Алашорда үкіметі, қайраткерлері

Алашорда үкіметінің құрылуы. Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себепші болған жағдай Уақытша үкіметтің басқа да шет аймақтардағыдай Қазақстанда да ең өзекті ұлт өміріне қатысты мәселелерді шеше алмаған әлжуаз, тұрақсыз саяси билікке айналуы, оның арты бүкіл империяны қамтыған анархия, зорлық пен зомбылыққа ұласуы еді. Қазақ облыстарында асқынған жер мәселесін шешуге бағытталған әрекеттің болмауы, атты казак әскері, қарулы солдат пен қоныстанушылардың панасыз жергілікті халық үстінен жүргізген озбырлығының өрши түсуі соның айғағы болатын.
Міне, осындай жағдайда қазақ зиялылары арасында ұлттық мемлекет туралы мәселенің қойылуы толық негізді болатын. Сөйтіп, қазақ мемлекеттігі туралы мәселені қараған жалпы қазақ.қырғыз съезі 1917 ж. 5 желтоқсанда Орынбор қаласында ашылды. Оған барлық қазақ облыстарынан, сондай.ақ, одан тыс жерде тұратын Алтай губерниясы мен Самарқан облысы қазақтарынан және Жетісу облысы қырғыздарынан барлығы 82 өкіл қатысты. Съездің күн тәртібінде мынадай мәселелер қойылды: 1. Сібір.Түркістан автономиясы һәм оңтүстік.шығыс Одақ туралы. 2. Қазақ.қырғыз автономиясы. 3. Милиция. 4. Ұлт кеңесі. 5. Оқу мәселесі. 6. Ұлт қазынасы. 7. Муфтилік мәселесі. 8. Халықтық сот. 9. Ауыл басқармасы. 10. Азық.түлік мәселесі. Съездің күн тәртібінде тұрған ең негізгі мәселе, әрине, ұлттық автономия мәселесі еді.
Съез қазақ автономиясы мәселесі бойынша Халел Ғаббасовтың баяндамасын талқылап, төмендегідей қаулы қабылдады: “Автономия туралы Халелдің баяндамасын тексеріп, қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Руссия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын... және бұл бүлікшілік біздің қазақ.қырғыздың басына келуі мүмкін деп ойлап... Съез бір.ауыздан қаулы қылады:
1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы және Әмудария бөліміндегі қазақ
        
        ЖОСПАРЫ:
1. АЛАШОРДА ҮКІМЕТІ
2. АЛАШОРДА ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ
1. АЛАШОРДА ҮКІМЕТІ
Алашорда үкіметінің ... ... ... ... келуіне тікелей
себепші болған жағдай Уақытша үкіметтің басқа да шет ... да ең ... ұлт ... ... ... шеше алмаған
әлжуаз, тұрақсыз саяси билікке айналуы, оның арты бүкіл империяны қамтыған
анархия, зорлық пен зомбылыққа ұласуы еді. ... ... ... ... ... ... әрекеттің болмауы, атты казак әскері, қарулы
солдат пен қоныстанушылардың панасыз жергілікті халық үстінен ... өрши ... ... ... ... ... жағдайда қазақ зиялылары арасында ұлттық мемлекет туралы
мәселенің қойылуы толық негізді болатын. Сөйтіп, қазақ ... ... ... ... ... ... 1917 ж. 5 желтоқсанда ... ... Оған ... ... ... ... одан тыс жерде
тұратын Алтай губерниясы мен ... ... ... және ... қырғыздарынан барлығы 82 өкіл қатысты. Съездің күн ... ... ... 1. ... ... һәм ... Одақ туралы. 2. Қазақ-қырғыз автономиясы. 3. Милиция. 4. Ұлт ... Оқу ... 6. Ұлт ... 7. Муфтилік мәселесі. 8. Халықтық сот. ... ... 10. ... ... ... күн ... тұрған ең
негізгі мәселе, әрине, ұлттық автономия мәселесі еді.
Съез қазақ автономиясы мәселесі бойынша Халел Ғаббасовтың ... ... ... ... ... ... Халелдің
баяндамасын тексеріп, қазанның аяғында Уақытша үкімет ... ... ... ... және ... үкіметтің жоқтығын… және бұл
бүлікшілік біздің қазақ-қырғыздың басына келуі мүмкін деп ... Съез ... ... ... ... елі, ... Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары,
Ферғана, Самарқан ... және ... ... ... ... облысындағы және Алтай губерниясындағы іргелес ... ... ...... ... халі, тұрмысы, тілі бір болғандықтан
өз алдына ұлттық, жерлі автономия ... 2) ... ... ... ... ... кені Алаш мүлкі болсын; …5) Қазақ-қырғыз
арасында тұрған аз ... ... ... Алаш автономиясына
кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады; 6) Алаш
облыстарын қазіргі ... ... ... ... ... ... ... аты “Алашорда” болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, 10 орын
қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырылады. Алашорданың ... орны — ... ... Алашорда бүгіннен бастап қырғыз-қазақ халқының
билігін өз қолына алады. (“Сарыарқа” газеті, Семей, 1918, 25 қаңтар).
Съез Алаш ... ... ... ... ... ... ұлт ... құрамын сайлады. Алаш автономиясының үкіметі —
Алашорданың төрағасы ... ... ... сайланды. 2-жалпықазақ съезі
милиция жасақтарын құру мәселесін жан-жақты талдап, оның Алаш ... ... ... пен ... ... ... оларды соғыс өнеріне үйрету
мен қажетті қару және киім-кешекпен ... ету ... ... ... ... пен ... ... ұлттық қорының
есебінен алынатын болды. Милицияны құру мақсатын съез ... деп ... Осы ... ... ... ... талан-тараж, қырылыс-талас болып
жатқанын ескеріп, қырғыз-қазақты ... ... ... үшін… ешбір
тоқтаусыз милиция түзуге кірісуі тиіс…”.
Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру қажеттігін бірауыздан қолдады.
Алаш ... ... ... ... ... съезінің
делегаты Әлімхан Ермеков бұл туралы былай деп ... ... ... түс ауа, ... 3-те Алаш ... ... ... шақырып ат қойылды. Алты алаштың баласының басына Ақ орда тігіліп,
Алаш туы көтерілді. ... ... ... қонып, шашылып жүрген ... ... өз ... ауыл ... (“Сарыарқа”, 1918, 22 қаңтар).
Ұлттық-аумақтық қазақ автономиялы мемлекетін құруда съез делегаттары
бірауыздылық танытқанымен, оны ... ... ... ... ала ауыздыққа жол берді. Бұл жағдай мемлекеттік құрылым ... ... ... автономия үшін қатерлі еді, өйткені автономияны
ресми түрде жарияламайынша, оған қазақ халқын, ... ... ... ... Алашорда үкіметін мойындату қиын еді.
Қазақ зиялылары большевиктердің тап күресі туралы теориясын ... ... ... ... сол ... ... ... үміттенген Алашорда басшылары мен большевиктер арасындағы қайшылық
тереңдей түсті. Егер “Алаш” ... ... ... ... қазақ қоғамына мүлдем жат әлеуметтік тәжірибені зорлап
таңушы, қазақ жұртына іріткі ... күш ... ... большевиктер Алаш
қозғалысына ұлттық буржуазия мен ... ... ... ... қорғайтын контрреволюциялық күш есебінде қарады.
Ақпан революциясынан кейінгі кезеңде өз бостандығы үшін күреске шыққан
отарлық езгідегі халықтарға ... ... тек ... ... ... мәлімдеді. В.И.Ленин мен ... ... ... жолдаған жеделхатында: “Халық комиссарлары кеңесі
сіздердің ... ... ... ... ... ... деп көрсетті. (В.И.Ленин. О Средней Азии и Казахстане. ... 1960, ... ... бұл ойын сол ... ұлт ... ... ... И.В.Сталин және басқа қайраткерлер белгілі бір ұлттың автономия
алуы емес, кеңестік билікті қолдайтын ... және ... ... деп ... ... ... ... үзілді-кесілді қарсы шығып:
“…ұлттардың өзін-өзі билеуін алып ... ... ... билеуі
мүлде теріс, өйткені бұлайша қою ұлттардың ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... есепке алмайды”
деп көрсетті. Ол еңбекші бұқараның өзін-өзі билеуі туралы айту, ... ... ... ... ... ... ешқашан да
сәйкес келмейтіндігіне біржола көзі жеткенде ғана ... ... да ... ... әлі жете қоймаған халықтар өзін-өзі ... ... ... онда ... ... ... заңдылығын мойындаудан бас
тарта алмаймыз деп ... ... ... ... Алашорда мен Кеңес билігі арасында өмірлік
шындықтан бастау алатын, екі ... ... ... ... ... таптық) табиғатынан туындаған өзара түсіністікке ұмтылушылық
байқалды.
Ұлттар ісі бойынша Халық комиссары Алашорданың қойған шарттарына тікелей
ресми ... ... жоқ. ... өкіметінің мойындауынан үміттенген Алашорда
Х.Ғаббасов арқылы 1 сәуірде РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесі мен Ұлт істері
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Алашорда үкіметін тез арада ресми түрде мойындауды тағы да ... ... бұл ... ... ... Алашордадан біржола теріс айналып
кеткен еді.
Міне, осындай жағдайда Кеңес өкіметімен ... ... ... көзі ... ... ... басқа жол іздеуге
мәжбүр болған еді.
2. АЛАШОРДА ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ
Алаш қайраткерлерінің ұлттық тұтастыққа ұмтылысы, ... ... ... айқын көрінді. Басқаша айтқанда, Алашорда үкіметі
құрылған бетте Түркістан өлкесі құрамындағы қазақ жұртымен ... ... ... ... ... жаңа құрылғалы тұрған Қазақ
мемлекетінің тағдыры оны ... ... ... ... ... ... дәрежесінде тура түсіне білді.
Қоқан автономиясының құрылуы. 1920 жылы кеңестік Қазақ ... одан ... ... ... ... бір ... ... шейін (1924—1925) қазақ жерлері ... ... ... ... ... ... Семей және Ақмола
облыстары — ... ... ... ... және ... — Орынбор генерал-губернаторлығына қарады. Міне, сондай қазақ
елінің үлкен бөлігі ... ... ... және ... ... ... олармен бірге Әмудария, Ферғана және Самарқан облыстарында тұратын
қазақтар — ... ... ... (орталығы Ташкент)
болды.
Түркістан генерал-губернаторлығы құрамында Қазан революциясы қарсаңында
2.972.725 қазақ өмір сүрген. Бұл ... ... ... ... еді. ... ... көрсеткіш арқылы-ақ Түркістан уәлаятында болып өткен оқиғалардың
жалпы қазақ қоғамына тигізер ... ... қиын ... кезеңде өлкелік, облыстық, уездік және ... ... ... ... қатар, Азық-түлік комитеттері де
болғаны мәлім. Жергілікті ... ... бар ... осы ... іске ... ... ... Сырдария, Қазақ және Азық-түлік
комитеттеріне күзге қарай жергілікті аш ... ... ... борады.
Бірақ бұл мекемелердің де мүмкіндігі тым шектеулі еді. Ал ... ... ... ... ... ... Қазақ комитеттері қойған
талаптарға жүрдім-бардым ... ... ... ... ... ... ... өздеріне қолайлы тұрғыдан шешті.
Міне, осындай күрделі, қайшылықты, ауыр жағдайда Түркістанның байырғы
халықтары, соның ішінде, қазақ елі де, ... ... аман ... қалу
міндетін қойды. Ол үшін ең алдымен ... ... ... алатын саяси
мемлекеттік құрылым қажет еді. Түркістандық ... үшін ... ... екі жолы бар-тын.
Бірақ түркістандық және дала облыстары қазақтарын бір ... ... ... мүмкіндігіне 1917 жылдың желтоқсанына дейін екі жақтың
саяси басшылары — Ә.Бөкейханов та, М.Шоқай да сене ... жоқ еді. ... ... құру ... ... ... ... Сібір съезіне қатынасып
қайтқан Ә.Бөкейханов: “Түркістан өз алды автономия болар. Біздің қазақтың
Түркістанға қосылғаны оң деген ... де бар. Біз ... ... Автономия болу — өз алды мемлекет болу. Мемлекет ... ... оңай ... ... ... іс атқаратын азаматқа жұтап отырған болса,
біздің жалпы қазақ қараңғы болса, Түркістан халқының ... һәм ... ... ... он есе ... ... ... бір автономия
болса, автономия арбасына түйе мен есекті пар жеккен болады. Бұл арбаға
мініп, біз ... ... ... ж. ... саяси қайраткері, интеллигенциясы ... ... ... бірігу мүмкіндігіне байланысты қарама-қарсы екі
пікірдің болғандығын М.Дулатов та қуаттайды. Бұл ... ... ... ... ... күресте одақтас күштердің өзара ... ... ... ... азаттық алғаннан кейінгі ... ... ... ... жөнінде де болып отырғаны түсінікті. Өмірдің
өзі ұлт-азаттық қозғалыс ... ... бір ... ... ... ... өзгеріс енгізіп отырды. Бұл ретте,
ең алдымен, 22 ... ... өз ... ... ІІІ ... ... ... тоқталу қажет.
Түркістан автономиясының жариялануы. ІV Төтенше өлкелік мұсылмандар
съезі 26 қарашада Қоқан қаласында өз жұмысын ... ... ... ... ... ... мүшелерінен, барлығы 200-ден астам
өкіл қатысқан бұл съезді кіріспе сөзбен М.Шоқай ашты.
Съез 28 қараша күні Түркістан өлкесін Түркістан ... ... деп ... ... ... ... дейін саяси
биліктің Түркістан Уақытша кеңесі мен Түркістан халық ... ... ... қабылдайды.
Түркістан Уақытша кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі
Түркістаннан ... ... ... ... еді. ... ... тұрғындары қазақтар Сырдария және Жетісу облыстарынан ... (9 және 2) бар ... ... ... ... ... съезі
сайлаған өкілдермен бірге, қаланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің ... ... ... ... ... 18 ... бар ... Басқаша
айтқанда, кеңестегі барлық орынның үштен бірі сол ... ... 7 ... ... ... ... еуропалық тұрғындардың үлесіне
тиген.
Түркістан Уақытша ... 12 ... ... ... ... ... ... Түркістандағы барлық халықтардың құқын сыйлап, ... ... ... ... ... ... жұмысшы, солдат және
шаруаларын, барлық тұрғындарын, Түркістан ... ... ... ... жариялаған мұсылмандар съезінен соң көп ... ... ... жалпықазақ съезі өз жұмысын бастады. Оған Сырдария
және Жетісу облыстарынан да өкілдер шақырылып, олардың ... ... ... ... ... ... және ... қазақ,
қырғыз қайраткерлері бар еді.
Алаш автономиясын құру туралы шешім қабылдап, Алашорда өкіметін — ... ... ... ... ... ... ... Түркістан
автономиясына өз қатынасын білдіруі керек еді. Съезге ... ... ... ... ... хабарды съездің барысында
М.Шоқайдың өзінен естиді. Ол туралы М.Дулатов ОГПУ ... ... ... ... ... де ... болып, Түркістан ұлт
автономиясы үкіметін құрған екен. Ол жөнінде біз съезде ... ... ... ... ... ... ... Шоқайұлы Қазақ автономиясының
өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... ... қазақтан өзі мен Тынышбайұлы Мұхаметжан кіргендігін
сөйледі”.
Оқиғалардың ағымы көрсетіп бергендей, бұл ... ... ... ... ... ... бір ... бірігу мәселесіне
байланысты съезде болған қызу айтыс Ә.Бөкейханов, М.Шоқай және ... ... ... ... ... соған дейін ұстанған бағыттарын
анықтай түсуге немесе өзгертуге себепші болғаны ... және ... ... ... съезі Түркістан қазақтарының
Алаш автономиясына қосылу-қосылмауын өз бетінше шеше алмайтын еді. Оны тек
Сырдария, Жетісу және ... ... ... ... ... ... ғана шеше алатын. Екіншіден, отаршыл ... ... ... сол ... ... ... ... еркіндігіне қарсы құрылған тұзақтың бірі — ғасыр басында Қазақстан
ішкі Ресейден қоныс аударған ... ... ... ірі ... ... еді. ... олардың мүддесін есепке алмай, бірде-бір ірі қоғамдық
мәселені толық шешу, әрине, мүмкін емес-тін. Үшіншіден, ... ... ... ... және ... беріп, қазақтың құнарлы
жерлеріне әкеліп орналастырғанда, оларды өзінің ... ... ... ... Ал бұл ... ... ... жету мүмкін емес еді. Сондықтан да оларға қару берді, сөйтіп,
жергілікті халыққа қарсы қойып, мерейін үстем етуге ... ... ... атты казак әскерінің де көмегін ала алатын еді.
Осы айтылған жағдайлардың съезде ... ... ... ... ... ... ... бірден жария етуге кедергі болғаны
даусыз. Бірақ, сонымен бірге, екінші жалпықазақ ... ... ... ... ... ... ... астына жинауға батыл қадам
жасағаны анық. Ұлттық еркіндікке жеткізетін басқа жол да жоқ еді. ... ... ... ... ... ... қазақ облыстарын қамтыды. Он
бес адамнан тұрған бұл ... ... ... мен ... облыстарынан
М.Шоқай, М.Тынышбаев, С.Аманжолов, Б.Мамытов және О.Әлжанов, ал оларға
орынбасарлыққа сайланғандардың ішінде Жетісудан ... ... ... бар болатын. Съез бекіткен атқармақ шараларда — ... ... ұлт ... құру, оқу ағарту ісін жолға қою ... ... ... ... келген Алашорда өкіметінің ең алғашқы жасаған әрекеттері де
қайткен күнде ұлттық бірлікке жетуге бағытталды. Съез өз ... ... ... ... ... ... ... шақыру туралы тиісті
адрестерге жеделхаттар жолдады. Өкімет атынан Ә.Бөкейханов пен М.Шоқай ... бұл ... ... ... бар еді: ... ... ... Алаш баласын біріктіріп, өз алдына автономия етуге қаулы қылды.
Бұл ... ... ... келісу үшін Алашорда 5 ғинуарда Түркістан
шаһарында Сырдария облысының съезін шақырды. ... ... басы бір ... ... қазақтарымен сөйлесуге Алашорда Бақтыкерей Құлмановты,
Мирякуб Дулатовты һәм ... ... ... Уақыт шұғыл, мәселе зор
болғандықтан, шақырылған өкілдер съезге айтылған күннен ... ... осы ... ... Сырдария қазақтарына үндеуі де
жарияланды. Көлемі шағын, бірақ маңызды осы ... ... ... ... ... ... ... байланысты жалпықазақ
съезінен соң жасаған тұжырымын анық және дәл ... еді. Ол ... өз ... ... ... Алаш ... басы ... кезі
осы бүгін. Айырылсақ мұнан соң жұрттың басын ... ... Алаш ... ... ... ... Сырдария қазағы кешіктірмей Алаш туының
астында жиналар деген үміттеміз” деп жазды.
Келесі, 1918 жылдың қаңтарында өткен ... ... ... ... ... Алаш ... қосылу мәселесін үш күн ұдайы талқылаған
Съез сол бір ауыр сәтте Сырдария облысының Түркістан автономиясы құрамынан
бөлініп ... ... ... ... ... ... тиеді деген
пікірді негізге ала отырып, мынадай қаулы қабылдайды:
1. Сырдария облысы қазіргі уақытта тегіс Түркістан автономиясында болуы
себепті ... ... ... ... ... өз ... автономия иғлан қылып болып, Түркістан
автономиясымен союз ... ... ... қазақ-қырғыздары Түркістан
автономиясынан шығып, Алаш автономиясына кіруге қарар қылады.
3. Съездің осы ... ... ... ... Құрылтай жиналысына
сайланып баратын депутаттарына аманат.
4. Сырдария облысының халқы Алаш ... ... ... ... Түркістан Құрылтай жиналысына сайланған депутаттары, Алаш
автономиясының сайлау законіне муафиқ болса Алаш ... ... ... Алашорда үкіметі Түркістан шаһарында болсын”.
Сырдария қазақтарының съезі қалыптасқан саяси жағдайға байланысты ... ... ... ол шешімнің іске асу мүмкіндігі күн өткен сайын
тарыла түсті. ... ... ... ... автономиясын ресми түрде
бекітіп береді деп ... ... ... 1918 ... ... ... таратып жіберді. Араға бір айдай уақыт
салып құрылтайдың кебін Қоқан ... да ... ... ... қуып ... Қаланың өзі талан-таражға түсті.
Қоқанда жарияланған Түркістан автономиясы мен ... ... ... үшін ең ... ... — жергілікті халықтардың өзін-өзі билеу құқығын
мойындауда ескі империялық түсінік шеңберінде қалып қойған Ташкенттегі жаңа
билікке балама ... ... ... ... саяси құрылымдар еді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Дулатов Міржақып3 бет
Жаһанша Досмұхамедов16 бет
Мұхаммеджан Тынышбаев3 бет
ХХ ғасырдың ұлы жаршысы - Әлихан Бөкейханов49 бет
Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметi22 бет
Алаштың жолы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь