, ол
айналған сәтте суды көсіп алып ... ... ... Кейбір
зерттеушілердің айтуынша қазақтар егістікті ... ... мол өнім ... ... Қазақ егіншілері егістікті жасанды
түрде суландырудың тетігін біршама жетілдіргенімен, егіншілік кәсіптің өзі
қарапайым ... ... Әлі де ... ... ... ... төменгі
деңгейде болды, яғни олардың көпшілігі жерді ағаш соқамен және темір
кетпенмен өңдеді. Бұл ... ... деп ... … что ... ... ... ... без сошников, нападобие русской, другие железными
лопатами» [85.6]. Орыс ... ... ... ... ... ... темір соқалар сатып алып, соның көмегімен жерлерін өңдеді.
Қазақтар ежелден аңшылық ... де ... ... ... ... ... табысты болды. Одан алынған терілер ... ... ... ... ... отырды. Орыс көпестері
өткізген тауарлардың ішінде қасқыр, түлкі, қарсақ ... ... ... ... ... кәсіптердің ішінде қазақтар балық аулаумен де айналысты.
Бұл кәсіппен негізіне халықтың кедей бөлігі – ... мен ... ... арнайы жасалған ау арқылы ұстады. Сырдария сияқты ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың тек өз
қажеттіліктеріне жұмсалып, базарға шығарылмады. Қазақтардың шаруашылығында
әр түрлі қол өнер ... де ... орын ... Атап ... тері ... бояу жасау, ағашқа, сүйекке ою салу, темірді, жүнді қайта өңдеу
ерекше дамыды. Қазақтардың көшпелі өмір-салты киіз ... ... ... да ... ... ... арнайы
шеберлерді өмірге әкелді. Ондай ... ауыл ... ... ауыл
ағасының бақылауында болды. Ұсталық өнердің де ерекше құрмет, беделі болды.
Қазақтар мысты қорытып, темірді ... ... үй ... қажетті әртүрлі
заттар, құралдар – орақ, шалғы, соқаның ұшын дайындады. ... әр ... ... жасалды. Қазақ әйелдері үлкен шеберлікпен үй кәсіптерімен
айналысып, киіз басу, алаша, кілем тоқу ... ... ... ... киіз ... тон, аяқ киім ... киімдерді тікті.
Түйіндеп айтсақ, кең қолданысқа түсіп, ... ... ... ... ... ... ... отырды. Дайындалған заттардың
барлығы ең алдымен қазақтардың өздерінің ішкі қажеттілігін қанағаттандыруға
бағытталды. Жекелеген ... ... ... өте ... сапада дайындалды. Бұл жөнінде белгілі шығыстанушы, қазақ тұрмысын
жете зерттеген В.В. ... ... деп ... ... ... кузнечное, токарное и другие находится у кочевников на той ... ... ... на ... ... их ... в оседлом сельском
населении» [86.12].
Қарастырылып отырған кезеңде қазақ мемлекетінің ірі ... ... және ақша ... да ... ... ... деп ... негіз
бар. Оған себеп: Оңтүстік Қазақстандағы Сауран, ... ... ... ... Қазақ хандығы мен Шейбани әулеті
арасындағы ұзақ күресте ... ... ... ... еді. ... ... байланысты Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласы да
Қазақ хандығының құрамына өтті. 1598-жылы қазақтың атақты ... ... ... ... ... ... ... «Ташкент қаласы
атырабымен қоса екі жүз жыл бойына Қазақ ... ... ... ... ... ... қаласы Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи
кесенесі жанында Ақ сарайда отырып ел биледі. «Түркістан қаласы қазақ
мемлекетінің астанасы ... ... Ақ ... екі жүз ... ... ... ... хан сарайы қызметін атқарды [65.643].
Бұл қалалар негізінде Қытайдың ішкі ... ... ... «Ұлы ... ... сауда керуені магистралы үстіне орналасқан ірі
қолөнер – сауда орталықтары еді. Олар ... ... ... ... Қытайдан, Мавренаннахордан және орыс мемлекетінен келетін керуен
саудаларының түйілісетін ... ... ... ... ... пен ... қажетті, астық, мақта, мата, тағы басқа қолөнер
бұйымдары керек болды. Қазақтың рубасы – ... да ... ... ... келіп жатқан торғын-торқа, шұға-шекпен, алтын-күміс сияқты
асыл ... да ... ... Қала тұрғындары мен қолөнершілер
көшпенділерден мал, ет, жүн, тері және жүннен тоқылған текемет, әр ... ... ... ... Егіншілер көшпелі елге астық ... ... ... ... алып ... ... ... Сондай-ақ, сауда
керуендері өздерінің арықтап болдырған, мертіккен, жауыр болған және ауруға
шалдыққан жарамсыз көліктерін көшпелі ... ... ... мәжбүр
болды. Жаугершілік заманының талабынан туған, қару асынған ... ... ... ... есептелетін сауыт-сайман, жау-жарақтарының бір
бөлігі де айырбас сауда арқылы қолға түсетін. ... ... ... қыруар тұрмысқа қажетті шаралар ... ... ... ... жүзеге асырылып отырды. Сауданың өркендеуіне
байланысты ақша айналымы да жарыққа шықты және дамыды.
XVII-XVIII-ғасырларда Оңтүстік ... ... ... т.б. ... ... ... ... деңгейде өркендеді,
Мавренаннохрдағы және Хорезмдегі қалалар мен аталған ... ... ... ... жатты, бұл қалалар өз маңындағы егіншілік аудандардың
және қыр-сахарадағы көшпенділердің сауда-саттық орталығы болды. Әр ... ... ... ... бұл ... ... ... ұн және басқа да ... ... ... ... Міне бұл фактілер қала тұрғындарының бір ... ... ... ... ... ... тағы басқа қалалардан табылған күміс теңгелер мен
мыс жармақтар бұл қалаларда ақша айналымының ... ... ... ... ... XVII-XVIII ғасырларда қазақ мемлекетінің
астанасы ... ... ... ... XVII ... басында Ташкент
қаласын билеп, оны астана еткен ... ханы ... хан өз ... ... ... ... ... ақшаларға жазу жазылмай, аң, құс, балық
сияқты жануарлардың бейнесі безерленген және ... ... ... ... ... бір ... сауда керуендері арқылы басқа елдерден
келген, тағы бір бөлігі Мавренаннахарды билеген Әмір ... ... ... ... ... ... атындағы ақшалар болған. Сонымен,
Түркістан, Отырар тағы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті тұсында сауда-саттық өркендеп, ақша айналымының
дамығандығынан бізді хабардар ... ... ... ... мемлекетінің тұсында қазақтардың
бір бөлігі қалада тұратын болған. Түркістан сияқты астана қалаларды билеген
хан, сұлтандар мен ... ... және ... ... ... тұрғындары да болды, олар саудагерлік ... ... ... ... ғана ... шет елдерге барып сауда жасайтын қазақ
саудагерлері де болды. Тауыш мерген ... ... ... ... “Ол
қалада … мың адамдай қазақтар тұрады … сол қаланың өзінде оладың ... ... ... дейді [66.188]. XVI-ғасырдағы Орта Азия тарихшысы
Розбехан Исфаһани: қазақ саудагерлерінің «үнемі ислам елдеріне ... ... де ... ... Орта Азия билеушісі Мұхамед Шейбани ... ... ... ... ... тиым ... ... бұйрық шығарғанын жазған [88.88].
Әбілқайыр хан бастаған Кіші жүз қазақтарының Ресей империясының қол
астына қарауы, қазақ жеріне ішкерілеп Ресейдің ... мен ... ... сол ... ... ... орыс ... мен
қалаларына керуен тартып келіп, сауда-саттық істеп отырды. ... ... ... ... қызу сауда орталығына айналды.
Есіл шекаралық шебін бейнелеп жазған деректе былай ... ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... болып сауда
жасауға келіп жатады … Олар көбінесе жылқы, сойылатын өгіздер, құйрықты
қойлар айдап ... ... ... қой ... ... және бірқатар
аң терілерін алып келеді. Осылардың бәрін де олар қазанға, істік шанышқыға,
шұға, жібек маталарға, ... ... ... жіпке, маржанға,
шақпақ тасқа және басқа да осы сияқты тауарларға айырбастап ... Бұл ... ... ... ... ... Орал, Гурьев
қалалары үлкен роль атқарып отырған.
Сонымен қатар Ресей империясы мен қазақ ... ... ... ... және ... ақша-тауар қатынастарының ендірілуі
қазақ даласындағы ішкі сауданың дамуына да ықпал жасады. ... ... ... ... сипатта болды. Айырбас саудасы тек қана рулардың арасында
ғана емес, жеке жүздердің арасында да жолға ... ... ... қазақтары мамыр айының аяғында маусым айының басында Сарысу
өзенінің ... ... ... ... ... ... ағаштан
жасалған бұйымдармен айырбас саудасын жүргізді. ... ... ... ақша ... де ... «Бұл ... қазақтардың ішкі саудасын
тиянақты зерттеген А. Тетеревников былай деп жазды: «Стада эти продаются на
наличные деньги и на ... этих ... ... у егинши значительное
количество хлеба» [89.10].
XVIІІ-ғасырдың ортасында Абылай хан бастаған ... Ежен ... ... ... ... Цинь ... үкіметімен де сауда-саттық
істеді. Бұған мысал ретінде қытай деректерінде көрсетілген қазақ ... екі ... ... айналымын келтіруге болады [90.575].
|Жылы ... ... ... ... ... ... |Әкеліп |
| ... ... ... ... мал |
| | | | ... ... |Қабанбай – Абылайдың|Үрімжі |9-айдың |300 ат |
| ... | ... | ... ...... ... |7-8 ай ... ... ... | | |ат |
| ...... | | | |
| ... | | | |
| | ... |11-12 ай |500 ат ... ... ... ... ... ... кәсібінің де
алатын орны ерекше болды және оның отырықшы ... ... ... ... ... жағдайда қазақтардың колөнер кәсібі өмір
сүрудің негізгі бастауы еме, қосымша әс-әрекет ретінде қарастырылды. ... ... ... ... ... ... бұл
кәсіп кейбір өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, қазақтың ... киіз ... ... ... ... есу ... ... негізінде
дайындалған бұйымдарға сұраныстың артуына байланысты, оның ауқымы кеңейіп
базар даңгейіндегі ... ... ... ... ... кейбір кәсіп түрлері көшпелі шаруашылықтан дербестеніп, рынокқа
жұмыс істейтін тері өңдеу, ағаш өңдеу ... ... шыға ... ... түрлеріне қысқаша тоқталып кету жөн болады.
Ежелден қазақ арасында үй ... мен аң ... ... ... ... кең тарағаны белгілі. Жақсы өңделген тері-терсектерден аяқ
киім, сусын құятын ыдыстар – мес, торсық, ат ... ... ... тігуге де пайдаланылды. Қазақтар арасында ағаш өңдеу де жете
дамыған кәсіптің бірі болды, тіпті бұл саладан ... ... ... ... ... ... ... қазақтар «ағаштан түйін түйген»
деп мадақтады. Ағаштан қазақ тұрмысына ... ... ... ... ... орман-тоғайға бай келетін қазақ даласының
солтүстік ... ... Үйші деп ... арнайы шеберлер киіз үйдің
негізгі тетіктерін жасады. жылқының ер-тұрман сияқты ... ... өте ... жасайтын ерші-шеберлер де ... ... ... ... Ағаш ... ... қажетті ағаш төсектер, сандықтар
басқа да ... ... ... ... жасады.
Ежелгі заманнан бастап қазақ жерінде ... ... ... ... ... ... ... көрік арқылы жоғарғы
температурада қыздыра отырып, ... ... ... үшін ... мен үй ... ... ... бұйымдарды да жасады. сондай-
ақ, қазақтар ... ... ... пен шиті ... ... ... ... қайшы, пышақ, шеге, құлып сияқты қорғанысқа, тұрмысқа аса қажетті
қару-жарақ пен бұйымдарды да ... ... ... Күміс қолөнері ісімен
айналысатындарды «зергерлер» деп атап, қазақтар бұл өнерді өте ... ... ... ... ... қол таңбасын қалдырып отырды.
Зергерлердің аса жоғарғы деңгейдегі шығармашылық ... ... бас ... – сәукелені, басқада киім ... ... ... олар ер ... болып есептелетін аттың әбзелдері ... ... ... сияқты бөліктерін күміспен шеберлікпен
өрнектеді. Қазақ ... қол ісін тек ... ... ... киіздің бетіне өрнектеп, кестелеп тігу өнері де олардың үлкен
шеберлігін байқатады. Әдетте, үй-ішіндегі қол-ісі өнерімен бос ... ... ... бай ... ... ... ... кезеңдегі қазақ мемлекеттігінің шаруашылық – ... ... ... ... ... ғасырлар бойы көшпелі
өркениеттің тарих сахнасында лайықты орын алғандығын көрсетілген фактілер,
деректер негізінде көз жеткіздік. Осы тұрғыдан халқымыздың сол ... ... өмір ... ... ... ... өзінің
даласындай кең пейілділігін және ... да оның ... ... ... сырт ... жіті бақылаған жат жұрт ... ... ... ... кету жөн ғой деп ... Бұл жөнінде қазақ
тұрмысын зерттеген А.П. Смирновтің пікірін мәтінін өзгертпей берсек ... деп ой ... ... ... ... ... в аул ... путешественник, - и его тот час же окружает целая толпа киргизов.
Наперерыве они криглашают его в свои ... Его ... в ... ... и,
первым поднесет большую деревянную чашку кумыса. Потом, если есть в юрте
баранина, - подают лучшие ... ... ему; если нет – ... не ... ... и ... ... Не пожалеет он и лучшего жеребенка в
табуне. ... пир ... ... ... и ... до ... И если ... у киргизов (казахов – Ж.Ә.), то знает чем, угодить им. ... ... ... ... из киргизов лучших и преданнейших
друзей. И они никогда не изменят, и если понадобится, все ... ... вас из ... …» [91.18].
2-Бөлім.Қазақ мәдениетінің қоғамдық-саяси құрылымы және оның рухани-
құқықтық дамуының ерекшеліктері.
2.1 Халқының қалыптасу, қоныстану ерекшелiгi: этнографиялық құрамы,
этникалық ... және оның ... ... ... ретiнде құрылу, қалыптасу, қоныстану тұрғысындағы
мәселелердiң кең ... әрi ... ... ... оған ... көңiлге түю үшiн өткен тарихымыздың қойнауына қысқаша шолу
жасаған жөн болар деп ... ... ... ... ... (этнонгенезі) – жалпы тiлдiк ортасымен, этникалық өзiндiк
санасымен, өзiндiк атауымен, ... ... және ... ... ... бiр аймақта тұрақты түрде қалыптасатын адамдар
бiрлестiгiнiң күрделi әрi ұзаққа ... даму ... ... ... [92.57-58].
Мәселенi осы тұрғыдан қарағанда, Орталық Азияның барлық ... ... ... халқының тарихы да өте күрделi. Сан ғасырлар бойы ... ... ... ... мен ... тағдыр-тәлейi бiрге
тоғысып жатты. Олар жайындағы жан-жақты мәлiметтер шығыс пен батыстың
қыруар деректерiнде сан ... ... ... ... ... ... оқып, зерттеу жөнiнде көптеген жұмыс жасағаны
бүгiнгi ұрпаққа ... ... ... ... этнос (яғни, халық,
тайпа, жұрт, ұлт) ұғымы ортақ ... ... ғана ... ... ... ... (тiлiн қоса) мен мiнез-құлқы бар, сол сияқты
өзiнiң бiрiңғай екенiн және оның ... ... ... ... ... бар, оның бұл қасиетi өз атымен (этноним) бекiтiлген,
адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты бiр тұтастығы ретiнде орныққан.
Этностық құралуын және оның ... одан әрi ... ... қалу үшiн,
ол мекендеген территорияның бiрiңғай тұтастығы тағы қажет. Адамдарды ... ... ... етiп ... ... ... кескiн-кейпi пайда
болуы үшiн олар ұзақ уақыт бойына бiр-бiрiмен ұдайы ... ... ал ... жағдай олар тек бiрiңғай тұрақты бiр жер аумағы шебiнде
қоныстанғанда ғана болуы мүмкiн, бұл ... ... ... бас ... кезеңiнде өте-мөте қажет болады [93.101-102].
XV-XVI ғ.ғ. қазақ халқы оның этникалық территориясының ... сан ... ... ... ...... қазақтар
кейiнгi ғасырларда мекен етiп келе жатқан жер аумағымен сәйкес келедi.
Қазақ халқы негiзiнен қазiргi тәуелсiз ... ... ... ... ... ... ... бұл этногенетикалық процесстiң тамыры андронов мәдениетi ... ... ... ғ.ғ.) қола ... ... ... Егер де осы көне ... ескерткiштерiне, әсiресе қыштан құйылып
жасалған құмыра-ыдыстардың ою-өрнектерiне жiтi көз ... ... ... ... ою-өрнектерiмен салыстырып қарасақ, ... ... пен ... және сабақтастықты байқаймыз.
Орталық Азияның XV-XVI ғ.ғ. құрылған басқа да түрiк тектес халықтары
сияқты, қазақ халқының да этникалық ... ... ... әр ... ... жатқан тайпалар қалаған болатын; олар – ... ... ... ... мен ... түрiктер мен түргештерден, қарлықтар
мен оғыздардан, қимақтар мен қыпшақтарден бастап, наймандар мен арғындарға,
керейлер мен қоңыраттарға, ... мен ... ... ... ... ... ... басқа да көптеген тайпалар болатын
[95.46]. Бұлардың кейбiреулерiнiң әртүрлi дәуiрлерде өз ... ... ... мен ... түрiкше аты кейiнгi уақытқа дейiн
қазақтарда ... ... ... ... құрылуына себеп болған
этногенетикалық процесстердiң бастау көзi өте ежелгi ...... ... ... ... ... ... кезде бұл процесс байырғы
халықпен байланысты болған. Бiрақ содан ... даму ... ол ... Орталық Азияның байтақ жазығында өтiп жатқан этникалық ... бола ... ... ... ... ... жылжуы әртүрлi
кезеңдерде аса iрi этникалық және ... ... ... – қазақ халқының қалыптасу тарихы түрде көшпелi мал өсiру, отырықшы
егiншiлiкке, сол сияқты қала мәдениетiнiң ... ... ... ... ... ... оңды өзгерiстерге
байланысты болды. Көп жағдайда осынау этникалық ... ... ... Орта Азия аймағында және одан тыс жерлердегi ежелгi заман мен ... өтiп ... ... саяси оқиғалардан туындап отырды.
Қазақстан жерiндегi этногенетикалық процесстердiң дамуында оның ... ... ... ... ... мәлiметтерге қарасақ,
этникалық даму барысында ұзақ замандар ... ... ... ... ... ... да, кейiнiрек жүре келе, азды-көптi монғолтектi
түрге қарай өзгере бастайды. Тiлдiк хал-ахуал да өзгермей тұрмайды, ... иран тiлi ... өз ... ... ... ... қоныстанушыларының тiлi – түрiк тiлiне орын бередi. Қола дәуiрiнде
мал ... ... ... ... евротектес болып
келетiн андроновтық үндi-иран тайпаларының ... ... ... ... пен шығыс облыстарда - скифтерге туыс, көшпелi малшаруашылықты
сақ тайпалары, солтүстiк пен батыс облыстарда – ... ... ... ... ... ... және бүкiл Евроазия территориясының
далалық аймақтарындағы этникалық процесстiң шешушi ... ... I ... орта ... түрiктердiң батыс бағытына қарай жаппай жайыла
қоныстануымен байланысты болды. Қазақстан мен оған ... ... ... ... ... бұрынғыға қарағанда ... ... ... (бiр халықтың), яғни түрiктiк болып
қалыптаса ... ... ... ... ......... және оңтүстiк батысқа қарай созылып жатқан орасан зор
территорияға бiртiндеп түрiк ... ... кең ... жайып мекендей
бастады. Жаңа әлеуметтiк-саяси қатынастың құрылуы және VI ғ. көне түрiк
мемлекетi – ... ... ... ... ... түрiк қағанатының
ұйымдасуы түрiк тiлдi ... ... ... ... ... сөйтiп Қазақстанның жергiлiктi халқын түрiктендiруге
антропологиялық ... ... ... ... ... бiр ... ... қалуына себепшi болады [96.242].
Бiрқатар түрiк мемлекеттерi пайда болған дәуiрде Қазақстан жерiндегi
этникалық процесстерде ... ... ... ... Осы ... және ... келген (келiмсек) тайпалардың өзара саяси ... ... ... ... жекелеген аймақтарда этникалық-мәдени
жағынан оқшауланып, тұрған жерiн шаруашылыққа бейiмдеп ... ... ... ... ... ... оңтүстiк-
шығысындағы Түргеш қағанаты VII-VIII ғ.ғ. Шу мен Iле ... ... ... ел ... ... пен Сұябта болды [66.332-334].
Қазақ халқының құрылып, қалыптасуына қимақ және қыпшақ тайпалары ... ... (VII-XІ ғ.ғ.) ... XI ... ... қарай
Қазақстанның Ертiстен Едiлге ... ... ... ... ... орнығып, шығыстың жылнама-деректерiнде Дештi-
Қыпшақ (қыпшақтар даласы) деп аталғаны белгiлi. XІ ғасырдың ортасынан
бастап, ... ... ... Русь мемлекетiнiң оңтүстiк далалық
аймақтарына кең қанат жайып, қоныстана бастайды [97.129].
Қазақ халқының ұлт ретiнде ... ... ... да ... роль ... өз үлестерiн қосты, ... ... және ... ... халқының құрылу процесiнде оның негiзi құрамдас ... бiрi ... ... ... ... ... тайпаларының бiрiңғай, бiртұтас халық болып бiрiгуiнiң этникалық
процесiн бiрталай ... ... ... ... ... ... ... тастады. Бұл жаугершiлiктiң нәтижесiнде сол кездегi бүкiл
Қазақстан жер аумағы үш монғол ұлысының құрамына кiрдi; бiрқатар ... ... және ... ... ... ... ... өңiрi Үдегей ұлысының құрамында болды [66.121].
Қазақстан жерiнде монғол үстемдiгi орнағаннан бастап, оның әлеуметтiк-
экономикалық зардабының айрықша қатты әсер ... ... ... ... ... аса ... қиын күн туады. Моңғол
дәуiрiнде қалыптасқан экономикалық жағдайдың тым ... ... ... ол ... қала мен ... мәдениетi ореалының-жайылым
жерiнiң қысқаруы, шаруашылықтың көшпелi мал өсiру секторының ... ... ... ... бәсеңдеуi – оның негiзгi бiр көрiнiсi
- қоғамдық-саяси ұйымның күнi өткен сарқыншақ түрлерiн орнықтыру болады –
мiне, осының бәрi ... ... ... ... ... ... ... бұзу шаруашылық байланыстарды үзiп тастады, бұл
этникалық жағынан топтасуға бөгет болды.
Алайда ... ... өмiрi ... келе ... ... ... ... қайта жаңарып, бұрынғы отырықшы мәдениет
аймақтарындағы егiншiлiк ошақтары жаңғыра бастайды, тауар ... ... ... тайпаларының арасында, шаруашылық саласында қарым-қатынас
орныға бастады. Бұл әрине тайпалар мен тайпа бiрлестiктерiнiң, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге
мүмкiндiк жасады. Бұл процесстердiң бәрi Ақ Орда, Әбiлқайыр хандығы, Ноғай
ордасы мен Моғолстан ... ... ... ... ... Дештi Қыпшақ пен Жетiсу халықтарының саяси, шаруашылық және әлеуметiк
дамуына қолайлы жағдай жасауға, ... ... ... ... ... орнатуға, әрекеттес-iстес болуға моңғол ұлыстары тұсындағыдан
гөрi осы мемлекеттер кезiнде жан-жақты мүмкiндiк туады. ... Орда ... ... ... ... пен жойқын соғыстар салдарынан пайда
болған тайпалардың этникалық ... ... ... мен ... ... ... ... жоғарыда аталған мемлекеттер өз қарауына
енген ... мен ... ... ... саяси бiрлiгiн
қамтамасыз етiп, Қазақстанның әртүрлi аудандары мен ... мен ... ... ... ... ... ... бұрынғыармен салыстырғанда, әлдеқайда орнықты, баянды да, берiк
этникалық жағынан дараланған мемлекеттiк құрылым болып шығады.
Тайпалардың халық болып ... ... ...... ... шаруашылыққа байланысты ортақ мәселелерді жан-жақты дамыту болып
табылады. Сол кезеңдегi көшпелi және жартылай ... мал ... ... ... ... қала ... ... жайған жерлермен тығыз
байланыс жасала бастады. Ал халықтары тек шаруашылық саласында ғана ... ... ... салада да тұрақты байланыс орнатқан,
бiрiңғай экономикалық аймақ құрылады, онда жақын туыс, этностар өкiлдерiнiң
өзара тұрмыстық байланыстарымен бiрге, ... да ... ... ... ... ғ.ғ. ... ... Ақ Орда тұсында көшпелi Өзбек
хандығындағы Қазақстан ... ... ... ... ... келедi, яғни көптеген жергiлiктi және ауып ... ... ... ... ... ... жұмсарып барып бiртiндеп
жойылады да, әр алуан тайпалар ... ... ... ... ... болады. Осынау мемлекеттер халқының құрамы шын мәнiнде әр алуан
(полиэтникалық) ... Ал Ақ ... ... хандығы (Көшпелi өзбек
мемлекетi) мен Ноғай ... ... ... ... ... Оларды сол уақыттың жазба деректерiнде көрсетiлген жинақтаушы этно-
саяси термин ретiнде ... ... ... ... қыпшақ, үйсiн, қоңырат
керейт, маңғыт, арғын, қарлық, қаңлы, найман сияқты түрiк тiлдi ... едi. ... ... ... ... қият, отаршы, жат, шымбай,
кегенс, дұрман, қорлауыт, таймас, шабар, ойрат т.б. рулар мен тайпалар атын
көрсетедi [98]. Бұл ... ... ... Орта және ... құрамынан белгiлi. Оның басқа да бөлiгi XV-XVI ғ.ғ. шамасында
Орта Азияға ... ... ... атауын ала кетедi. Ноғай Ордасындағы
қыпшақ, қаңлы, найман, үйсiн мен қоңырат ... ... ... ... т.б. ... ноғай халқының құрамына енедi [99.11-13]. Бұлардың бәрiн
XIII-XIV ғ.ғ. дауылды оқиғалары кең аймақтың ... ... ... ... Орта Азия мен ... бiрқатар түрiк
халықтарының бәрiне ортақ түрiк және түрiктенген рулар мен ... Бұл ... ... орта ... ... бiр ... ... және бұл процесс томаға-тұйық оқшау өтпейдi, этникалық
топтардың қарым-қатынасы мемлекеттiк бiрлестiктердiң саяси байланысы,
халықтың ... және ... ... ... ... ... өтедi. Сондай-ақ жоғарыда аталып кеткен мемлекеттер
шеңберiнде этникалық-саяси даму ... ... ... ... ... сiбiр ... қазақтардың бәрiне бiрдей ортақ болды деп
тұжырымдауға болады.
Моғолстан құрамына кiрген, Жетiсуда орта ... ... ... ... ... ... атымен белгiлi болған:
дулат, керей, қаңлы, қарлық, құрлауыт, барлас, жалайыр, ... ... ... ... сияқты басқа да 30 (отыз) ру мен тайпаның негiзгi
бөлегi ... ... бiр ... Ұлы Жүз ... кiредi. Моғолдардың
ендi бiр бөлiгi Шығыс Түркiстанға барып, ұйғырлардың қатарын толықтырады,
ал үшiншi бөлiгi – Тянь-Шань ... өтiп, ... ... ... ... үлкен аймақ жерiнде – қыпшақ және ... ... ... ... ... болған Ақ Орда да, Моғолстан да
XIV-XV ғ.ғ. Қазақстан ауқымында жергiлiктi тайпалар ... ... ... қуалаушылық қасиетiн сақтап қалады. Осы мемлекеттер мен
қазақ ... Орта және Ұлы ... ... ...... бiр
жердi мекен еткен сол бұрынғы жергiлiктi түрiк тайпалары болады, ... сан ... ... барысында солардың төңiрiгiне байырғы
және ... туыс және туыс ... ... және ... ... ... түрiктенген (сiңiп кеткен) тайпалар мен рулар және олардың
тармақтары топтала бередi. Бұл ... ... ... ... өткен
ұлан-байтақ аймағында Ақ Орда және Моғолстан мемлекеттерiнiң кездейсоқ
пайда бола қалмағанын, яғни осы ... ... ... ... халық екенiн тайға таңба басқандай айқындап бередi. Сонымен
бiрге бұл мәселенi кең мағынада алып қарастырсақ, осы ... ... және ... ... ортақтығы да, елдi топтастырған
маңызды фактор болып табылады. ... әр ... ... болса да,
Қазақстан халқы XIV-XV ғ.ғ. бiр тiлдi ... ... ... ... территорияда моңғолдарға дейiнгi және кейiнгi мемлекеттерде ... ... мен ... ... көпшiлiгiнде тiл мираскерлiгiнiң
сақталғанын, яғни бiр тiл қолданылғанын зерттеушiлер атап өтедi. Осы ... ... ... ... өзiне тән ерекшелiктерi бекiп, орныға түседi
және оның қыпшақ әдебиетiнiң XIV-XV ... ... ... келетiнi зерттеушiлер назарынан тыс қалмаған. Халықтың тарихи зейiн-
зердесi ауыз әдебиетiнде – Эпоста, ... ... ... ... мен тiлiнiң XIII ғасырдағы жарқын ескерткiшi – ... ... ... ... ойлы, қазiргi кезеңдегi қазақ
тiлiнiң мазмұнына толықтай сәйкес келетiн, осы ... ... өз ... халық мақалдары мен жұмбақтарын кездестiремiз.
Сенде, менде иок, Сенир тауда иок,
Утлу ташдо иок, Кипшакта иок,
Ол – күш сутдiр, Беш ... елгi ...... беш ... козим, сансыз окимын
Ол – кок бiле йолдуздар … [101.5-6].
Бұл мысалдан бiздер қазiргi ... ... ... сол кезеңдегi өмiр
сүрген басқа да түрiк тектес тайпаларымен арадағы этно-мәдени тұрғыдағы
сабақтастығының ... ... ... ... ... ... және ... тұрмысындағы материалдық және рухани мәдениетiнiң
ерекшелiктерi бiртiндеп дами бередi. Сол уақытқа ... ... ... ... ... кейiнгi кезеңдер
қазақтарымен бiрдей, бiртектес ... ... ... ... моңғол ұлыстарында болғаны сияқты, ұзақ уақыт XIV-XV
ғасырларда жеке мемлекеттер жүйесiне ... ... ... ... ... ... халқының дербес ұлт ретiнде бiрiгiп, қалыптасу процесiн
тездеттi, ... ... ... ... ... ... жерiнде
үш жүз түрiнде бiрнеше этникалық ... ... ... ... ... ... тайпаларының көшiп-қонатын жолдары мен жерлерi,
iлгерiде аталған мемлекет территориясының негiзгi бөлегiмен сәйкес келетiн
жалпыға ортақ ... ... ... ... ... тарихының негiзгi мән-мазмұны -
халықтың қалыптасу процесiнiң аяқталуы, қазақ жүздерiнiң тайпалар құрамының
сараланып бөлiнуi, ... ... ... ... ... мен рулардың өздерiнiң XVII-XIX ғ.ғ. деректерде жазылған,
кейiнiректегi ... ... ... ... ... XV ғ. екiншi жартысы мен XVI ғасырда қазақ халқының негiзгi
этникалық территориясын ... ... етiп ... ... ... ... ... тездеттi. Қазақ мемлекетiнiң де қалыптасу
процесiнiң аяқталуын тездеттi. Құрылған қазақ ... ... мен Ақ ... және ... ... бiр ... – қазақ
хандығының аналардан гөрi кең, ... ... ... ... ... ... ... болды. Моңғол шапқыншылығынан кейiн тұңғыш рет
Шығыс Дештi-Қыпшақтың, Түркiстан мен ... ... ... ... жуық бiр ... ... оңтүстiгi мен қалған аймақтарына жайылып қоныстанған қазақ
этносы жұртының этникалық мәселесiне айрықша тоқталып өткен жөн ... және ... ... осы ... ... ... Дештi-
Қыпшақты және Жетiсуды мекендеушi этностық топтармен шаруашылық-саяси
тағдырлары арқылы да байланысты екенiн ... ... мен ... ... ... жерi баяғыдан берi
қазақ халқының құрылып, қалыптасуының басты-басты екi этникалық желiсiнiң ... ... аса iрi екi ... ... ... болатын, олар – Орталық, Солтүстiк және Оңтүстiк Қазақтандағы Қыпшақ
тайпалары одағымен Оңтүстiк-Шығыс Қазақстандағы Үйсiн тайпалар ... ... ... Орта және Ұлы ... ... болды. Олардың этникалық
территориясы Сырдарияның орта ағысы мен ... ... ... ... ... ... ... Сырдарияның төменгi жағынан
Солтүстiк-Батыс пен Солтүстiкке қарай қазақтың Кiшi ... жерi ... ... да қазақтың үш жүзiнiң бәрi ... ... ... яғни ... ... ... облысының қомақты
бөлiгiне келiп шығатын [103.5-6]. Тарихи деректерге жүгiнсек, Түркiстанда
(Сырдария бойының қалалары мен Қаратау өңiрiнiң ... XIV-XV ғ.ғ. ... ... арғын, дулат, маңғыт, жалайырлар, қазақ пен өзбектiң ... ... мен ... ... ... ... ... (қыпшақ,
қаңлылар) бұл араны ежелгi заманнан берi мекендеген; екiншiлерi ... ... ... ... ... ... ... өз қатарына
көптеген жергiлктi рулар мен тайпалар жұрнағын қосып алып, оларға өз атын
бередi, үшiншiлерi ... ... ... ... мен ... ... мен ... моғол ханы Жүнiс, Мұхаммед ... ... мен ... ... ... осы ... ... тұрақтап
қалған.
Қазақ мемекетiнiң нығаюымен және ... ... ... ... оның ... ... мен Сiбiр хандығы, Ноғай ордасы
билеушiлерiнiң қол астында болған ... ... мен ... ... ... ... ... территориялық этникалық жағынан қазақтарға
жақындығы, ноғай ұлыстары шығыс бөлiгiнiң Қазақ хандығына ... ... ... ... ... ноғайлардың бiр бөлiгi Кiшi жүз құрамына
қазақ этносына енедi. XV ... ... ... ... ... ... қалыптасқан осы бiр халық ... ... да, сол ... көрсететiн жазба деректерде де “қазақ” атымен белгiлi болады.
Қазақ этнонимiнiң туу тарихы ұзақ уақыт бойы әр ... ... ... тақырыбына (объектiсiне) айналып келедi; яғни қазақ
халқының өзiнiң шыққан тегi ... ... ... аңыз-әңгiмелерге арқау
болады [104.31.251-252]. Деректерде бұл термин әуелгi кезде әлеуметтiк
мәнде ғана ... “өз ... ... мен ... оқшауланып
шығып, шытырман оқиғалар iздеуге ... ... ... (В.В. ... мағынасында қолданылады. “Тарихи-и-Рашиди” өзге деректерде “қазақ”
атауы Жәнiбек пен Керей ... ... ... ... ... топты бiлдiру
үшiн бастапқы кезде “өзбек-қазақ”, сосын қазақ түрiнде пайдаланылады, яғни
XV ғасырда “өзбек”, “қазақ” ... ... мәнi ... ... ... XVI ғасырдың бас кезiнде ... деп ... ... ... асыл тектi үш тайпаны өзбектерге жатқызады. Қазiр
олардың бiреуi – ... ал оның ... ұлы ханы ... ата-
бабаларынан кейiн солардың билеушiсi болып келедi және ... ... ... - ... олар барша әлемге күш-қайратымен, ержүрек батылдығымен
әйгiлi, үшiншi тайпа – маңғыттар, олардың патшалары астраханнан” [106.62].
Жәнiбек пен Керей сұлтандар ... ... ... ... ... қол ... ... түгелдей қазақтар деп атала ... ... ... ... ... ... ие ... да, Шығыс Дештi-
Қыпшақтың ... мен ... ... тұрақты, тиянақты қалыптасқан
түрiк тектес халқының этнонимi ретiнде қолданыла бастады. Шығыстың жазба
деректерiнен ... ... ... туралы және оны әлеуметтiк, саяси
тұрғыдан түсiндiру жөнiндегi ең соңғы, және толық ... ... Т.И. ... ... ... ... хандығы өз өмiр-тiршiлiгiнiң, қазақ мемлекеттiгiнiң саяси
шеңберiнде ұзақ ... ... ... тарихи нәтижесi – бiрiңғай, бiртұтас
қазақ халқы болып табылады. Өзiнiң этникалық бiрлiгiн жақсы түсiнетiн қазақ
халқы оны эпикалық ... ... ... ... мен
Мауранахрға, Ертiс өңiрi мен Алтайға, Сiбiр мен Орыс империясына, Жетiсу
мен Шығыс Қазақстан жерiндегi жоңғар ... ... ... ... ... сонау XVI ғасырдың жазба әдебиеттерiнде “Қазақстан” ... ... ... ... ... бiртұтастығын
жанқиярлықпен қорғап қалды [67.180].
Сонымен, XV ғасырдың екiншi жартысында Шу және Талас өзендерi ... тасы ... ... ... ... ... ... туы астына
топтастыра отырып, бiр-бiрiмен бауырлас, туыстас көптеген тайпалардың осы
мемлекеттiң құрамына бiрiгуiне, қосылуына ... ... Ал, XVI-XVII ... үш ... тұратын қазақ халқының этникалық территориясының
қалыптасуы негiзiнен аяқтады деп тұжырым жасауға ... ... ... ... ... ерекшелiгi – Қазақстан
жерiнде ерте заманнан өмiр ... ... ... ... түрiк тектес
тайпалардың барлық өкiлдерiнiң жүздер құрамына қамтылуы едi. ... ... ... қазақ жүздерi жөнiндегi ... ... ... ... ... ... ... қысқаша анықтамасында: “Жүз – Қазақстан ... ... ... ... ... ... тiлдес
тайпалардың негiзiнде бiртұтас қазақ халқының қалыптасуынан ... ... да, ... сол ... жеке ... ... ... дейiн
жеттi…” [65.521]. Ал Қазақ ССР ... ... ... ... ... ...... халқының тiкелей құрамына кiретiн
және жалпы қазақ территориясының бiр бөлiгiн мекендеген iрi ... ... ... одағы” деп тұжырымдалады [108.248].
Сондай-ақ, қазақ жүздерiнiң этникалық құрамы және территориялық жағынан
орналасуы тұрғысындағы деректердi мұрағаттық ... ... ... ҚР мемлекеттiк Орталық мұрағатының, Ресейдiң Орталық мемлекеттiк
тарихи мұрағатының, Ресейдiң ... ... ... ... ... болады. Бұл жазба құжаттарының басым ... ... ... билер мен батырлардың айтуы бойынша ... ... ... тiлiн ... ... орыс ... ... құжат ретiнде рәсiмделгенi белгiлi.
Ендi қазақ жүздерiнiң этникалық құрамы мен орналасу ретiне қысқаша
сипаттама беру қажеттiлiгi бер деп ... ... Ұлы жүз ... ... ... жерiнде Шу және
Талас, Iле өзендерiнiң кең алқаптарында өте көне заманнан қалыптасқан. Ұлы
жүзге қазақ жерiндегi қилы-қилы ... ... ... ... ... ... ... Қаңлы, Сiргелi, Шынышқылы, Ысты, ... ... ... ... ... ... көп бөлiгiн дулат тайпалары құрап, Iле өзенiнен
бастап, ... ... ... алқапты мекендедi. Дулаттар дербес төрт
руға бөлiнген: ... ... ... шымыр. Ал, Ұлы жүздiң албан, суан
тайпалық бiрлестiктерi жөнiндегi мағлұматтар ... ... ... ... ... осы кезеңде бұл тайпалар Iле өзенiнiң алқабына
көшiп-қонып жүрдi. Iле ... ... ... Жетiсу жерiндегi ең
ежелгi тайпалардың бiрi – Сарыүйсiндер мекен еттi. Ұлы жүз құрамындағы саны
жағынан басым және ... ...... ... ... ... кешiп, Жұманақ және Сырманақ тайпаларына кiретiн 13 (он үш) дербес
рулардан құралған [65.230]. Ұлы ... ... ... ... ... маңында, Сiргелi, Ошақты тайпалары Сырдария маңында ... еттi. ... ... Ұлы ... ... ... 11 (он бiр) ... бiрлестiктерден тұрады. Белгiлi зерттеушi М.Тынышбаевтың ... Ұлы жүз ... ... жалайыр, дулат, ошақты сияқты тайпалардың
төңiрегiне шоғырланып, тайпалық иерархиялық сатыда ... ... ... жүздiң барлық тайпалары да ежелгi заманнан бастап, дербес
этникалық ... ... ... болды. Орта ғасырлардағы қалыптасқан
әлеуметтiк-саяси жағдай Орта жүз тайпаларының бiр-бiрiмен ... ... ... ... Бұл ... ... XVI-XVII ғ.ғ. қазақ-
қалмақ соғыстарында, одан бұрынғы Шыңғыс хан ... ... ... ... атап ... ... Орта жүз ... кiретiн
тайпалардың жалпы орналасу үрдiсi моңғол шапқыншылығына дейiн қалыптаса
бастады, мәселен, шығыста – керейлер, ...... одан ... ... ... ... бастады.
Орта жүздiң арғын тайпалары – алғашында гүн, аруг гүн (ақ) аргу ... ... ... қазақ халқының негiзгi этникалық құрамдас
бөлiгiн толықтырған, Орталық және ... ... кең ... қоныс тепкен тайпалар болды. Ғылыми жағынан көзге түсетiн жай –
Арғын тайпасының елдiк аты ежелгi заманда жасаған Ғұн ... атын ... ... ... ... ... үлкен аталық тармағы - Мейрам
деп аталатын бес рудан, кiшi тармағы – ... ... ... жетi рулық
қауымдастықтан тұрады. Сондай-ақ, арғын руларының құрамына тектiк, гендiк
белгiлерiне байланысты тарақты рулары да кiредi.
Наймандар - ... шығу тегi ... ... ... ... ... оғыз” атауынан бастау алады. Шыңғысхан жаугершiлiгiне
дейiн найман тайпалары дербес ... ... ... ... Қара ... және ... дейiнгi үлкен аймақты жайлап, өмiр
сүрiп ... ... ... ... кейiн, наймандар батысқа қарай
ығысып, Қазақстанның Орталық, Солтүстiк және Оңтүстiк ... ... - ... ... ... мыңжылдығында Моңғолия
және Алтай тауларында, Оңтүстiк Сiбiр аймағында, сондай-ақ Қытайдың ... ... ... өмiр ... Жылнамалық деректердiң жазуынша керей
тайпалары Орталық Азия ауқымында ... ... ... ... ... бiрi едi. ... тайпаларының көсемдерi өз кезiнде Шыңғысханның
ғаламды жаулап алу саясатына қолдау көрсетiп ... ал ... ... де
осы саясаттың боданы болып, тәуелдiлiкке түсiп, ... ... ... ... ... жеңiлген керейлердiң бiр бөлiгi меркiттермен бiрге
батысқа ығысып, Кiшi жүз ... ... ... кезде Орта жүздегi Керей
руы ашамайлы керей, абақ ... деп екi iрi ... ... ... абақ ... 12 (он екi) руға бөлiнедi. Бұлар: жәдiк, жәнтекей,
шерушi, қарақас, молқы, күнсадақ, ... ... ... ... шимойын.
Уақ тайпалары керейге туыстас (шежiре бойынша керейдiң iнiсi болып
келедi – Ж.Ә.) XIV-XVI ғ.ғ. ноғай эпостарында ... ... өзек ... Көкше) Орта жүздегi ең саны аз ру болып табылады. Олар екi iрi ... ... ... Есiл мен ... ... ... ... қоныстанған [65.271].
Қыпшақтар - орта ғасырлық евроазия даласының тарихында аса көрнектi
роль атқарған түрiк ... ... ... ең ... болды. IX
ғасырға дейiн олар Жайықтан шығысқа ... ... ... XI ... ... ... ... тайпалары оғыздарды саяси сахнадан ... ... ... көп ... ... басымдылыққа ие болған
тайпалар одағы ретiнде қалыптасты. Сондықтан да болар қыпшақ ... ... ... ... ... ... болады.
Дегенмен, қыпшақ тайпаларының негiзгi бұтағы Орта ... ... ... ... мен ... ... ... мекен етедi.
Кiшi жүз тайпалары Ш.Уәлихановтың пiкiрiнше қазақ жерiндегi дербес, ең
байырғы тайпалар тобына ... ... ... жүз ... ... ... сияқты үлкен рулардың негiзi болған тайпа. Алшын
туралы деректер ... бар. ... ...... Х ... ... бөлiгi қыпшақтармен бiрге батысқа қарай аттанып, Египетке дейiн барған;
онда Мысыр билеушiлерiнiң қызметiнде болып, мәмүлiктер әулетiнiң үстемдiгiн
орнатуға айтарлықтай рол ... X-XII ғ.ғ. ... ... ... арасында алшындар көп болған. XII-XIV ғ.ғ. алшынның кейбiр рулары
Ноғай ордасының негiзiн қаласқан. Кейiнiректе олар қазақ халқының ... ... ... ... ... Алты тайпалық бiрлестiктен
құралған Кiшi жүз руларының ең үлкенi - Әлiмұлы ... ... ... “Алты Әлiм” деп те атайды. Оғын кiретiндер: Қарасақал, Қаракесек,
Кете, Төртқара, Шөмекей, ... XIX ... аяғы XX ... ... ... ... ... – Орал, Торғай, облыстарында, Сырдария
облысының Қазалы, Перовск, Қарасадақ, Қазалы ... Кете ... ... Орал ... мен ... ... ... [65.38]. Әлiмұлының
құрамына кiретiн iрi рулардың бiрi Төртқара болды. XV-XVII ғасырларда бұл
рудың бiрқатар ... ... ... ... аса ... ... Мәселен, осы рудан шыққан Орта Азияның әйгiлi билеушiсi Жалаңтөс
Баһадүр Самарқанд ... ... ... де ... ... ... қалағаны тарихтан белгiлi. Төртқара тайпаларының қыс
маусымындағы көшiп-қону ...... ... Жаңадария
өзендерiнiң жағалауы болды. Байұлы – бүкiл қазақ жүздерiнiң ... ... ең көп ру ... ... Оны ... ... 12 ата ... деп –
Шеркеш, Есентемiр, Таз, Ысық, Адай, Берiш, Алтын, Жаппас, Байбақты, ... ... және ... руларынан тұрады. Бұл рулардың бiр бөлiгi
кезiнде Хорезм және Бұхара хандығының, ... ... ... Ордасының
аумағында мекендеген. Бұл рулардың әр қайсысына тоқталып ... аз ... оның ... бiр ... ғана шығу ... ... шолу ... болады. Бұлардың iшiндегi адайлар –
саны жағынан ең ауқымды, ... ... ... ... аты ... ... ... Көптеген зерттеушiлер адайлардың шығу
тарихын, Батыс Қазақстанға ... ... дай ... Олар ... ... ... грек және ... жазба
деректерiнде сипатталған. XVIII-XIX ғ.ғ. ауқымында адайлар ... ... ... ... ... ... Ембi өзендерiнiң бойында
болды.
Кiшi жүз тайпаларының соңғы бiрлестiгi – Жетi ру. ... ... ... хан Орта жүздiң әлсiз жетi руын бiрiктiрiп, оларды Кiшi жүзге
қосқан екен деген деректер де кездеседi, бiрақ ... шығу тегi ... ... ... Мәселен, Керейiт руының тамғасы мен атауына мән берсек,
олардың ежелгi керей этносының бiр үрiм-бұтағы ... ... ... куә ... Ал, ... руының атауы моңғолша “бес” деген санды
бiлдiредi екен. Жетi руға – Кердерi, Тiлеу, ... ... ... және ... рулары кiредi [65.430]. Жетiру тайпасының рулары Кiшi жүз
руларының ... ... ... ... ... өзендерiнiң бойын жағалай
қоныстанып көшiп-қонып жүрген.
Сонымен қатар қазақ жүздері жөніндегі тарих ... одан ... ... ... ... ... өз ... территориялық
байланыстарының орнығуы мен нығаюы ... хан ... ... ... жүзеге асырылды деген тұжырымды негізге алуға ... ... ... ... ұлы ... ханның билік құрған кезінде қазақ мемлекеті
бытыраңқылыққа ұшырап, ... ... ... ... еді. ... ... ... отырғаннан кейін, ол қазақ руларының басын қайта біріктіріп,
Қасым хан ... ... ... ... және ... ... ... нәтижесінде қазіргі Кіші жүз территориясы
қосылды. Ол туралы ноғай мырзасы Исмаил орыс ... IV ... ... туыстарым Жайықтың арғы бетінде қалып, қазақ ханына қосылып
кетті», деп ... [9.33]. 1568 жылы ... ... келген орыс елшісі Семен
Мальцев Хақназар хан ноғай жерінің бір бөлігін басып алғанын ... осы ... ... ... ... де бір бөлігін бағындырған
болатын. Оңтүстік Қазақстан үшін Орта ... ... ... ... болған шайқастардың бірінде Хақназар қаза табады. Уақытша Абдаллах
ханға ... ... ... хан (1580-1582) мен оның баласы Тәуекел ... ... ... жүргізіп Ташкентті тартып алады. Осы орайда Тахир хан
тұсында бытыраңқылыққа ұшыраған ... ... ... ... ... хан ... байланысы нашар тайпаларын біріктіру үшін белгілі
бір саяси шараларды іске асырған сияқты. Сондай ... бірі - ... ... еді. ... жаңадан қалыптасып келе жатқан ерте
таптық ... ... ... ... ... ру ... рөлі ... болды. Сондықтан да елді біріктіруді ойлаған хандар барлық ... ... ... ... Ал хан ... ... ... қол астындағы руларымен көшіп кетіп отырған [110.247].
Бұл ... ... ... елді ... ... ... Көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар үшін ең маңызды
нәрсе жер мәселесі болғандықтан, дау туғызатын да сол ... ... рөлі ... ... ... ... ... болған. Осы
тұрғыдан Хақназар хан өзінің алдындағы Тахир ... ... бас ... ... ... түсінгендіктен, Жайыққа дейінгі және оңтүстіктің бір
бөлігін қосып алған соң бірінші қолға алған жер мәселесі ... Әр ... ... ... болуы мүмкін емес еді. ... қол ... ... ... жиып осы ... ... ... Бұл жөнінде ауыз әдебиетінде мынандай ... бар. ... ... ... би ... атты ... Төле би ... дейді:
«Үш жүзге енші бөлгенде, Бабама тиген ... [111.1]. Төле би ... ... 1663 жылы ... ал бабасы яғни атасының әкесі
шамамен XVI ғасырдың екінші жартысында, Хақназар хан тұсында өмір ... ... жер ... ... кезде бұл үлкен бас қосуға 300- дей ру
басылары қатысқан болулары керек.
Жалпы тарихнамада ... ... ... ... ... ... Орыс ... шыққан әдебиеттерде қазақтың ірі ... ... ... ... деп ... ал оның бөлімдерін «подрод» «отделение»
деп жазып жүр. Ал қазақ ... ... ... еңбектерде тайпа да «ру», ру
топтары да «ру», ру да «ру» ... ... жүр. ... ... ірі ... ... ... деп, ал оның бөлімдерін ру топтары;
ру топтарын құрайтын бірлікті «ру» (род) деп ... ... ... ... ... тұрғыдан бөлшектеуге сай болар еді. Қазақ
тарихының белгілі зерттеушісі М.П. Вяткин қазақ ... ... ... ... не ... ... целого и в хозяйственном, а также в полтическом
отношении», ал 1786 жылғы Ресей империясына ант берген кезде қол ... ... ... ... ... 200 ... ... тіпті 10
мың үйге басшы екендігін ... ... ... жасайды:
«...политической единицей казахского общества была часть рода ... ... ... ... ... под ... одного
старшины» [112.103].
Сонымен қазақ тайпасы бірнеше ру топтарына, ал ру ... ... және ... ... ... рөл ... Мысалы, найман
тайпасы үш ру тобына, ал ру топтары 13 руға ... ... ... 4 ... 24 руға бөлінді. Әр руда орта есеппен 2000-нан аса әулет (отбасы)
болған. Рулар туралы XVIII ... ... ...... ... береді: «Арғынның Тарақты руында 4000 семья, Қыпшақтың Қөлденең
руында 200 ... ... ... 3500 ... бар» ... ... ... кезеңдегі саяси-шаруашылық бірлік – ру,
ал саяси-әлеуметтік және әкімшілік бірлестік – тайпа және тайпалар ... ... ... ұйтқысы бір атадан тараған адамдар тобы болды. Осындай
топ немесе ру осы тайпада үстем жағдайда ... және ... ... ... де
осы топтан шықты. Көптеген басқа рулар «басты румен» қандас туыс болмауы
да мүмкін. Олар «тайпа» ... ... ... ал кейде әр түрлі уақытта,
әр түрлі ... ... ... ... ... Тоқал балалары). Тайпалық
бірлестіктердің пайда болуына саяси жағдайлар – ... ... ... басқа тайпалардың жерін басып алу – басты рөл атқарды және ... ... де ... әсер ... ... қалыптасу сатысында ерте таптық қатынастар
заманындағы тайпаның алғашқы қауымдық құрылыстағы тайпадан ... ... ... ... ... ... принципі; тайпа-әскери ұйым, тайпа-
әкімшілік–территориялық ұйым, тайпа өзінің осындай қасиеттерінмен көшпелі
әскери демократияның негізін қалады және ... ... ерте ... ... Жеке ... ... және әлеуметтік күрес; бұлар жаңа функцияға ие
болды – тайпалық ұйымдасудың саяси – құқықтық негізін ... ... ... ... ... ... тайпа құрамына әр
түрлі этникалық ... ... ... араласулар, байланыстар
процесі күшейе түседі, ежелгі және қазіргі халықтарға негіз болған жаңа
этникалық ... ... ... Бұл ... С.М. ... былай деп
түйіндейді: «В общем же племя в той форме, в ... мы его ... ... ... ... ... и ... Азии, ест продукт
развития ... ... типа ... ... сложилось как основной
компонент строя военной демократии» [114.72]. Ал Рим ... ... ... у греков в героическую эпоху, у римлян в период так называемых ... ... ... ... на ... ... и племенах»
[115.73].
Ал қазақ жүздеріне келетін болсақ, бұл ірі ... ... ... Осы ... Ф. ... ... одақтар туралы былай деп
пікір талғайды: «Союз родственных ... ... ... а ... ... необходимым даже и слияние их и тем самым
слияние отдельных ... ... в одну ... ... ... ... ... түйіндейтініміз тайпалық одақтар Түркі дәуірінде, Алтын
Орда, Ақ Орда, Көк Ордалардың дәуірінен пайда болған болуы керек. ... ... ... ... ... ... ... Әскери- тайпалық
ұйымдасудың триальды жүйесі осындай процестерде жүзеге асуы мүмкін деп ой
түйеміз. Қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... – ірі
тайпалар болды. Мәселен, Ұлы Жүздің – ... Орта ... ... ... аталуы да осыдан болса керек. Енді дәстүрлі қоғамдағы қазақ
халқының этникалық құрылымының ... ... – үш жүз ... ашатын болсақ, онда жоғарыда келтірілген тарихи деректерге сүйене
отырып және ежелгі Рим мемлекетінің қалыптасуымен салыстыра келе, ... ... ... ... ... саяси бытыраңқылықтан кейін біріктірген Хақназар
хан болды.
2. Қазақ ... ... даму ... өтіп ... қалыптасты
және ірі тайпалық одақтардың ... ру ... ... ... ірі тайпалық одақ бірнеше тайпалардан, тайпалар ... ру ... ... ... Мысалы, Ұлы Жүздің құрамындағы 11
тайпада 96-100-дей ру болса, ал Орта жүздегі ... ... ... Г. Волконский былай деп жазады: «В Среднем жузе в ста
отделениях до 159000 ... ... ... Ұлы, ... Кіші ... 100-ге жуық ру бар. ... шежіресінің білгірі, белгілі
зерттеуші Құрбанғали ... ... ... былай деп жазады:
«...шежірешілер санап- санап үш ... ... - Ж.Ә.) ... ... ... нақылына қарасақ, осы 1883 жылы үш жүзге 20 атадан
қосылады» [116.234]. Ал енді ... Ұлы, ... Кіші ... ... ... ... қалыптасқанын көрсетсе, сонымен бірге «тайпалық
құрылыстың өзі рулардың үлкен және кіші ... ... алып ... Қазақ мемлекеті құрылып, әскери – саяси жағынан нығайғанымен ол бір
орталыққа бағынған мемлекетке айнала алмады. Оған ... ... ... ... және үлкен территория мүмкіндік бермеді. Міне, осы
кезде ... ... мен ... ... ... ... ... бастады.
4. «Жүз» сөзі орыс деректерінде жиі «Орда» сөзімен ... ... әр ... хан ... ... ... болуы мүмкін ... Яғни ... хан ... ... ... болуымен қатар
пайда болған сияқты. Себебі, ... ... ... «хан не ... ... ... ... екі інісі туралы мәлімет береді. Хақназар
ханның көп ... тек ... ғана ... олардың жүздерге басшы
болып сайлануынан болса керек.
2.2 Қазақ әдет-ғұрыптарының манызды ерекшеліктері--Қасым ханның ... ... ... ескi ... ... ... ... мемлекетiнiң қоғамдық-
саяси өміріндегі және құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы орны
Қарастырылып отырған XVII-XVIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... ... – тарихи қалыптасқан, қуаң дала мен
жартылай шөлейт жерлердiң табиғи-климаттық жағдайына сәйкес келетiн көшпелi
және жартылай көшпелi мал шаруашылығы сақталды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... егiншi аудандар мен қолөнер,
сауда және мәдениет орталығы қалалар өркендедi. Малдың негiзгi түлiгi ... ... ... сиыр ... бұл төрт түлiк мал деп аталды. Iрi қара аз
мөлшерде, негiзінен алғанда отырықшы жерлерде өсiрiлдi [67.226].
Көшпелi малшылар ... ... ... ... ... мал ... ... қамтамасыз етумен, сондай-ақ оларды
азықтандыру ... ... ... болды. Қазақ халқының
өмiрiндегi көшпелi мал шаруашылығының ... ... ... мән ... ...... И.П. Фальк оны быйлайша ... ... у ... ... – Ж.Ә.) ... ... ... в сущности пормысел. У них ... ... ... ... ... Мал – ... төрт ... табиғи
жайылымдарда бағылды. Мұның өзi кең-байтақ өрiс - ... ... ... мен судың тұнығын таңдап көшiп-қонып отыруды керек еттi. Талай
ғасырлық тәжiрибеден туған шаруашылық басқару тәсiлi жайылымдарды маусымға
қарай ... ... ... төрт ... төрт ... болды.
Бұлар: жаздағы жайлау, қыстағы қыстау, көктемдегi көктеу, күздегi ... ...... ... ... мен көлдердiң алқаптары,
ауасы салқын, шыбын-шiркейi аз биiк таулардың ... ... ...... желден паналайтын ықтасын, жылуыт, күнгейлi таулы
жерлер, төбе-төбе құмды адырлар немесе малды бораннан сақтайтын тоғайлы,
қамысты, ойпаң ... ... ... Көктеулiкке көбiнесе мал төлдетуге,
жас төлдi ... ... ... жерi ... суы мол, өзендер мен
көлдердiң маңы таңдап алынды. Көбiне көктеулiк пен ... бiр ... ... әдiсi әр ... болды, малы көп, әсiресе түйесi мен
жылқысы көп, жеткiлiктi бақташылары бар бай ... ... көше алды ... бен Орта жүз ... ... 700-800 шақырымнан артық жерге көшiп
отырды), 200-300 шақырым жерде әр ... ... ... ... ... мен ... ... көшiп-қону өрiсi әлдеқайда шағын болды.
Көшiп-қону мал ... ... ... ... ... ... бердi. Көшiп-қону көбiнесе меридиан бағытымен жүрдi. Iрi рулар
мен олардың бөлiмшелерiнiң қоныстары негiзiнен ... бiр ... ... ... ... өзiнiң көш жолдары болды. Басқа рулар бұған қол
сұға ... ... ... ... әрине тек дәстүр мен шаруашылықтық мұқтаждықтарға
ғана емес, сонымен бiрге мемлекеттегi ... ... да ... болды. Мал
өсiрушi қазақ шаруалары ауыл-ауыл болып көшетiн. Ауылдық қауым – көшпелi
қазақтардың ... ... ... нысаны – сол кезеңнiң ру-тайпалық
ұйымының белгiлерi бар территориялық ... ... ... Оның ... – кiсiнiң өз еңбегiне негiзделген ұсақ шаруашылығының малға ... ... ... қауымдық жер иелену болды. Ауылдық қауымның
жайылымдық жерлерi жеке шаруашылықтар арасында бөлiнбеген, бұл жайылымдарды
ортақ пайдаланатын. ... ... ... ... ... көшiп жүретiн
үлкен бiр қоғам құрайтын. Қыс ... ... ... өзiнiң белгiлi қыстау
орны болды. Көшi-қон кездерiнде және маусымдық ... ... ... малды бiрiгiп жаятын болған [66.173].
Малдың денi қой мен жылқы болды. Қазақтар көбiнесе етi ... ... ... қойлар өсiрдi. Қой етi халықтың негiзгi тамағы болды. ... ... ... ... ... айран, сары май алды. Қой ең бағалы
шикiзат – жүн, терi, ... ... ... Қой ... ... ... заты
да болды және ақшаның орнына жүрген жалпылама эквивалент болды. Барлық
товардың құны қойға көбінесе шағылып ... ... мiнiс ... ... ... жылқы сауылатын, сойылатын азық малы да болды, ол ... ет, сүт ... ... ... ... ет ... ... биенiң
сүтiнен қымыз ашытылды. Қазақтар жылқының қарулылығын, қыста қардың астынан
шөп теуiп жейтiндiгiн жоғары бағалады. Қазақстанның Оңтүстiк ... ... ... ... түйе ... Түйе ... ... көшiп-қонуға
немесе ауыр жүктердi тасуға пайдаланылды. Ұзақ ... ... ... сиыр малын қазақтар тым аз өсiрген. Малдың ең азы ешкi болды
[66.167].
Бiрақ та кең ... ... мал ... iрi көлемдi жайылымдық
жерлердiң болуын талап еттi, ал ... әр ... ... көршiлер
арасында қақтығыстар мен дау-жанжалдар туғызып отырды. Мал ... ... ... ... едi. ... дайындау жүргiзiлмедi,
қыста мал тебiндеп жайылды. Мысалы, Ибн Рузбихан көшпелiлер үшiн Сырдария
жерiнiң өте ... ... ... ... ... ... бәрi
“қамыспен көмкерiлген, мал азығы мен отынға бай” – деп ... Қыс ... ... ... қырылуы жиi кездесетiн, мұндайда көшпелi малшылар
тақырлана кедейленiп, көбi отрықшылыққа ауысатын. Дегенмен, баяу болса ... мал ... ... ... мен оның ... ... қолайлы жылдары (ауа-райының жағдайымен бiрге халық өмiрiнiң саяси
ахуалы жағынан) мал басы ... ... өсiп ... Мал ... ... бойы ... дәстүрi сақталып, үнемi жетiлдiрiлiп
отырды.
Қазақтардың тұрағы киiз үй, ... ол ... ... ... және мал өнiмдерiн өңдеу үшiн жақсы лайықталып жасалды. Киiз үй -
көктем, жаз және күз ... ... ... ... жүру ... ... құрама баспана болды. Кейбiр кездерде қазақтарда астына
дөңгелек орнатып, күймесiн киiзбен немесе сырмен қаптаған жылжымалы үйлер
де ... Оған ... өгiз ... ... ... ... отырған. Көшпелi
қазақ өмiрiнде киiз үйдiң алатын орнына жiтi мән берген И.Г. Георги оны
былайша ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... в подвижных юртах и ради скотоводства, ... и ... ... ... в ... ... [49.154].
Талай ғасырлық көшпелi тұрмыс тәжiрибесiнен туған қазақтың киiз үйi –
күннiң аптабы мен ... ... ... мен аңызақтан, бораннан
сақтануға ыңғайлы, әрi ауалы, әрi жарық болудың үстiне ... ... оны ... ... iшiнде жығып-артуға, жарты сағатта көлiктен түсiрiп,
тiгiп алуға да ... ... мал ... ... ... ... көп жағынан қамтамасыз
етiп тұрды. Бұл сала қазақтарға iшiп-жейтiн ... ... ... ... киiм материалдарын, үй жабдықтары мен жасауларын, көшiп-қонуға қажеттi
тасымал құралдарын бердi. Әскери жорықтар мен шайқастарда жылқының орнын
ешнәрсемен ... ... ... ... ... үй ... алғанда мал шаруашылығы шикiзаттарын өңдеумен айналысты. ... киiз ... ... тоқыды, киiм тiктi, мал терiсiнен аяқ киiмдер,
ат әбзелдерiн т.б. әзiрледi. Қазақтардың шаруашылығы ... ... таза ... ... ... ... ... қала
тұрғындары, егiншiлер өндiретiн тауарларға айырбастай алатын басы артық
өнiмдерi қалып отырды. ... ... ... Асы және ... базарларында көшпелi малшылар мал айдап апаратын, терi, ... ... ... ... суық қарулар, ағаштан, негiзiнен
қайыңнан жасалатын бұйымдар, соның iшiнде арбалар, төсектер мен ... аң ... ... ... ... ... ... бұл өнiмдерiне айырбасқа Түркiстан аймағы қалаларына әр
түрлi тауарлар: ... ... мен ... ... ... күйдiрiлiп және
темiрден соғылып жасалатын бұйымдар, мата мен терiден тiгiлген ... ... ... ... бас ... ат ... бөлшектерiн,
сондай-ақ әртүрлi үй аспаптарын, қарулар, қымбат маталардан жасалатын
әшекей заттар, айналар және ... ... да ... ... Сауда
жасауға қазақтар да қатысатын: “Олардың ... ... ... ... ... ... ... сияқты ислам елдерiне қатынап
келдi және әлi де ... ... ... ... ... ... мал ... мен табындары көшпелi
қоғамның негiзгi материалдық байлығы, өндiрiс пен соғыстың ... ... және ... ... ... ... көзi
болумен қатар, көшпелi мал шаруашылығының жүйесi қазақтардың ... ... ... ... сипатын да анықтады. Мысалға, ежелден
қалыптасқан дәстүр бойынша қазақ ауылдарының азаматтары ... ... ... аман ба?” деп ... ... бұл дәстүр осы
уақытқа дейiн сақталып, дәстүр сабақтастығы жалғасып келедi.
Қазақ халқының аса бай ауыз әдебиетiнде зерделенген бата ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеттiң
негiзгi мазмұнын құрады, яғни өткен кезеңдегi халықтың қоғамдық ... ... ... ... ... бойы дәстүрлi қазақ ... бiте ... ... ... ... ... ... бiтiмге қатысты, моральдық және тұрмыстық салада аса
маңызды роль атқарған, бiрақ қағаз бетiне түспеген ... ... ... есептелдi. Бұлардан, әсiресе мақал-мәтелдерден көшпелi
қазақ қоғамының әр ... ... ... даму ... көре ... ... ... негiзгi арқауы – қазақтардың
материалдық игiлiгiнiң, байлығының қайнар көзi ... ... ... ... ... ... айту және ренiшке қатысты сезiм-
күйлерi көп жағдайда төрт түлiк малмен байланыстырылып айтылды. ... ... ... ... пiкiрлерi мынадай қанатты
сөздермен өрнектелдi: “Бай бол, төрт ... сай ... “А ... ... ... мың ... қоздасын, сексен iнген боталап, сегiз келiн
қомдасын”. Көшi-қон керуенi алыс ... ... ... ... ... көлiктi болсын”; мал сауыны кезiнде: “Сауар көбейсiн”, қойды
басқа да түлiк малдарын қырқу науқаны кезiнде:“Қырқар көбейсiн”, бақташылар
өрiсте ... ... ... ... суат ... ... - ... секiлдi т.б. игi-тiлектердi айтатын болған. Ал, төрт
түлiк малмен ... ... ... айту ... ... бiлдiру
мынандай сөздер арқылы бейнелендi: “мал көрме, елге ере алмай жұртта қал”,
“Көлiк көрме жаяу қал”, ... аққа ... ... ... ... “Кiсi малын бағып қалғыр” т.б. Тiптi кейбiр қазақ мақалдарында
адамдарға ... ... ... ... де ... ... “Ауыр атқа қамшы ауыр”, “Керме иық кеңестен, керторы ат
жүрістен қалды, алуан жүйрiк бар, әлiне қарай ... ... ... ... “Әркiм өз ботасын үкiлейдi”, “Әркiм өз лағын теке қояды”,
“Адам жылқы мiнездi”, “Қойшы көп болса қой арам өледi”, ... ... ... екi ... ... ... ... ешкi мүйiз сұраймын деп, құлағынан
айырылыпты” т.б.
Қазақ халқының ең жақсы, ең жаман, күштi, ... ... ... ... ... және пәстiк сияқты адами қасиеттердiң
жалпы образдық жиынтық бейнелерi үй және жабайы хайуанаттармен теңестiрiлiп
сипатталады. ... ... ... ... ... бөрiге, батыл
қыранға, қара нарға, күштi атқа, тiптi арыстан, ... ... ... қиыннан қиыстырып сөйлей бiлетiн шешен, ақылды адамдарды – жүйрiк,
су жорға жылқыға теңестiрсе, дүйiм ... ... ... ... ... атақты би-батырларды – қой бастаған серкеге, үйiр бастаған ... ... ... ... ... асқақ және әдемi, сұлу әйел
адамды асыл тұқымды түйе – аруанаға, асыл тұқымды бие – назбедеуге, күнге,
айға, жұлдызға, көлге, тiптi ... ... де ... бейнеледi.
Адамның жаңа ортаға, әртүрлi ... ... ... ... болса, тазы боп шал”, ал кедей-шаруа адамдардың қарауындағы
мал санын көбейтуге талпынған iс-әрекетi жөнiнде: “дүние – киiк, адам ... ... ... ... ... – апа, ...... деп”,
болашағынан көп үмiт күттiретiн жасөспiрiм бозбала жөнiнде, “Қошқар қоятын
қозыдай“ деген ... ... ... ... ... сайын
даласындағы көптеген жер атаулары төрт түлiк мал ... ... ... ... Ақ ешкi, Ақ тайлақ, Торы айғыр, Жирен
айғыр, Қой қырылған, Тарғыл тана, ... ... ... сыртқы
ұқсастығына қарай, Түйе ойнақ, Түйе тау, Айғыр жал, ... ... ... ... ауыз ... және ... ... шығармашылығының
аса бай мұраларына сүйсіне, таңдана қарап, таңдай қағып ... ... мен ... жете мән ... орыс ... бiздiң
халықты ақын халық, әншi халық деп лайықтап ... ... ... ... ... ... және тiл ... ерекшелене
отырып, халықтың өмiр-салты мен материалдық өндiрiсiнiң даму барысын әр
қырынан, оның өзiндiк сипаттарын жан-жақты ашып көрсете ... Өз ... ... бойы кең ... ... ... өмiр ... халқымыз табиғат құбылыстарының өте сезiмтал бақылаушысы болумен
бiрге, көшпелi мал ... ... өте ... ... Оны ... ... аз бола тұрса да, әрбiр малшы – қазақ ... ... ... ... бiр мезгiлде бақташы және жауынгер бола жүрiп,
екiншi жағынан әрi ақын, әрi әншi ... ... ... де ... бойы қалыптасқан халық даналығы ... ... ... ... өмiр ... жүрек қойнауында жазылды.
Қазақ көшпендiлерi төрт түлiк ... ... ... ... өздерiн қоршаған көркем табиғат құбылыстарын,
тағдырдың тәлкегiне түсiп, қиналған ... өмiр ... ... арқау етiп, халық шығармашылығындағы небiр поэзиялық көркем образ-
бейнелер жасап отырды. Бүған ... ... ... куә бола ... ... жанарынан айырылған қыздың мұңды жырынан малға қатысты теңеулердi
байқаймыз:
“Iшiнде көп жылқының ... ... ... қозы ... едiм…” деп жырласа, сүйiктiсiн жұбатып,
көңiлiн аулаған жiгiт былай деп жауап ... ... ... ... ... ... солықтайсың.
Егер көңiлiң шынымен бере қойсаң,
Ақ боз үйден бұралып жолыққайсың….”
Әуеде ұшып ... қаз ... ... ... қой ... деп сөге ... мен де өзiңдей бозбаласы…
Сонымен, дәстүрлi ... ... ... үлгiлерiнде, оның
материалдық және рухани өмiрiнiң негiзгi қайнар көзi ... мал ... ... ... ... мән-мазмұны басты орында тұрады.
Барлық кезде мал шаруашылығы өндiрiсiнiң ... оның ... ... орындау барысында дүниеге келген ән-жырдың нысанына, мән-мазмұнына
шешушi ықпал жасап отырды. Олар ... ... ... ... ... ... төсiнде жусаған жылқы, түйе табындарынан, ... да үй ... дене ... ... ... ерекше
әдемiлiктi, пәктiктi, биязылықты көре бiлiп, оларды өздерiнiң ән-жырына
арқау еттi. Бүкiл өмiрiн негiзiнде малмен ... ... ... ... ... бота ... ... әдемiлiгiне, жүйрiк аттың
шабысындағы сымбатына ... ... ... ... ... Ол өсiп ... жас мал ... көргенде, поэзиялық iшкi жан-дүинесi қанаттанып, бұл
құбылысты өздерiнiң бақытты балалық шағы мен жастық ... ... ... ... ...... ай ... ақ серке бастаған қой
отарын, жалы жер сызып, ерекше ... ... ... бастаған торы
айғырды, төрт аяғын тең басып, түйе табынын бастаған қара бураны көргенде
жан-дүниесi жадырап қуаныш сезiмiне бөлендi. ... оның ... тек ... қой ... мен ... ... ғана ... қойған жоқ, саф алтынға парапар
байлық болды. Осы тұрғыдан қарасақ, қазақтардың поэзиясы ... ... ... ... сәйкестiгi болды. Бұл жөнiнде зерттеушi
П.Цветков былай деп ... ... в ... араб, все поэтизировал, даже
животных. Верблюд, конечно, не заменим для араба, и он является для него ... ... или ... но ... ... и членом семьи, так ... ... ... не ... ... чем рождение
младенца” [118.66].
Ағылшын саяси экономикасының ... өкiлi Адам Смит үй ... ... ... өмiрi ... ... аса
маңызды ролiн жақсы түсiндi. Оның айтуынша, Америка құрлығы ашылғаннан
кейiн, оны ... алу үшiн ... ... ... ... ... осы ... алтын, күмiс бар ма деп сұрайтын болса керек. Қойылған
сауалдан кейiнгi берiлген жауаптың ... ... мәне ... ... ... ... ... жерлерiн жаулап алуға және тұрақты
қоныстануға лайық па деген мәселенi шешедi екен. Сол сияқты жиһангер-монах
П. ... ... ... ... моңғолдарға елшiлiк сапармен
келген кезде, олар француз корольдiгiнде қой, жылқы т.б. ... ... ... ... ... ... қарасақ, олардың қойған
сауалдары да испандықтардың сауалдарындағы ... ... ... ... Олардың бiлгiсi келгенi – француз елi ... ... ... мол, ... ... ... ... мақсатын
қойды. Өйткенi, моңғолдар да басқа да көптеген көшпелi халықтардың тұрмыс-
тiршiлiгiнде ақша қолданысы көп жүрмегендiктен, ... ... ... мал ... ... ... олардың алдындағы төрт түлiк малдың
байлығы – испандықтардың түсiнiгiндегi алты, күмiс байлығымен ... ... ... ... ... ... масаты кiлемдей жайнаған туған
өлкесiнiң, сайын даласынынң әсемдiгiн, көркемдiгiн әуездi ... ... ... арқау етсе, көктем күнi өзiнiң нұрын ... ... ... ... оның екi ... ... жұмсақ, жылы желiне,
осы тылсым тыныштықты бұзып ән салған бозторғайлардың әдемi үнiне ... ... кере дем ... ... ... ... ... көктем,
жаз уақыттар, өзiнiң аяз, үскiрiк, ... ... ... ... ... күз, қыс ... салыстырғанда, оларға қуанышты сәттер
сыйлап, жан-дүниесiн жадыратты. Сондықтан, ... ... ... ... ... сана-сезiмiне тигiзген әр түрлi әсерлерiн қуаныш
пен ... ... пен ... ... сезiм әрекеттерi арқылы
бейнелеп отырды. Мәселен, қазақ жiгiтi өзiнiң сүйiктi қызын былай деп ... – қыс, ...... көрсем мәз.
Күлкiңiз бойды алар,
Бұлбұлдай шықса әуез [120.101].
Бұл тақырыпты ... ... ... ... өткен. Дәстүрлi қазақ
қоғамының өмiр-тәжiрибесiнде барлық тiршiлiк ауқымы табиғаттың ... ... ... ... өмiр ... сол өмiр ... ... мазмұнды, әрi сүйкiмдi деп тұжырымдалады. Бұл құбылыс, қазақтың
мына бiр мақалында өте ... ... ... жүрген дауадақ көл қадiрiн не бiлсiн,
Көлде жүрген қоңыр қаз шөл қадiрiн не бiлсiн”.
Көшпелi өмiр салтының сан ... жете ... ... халқы, бiр жағынан
туған табиғатының көркемдiгiнен, әсемдiгiнен қуат, нәр алып оның ... ... ... жағынан, ол табиғаттың дүлей құбылыстарынан
қорықпай, небiр ... ... ... сары ... ... ... тұрып күресе бiлген, тiптi өздерiн табиғаттың ... ... ... әнге ... ... атақты Балқы Базар жырау өзiн табиғат
құбылысымен салыстыра отырып былайша жырлайды:
Будақтаған бұлтпын
Борай жаумай ашылман.
Шыны дағдар жүйрiкпiн,
Тер төкпей сiрә, басылман.
Жалпы қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ең ... жанрлардың бiрi болуы. Бұл жанрдың пайда болуы ... ... және ... ... ... негiзгi
өндiрiс түрi – көшпелi мал шаруашылығын үстемдiк етуiмен сипатталады. Бұл
жөнiнде ... орыс ... В.Г. ... ... деп жазды: “У арабов, как
не народа, а племени, и ... ... ... ... по ... ... ... или лиро-эпическая поэзия, но драматической
– никогда не была и не могло быть” [121.872].
Қазақ эпосы өзiнiң басты, ... ... ... ерте ... өмiр
сүрген халықтардың және содан кейiнгi кезеңде өмiр ... ... ... ... ... ... да ... халықтардың эпостарына тән
белгiлермен сипатталады. Әсiресе, қазақ эпостарында XV-XVIII ... ... iшкi ... ... ... ... маңызды мәселелерi жарқын, терең бейнеленiп, шынайы
көрiнiсiн ... Осы ... ... сыншы В.Г.Белинскийдiң “Эпос жаңадан
санасы оянып келе жатқан халықтың поэзиясы ... ең ... ... ... ... өнерi” – деп пiкiр айтуы, қазақтың ... ... ... баға деп ... ... Ол өз ойын нақты түрде
былай деп сабақтайды: “Эпопея может явиться только во времена младенчества
народа, ... его ... еще не ... на две ... ... ... и прозу, когда его история есть еще только предание, когда ... о мире суть еще ... ... ... его сила мощь ... ... ... только в героических подвигах” [121.803].
Қазақ халқының өткен тарихи кезеңдегi өмiрiнде көп жағдайда ... ... ... ... ... мән берiлген.
Қазақ эпосының басты кейiпкерлерi - ... зор күш иесi ... ... ... аса ... ... жаудан қайтпайтын,
қаймықпайтын, жұртына адал, жауына қатал, әскери-көшпелi өмiр салтының
көшiн ... сол ... ... ... ... батырлар болды.
Батырлардың адал, айнымас серiгi әрi жүйрiк, әрi қажымайтын тұлпар аты
болды. Олар ... ... ... тегiн құрайтын ортадан шыға отырып,
өз елiнiң мал-жанын қорғап, оның ... ... ... ... шайқастарда көзге түсiп, үлкен абырой-атақтарға ие болды. Қазақ
халқының көптеген лирикалық-эпостық шығармаларының ... ден ... ... ... ... ... ... арасындағы қазақ халқының
тарихи, саяси өмiрiнiң ең күрделi, шытырман кезеңдегi уақытының оқиғаларын
қамтитынын ... ... “Ер ... ... ... ... – Ер Тарғын батыр өзiнiң басты қарсыласы, ата жауы ретiнде қалмақ
ханы Аюкенi атайды. Ал, Аюке хан Әз Тәуке ханның замандасы, ... ... ... ... Едiл (Волга) бойындағы қалмақтардың ханы болғанын
тарихи деректер растайды.
Бiздiң заманымызға дейiн келiп жеткен қазақ ... ... ... ...... ... ... бейнелейтiн қиын-қыстау кезеңдегi ел iшiндегi ру-тайпа
қақтығыстары мен қатар, ел қауiпсiздiгiн ... ... ... ... ... басына түскен ауыртпалық пен қайғы-қасiрет, ел қорғандары
батырлардың көрсеткен ересен ерлiктерi, жүйрiк тұлпарлары мен ару әйелдерi
барынша көркем, шынайы бейнемен сипатталады.
Қазақ ... ... ... байланысты болған өзiнiң еңбек жолындағы, iс-
қимылы барысындағы үй жануарлары хақындағы ... оның ... ... принциптерi – орманда аңшылықпен ... ... ... ... ... iрi ... тұрғындарымен
салыстырғанда мүлде басқаша сипатта, мазмұнда болды. Өйткенi, олар өздерi
өсiрiп, баққан төрт түлiк малдарының ... өте ... ... ... ... бастауы ретiнде жоғары басталады. Сондықтан
болар, қазақ халқы үй жануарлары, олардың жақсы қасиеттерiн өздерiнiң ... ... ... мадақтап отырды. Мәселен, жүйрiк атқа, құнан қойға
қатысты: “Жүйрiк аттай ойқастап, құнан ... бой ... деп, ... ... ... ... фольклорының жоғарғы ... ... ... ... қазақтың дәстүрлi қоғамындағы көшпелi
мал шаруашылығының әртүрлi жағдайлары мен ... ... ... ... және оның ... өз қолтаңбасын қалдырды.
Бұл туралы әйгiлi зерттеушi, академик В.В. Радлов өз ... ... ... ... ... ... ... ерекше құрметi,
сүйiспеншiлiгi қазақ халқының тiлiндегi өте бай терминология ... ... ... ... ... ... ... түсiнiң сан
алуан түр-тұрпатын ажыратуды жетiк меңгерген…” [122.270].
Мысалға, торы, жирен, құла, күрең, көк, қара, шабдар, кер, сары, ... ... ... ... ... боз, ... ... қара торы,
кер торы, құла торы, ала, торы ала, көк ала, қара ала, ... ала, ... сұр ала, қара ... торы ... боз ... қара көк, ... көк, құла
жирен, қара буырыл, көк буырыл, торы қасқа, торы төбел, торы ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған сипаттамалар, басқаша
нысанда (формада) түйе, қой түлiгiне де қатысы болды. Айталық, зерттеушi Ғ.
Себеповтiң ... ... ... ... түйе ... 112 ... ... оның iшiнде тiкелей түйеге қатысты атау-
терминдердiң өзi 40-қа жақын екенiн көрсетедi [123.145-155].
Көшпелi ... ... ... ... ... ... қадiр-
қасиеттерi мынандай өлшемдермен бағалануы тиiс болды: көшпелi ... бiлу. ... ... күштiлiк пен батылдық, тапқырлық
пен өткiртiлдiлiк, өз ру-тайпасының ... ... бiлу және ... т.б. ... ... ... ... бiр сырлы сегiз қырлы болсын”,
және осы мақалды жан-жақты толықтыра ... ... ... ат ойнатқан
Есет, үйге келсе құрт қайнатқан Есет” деп ... ... ... ел
арасында берiк сақталған. Мұндай дағдылардың әр алуандығы мен әмбебаптығы
қазақ халқының қоғамдық-саяси, экономикалық даму ерекшелiгiнiң ... ... ... көшпелi өмiр-салты жағдайында дене еңбегi мен ой
еңбегiн жеке-жеке бөлiп ... ... едi, ... жалпы рухани
мәдениетi аталған өмiр-салтымен тiкелей, тығыз байланысты болды.
Осы тұрғыдан атап өтетiн тағы бiр жай, әсiресе, ... ... қой ... ... ... ... шетсiз-шексiз далада,
ашық аспан астында тұрақты көшiп-қонып жүру үрдiсi, егiншiлер ... ... ... ... көшпендiлердi ауызша
ақындық-жыршылдық және музыкалық шығармашылықты жан-жақты, кеңiнен игеруге
мүмкiндiк жасады. Бұл жөнiнде ... ... ... Ш. Уәлиханов былай деп ой
түйедi: “Поэзияға бейiмдiлiк, оны ... айту ... ... тән ... ... ... түбегiнiң сахарасына барып, оның
шатырларында болып қайтқан саяхатышылардың барлығы қара борбай, жалаңаш ер
балалардың ... де, ... ... ... төрт шумақтан тұратын,
ұйқасы жағынан мазмұнды да, өлең-тақпақтармен жауап бергенiн жазады. Мұндай
құбылыс моңғол-түрiк ... тән ... ... ... ... дiлмар, шешен болғандықтан өздерiнiң ой-пiкiрiн,
тiлегiн, арманын, мақсат-мүддесiн поэзиялық нысанда (формада) ... ... ... ... ... ... ... болады:
басқа да көшпелi халықтар сияқты, қазақ ... да ... ... көрiнiсi - оның жоғарғы деңгейде дамыған ауыз әдебиетi мен музыкалық
шығармашылығы болды. Оны бүкiл жан-дүниесiмен, сана-сезiмiмен жете ... ... ... ... алды - қызыл тiл” деген мақалмен қысқаша
қайырып, сипаттады. ... ... ... ... ... әлсiз, күштi жақтарын жоғарыда айтылған ерекшелiктерiне қарап
бағалауға болады.
Қазақ халқының ауызша айтылған лирикалық-эпикалық шығармаларының күштi
жағы – отыз екi ... ... ... ... сөздiң жалпыға бiрдей
түсiнiктiлiгi болды. Өйткенi қазақ халқының дәстүрiнде жыршы-импровизатор
поэзиялық және ... ... бiр ... әрi авторы, әрi
орындаушысы болды. Мұндай шығармалардың ... ... ... шын
сезiмге толы әсерiмен, ... ... ... ... ... ... ... баурап алып, ерекше әсерге бөлеген. Қазақтың
ауызша поэзиясы осындай мықты қасиетпен ерекшеленген.
Дәстүрлi қазақ қоғамында халықтың рухани ... ... ... ... және ... ... әлсiз жағы - оның ауызша
таралуы едi. Мәселен, қазақтың барлық лирикалық немесе ... ... ... бiр ... екiншi руға, бiр тайпадан келесi
тайпаға, бiр жүзден екiншi жүзге, бiр ... ... ... ... ... олар үнемi өзгерiске ұшырап отырды, яғни әр айтушы өз
тарапынан шығарманың мәтiнiн қысқартып немесе ... ... ... ... үрдiсi байқалып отырды.
Халық шығармашылғынан туындаған шығармалар объективтiк ... ... ... дегенмен адамның есте сақтау қабiлетi қаншама
жоғарғы деңгейде болса да, ... ... ... дәл сол қалпында
өзгертпей айтып шығу мүмкiн болмады. Қазақтың ... ауыз ... ... ... ерекшеленiп, халық өмiрiнiң айнасы iспеттес бола тұрса
да, ... ... ... оның үзiндi, кескiндi, яғни әрқашанда мәтiн
ауқымының толық мазмұнда бола бермейтiнiн аңғартады. Сондықтан да көшпелi
халықтардың поэзиялық шығармашылығы көп ... ... ... ... ... XV-XVIII ғ.ғ. қазақ қоғамында халық бұқарасының шығармашылық
белсендiлiгi нәтижесiнде дүниеге келген ауыз ... мен ... сол ... ... халқының қоғамдық-саяси, экономикалық,
рухани өмiрiнiң ... ... ... ... ... ... бойы әр ... қарағанда да бiр-бiрiмен
үйлесiмдiлiкте, сәйкестiкте өмiр сүре отырып, қазақ ... ... ... ... ... ғана тән ... қалыптастырды.
Көшпелi-әскери өмiр-салты жағдайында халық поэзиясының небiр iнжу-
маржандарын қазақ халқының талантты ... ... ... отырды.
Қазақ мемлекетiнiң XVII-XVIII ғ.ғ. ауқымындағы экономикалық даму
барысында Жетiсу жерi мен Оңтүстiк ... өңiрi ... ... ... ... ... орын алды. Әсiресе, қазақ хандығының
қалыптасу, өркендеу ... бұл ... ... егiн ... ... ... ... Арыс, Шу, Талас өзендерiнiң
алқаптарында суармалы егiн шаруашылығы жақсы жолға ... Өзен ... жер ... ... мен ... ... Су ... ағып
шықпаған жерлерде шығыр орнатылды. Бұдан басқа ... ... ... көл ... шөл және ... ... да егiншiлiкпен айналысқан. Қаратау, Ұлытау өңiрлерiнде, Ертiс
өзенi алабында, Зайсан көлiнiң жағасында да егiншiлiк ... ... ... ... ... ... жеке ... қалыптасты.
Көшпелi және жартылай көшпелi мал шаруашылығымен айналысатын
аймақтардағы егiн ... мал ... ... ... ... отырды. Бұл егiстер әдетте қыстаулардың маңында болды. Малы көп ... ... ... ... ... көшерде, жер жыртып,
егiн егудi, оны ... ... ... ... ... ... жатақ-кедейлерге
тапсырды, оларға сауын және көлiк берiп, күзде өнiмнiң көбiн алып отырды.
Әдетте көшiп-қонуға күш-көлiгi де, жайлауға ... ... ... да жоқ ... ... ... Олар үнемi өздерiнiң азын-
аулақ егiндерiнiң маңында болып, көшiп-қонбағандықтан, “жатақ” деп ... ... ... жаңа ... ... Қазақ егiншiлерi
көбiнесе арпа, бидай ектi, ал оңтүстiк жақта жүгерi де ... ... ... кетпен, қарапайым соқа, тiс ағаш, тырмақ, қол орақ болды.
Дән түю, ұн ... үшiн ағаш келi, қол ... ... егiн ... ат, түйе ... ... ұраға көмiлiп сақталды.
Қазақ хандығына қарасты Сырдария алабындағы қалалардың атырабында,
соның iшiнде қазақ мемлекетiнiң астанасы ... ... ... ... ... ... сол ... гүлденген егiншiлiк ошақтары болған.
1695 жылы ... ... ... ... ... ... ... болып қайтқан орыс елшiсi В. Кобяков: “Түркiстан ... ... ... ... сан түрлi астық шығады екен, бидай да, арпа
да, күздiк бидай да, ... ... да ... ... - деп ... [66.168].
Сонымен, көшпелi қазақтардың отырықшылануы мемлекеттiң қандай да бiр
басқа жерлерiнен гөрi Сырдария бойы алқаптары мен Жетiсудың ... ... ... ... ... ... бұл өңiрлерде XVII
ғасырдағы отырықшылану процесi құжаттық материалдарда (шағын грамоталарда)
жазылған. ... ... бiрi ... ... ... (ру, тайпа) “елдi мекендерде (тұрақты) ... ... ... ... ... ... және ... (сахаранишин) бөлiнедi. Сондай-ақ көшпелi тайпалар (илатий)
аталған” [125.47].
Қалаларда көбiнесе өзiнiң сарайы ... және ... ... ... ... ... Түркiстан жерi Қазақ
мемлекетiнiң құрамына кiргеннен кейiн етек ... ... ... орнату
тұтасынан бүкiл қазақ жерiнде бiрiн-бiрi толықтырушы екi шаруашылықтық
құрылымды – көшпелi мал шаруашылығы мен ... ... ... ... нық ... жүйе ... ... бердi.
Қалалардың қай-қайсысы да тауарлы астық пен басқа шаруашылық өнiмдерiн
өндiретiн, дамыған суармалы егiншiлiгi бар көлемдi ... ... ... XVII ғ. мен XVIII ғ. ... ... қолдан суару iсi
бұрынғысымен салыстырғанда кең көлемде дами түстi [126.79]. Бiр ... ... ... iрi ... екiншi бiр жерде – Қаратаудан ағып
келiп жиналатын тау өзендерiнен бастау ... сан мың ... ... бiр жерде – қауғалық жүйе қолданылды. Қалаларда қолөнер
кәсiбi кварталдары болды, оларда – көзелiк, ... ағаш ... ... ... ... ... ... аудандарда жердi пайдаланудың қауымдық түрi үстемдiк ... ... ... көшпелi рулар мен қауымдардың барлық мүшелерi
ие болды. Соның өзiнде қоғамның ... ... ... ру-тайпа
ақсүйектерi мен қатардағы көшпелiлердiң жердi, жайылымды ... ... ... ... алмайтынын көрсеттi. Ақсүйектердiң қоныстарға иелiк
ету, өзiнiң қой отарлары мен жылқы табындары үшiн, өз жақын-жұрағаттары
үшiн жақсы ... ... ... ... өңiрлердi пайдаланатын құқы
болды. Жерлердiң жоғарғы басқарушысы – оларды ... ... ... ... ... үшiн жерге құқын қуаттайтын тек хан болды. “Әрбiр
белгiлi ұлыстың, - деп жазды Ибн ... ... - ... ... ... ... сұлтаны бар, ол өзiнiң халқымен бiрге
қандай да бiр жерде, ... ... ... ... ... ... ... және Шығай ханның уақытынан берi әлi күнге дейiн отырады, әрi
жайылымдарды пайдаланады. Дәл осылай олар Яса ... ... ие ... ... орындар алып отыр [88.94]. Демек, көшпелi ... ... ... ... ... жерлер билiк құрушы әулеттiң
меншiгiнде болып қана қойған жоқ, ... ... ...... де ... ... құқы заңмен бекiтiлдi, салт-дәстүр, ... ... ... феодалдық шартты жер иеленушiлiк пен
жерге меншiлiктiң тұрақты түрлерi қалыптасты. Осының әсерiнен Сырдария бойы
қалаларының ... ... ... феодалдандыру процесi өрiс алып
жатты, нәтижесiнде осы аймақтағы көшпендiлер неғұрлым күрделi ... ... ... материалдар жер иеленушiлiк пен оған
меншiлiктiлiктiң сойырғал, ықта, милық, бақып ... және ... ... ... Қала мен оның ... ... үлес жер басқарушысы –
сойырғал иесiнiң билiгiне бағынды, ал оған бұл жер ... ... ... ... сый ... ... ... Шайбани әулеттерi
тұсында осылай болды. Оңтүстiк Қазақстан ... ... Ақ ... ... құрамына кiргендегiдей Қазақ хандығының құрамына қосылғаннан бастап
Сырдария бойының қалалары егiншiлiктi ... қоса ... ... ... ... мен оның мен уәкiлдерiне иелiк ету үшiн
таратылып берiлдi. Өйткені, хандардың билiк жүргiзу үшiн күресiнде қашанда
өздерiне жақын әскери ... ... ... ... ... ... ретiнде үлес жерлер бөлiп беру арқылы өздерін қолдау қажеттiгi туындап
отырған. ... тек ... ... ғана ... ... ал сонымен
бiрге үлеске тұтас бiр қалалар немесе суландыру каналдары бар, ... ... жер ... ... ... ... (риаттармен)
қоса берiлетiн. Көшпелi ақсүйектер халықты саяси және экономикалық ... ... ие ... ... ... тархандық құқық алып, сыйлық
жердi иеленушi ақсүйек өкілі ондағы ... ... өз ... ... жинайтын. Сонымен, сойырғал көшпелi
ақсүйектердiң отырықшылықты егiншiлікпен айналысатын ... ... кең ... түрi ... саяси жүйесiн бiрiктiретiн басты тұлға – мемлекеттiң негiзгi
белгiсi – билiк пен ... ... ... ... ... ... ... орындайтын мемлекеттiк аппараттың тұтас жүйесiнiң жасалуы. Әр
елдiң өзiне лайық заңы мен басқару ... бар. ... заң мен ... ... ... бiздiң халқымызда да ертеден қалыптасқан. Ол кезiнде қағазға
түспесе де, ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар көшiне iлесiп, жалғасып отырған. Бұл ережелер,
қағидалар көшпелi ... ... ... әбден лайық жасалып,
қылмыс, дау-дамай, әдiлет iстерi осы заң негiзiнде шешiмiн ... ... тағы бiр ... тек әдiлдiк пен дiн жолын ұстанумен ... ... ... ... ... ... де жоғары бағалап, ... ... ... әдiл ... өзiн де ... де қадiр тұтып, олардың
есiмiн аузынан тастамаған. “Қара қылды қақ жарған”, “Туғаны жоқ тура би”
Төле, Қазыбек, ... ... ... ... Саққұлақ, Көбекбай,
Досбол сынды ардагерлердi халық басына көтерiп, ханмен қатар қадiрлеп,
құрмет тұтқан. Осы ... ... ... әдiл ... ... "Ұсынған
басты қылыш кеспейдi", “Аталы сөзге арсыз да тоқтайды”, “Жаңылғанға жаза
жоқ”, “Барымтаға - ... ... ... ... ағаш ... ... көркем
де көсем сөздер туған.
Қазақ заңдарының түп-төркiнi қасиеттi кiтабымыз ... ... ... ... ... ... ... жөн
болады. Мысалы, “Құран кәрiмнiң” “Ниса” сүресiнде ұрлық, ... ... ... ... ... ... сүресiнде ерлi-зайыптылық,
неке ережелерi (заңдары) анық айтылған [128.64,87,509]. Мұндай құқықтық,
шариғат заңдары ... ... де кең орын ... ... ислам дiнiнiң негiзiн салған, адамзаттың ұлысы, бiздiң аса
көрнектi, қасиеттi ... ... ... ... билiк,
жаза, заң негiздерi бiрнеше жерде айтылған.
Бұған ... ... ... Түрiк қағандығы (VІ ғ.) Шыңғысхан бекiткен
«Ясса» (1206 ж.) әдет, құқық, ... ... ... ... ... ... ғұрып негiздерiнде жасалғандығын байқау қиын емес.
Қазақ мемлекетiнiң және оның әдiлет, ... ... ... ... ... ... деп аталатын заң ... орны ... бұл заң сол ... ... дiнiн ... ... пен Орта
Азияның бiрқатар мемлекеттерiнде қолданылып келген ислам ... ... ... ... ... Бұл ... хандығының ерекше тарихи,
әлеуметтiк-экономикалық және саяси ... ... едi. Бұл – ... аталған қазақ ханының алғашқы ата заңы едi. Оның негiзi орта ... ... ... қолданған “ярғұ” заңынан алынған. Қазақша
“Жарғы” әдiлдiк деген ұғымды ... ... мәнi ... ... бiр ... ... дәл, әдiл ... шыққан. Дауды әдiл, тура
шешкен билердi халық бұқарасы ... ... ... қақ ... ... Оның екi жағының бiреуiне артық жiбермей, дәл айыру әдiлдiктiң
өлшеуi болған. Жарғы ... ... мiне ... Өзiнiң мазмұны бойынша
бұл заңның түбегейлi идеясы ежелгi ... ... ... ... [129.542]. Қазақ хандығы заңдарының түп-төркiнi ... ... ... ... ... ережелерден шықты. Бұл ғұрып
- әдеттiк ережелер ежелден ел салтына сiңген, халық бұқарасына түсiнiктi
заң болды.
Қазақ ... ... ... ... қайраткерi, қолбасшысы Қасым
хан (1511-1523 ж.ж.) жоғарыдағы саяси ... және ... ... ... ... тiлегiне негiзделiп, қазақ халқының ежелгi ... ... ... ... ... ... кеңесiнде
ақылдаса отырып, “Жарғы” заңын жасады. Халық бұқарасы Қасымның шариғатты
алмай, ... ... ... заңы – ... ... ... ... оны “Қасым ханның қасқа жолы” деп атап кеттi, бұл заңға кiрген
ережелер бес ... ... олар ... ... заңы ... жер, ... ... ережелерi қамтылған).
2. Қылмыс заңы (кiсi өлтiру, ел шабу, мал талау, ... ... ... заң ... ... ... мiндетi, қара қазан, ердiң құны,
тұлпар ат).
4. Елшiлiк жоралары (майталмандық, шешендiк, халықаралық ... ... ... ... ... заңы (ас, той, ел ... ... дәстүрлердi, дiн
тағы да басқа ел iшiндегi түрлi жағдайларды шешушi осы заң ... ... ... ... жолы” атты заңдар жинағы өз заманында ... да ... ... баса ... кету жөн ... Оның ... да, ... да анталаған шетжұрттық мемлектетермен қақтығыс қаупi
жыл сайын ... ... ... едi. ... алдында ғана Шыңғыс хан негiзiн
салған ұлы Алтын Орда империясы ыдырап, Алтын орда, Көк ... Ақ орда ... үш ... ... ... ... ... мемлекетiнiң
(хандығының) тұтастығын сақтау үшiн күштi әскери мемлекетке дәл сондай заң
мен құқықтық жарғы ... ... ... хан жарғысының жасалуына бұдан да
басқа факторлар әсер еттi. Атап айтқанда, оған Орта Азия мен ... ... ... ... Македонскийдiң гректендiру идеологиясы, VIII
ғасырдағы араб қолбасшысы Құтайба енгiзген исламдық ... одан ... ... ... хан ... келген буддизмдiк иедология қазақ
мемлекетiнiң дiни, рухани, тарихи, әлеуметтiк, халықтық тұтастығына кедергi
бола бастауы. Сондықтан Алтын Орда ... ... ... заң ... хан ... (Шыңғыс ханның “Ясасы”)” Ақ Орда ханы Қасым ... ... Оның ... ... хандық мемлекеттi күшейту үшiн
бiрыңғай таптық, ұлттық ... аса ... ... ... ... ... үш орданың негiзiнде (Алтын ... Ақ ... Көк ... аумақтық-
әлеуметтiк жағынан осындай iрi үш жүз құрып, осы аймақты үш хан ... ... ... салды. Қасым хан заманында-ақ қазақ мемлекетi
мынандай әлеуметтiк-аумақтық үш ... ... Кiшi жүз ... мен ... ... өзендерiнiң аралығы, Орта жүзге қазiргi Семей, Ақмола,
Сырдарияның төменгi ... және ... жерi, Ұлы ... Жетiсудың Алматыға
қараған тұсы, Жамбыл, Оңтүстiк Қазақстан облыстарының аймақтары тұтастай
кiрдi. Алтын Орда ... үш ... ... ... дәстүрiн қолдай
отырып, Қасым хан оның кейбiр мемлекеттiк ... ... ... ... хан ... билiк еткен замандағы Алтын Орданың ролiн –
Ұлы жүз, Ақ Орданың ролiн – Орта жүз, Көк ... ... – Кiшi жүз ... ... ... ... оның iшiнде қазақ жүздерiнiң шығу ... ... ... айтылған тұжырымдарға қосыла қою қиын.
Өйткенi, қазақтың үш жүзге бөлiнуiн Ахмет ханның ... ... ... ... ... ... ... қайшы келiп жатады.
Мұның өзi арғы-бергi ... ... ... ... ... үш жүз ... ... мемлекетiнiң құрылуымен байланыстыратын
ғылыми негiзi аз жорамал жасауға ұрындырды.
Қысқаша ... ... ... ханның қасқа жолын” жарғы деп атау
алған ... ... ... ата заңы ... Бұл ... ... қазақтың
үш жүзi – үш хандығы арасындағы (ұлы жүз, орта жүз, кiшi жүз) ... iшкi ... және ... ... ... негiзде
анықтап берген аса маңызды ережелердiң жиынтығы ретiнде ... ... ... ... ... ... оның ... қалыптасуына зор
үлес қосқан заңдар жинағы деп қарауымыз керек.
“Қасым ханның қасқа жолы” бiр ... ... соң, ... мен ... ... Есiм ... ... ж.ж.) тұсында
“Есiм ханның ескi жолы” деп атаған. Қазақ тарихында “Еңсегей бойлы Ер Есiм”
деп аталатын ... ... ... осы Есiм хан ... Ол 1628
жылы қатаған елiнiң (Ташкент) ханы Тұрсынмұхаммедтi өлтiрiп, ... ... ... ... ... Өз шежiресiнде Шәкәрiм Құдайбердiұлы
оның ата тегiн талдап, Есiмнiң тарихи ғұмырнамасына ... ... ... ескi ... аталатын заңдар жинағын – жаңа жарғы ретiнде
шығарған Есiм ханың көздеген ... ... ... ...... дiнiн ... ... қабылданған деп түйiндеуге болады.
Бұған дейiн қазақ арасында аралас-құралас өмiр ... ... ... ... ... ара-жiгiн айырып, оны басты саясат құралына айналдырмақшы
болды. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... ... мешiтi бар шаһарларды ... ... алу ... ... осы ... ... ... қиын емес. Есiмханның
заңының бiр ерекшелiгi, бұрынғы “Қасым ханның қасқа жолында” жоқ ... ... ... рет енгiзуi болса, екiншiден, қазақ халқының iшiнде қан
тазалығын ... ... ... рет құқықтық тұрғыдан негiздеп, жетi атаға
дейiнгi деңгейде қыз ... қыз ... ... ... ереже-дәстүрдi
қалыптастырғанын айтуға болады.
Ел аузында сақталған деректерге қарағанда, Есiм хан тұсында ... ... ... “хан болсын, ханға лайық заң болсын; батыр болсын,
жорық жолы мақұл болсын; абыз болсын, абыз ... ... ... би ... ... үй ... деген ережелер екен [131.319]. Бұл сөз сол дәуiрдегi
қазақ мемлекетi құрылысының саяси-әкiмшiлiк, әскери, ... және сот ... заң ... төрт ... екендiгiн байқатады. “Ескi заң” деп
аталуына қарағанда, сiрә бұл ережелер бұрыннан келе жатқан дәстүрлi, бiр
жүйемен жасалған ... ... ... да ... деп те ... болады.
Сонымен бiрге қарастырылып отырған кезеңдегi қазақ заңдарының өзiне тән
басты ерекшелiгi – оның тiлi тұжырымды, есте ... ... ... ... ... ... ... “Әдiл билiк – алтын
таразы”, “қара қылды қақ жару”, “тура биде туған жоқ”, ... ... ... ... ... ...... балуан – куә”, “сорғалаған қан,
сойдақтаған iз”, “ер өлтiрiп, өрiс бұзу”, “ел талап, мал ... ... тап ... ... ... қате тию”, “қысасқа қан, оқысқа құн”,
“жазыққа жаза, айыпқа әнжi”, “ханға ... биге ... ... ... тiркеу”, “семсер астында серт жүрмейдi”, “иiлген басты қылыш
кеспейдi”, “алдыңа келсе, атаңның ... ... ... ... жат ... ... ұры – ашынған долы”, “мал ашуы, жан ашуы”, ... ... ... ... ... не ... ... не көмген алады”, “ердiң
құны екi жүз жылқы”, “ат тұяғын тай басады”, “ит ... бiр ... ... ... ... аға өлсе ... мұра”, “ерден кетсе де елден ... ... ... ... шым ... ... ... қыз
бөгейдi” т.б. Бұлар қазiргi кезде де ... ... ел ... келедi.
Қазақ заңдары сонымен бiрге ұлттық салт, әдет-ғұрып дәстүрлерiнен ... ... ... ... заң ретiнде де қолданылған. Мұны осы
төмендегi көрсетiлген салт, ... ... ... әдет түрлерiнен көремiз.
Яки халқымыздың дәстүр-салтының да заңдылық негiздерi бар екенi ... ... ... де осы заң ... бекiтiлген. Олай болса, бұрынғы
отаршыл, келiмсек, екiжүздi “бiлгiрлердiң” қазақта заң, әдiлет, ... ... жоқ ... ... жатпайтын бос сөз екенiне айтылған
дәлелдер толық айғақ бола алады. Ел ... ... ... ... пен дiн ... ... қарап шешкен. Билiкке наразылық жасалса
оны хан қараған.
Қазақ халқының, оның ұлттық мемлекетiнiң сан ғасырлары бойы ... және ... ... ... ... берiлiп, осы кезге дейiн ел
есiнде қалған мынандай заң баптарын келтiруге болады [132.70]:
1. Халықтың салт-дәстүрiн бұзғандар ... ... ... жазаланады.
2. Қарызға алған мал жыл өткен соң төлiмен қайтарылады. Ұрғашы ... ... гөрi ... ... ... қондырмағанға айып бар.
4. Қонақасы дұрыс бермегендер жазаға лайық.
5. Ауқатты адамдар ... ... ... ... ... және ... ... зәбiрлеу қылмыс.
7. Әдеп, тәртiп бұзғандарға жаза бар. Ант бұзғанға айып бар.
8. Тентекке әке-шеше ғана емес бүкiл ауыл, ақсақал жауап ... Арақ iшiп ... ... ... және ... жерленедi.
10. Оң жақта отырып екiқабат болған қыз қалыңмалсыз берiледi.
11. Некесiз бала тапқан әйелге құрмет көрсетiлмейдi.
12. Қарабет ... ... ... кесiп, масқаралайтын заң бар.
13. Некесiз туған бала – арамза да, мезгiлсiз туған – төл арамза.
14. Малдың өрiсiн, жусауын бұзғанға айып.
15. Екi ... бiрi ... үсiп ... оның жанындағы қасқыр iшiктi
адам құн төлейдi (өйткенi, бiр қасқыр iшiк екi ... ... ... ... дүре ... ... үшiн ... ақы сұрауға хақылы. Бiрақ асарда, үмеде ақы
сұрауға болмайды.
18. ... ... ... отбасына ауыл, көршi-көлем көмек (ақшалай,
заттай, ... ... ... Ер адам ... ... бәкiсiз жүруге болмайды.
20. Соғысқа жалғыз жiгiт алынбайды. Екеу болса бiреуi, ... ... ... ... ... ... ... алынады.
21. Жиенге сот жоқ.
22. Күйеуi қайтыс болса әйелi бiр ... ... ... ... ... ... болса ер адам жылын күтпей үйленуiне рұқсат берiледi.
24. Жесiр әйел “ерден кетсе де елден ... ... ... ... ... шығуға тиiс. Егер әйел ... ... ... бұл ... ... шешiледi.
25. Қалыңдық абыройсыз болса және ол дәлелденсе, күйеу жағы ... ... Ұрын ... ... ... ... ... абыройсыз деп тапса бұл
сөзi қабылданбайды.
27. Отанын, елiн, дiнiн сатқандарға, ... ... ... ... ... заң ... Елге ... болғанның, опасыздың, ұрының үйiн ауылдан бөлек
қалдырған.
29. Бiр кiсiнiң екi ... ... ... ... болмайды.
30. Дала заңы бойынша ерлi-зайыптылар ажырасқанда балалар ... ... ... анықталса әйелдiң айырылсуға қақысы бар.
32. Әйел бала тумаса ерi айырылысады және зәбiрлемей төркiнiне еншiсiн
берiп апарып салады.
33. Доңыз етiн жеуге тиым ... Егер ... өлiп бара ... ... алып ... ... Өлi ... балаға ат қоймайды, намаз шығармайды.
Сонымен қарастырылып отырған кезеңдегi қазақ мемлекетi құқығының пайда
болуы, қалыптасуы және даму эволюциясы халқымыздың сол ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақ қоғамының экономикалық негiзi (базисi) дәстүр,
салт, әдеп, ... ... ... ... ұзақ ... ... ... өзiндiк ерекшелiктерi, қағидалары
сақталғандықтан, сол ... ... ... бейнелейтiн құқықтық
көзқарастар мен ... ... ... ... ... кезеңде ұзақ
уақыт бойы ауыздан-ауызға, ұрпақтан-ұрпаққа сөз құдiретi арқылы берiлiп
келген әдет-ғұрып ... мен ... ... ... рәсiмделiп,
бекiтiлiп, толықтырылып әрi жетiлдiрiлiп дәстүрлi ... ... ... ... заң ... ... ... кеңес дәуiрiндегi
бiрқатар зерттеушiлердiң қазақтың әдет-ғұрып құқығын ерекше таптық тұрғыдан
сипаттап, оның тек үстем ... ... ... ... ... ... ... болды деген сыңаржақ пiкiрлермен келiсуге
болмайды.
Осы тұрғыдан қарасақ, тiптi ... ... ... ... мән
берiп зерттеген жат жұрттың өкiлдерi де, өз кезегiнде қазақ ... ... баға бере ... оны ... бiр ... мүдденi
көздемейтiн, жалпы халықтық құқық деп сипаттап, оның ... ... ... ... мүддесiн, мұң-мұқтажын бiлдiрiп, қорғайтын
заңдар болғанын ... ... ... ... ... Қазақтың әдет-
ғұрып құқықығына қатысты әдiлеттiлiктпен айтылған мұндай ... ... И.И. ... А. Баллюзектiң т.б. еңбектерiнен табамыз
[133.19,134]. Бұл айтылған ақиқат пiкiрлер дәстүрлi ... ... ... ... ... барлық саласында нақты көрiнiп, әрi iс ... ... ... ... ... ... ... құқықтық сана-сезімнің, яғни
оның құқықтық мәдениетінің қалыптасуының басты ерекшелігі-ол дала ... ... бір ... ажырамас қыртысы есебінде ... ... орай ... халқының өзіне ғана тән әсте қайталанбайтын
құқықтық ділі бар және ... сай ... ... де ... ... пайда болады.
Құқықтық мәдениет ғылыми тұрғыдан қарағанда жалпы адамзаттың және
ұлттық компоненттерден тұрады. Құқықтық ... ... бола ... ... ... ... оның нақты сан алуан түрлері мен нысандары
болғаны анықталып отыр. Осы ... біз өз ... ... ... ... ... ... қалыптасуының өзіндік ерекшеліктері мен
негізгі бастауларының кейбір қыр-сырына мүмкіндігінше тоқталып өткен жөн
деп ойлаймыз.
Қазақи ұлттық ... ... ... ... ... ... дәуірге жатқызуға болдаы. Дәл сол ... ... ... ... ... мен ... ... құқықтық
материяның қалыптасуы жүріп жатты. Нақтылай айтқанда ... мен ... ... ... ... ... Қазақ
елінің тарихи қалыптасқан құқықтық мәдениеті болып табылады. Оны біз қазақ
халқының құқықтық дәулеті деп ... ... ... ... ... айтатын аса бір ерекшелігінің бірі–онда күш ... ... ... ... ... ... күші ... қоғамында
үзілді–кесілді тегеуінді талап етудің және халық алдындағы жариялылығы мен
оның ықпалы, жоғарғы беделіне ... ... ... елін ... этнограф А.И.Левшиннің жазбаларында «Қырғыз- қайсақтардың бүкіл
көршілері жеке билеушінің (монархтың) ... ... қол ... ... Олардың билігіндегі қазақтарға туыстас халықтар
аяныш ... ... ... өмір ... ... Ал ... болса
билеушілерге бағынышты емес еркінділік жағдайда өмір ... ... ... ... ... ... ... дегендердің «құлдық
рудың» не екенін тіпті де білмейтін, ондай рәсім ... ... ... қол асты ... «билеуші ие» «қожалық етуші» деген атаулар
оларда болмаған. Мұның өзі саясаткерлер үшін қызығарлық жәйт ... ... ... ... ... Лев ... өзінің «Көне түріктер» деген
еңбегінде түріктерде өте қатал, тіпті қатыгез құқық заңының өзі әйелдерді
қолдап ... ... бар ... ... кісі өлім ... ... зорлау ең ауыр қылмыс-көтеріліс жасау, опасыздықпен кісі өлтіру,
тұсаулы атты ұрлау ... ... тең ... ... ... ... жататын маңызды оқиғалардың ... ... аңыз ... сақталып қалатын. Әсіресе билердің шешімдері мен билер
сотының айтулы үкім–кесімдері шешендік ... ... ... осы ... Бұл жөнінде Т.М. Күльтелеев: «XIX ғасырдың екінші жартысына ... ... ... түрде еш жерде хат бетіне түспеген», - ... ... ... ... ... өзі ең ... ... өздері
қараған істерінде олардың нақты шешімдерін табуда бұрынғылардың үлгілеріне
сілтеме ... ... ... болмағандығын атап көрсетеді», - деп
жазған болатын [24.93].
Қазақ билерінің шешендік өнері XV-XVI ... ... ... ... хандар тұсында өркендей түсті. Оның дәлелін жоғарыда ... ... ... жолы» Есім ханның «Ескі жолы» атауымен заңдар жұйесінің
жасалып, Қазақ сахарасының төл заңы ... іске ... ... ... ... ... шыңы деп ... шешендік
өнердің өркендеп қанат жаюы әсіресе Тәуке хан тұсындағы қалыптасқан
әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ...... хан
шашыранды қазақ руларын ұлыстарға-жүзге топтап, олардың ... ... ... ... үш биді ... Одан кейінгі жағдай – бауырлас қырғыз,
қарақалпақ елдерін де одақ етіп, оларды да билер арқылы ... ... – Хан ... ... ... ... ... отыратын Билер кеңесін (Жеті санатты) құрды. Осы жеті ... ... ... ... ... қарым-қатынасты реттейтін «Жеті
жарғы» заңын шығарды. Сөйтіп, ол билердің беделін ... ... ... ... ... ... Хандық дәуірдегі қазақ елінде билер кеңесі
«Жеті санат» аймақ, ру және жеке ... ... ... ... ... талас-тартыстар мен дау-дамайларға араласып, оларды әділет
тұрғысынан шешіп отырған. Сөйтіп, «Жеті жарғы» заңы ... ... орын алып ... «Қасым ханның қасқа жолы» мен ... ... ... ... ... ... зерттеуші-ғалым, академик С.З.Зимановтың
мақаласынан үзінді ... ... ... ... ... ... ... Қазақ құқығы өзінің реттеушілік
мәнін XIX ғасырға ... ... ... ХХ ... ... ... сақтап келді. Қазақ құқығының бұлай ұзақ өмір сүруі екі ... ... ... ... ... ... ... қазақтың кең даласында жаңа дәуірге дейін сақталды.
Екіншіден, қазақ ... ... ... ... қисындас
болатын, халықтың өзіне жақын-тәндес, жалпы адам баласының мәңгілік бітім-
болмысына, талабына сай болатын. Қазақ құқығы – ... ... және ... ... ... ... Ол мың ... тарихымен, ерекшелігі
және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен әлем назарына
ілінді [135.15].
Расында да ... ... ... ... ... дала
халқының құқықтық сана-сезімнің және құқықтық танымның маңызды ерекшелігі
оның қоғамдағы дүниетанымының басты ... ... ... ... ... тығыз байланыста болғандығында және солармен
аралас-құралас, бөлінбеген күйде өмір ... ... ... ... - ... ... ... маңызды
арқауларының және бастауларының бірі болды. Көшпелілер өздерін – табиғаттың
тікелей жалғасы, ... төл ... ... ... ... сезінді.
Сондықтан, қазақ қоғамының құқықтық сана-сезімінің негізіне табиғаттаным,
яғни қоршаған ... ... ... ... ... ... ғажап емес, ол түсінікті нәрсе болды. Көшпелілер табиғатпен етене
байланыс нәтижесінде қалыптасқан және сол ... ... ... ... ... және ... келіп, адам және адам аралық қатынастар
туралы өз ой-сезімдерін, түсініктерін өрбітті. Ал, бұл ... ... ... ... құқықтанымның жалпы құқықтық
мәдениеттің сипатына әсер ... ... жоқ. Осы ... ... ... ... сана-сезімнің әлі қаймағы бұзылмаған табиғи қалпын
бейнелейтін бір мысалды келтіре кеткен жөн сияқты. ... ... ... ... ... ... ... елшілері былай деп жауап
берген екен: «Небо производит траву и воду; скот есть дар ... ... его ... ... за что же ... давать другому» [16.162].
Ұлтық құқықтық сана–сезімнің тағы бір тарихы бастауларының бірі дала
жұртының адам тану тәжірибесі еді. ... ... ... оның ... ... ұғып ... танып-білудің, ескерудің, бағалаудың
және қорғап, қамтамасыз етудің белгілі бір деңгейі әрі ... ... ... ... ... сүбелі бөлігі, маңызды компоненті және айшықты
көрінісінің бірі еді. Сондықтан, біз ... ... ... ... ... әдет-ғұрып нормаларын, олардың қолдану тәжірибесін,
жалпы құқықтық өмірді осы тұрғыдан кеңірек зерттеуге көңіл бөлгеніміз дұрыс
деп ойлаймыз. Өйткені, ... ... ... ... дегеніміздің өзі
біздің ойымызша, ондағы құқықтық ой-ағымдарда, идеяларда, нанымдарда,
құқықтық нормалар мен ... ... мен ... ... адамдық табиғатының, қадыр-қасиетінің танып-біліну, ескерілу,
бағалану және қорғалу деңгейіне саяды деп топшылаймыз. Әрине, көшпелі ... адам ... ... ұғым ... өз ... ... қоймаған
еді. Бұл түсінік басқа ұғымдардың белгілі бір құрамдас бөлігі, қыры ... ... ... ... бұл ой-сезім адам табиғатының тылсымдығы, оның
жаратушы алдында, өлім алдында теңдігі жөніндегі көзқарастарда, сонымен
қатар бұл ... ... адам ... ... имандылығының,
оның ішкі дүниесінің ... ... ... ... ... ажырамас бір қабаты болып өмір сүрді. Ал, бұл ой-
толғаулар өзінің ақиқаттық ... ... ... әлі ... дейін
жоймағандығын қазіргі өмір тәжірибесінен де коруге болады.
Көшпелі қазақ ... ... ... түсінуде, ондағы жетекші
рөл атқарған ұғым-түсініктердің, қағида принциптердің орны ерекше ... ... ... құқықтық өмірінің барлық салаларына (қылмыс, неке, жер
дауы т.с.с.) ортақ болуы және осы ... ... ... ... ... ... Сол арқылы көшпелілер өз
өмірінің ... ... ... ... оның ... және ... ерекшеліктерін қамтамасыз ететін. Сондықтан,
қазақ қоғамының құқықтанымында азаттық, еркіндік, бостандық, әділдік ... ... және ... ... орын ... Олар қоғамдағы басты
адами (құқықтық) құндылықтар деп ... ... ... ... ... ... ... негізделген және
сол арқылы ерекшеленеді. Мәселен, халық ұғымында әділдік – би бейнесімен
байланыстырылады. Өйткені, би-әділдіктің ең ... ... мен ... ... ... ... арлылық, шыншылдық қасиеттерімен
байланыстырылады. Сол сияқты теңдік туралы түсінік те осы ... ... оның ... ... де болды. Айталық, қазақ қоғамындағы
теңдік ... ... ... ... ... ... өлім алдындағы
теңдігі жайлы ой-ағымдарға келіп тірелетін. Адамның бір-бірімен рухани
теңдігі, оның ... ... да ... байлыққа, лауазымға,
билікке, яғни әлеуметтік өмір атрибуттарына байланысты емес екендігі,
онымен ... ... ... ... Ал, ... адам ... ... шолақтығы, олардың бір-біріне бұл
дұниеде қонақ ... ... ... ... қамтылатын. Яғни,
теңдік туралы ұғым әлеуметтік қатынастардан гөрі табиғатпен, рухани өмірмен
байланыстылығымен ерекшеленетін.
Қазақ ... ... өмір ... айналып келгенде ауызша сөйлеу
мәдениетіне негізделген еді. Сөз сөйлеу өнері құқықтық ... ... ... ... мәйегі әрі құралы болды. Дәстүрлі ... ... сөз ... ... мен ... ... ... соның нұрымен
суарылып, толысып-жетіліп отырды. Қазақ Сахарасында сөз өнерінің орны
ерекше болды. ... сөз ... ... ... мәдениеті) халықтың
рухани өмірінің символы іспеттес еді, оның тарихи-мәдени дамуының шыңы ... ... ... ... дала жұрты оны «өнер алды-қызыл
тіл» деп жоғары бағалады. Осы ... тіл, сөз ... ... ... бірі ... ... Оған тиым салуға шектеуге болмайды деген ой-
сана қоғамдық ... ... ... бірі еді. Өйткені, сөз
асылын жоғары деңгейде меңгерген адам (би, шешен, ... ... ... ... оның мызғымас бірлігін елестетті.
Құқықтық ұғым түсініктердің, қағида принциптердің, норма жарғылардың
туындап пайда болуы, ... ... ... құлаққа сіңуі, ұрпақтан ұрпаққа
беріліп, ел есінде сақталуы, іске асып, ... ... ... ... ... ... дәстүрлі қоғамның құқықтық болмысының осы
аталған барлық ... және ... сөз ... орны
ерекше байқалып тұрды. Халық ұғымында құқықтық қағида-принциптердің, ... ... ... іске асуын «үлгілі сөздің», «аталы ... ... ... деп ... Яғни, құқықтық принцип-нормалардың
өмірге келуі сөз өнерімен тікелей ... ... ... ... ... берер, өнеге үйретер жаңа сөздің, аталы уәждің
дүниеге келу тұрғысынан бағаланады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ұғымдары көшпелі қазақ қоғамында «үлгілі сөз»,
«ескіден қалған сөз», «аталы сөз» ... және осы ... ... ... орын ... ... ... кең тараған ой-сана бойынша құқықтық
принцип, нормалардың (яғни, үлгілі, ... ... ... ... ... ... ... туындауы белгілі бір заңдылыққа бағынады.
Сондықтан дала жұрты елге тарар сөздің пайда ... ... ... ... деп бағамдап, бағалады. Осы орайда «би айтқанды құл да айтады, бірақ
бидің ауызының дуасы бар» - ... ... ... ... сай ... ... ,
«үлгілі сөзді» бойына ерекше қасиет дарыған жан ғана ... ... ... ... ... Сондықтан, елге танымал тұлғаларды «дуалы ауыз»
деп қадір тұту, ырым ... ... жас ... ... түкіру» рәсімдері
айтылған ой-орамдарымызды қуаттай түссе керек.
Құқықтық мәні бар ... ... ... қазақ
даласында үлгілі сөздің туындауымен байланыстырылса, олардың «өмір сүріп»
елге тарауы, қызмет ... осы ... да ... ... халықтың қабылдауы,
ұғынып түсінуі, қадір тұтып бағалауы және халық өз өмірінде оны ... деп ... ... да ... ... ... ... орындау, іске
асыру ел арасында «сөзде тұру», «сөзді бұлжытпай орындау», ... ... ... ... ... ... ... жатады. Осы
тұрғыдан «айтқан сөз - атылған оқ», «уәде – құдай үйі» - ... дала ... ... бір ... ... ... қалай бағалағандығын көрсетсе,
екінші жағынан оған ... ... ... ... сөздің әсер ету пәрменділігін, қызмет жасау ... оның ... мен ... ... ... ... ету ... қарымдылығын
көрсетеді. Өмірге келіп өз болмысына ие болған құқықтық қағида-принциптер,
жарғы-нормалар сөз өнерінің ең озық ... ... ... Осы ... олар ... сана ... ... тауып, әлеуметтік мәнге, жарғылық-
заңдық пәрменділікке ие болып отырды. Бұл түптеп келгенде қазақ ... ... ... ... негізделген және соған сүйенген
құқықтық жүйенің тарихи типтерінің бірі екендігігің көрінісі еді. ... ... оның ... әдетте, көркем сөз үлгілерімен өрнектеліп отырды,
мақал–мәтел, айшықты афоризмдер, қанатты ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі адам аралық қатынастарды реттеуге
арналған, ... ... ... ... ... сот ... ... міндеттейтін жөн-жоба, жол-жора белгілейтін қанатты сөздер жиынтығы
десек шындықтың шегінен шыға қоймаймыз.
Сондай-ақ ... ... ... аса ... ... ... ... орын алған. Бұл ... ... ... ... кең ... ... Осы байқалған ізгілік ерекшеліктер кейініректерде ... ... ... ... кешірім беру, рақымшылық ... (өш) ... адам ... лайықсыздығы, соттың әділ болуының
адамгершілікке тән құбылыс екендігін анықтайтын атауларға ие ... ... ... халқының арасында «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш», «Ұсынған
басты қылыш кеспес» т.с.с. халық ... ... ... ... ... ... ... ізгілік нормаларының сипатын
жан-жақты аша түседі деп ... ... ... ... ... адамның өз пікірін еркін, ашық түрде білдіруге мүмкіндік
жасайтын «Дат» аталатын ерекше құқығы да ... ... Осы ... құқын
әдет заңдарының қағидасы бойынша айыпталған немесе айыптау үкімі жария
етілген адамдар ... ... Осы ... ... ... Хан немесе Хан билігі өкілдерінің іс-әрекеттеріне наразы болып
дау айтқан, өздерінің келіспеушіліктерін дәлелді негізде білдірген ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде өте ... ... ... ... жетті. Қазақтың әдет-ғұрып құқығының
ізгілікті (гуманистік) мазмұндылығы мен ... ... рет ... ... ... аударған қазақ оқымыстысы Ш. Уәлиханов болды. Әр алуан
құқық институттарды талдау ... ол ... ... ... өз
халқының құқықтық мәдениетіне жоғары баға берген. Ол былайша ой түйген еді:
«Өзіміз сілтеме жасауды ұнататын ... ... ... ... дамудың төменгі деңгейімен салыстыра қарағанда киргиздардың
(қазақтардың) әдеттік құқықтарының ... ... және орыс ... ақиқатындағы) гөрі адамгершілікке жақын жақтарының көбірек екенін
байқаймыз» [136.94]. Қазақтардың заңдарында ең жаңа ... ... ... ... ... ... алдын алуда қолданылатын
қорқытып, үркітіп, зәре кетіріп, үрейді алатын шаралар жоқ. Қазақтарда тән
жазасы (ұру, ... ... ... ... ру ... ... ... өздерінің руластары үшін жауап беруді міндеттейтін рулық заңдар
ел ... дау – ... ... ... ... арқылы екі
жаққа да жағымды нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік жасап отырған. Осы
ретте қазақ ... «У ... ... - деген нақыл сөз бекер
айтылмыған.
Дәстүрлі қазақ қоғамының құқықтық болмысында сот құрылымының ... оны ... ... ... ... құқық
шығармашылығы техникасының білікті жүргізілгендігін сипаттайды. Өте-мөте
бұл қазіргі тілмен айтқанда азаматтық құқық нормаларына ... және ... ... ... деп атау ... Атап ... ұқыпты
әрі мұқият даярланған қазақ құқығы сол кездің өзінде-ақ ... ... ... ... ... Ресей, тіпті кеңес дәуіріндегі кейбір, ғалымдардың пікірі
бойынша қазақтар «үкіметі жоқ», қалай ... ... өз ... ... ... халық ретінде көрсетілді. Егер ақиқатын айтқанда
«бейбастақ» дегені «бостан», ... ... ... - ... ... ... - ... және де ... ада, ... пен ... бос деген мағыналарды
бұрмалағаны, өздерінің ұлы державалық пайдасына бола өңін ... ... ... ... ... ... ... негіздер іздеудің
сылтауы болатын. Біздің пікірімізше дәстүрлі қазақ қоғамы демократиялық,
өзін-өзі басқаратын ... ... ... бар ... ... ... сипаттауға болады.
Қазақтарда азаматтық қоғам тек теория жүзінде ғана ... ол ... де ... және өзіне тән ерекше түрде болған. Және де ол құқық
пен мәдениеттің тегеурінді талабына, ... ... ... ... әрі ... соттар билігіне негізделген болатын.
Қорытынды
Қазақ мемлекеттігі мен құқығының тарихын түбегейлі түрде зерттеу соңғы
он-онбес жыл ішінде, яғни халқымыз егемендік ... бері (1990 ... ... ... бастады. Өйткені, қазақ халқының өзін-өзі тануда, ұлтық
тарихын тануда ғасырлар бойы «идеологиялық бұғау» ... ... ... көп уақыт бойы бұрмаланып келген жалпы тарихи-құқықтық
сана-сезімімізді қалына келтірудің нәтижесінде халқымыздың рухы ... ... ... ... ... деректерді мұқият сараптай қарасақ, қазақ халқының мемлекеттігі
мен құқығының ұзақ әрі ... даму ... ... ... ... жер ... батыс Сібір және Орталық Азиялық бөлігіндегі
кең ... ... ... көшпелі түрік тілді өркениетің тарихи-
құндылықты ... бірі ... Бұл ... ... ... ... – Ұлы дала ... деп, немесе осы жерлерді,
мекендеген этникалық бірлестіктердің атымен Қазақия деп ... Бұл ... ... ... ... ... Олар төмендегідей еді: а)
бірнеше мың ... бойы ... ... мен этностар аралас-құралас,
көшіп-қонып жүрген кең әрі «еркін аймақ» болды; б) бұл жерлерді ... ... ... ... ... мал ... ... в)
осы «еркін аймақта» қазақ-түркі этносының біртұтас тілдік мәдениеті және XV
ғасырдың ортасында көшпелі қазақтардың өзіндік, ... ... ... мен демократиялық құқықтық мәдениеті қалыптасып, бекіді. Осы
тұрғыдан, қазақ халқының мемлекеттігі мен құқығының ... ... ... біз ... ... және оның ... ... ғана
тән үлгідегі әдет-ғұрып құқығы моделін, келісім-шарттық негіздегі хандық
билікті, тепе-теңдік ... ... ... рулық-
тайпалық құрылысының күшті реттеушілік ролін сипаттайтын мемлекеттіліктің
орныққанын байқаймыз. Ал, келесі тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... үшін жан беріп, жан алып ... аса ... бойы ... ... қарсы күрескен ауыр әрі
ерлікпен, өрлікпен өткен даңқты жол ... ... ... ... ... жойылуының негізгі алғы шарты болып
есептелген, қазақ жүздерінің ... ... қол ... ... түрде
өтуімен байланысты қазақ халқының біртіндеп Ресей ... ... ... даму ... куә ... ... болып отырған XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII
ғасырдың алғашқы жартысы қазақ халқының даму ... аса бір ... ... ... болды. Өйткені, аталған кезеңде қазақ ... және ... ... ... ... ... мен
бетбұрыстар әрі қиыншылықтар болды. Халқымыздан жүріп өткен тарихының
сабақтастығын, үндестігін ... ... ... ... ... ... Есім ханның (1598-1628, Жәнгір ханның (Салқам Жәнгір – Ж.Ә.)
(1628-1652), әсіресе Тәуке ханның билік құрған ... ... ... ... ... ... деңгейде ұстап, әскери және саяси
дамуының лайықты ... ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Ол
хан тағына 1510 жылы отырған кезінде қазақ хандығының құрылғанына әлі ... ... ... еді (1465 ж.). Ол алғашында жер көлемі аз бытыраңқылық
сипаты басым, ортақ мемлекеттік билігі әлі қалыптаса ... ... ... ... ... ұрпаққа сол кездегі жер көлемі ең үлкен
(шамамен қазіргі Қазақстан аймағына тең) бірлігі мықты мемлекетті ... Бұл сол ... ... ... ... ... ... еді. Осы
тұрғыдан XV-XVI ғ.ғ. Қазақ ... ... ... ... ... ... «XVI ғасырдың 30-жылдарының басында Қазақ хандығы
Орта Азияның ірі және мықты мемлекеттерінің біріне ... Ол ... ... ... ... біраз бөлігін, Қаратал және ... ... ... ... ... ... дейін
тірелді, солтүстікте және солтүстік-шығыста Ұлытау ... мен ... ... ... ... ... қалаларының отырықшы аймақтарын қамтыды.
Қасым ханның билік ... ... ... ... құрамына Қазақ
халқының бүкіл дерлік этникалық ... ... Ол ... ... саны 1 млн ... ... биліктің беделі өте жоғары болды [292.96]».
Қасым ханның есімімен «Қасым ханның қысқа жолы» деп аталған кешенді
заң жинағы – ... ... ... ... орын ... ... ... болды. Бұл заңнның негізгі мазмұны, бағдары, мақсаты ... сол ... ... ... ... тығыз байланыста
құрылып, өзара үндестікте жасалған. Атап айтқанда, Қасым ханның реформалары
өзі өмір сүрген заманының ... ... ... бойы ... ... ... келтірместен белгілі бір жаңалықтар
енгізді, әрі олар ауқымды ... Оның ... ... ... ... ... бір ұлысқа біріктіру, көшпелі халықты ыңғайына қарай тиімді
орналастыру саясатын негіздеді деп айтуға болады. Ол ... ... ... ... ... ... Қыпшақ даласында
қолданыстан шыға бастаған араб моңғол сөздерінің орнына қазақ және түрік
терминдері мен ... ... ... ... ... ... ... қағидаларды бекітті, билердің және билер сотының ролін
күшейтті, көшпенділер арасындағы ... ... ... Қасым хан
реформаларының халық арасында кеңінен қолдау тауып, іске ... ... ... ... ... ... заң болсын» деген қағидамен өрнектелді.
Қасым ханның ісі мен саясатын одан әрі жалғастыру, оларды үлгі ... Есім хан (1598) ... ... Ол өз ата-бабаларының рухына лайық
елдің салт-дәстүрін жоғарғы деңгейге көтеріп, оны ту етіп ... ... ... ... туған інісі) Еңсегей бойлы ер Есім деген ... ие ... Ол тек ... ... ғана ... ... қолбасшы да
болды. Есім хан қазақ мемлекетінің біртұтастығын сақтау үшін жанкештілікпен
күресті. Есім хан ... ... ... Қазақ Елінің сыртқы шекараларын
жан-жақты ... ... ... ішкі ... тәртібін ретке келтірді. Ол
өзінің іс-әрекетінде Қасым ханға ұқсауға, көшпелі мәдениеті тұрақтандыру
жолындағы оның саясатын ... ала ... оны ... ... Есім ... осы бағыттағы істері, ... ... ... ... ... кең ... ие болды. Олар
ұрпақтан ұрпаққа жетіп, «Есім ханның ескі жолы» деген атпен ... ... ... ... ... пен ... басқаруда Есім ханның
жеке қасиеті мен дүниеге көзқарасы да көрініс тапты.
Сонымен «Есім ханның ескі ... ... ... сол дәуірдегі қазақ
қоғамындағы азаматтық және басқа да құқықтық ... ... ... ... ... жүз жыл бойы ... ... алған негізгі заңы басып есептелді. ... ... ... ... ескі ... ... жаңалық; «хан болсын, ханға
лайық заң болсын; батыр болсын жорық жолы мақұл болсын; абыз ... ... ... ... би ... би ... үй ... деген ережелер екен.
Бұл қанатты сөздер сол ... ... ... ... саяси-
әкімшілік, әскери, рухани және сот істері жөніндегі заң ... ... ... ... ... ішкі ... Есім хан ... саяси
өзгерістердің нәтижесінде Шығыс әулеті тегінен ... ... ... ... ... бір деңгейде шектеу ... ... ... ... басшыларының билік ауқымы, басқару
құзыреті мейлінше кеңейтіліп, билер қызметіне алғаш рет ... ... дала ... ... ... аса бастағанын байқауға
болады.
Қарастырылып отырған XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ... ... ... ... оның ... әлеуметік-саяси,
құқықтық және және ішкі-сыртқы дамуының ахуалын сипаттайтын өміріндегі өте
бір ... ... әрі ... толы ... қиын ... ... ... нақты дәйектермен негіздедік. Атап
айтқанда, осы аралықта бір ру, яки бір ... ... ... бір ... ... салынып, талқыға түскенін, яғни бүкіл қазақ мемлекеті ішкі
және сыртқы саясатта, әлеуметтік – экономикалық қатынастарда аса ... «тар жол ... ... ... ... ... тарихи фактілер
дәйектейді. Дегенмен, осындай зор объективтік ... ... ... ... қазақ мемлекеті әлеуметтік – экономикалық және
құқықтық қатынастарда ... ... ... өмір ... ... ... осы ... субъектілері кең ауқымдағы автономияға негізделген
қазақ ... ... ... ішкі ... шешуге жақсы бейімделген еді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы, «Атамұра» 1999, 296 б.
2. Журнал «Большевик» № 6, 1945, 76 ... ... С.З. ... ата ... 1 том. Құжаттар, деректер,
зерттеулер. Алматы, 2004, 38-39 ... ... П.И. ... ... ... ... и переводы к
пользе и переселению служащих. Спб. 1759, ч. 1, 69 ... ... Г. ... всех ... в ... государстве народов Т.1
Спб 1779 г. 212 б.
6. Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. Ч. 1-
3. Спб. 1773-1775 гг.
7. ... И.И. Из ... ... ... ... Бии). Оренбург.
1900 г. Из киргизской старины (уничтожение ... в ... ... ... 1899 г. № 50, 51. К ... о ... ... ... 1899 г. № ... ... И.П. Полное собрание ученых путешествовании по ... ... г. 219 ... Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царяхи царевичах. Ч.
1-4. Спб. 1864 г. 342 б.
10. Аристов Н.А. «Заметки об ... ... ... ... и
народностей и сведений об их численности «Живая старина». Вып. 3-4.
Спб. 1896. 149 ... ... А.П. ... по ... ... ... в связи с общими
историческими судьбами других тюркских племен. Ч.1, Оренбург, 1924.
12. Румянцев П.П. Социальное строение ... ... в ... и
настоящем. Журнал «Вопросы колонизации» № 5, 1909 г., 95 б.
13. Красовский М. Область ... ... ... для ... ... в трех частях Спб. 1868 г. 468 б.
14. Радлов В.В. Из Сибири. М. Наука. 1889, 749 ... ... А. ... ... или ... ... Ч. 1, 2, 3. Спб. 1832 ... Валиханов Ч.Ч. Записки о судебной реформе. Собрание сочинений в пяти
томах. Т. 4 ... ... ... И. ... ... при ... и в ... у киргизов
оренбургского ведомства. Собрание сочинений т. 2. Алма-Ата 1976.
18. Акпаев Ж. Наброски по обычному в частности брачному праву у ... ... ... ... отдела ИРГО, вып.
3, 1907.
19. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы, 1991.
20. ... С. Б. ... ... 1996. 212 ... Фукс С.Л. ... ... ... права и описания киргизских
обычаев Д. Андра. Известие АН ... вып. 1, 1948. ... ... государства. Известие АН КазССР вып. 3, 1951.
22. ... С.В. ... ... ... ... государства. Известие
АНКазССР, серия юридических. Вып. 3, 1951.
23. Культелеев Т.М. ... ... ... казахов, Алма-Ата, 1955.
24. Зиманов С.З. Общественный строй казахов в ... ... XIX ... 1958г. с. 296.
25. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана в конце XVIII – ... XIX в. ... АН ... 1960 с. ... Зиманов С.З. В.И. Ленин и светская национальная ... ... ... ... 1970 г. 303 ... Сапаргалиев Г. Карательная политика Каризма в Казахстане ... ... ... 1966-376 ... ... Ғ. ... сөзінің төркіні». Вестник министерства юстиции
РК. 1995 ж. № 12. 31-37 ... ... К.А. ... ... ... в XIX начале XX веков
Алматы, Жеті-жарғы 1996-352 с.
30. Өзбекұлы С. ... ... ... ... 1998 ж. 192 ... ... С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі ... ... ... ЖАҚ 2002 ж. 224 ... ... С. Дума ... ... Қосшығұлов. Алматы, 2007 ж. 38 б.
33. Табанов С.А. Оразова А.Ә. ... ... ... ... ... ата заңдарының (Конституцияларының) тарихи-құқықтық
сабақтастығы. Алматы. ... 2005, 360 ... ... Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней
Азии в древние времена. ч. 1, 2. М-Л. 1950 г., ч. III, 1953 ... ... Н.Г. ... ... произведения. т. III ч. 1.
М. 1948 г.
36. Смит Адам. Исследование о природе и ... ... ... т. ... 1935 ... ... Д.И. Избранные философские и общественно-политические статьи.
Л. 1949 г.
38. Монтескье Ш. ... ... М. 1955 ... ... ... в ... и ... Под ред.
С.Д.Аспендиярова и проф. П.А. ... М. 1935. ч. ... см. ... А.П.: ... союз и ... государство в конце
XVII в. Известие АН СССР. Серия общественных наук. 1936 г. № 3 с. ... Н.Г. ... ... к России. Алматы, 1948 г. стр.
21.
41. АВПР. ф. Киргиз-кайсакские дела (ф. 122), д. ... ... ... в ... ... (Сборник документов и
материалов) Алматы, 1961 г. с. 742.
43. Книга Большому Чертежу. М-Л. 1950 г., с. ... ... А.И. ... ... ... Чертежа» о киргизских
степях и Туркестанском крае. Зап. РГО по ... ... ... Т. 6. ... II, с. 38-39. ... А.К. ... ... Казахстана в России в XVII – первой трети
XVIII века. Изв. АН КазССР. Сер. ... ... 1976 г. №3, с. ... Акты ... ... ... Т. 1. Спб. 1891 г. № ... 339. Қараныз: Э. Масанов. Очерк истории этнографического изучения
казахского народа в СССР. Алматы, 1966 г., стр. ... ... ... ... ... ч. VII, Спб. 1891 г., ... 283-284. С. Герберштейн. Записки о московских ... ... и ... ... Спб. 1908 г. ... ... о ... посольстве. Спб. 1908 г. Н.М.Карамзин.
История государства Российского т. IX. 1842 г., стр. 50, прим. ... 151-152, ... 661. ... ... в XVI-XVII ... 5-14. Английские путешественники в Московском государстве в ... Л. 1937 ... ... Н.П. ... ... ... ... в киргиз-кайсакской
степи. Спб. 1772, 246 б.
48. Бартольд В.В. ... ... ... ... ... 1927 г.
«История тюрко-монголских народов». Ташкент, 1928 г. ... ... ... 1927 ... ... П.П. ... ... в прошлом и настоящем. Спб. 1910.
50. Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие. Собр. соч. в 5-ти ... ... г., т. 2, стр. ... ... И. По ... ... в Киргизской степи. Собр. соч. в ... т. 2, ... 1976 г., стр. ... ... по ... ... праву» ч. 1, Алматы, 1948 г.
53. Баллюзек Л. Некоторые обычаи, имевшие, а отчасти и ныне ... ... ... Орде силу ... ... ИРГО ... Отдела. Вып.
1, 1877, Казань, 165 б.
54. Қараныз: «Ежегодник Туркестанского статистического комитета». Вып. IV.
Спб. 1876 г.
55. Қазақ совет энциклопедиясы. ... 1983. 201 бет. ... ... ССР ... 2-том, 1978 ж., 262 бет. Алматы.
57. Материалы по истории казахских ханств. Алматы. 1969. с. 316.
58. Мухаммед Юсуп ... ... ... ... 1955 г., стр. ... Марғасқа жырау.Тұрсынханға айтқан сөзі. М. Әуезов атындағы. Әдебиет
және өнер ... ... ...... ... 174-243 ... ... по истории казахских
ханств. Алматы. 1969. с. 222-228.
61. Нығмет М. Қазақтың қысқаша ... ... 1994, 254 ... ... Б. ... Әлі би. ... № 67. 2001 ж. 7 ... Небольсин П. Покорение Сибири. Спб. 1849. стр. 101.
64. Труды Рязанской Архивной комиссии. 1887. № 5. род. 2, с. 12. ... ... ... Шишкин Н.И. История города Касымова с древнейших ... ... 1892. стр. ... Салимгерей А.А. Өз отбасы. Алматы. 1987. 198 бет.
67. Марғұлан Ә. «Күміс сандық құпиясы». Қазақ әдебиеті. № 1 ... 1981 ... ... И.Н. ... ... источников. Казань. 1854. т. 1. стр.
43.
69. Су-Бей-Хай. «Қазақ мәдениетінің тарихы». 1989 ж. 32-33 ... ... Ч.Ч. ... Джунгарии. Собр. соч. т. 5 с. 325-556, Алматы,
1985.
71. ЦГА Республики Казахстан ф. 345, д. 13, л. ... ... А.К. ... ... трудов. Т. 1. Спб. 1897. Путешествие
по киргизским степям. С. 408.
73. ЦГИА ... ... д. 1 л.л. ... ... Н.А. Очерки внутренней торговли Киргизской степи. Спб-
1867, с. 7.
75. Шахматов Г. и Броневекские – Замечания о ... ... ... ... ... № 6, ... Григорьев В.В. Кочевой быт и ... в ... ... 1888, № ... ... ... зерттеулер, 23-24 беттер, Алматы, 1977.
78. Розбехан Исфаһани ... ... 88 ... ... Н.А. ... ... 10 ... Заучуту. XVIII-XIX ғасырлардағы Шинжаңның қоғамдық ... ... 1 том, 575 ... Смирнов А.П. Быт и права киргизов. М. 1982. с. 18-19.
82. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М. Наука. 1983. 57-58 ... ... Б.А. ... ... в XV-XVIII в.в. ... ... 101-102 ... Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. ... ... ... ... ... 1966. стр. 28.
85. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII в.в. Алматы. Наука.
1971. с 46.
86. Кляшторный С.Г. Древнетюркские ... ... М. 1964. ... ССР. Том 2. с. ... ... Б.Е. ... кимаков в IX-XI в.в. по арабским источникам.
Алматы, Наука, 1972. с. ... ... Б. ... кочевых узбеков. М. 1965. Муканов М.С.
Этнический состав и ... ... ... ... ... ... Т.И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII в.в. М. 1982 .
89. Калмыков И.Х., Кереитов Р.Х., Сикалиев А.И. Ногайцы. ... ... ... Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV – в начале XVI
в.в. ... ... и ... истории). Алматы,
1977. с. 236-245.
91. «Алдаспан» XV-XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының жинағы. ... 5-6 ... ... О. ... ... от эпохи бронзы до совершенности.
Алматы, 1970. Бұл да ... ... ... Казахстана.
Алматы, 1982. 124 б.
93. Муканов М.С. Этническая ... ... в XVIII – в ... XX ... 1991. 5-6 ... ... М. ... к истории киргиз-казахского народа. Ташкент,
1925. с. 31. История Казахской ССР. т. 2. 251-252 ... ... В.В. ... ... ... ... 1928. ... Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-неме-ий Бухари. М. 1976. с.
62.
97. Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... ... в ... 1992. с. ... ... ... ССР. Алматы, 1979. т. 2, с. 248.
99. Қазақ шежіресі. Целиноград. 1991. 24 ... ... В.В. ... на ... г-на ... Соч. с. 247.
101. Байболұлы Қазанғап. Төле би тарихы. Қазақ әдебиетті, 1991, № 1.
102. Вяткин М.П. Батыр Срым. М-Л. 1947. с. ... ... М.С. ... ... и ... ... ... Жуза.
Алматы-1974. с. 71.
104. Абрамзон С.М. ... ... ... строя кочевых
обществ//Советская этнография-1970. № 5, с. 72.
105. Энгельс Ф. Происхождение семьи частной собственности и ... ... ... ... Тауарих Хамса (Бес тарих) Алматы-1992, 234 бет.
107. Маркс К., Энгельс Ф. Соч. т. 46 ч. 1 с. ... ... П. ... 1 том. ... 1912. с. ... Смит А. ... о природе и причинах богатств народов. 2 том. ... ... Абай ... Шығармалар жинағы. 1 том. Алматы, 1954, 161 бет.
111. Белинский В.Г. Сборник сочинений. Спб. М. 1863, 872 ... ... В.В. ... ... литературы тюркских племен. Ч. 3.
Киргизское наречие. Спб. 1970, 270 ... ... Г. ... ... у казахов. Известия КазФАН. Серия
языка и литературы. Вып. 1, 145-155 беттер.
114. ... Ч.Ч. ... ... «Записки ИРГО по отделению
географии» т. XXIV Спб. 1904, 192 ... ... К.А. ... города и их значение в истории казахских
ханов в XV-XVIII веках. (Казахстан в XV-XVIII веках. Алматы, 1967, 47
бет).
116. Грошев В.А. ... в ... ... в ... ... Алматы, 1989,
79 б.)
117. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.К. Позднесредневековый Отрар
(XVІ-XVIII в.в.). Алматы, 1981, 157-174 ... ... ... ... Р. ... У. ... Алматы,
1991, 64, 87, 509 беттер.
119. Марғұлан Ә. «Қасым ханның қасқа ... ... ... 6 ... ... Құдайбердіұлы Ш. Түрік, Қырғыз, Қазақ һәм хандар шежіресі. Орынбор.
1910, 41 бет.
121. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша ... ... 1994. 319 ... ... С. ... ... ... және билік заңдары. Ақиқат,
1998, № 10, 70 бет.
123. Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае в ... ... 1898, с. 19; ... Л. ... ... ... а ... имеющие в Малой Орде силу закона. Записки Оренбургского отд. ИРГО
вып. ІІ, 1871, с. 134.
124. ... Л. ... ... М. 1993, с.с. 73-74.
125. Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары және оның ... ... ... 2001, ... ... 1 том, 15-16 ... ... Ч.Ч. Собр. Соч. В 5-ти томах, Алма-ата, 1961, ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси процесс5 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Дін рухани мәдениеттің бөлігі ретінде12 бет
Елдің рухани-мәдени өміріндегі жаңалықтар. Театр мен кино. Спорт22 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Мектепке дейінгі естияр жастағы балаларды рухани мәдениетке тәрбиелеуге сипаттама32 бет
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
Рухани мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер51 бет
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь