Ежелгі түркілердің наным-сенімдері

Халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына, рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен әсер ететін фактор болып табылады. Дін – руханияттың өзекті саласы. Дін тарихын білмейінше белгілі бір аймақты мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени болмысының қыр-сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани бастауларын, оның менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін мәдени тұтастықтағы діни жүйелерді терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше. Ежелгі руханиятта дін оның негізгі құрамдас бөлігі екендігін ескерсек, айтылған тұжырымның маңыздылығы арта түседі. Себебі дін өткен тарихи дәуірлерде мәдениеттің барлық салаларын қамтып жатты.
Көптеген мәдениеттанушылар дінді мәдениеттерді бір өркениетке біріктіретін фактор ретінде қарастырады. Н. Данилевскийдің, К. Ясперстің, А. Тойнбидің, О. Шпенглердің, П. Сорокиннің еңбектерінде тарихи-мәдени типтердегі діни ерекшеліктер бітім құрастырушы және мәдени айрықшалықты білдіретін нышан ретінде баяндалады. Үлкен өркениеттердің қалыптасуында ұлттық діндердің тар шеңберден шығып, рухани-мәдени тұтастықты құрауы, дүниетаным мен адами қасиеттердің жаңа мазмұндарын қалыптастыруы ерекше маңызды.
Алайда, өркениет ағымына қосылған этностар мен этностық топтар өркениетке ор­тақ дінді, оның рәсім-рәміздерін қабылдағанмен, олардың наным-сенімдері мүлдем жоғалып кетпейді. Олар халықтың әдет-ғұрпында, дүниетанымдық рәміздерінде, дүниені түйсінуінде, сезінуінде сақталады. Сол себепті қазақтардың діни көзқарасында Алла мен Тәңірі ұғымдары синонимдер ретінде қолданылады. Әрине, қазақ мәдениетінде қалыптасқан архетиптік наным-сенімдерден исламдық діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға созылды және бұл қарым-қатынас тұтастану
        
        Ежелгі түркілердің наным-сенімдері
Халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына, рухани-
мәдени, саяси өміріне ... әсер ... ... ... ... Дін ... өзекті саласы. Дін тарихын білмейінше белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... терең
тану мүмкін емес, яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани бастауларын,
оның менталитеті мен дүниетанымын ... үшін ... ... ... ... ... ... маңызы ерекше. Ежелгі руханиятта ... ... ... ... ... ескерсек, айтылған тұжырымның
маңыздылығы арта түседі. Себебі дін өткен тарихи дәуірлерде мәдениеттің
барлық ... ... ... ... ... мәдениеттерді бір өркениетке
біріктіретін фактор ретінде ... Н. ... К. ... Тойнбидің, О. Шпенглердің, П. Сорокиннің еңбектерінде ... діни ... ... ... және мәдени айрықшалықты
білдіретін нышан ... ... ... ... қалыптасуында
ұлттық діндердің тар шеңберден шығып, ... ... ... мен ... қасиеттердің жаңа мазмұндарын қалыптастыруы ерекше
маңызды.
Алайда, өркениет ағымына қосылған ... мен ... ... ... ... оның ... қабылдағанмен, олардың наным-
сенімдері мүлдем жоғалып кетпейді. Олар ... ... ... ... түйсінуінде, сезінуінде сақталады. Сол
себепті қазақтардың діни көзқарасында Алла мен Тәңірі ұғымдары синонимдер
ретінде қолданылады. Әрине, ... ... ... ... ... ... діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға созылды және ... ... ... өтті.
Ислам діні мен араб мәдениетінің қазақ халқының руханиятына ... ... ... ... ... теріске шығаруға болмас, алайда
қазақтарды өзіндік халық, ... ... ... руханиятының өзегін
құрап, тұрақтандырған архетиптік наным-сенімдерін ұмытпаған жөн, ... ... ... ... ... діни ... ... олардың бір-бірімен қатар
дамығанын, оларды бөліп қарастыру тек ... ... ... мақсатында қолданылғанын естен шығармаған жөн. Нақтылы тарихи
даму барысында олар бір-бірімен қабаттасып, ... ... ... және ... ... даму кезендерінде
генотиптік діни жүйелер басым ... ... ... ... ... ... ... береді: “Генотиптік діни жүйе деп рулық-
тайпалық қауымға тән ілкі ата ... ... ... ... ... ... барлық салаларында шешуші күш ретінде қабылдайтын сенімдер
мен нанымдардың ... ... ... ... ... бейнесі
–аруақ”. Ата-баба аруағын қастерлеу – сақтар заманынан осы күнге ... ... ... ... ел мен жерді жаудан жан аямай қорғап,
ерлігімен, әділеттілігімен көзге түскен, сол ... ... ... ... ... Наурызбай, Райымбек сияқты батырларды, Төле, Қазыбек,
Әйтекедей билерді қастерлеп, оларға атап ас беру – осы ... ... ... ұрпағы о дүниелік болған адамның аруағын риза етуді ... ... риза ... тірі ... ... халық даналығында аруаққа
деген көзқарас айқын көрініс тапқан.
Көне түркілердің генеалогиялық ... ... ... ... сипатта болғандығын айқындайды. Түркілердің ұйытқысы болған ашин
тайпасының өкілдері өздерін көк ... ... деп ... баласы өз табиғатында тек тәндік қана емес, сонымен ... бар ... ерте ... ... және ол осы ... тұрғыда бейнелеген. Мысалы, Өгізхан, Шыңғысхан туралы
аңыздарда олар күн ... ... ... Бұл ... хан қызы ... ... ... жүкті болып, ұл туады. Аталған аңыздарда ел билеуші
хандардың құдайлық табиғатын, яғни билігін заңды деп тану ... ... ... қалыптасқан, ал олардың бастапқы мәні ... ... ... ... ... аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын — жан тұрағы деп қарастыру оларды
құдіреттендіруге жол ашады. Дамудың ... бір ... адам ... ... тән мен ... ... ажыратады және соңғысын жоғарғы әлеммен
байланыстырады.
Исламға дейінгі қазақ халқының рухани мәдениетінде тәңірлік ... ... ... орын алады. ... ... ... ... ...... типтің қажеттіліктеріне икемді
сенім жүйесі ретінде бейнеленеді, яғни ол ... ... ... дүние түйсінуінен туындаған. Академик ... Есім ... ... ... ...... емес, дін емес, ол Адам ... ... ... ... деп ... ... адам ... шектемейді. Тәңірге көзқарас өзіне ... ... ... ... ... ... – деген табиғат, ол өмір сүру
үшін қажетті ... ... ... ... ... ... Оны ... деп те қарауға болады. Адамның табиғатқа табынуы, бір жағынан,
натуралистік түсінік болса, екіншіден, өзінен тыс ... ... оны ... ... ... ойлаудың жемісі”, –дейді. Яғни, біздің арғы ата-
бабаларымызға догматталған діни жүйелерге қарағанда, ашық ... ... ... тән, жан ... мен ... ізденістеріне
әлдеқайда жақын. Барлық діни жүйелердегі тәрізді ... ... де ... құдіреттендіруден, құпия тылсым тіршіліктің терең қатпарларынан
тамыр ... ... ... табыну діни түсінік эволюциясындағы табиғат
діндерінен кейінгі жоғары саты болды. Барлық халықтар ... ... ... ... бастан өткізді. Әрине, оны бірінен соң бірі келетін
діни жүйелер хронологиясы деп қарастыруға ... ... ... теорияға
қарағанда әлдеқайда күрделі, көпжақты болып келеді.
“Ол (тәңір – авт.) – әр түрлі наным-сенімдердің, ... ... ... ... табынудың және оларды бұрмалап бейнелеудің
біртіндеп дамуынан ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар ... деп ... ... ... ... ол ... ... табиғатты
құдай деп қарастыратын пантеизмнің негізін құрайды”, –деп жазады С.Н.
Ақатаев. Қалыптасуының ... ... ... ... құдайлар
пантеонындағы жоғарғысы деп танылады. Ежелгі қазақтар тәрізді қазақтардың
ілкі тектері де табиғат объектілері мен ... ... ... ... ... тән ерекшелігі – ол өзіне дейінгі діни наным-
сенімдерді теріске шығармайды, қайта оларды бір жүйеге ... ... ... ... Карпини түркілердің бір құдайға иланатындығын айта
келіп, “... оның ... олар ... айға және ... ... бірге
таңертеңгілік тамақ жеудің немесе су ішердің алдында сол ас-дәмдерінен ауыз
тидіретін сыбаға арнап, су мен ... де ... деп ...... В.В.
Бартольд: “Ежелгі түркілер дінінің негізі Көкке (Тәңір) және Жерге ... ... ... – деп ... ... ... ... жаратушы
“объективті идея” ретінде қарастырса, жер-су – тіршіліктің тірегі.
Бұлардан басқа көне түркілердің наным-сенімдерінде әйел-құдай – ... ... Әйел ... Ұмай – ... мен ... жебеушісі
болған. Аталған үш құдай түркілердің пантеонында маңызды ... ... ... ... ... “Көк, Ұмай құдай, қасиетті жер-
су, міне, бізге жеңіс сыйлаған осылар деп ойлау керек!”, – делінеді.
Жер-су құдайына ... ... ол да ... пір тұтудан туындайды.
Алтайлық аңызда: “Үлген жаратылысқа дейін шексіз-шетсіз, ... ... ... ... ... ... Үлгенге судан Ақ ана
шығып, оған жер мен аспанды ... ... ... Бұл ... ... ... қауымдық қатынастар ықпалы байқалады. Матриархаттық-
рулық ... ... ... ... өту ... ... соңғы
орынға ығыстырылады. Көк аспан ретіндегі Тәңір ... ... ... ... жоғалтпайды, патриархалдық-қауымдық қатынастардың
күшейіп, ... ... ол зор, ... ... ... ие ... ... этимологиясын С. Ақатаев “таң” және ... ... ... ... деп ... ... буын ... автордың
пікірінше, күннің шығуымен байла­нысты болса, “ер” – түрік тілдерінде ер
адамды білдіреді. Осы тұрғыда ... ... ... “Аспан адам”, яғни құдай
дегенді білдіреді.
Тәңірлік дін адамды өз ... ... ... ... ... ... ісі ... жолы болса түркілер тәңір қолдады,
дейді, қателік ... ... ... ... ... ... мәдениетіне үлкен ықпал тигізген ... діни ... ... болды. Шаманизм ұғымы ғылыми әдебиетке XVІІІ ғасырда енгенмен, ол
туралы айқын түсінік әлі қалыптасқан жоқ. ... ... әр ... ... ... зерттеушілер шаманизм дін емес, себебі онда
құдай туралы ... жоқ ... ... оны ... ... ... деп
санайды. Бұл құбылысты ғылыми бағалауда да қарама-қарсы көзқарас бар.
Шамандық қасиеттің психикалық ... ... ... ... ... оны ... ... (культ безумия) деп қарастырса,
ғалымдардың басқа бір тобы қазіргі ... түп ... ... ... ... ... көп ... пікірлер айтқанмен,
ғылымдағы еуроцентристік көзқарас шеңберінде қалып ... ... ... ... ... ... болғандықтан, еуропалықтар оған экзотикалық
құбылыс, архаикалық дүниетаным рудименті ретінде қарады, ал бұл ... ... баға ... ... ... ... ... оны қалыптастырған мәдени жүйемен
бірлікте, ... ... ... Д. ... пен Ш. ... болды.
“Шамандық дегеніміз, – дейді Шоқан, – әлемді, дүниені сүю, ... ... ... және ... ... ... ... ардақтау.
...Шамандық сенім табиғатқа бас иеді”. Қоғамдағы шаман ... де ... ... ... ... ... ... Тәңірі мен рухтың жердегі
қолдаушы адамдары ретінде саналған. Шаман ... ... ... ... ... ... ... ол ақын да, сәуегей ... ... ... бір ... адам ... Қ.Ш.Шүлембаев шаманизмді революцияға дейінгі Қазақстанда кең
тараған діни ... ... ... деп санайды. “Шаманизм
анимизм мен магия элементтері басым “пұттық” діндердің күрделі ... ... ... Ғ. ... ... деген не?” атты
мақаласынан кездестіреміз. Автор шамандық пен ... әр ... ... сорпасы қосылмайтын құбылыс деп қарастырып, шамандық туралы ... ... ... дін ... ... діндердің синкретизмінен
туған, қолдан жасалған түсінік” ... ... ... ... бір тобы оны ... ... ... әсер етудің ерекше дәстүрі деп санайды.
М.С. Орынбековтің пікірінше, бақсы адам мен әлем ... ... ... ... ... ... зікір салу практикасы
арқылы адам мен әлемді біріктіріп, сананың тұтасуына ... ... ... ... ... бұл дүниедегі сананың толымдылығы, үйлесімділігі,
кең ауқымдылығы болып табылады. Ол сырқат адам мен ... ... ... салдары”.
Шамандық қасиет адамға рухтың қалауымен қонады, бақсы зікір салардың
алдында ... ... ... ... ... тағы бір ... ... қуалаушылық, тегіне тартушылық арқылы мұраланады. Барлық шамандар өз
әулетінде, ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... отырып, біз шамандықты генотиптік сипаттағы діни жүйе деп ... оның ... ... атап өтейік: шаманизмде өлі ... жоқ, ... ... барлық құбылыстың, жер мен судың киелі ... Адам мен әлем ... ... бөліп тұрған құз-жартас жоқ. “Адам –
табиғат патшасы”, –дейтін ... ұран ... жат. Адам ... ... да ... жоғары емес, ол тіршіліктің ерекше ... ... ... ... ... Бұл ... ... арқылы іске асады. Ғарышты мекендейтін рухтар адамның күнделікті
тұрмысына жақын араласып отырады, қолдайды немесе ... Рух ... ... ... ... – шаман, бақсы. Шамандық қасиет тұқым
қуалау, тегіне тарту, рухтың қонуы арқылы дариды. Шаманизм ... ... ... ... ... шаман бір әулеттің немесе рудың абызы
қызметін атқарады. Ол діни әдет-ғұрыптарды өткізеді, әулеттің немесе рудың
болашағын болжайды, сол ... ... ... ... ... ... ... және сәуегейлік, яғни болашақты
болжау қасиеті әлемдік діндердегі пайғамбар идеясының қалыптасуында маңызды
рөл атқарған деп ... ... сол ... ... таза рух ... де шамандық әсерін жоққа шығаруға болмайды. Жалпы ... ... ... ... оны ... мен ... ... десек, артық айтпаған болар едік.
Қазақ халқының арасында шаман атауына қарағанда бақсы атауы ... ... ... ... ... ... ... тұрмысына икемделген нұсқасы болып табылады. Бақсылар ... ... ... ру-тайпалардың саяси-әлеуметтік өмірінде өте маңызды рөл
атқарған. Олардың негізгі қызметі адам мен ... ... ... ... ... алу болса керек. Бақсылар өз ойыны
арқылы ұжымда ... ... ... ... қуатты
бейтараптандырып, әлеумет өмірін ... ... ... Азия ... ... діні таралу барысында шамандық көне наным- сенім ... ... Енді олар ... байланысқа түсе алатын
адамдар ретінде қабылданады. Қоғамда шамандарға қатысты екі ұшты ... Бір ... ... қорқады, өйткені олар ... ... ... ... ... ... ... оңаша қоныстанады.
Күнделікті тұрмыста мұқтаждықсыз оларға бара бермейді. Екінші жағынан, сыры
беймәлім ... тек ... ғана ... ... деп ... Сондықтан
бақсысыз аурудың алдын алу мүмкін емес. Ислам үстемдік еткен ... ... ... үйлестіруші, реттеуші қызметінен айырылып, тек бақсы-
балгерлік қызметін ғана сақтап қалады.
Ежелгі түркі жерінде көне ... ... ... ... да ... ... ... ішінде ең байырғысы ... ... ... ... ... ... В. ... В. Абаев және
т.б. бұл діннің Орталық Азия мен Қазақстан ... ... VІІ ... атап ... ... әлемдік діндердің ішінде алғашқысы болып буддизм
келді. ... ұлы ... ... осы ... ... ал оның мұрагері Тобо
қаған “Нирвана-сутрадан” бастап будда әдебиетін түркі тіліне ... ... ... ... Түркістандағы соңғы ғұн мемлекеттеріндегі
түркілер арасында тарала бастады, ал ашин тайпасы ... ... ... ... ... Бұл ... М.С. Орынбековтің “Қазақ сенімдерінің
бастаулары” кітабынан ... ... ... ... ... ... ... осы жерлерде Құшан, Ұлы Моғолдар мемлекетін құрғаны тарихтан
белгілі. Буддизмнің бұл жерлерде ... ... бір дін ... ... ... болса керек. Алайда түркілер бұл ... ... ... ... ... келер едік. Әрине, будда дінінің
моральдық ... ... ... ... ... оның жарық
дүниені тәркілеу, “әрекет етпеу” қағидаты көне түркілердің дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ... мани дінінің
де тағдыры буддизмге ұқсас болды. Мани ілімі баяндалған ... ... ... ... бұл дін де ... ... ... тамыр
жаймады. Буддизмен қатар Ұлы Жібек жолы арқылы христиандық та ... ... ... ... ... ... V ... бастап қазіргі
Қазақстан жеріне ене бастады және ... Рим ... ... ... сектасының өкілдерімен байланысты болды.
Византиядағы діни алауыздық пен қақтығыстар ... ... әр ... ... ... ... ойысуына ықпал етті. Орталық Азия мен
Қазақстан жерін паналаған христиандар бұл жерлерде өздерінің ғибадат ... ... ... ... ... саудагерлер болатын және қағанат
қазынасына ... ... ... Бұл ... ... дін ... танытып, олардың жат жерде өз діндерін ұстап, әдет-ғұрыптарына
сай құдай­ларына табынуына мүмкіндік берілді.
Сөз соңында айтайық дегеніміз, ... ... көне ... ... Жібек жолы арқылы қаншама діндер өтсе де, түркілердің негізгі сенімі
Тәңірлік дін, аруаққа табыну ... ... ... ... ... ... олардың көне сенімдерін ығыстырып шығара алмады.
Вильгельм Рубрук ... ... ... ... олар ... ... және оны таза рухани мән ретінде түсінетінін атап ... ... діні ғана көне ... ... ... синтезделіп, түркі
жұртының рухани-мәдени ұстанымына айналды.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)87 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Ежелгі Қазақстандағы діни – философиялық аспектідегі негізгі ілімдер48 бет
Қазақстан аумағындағы ежелгі түркі тайпаларының рухани мәдениеті (V-VIII ғ.ғ.)66 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
Ежелгі түркілердің дипломатиясы69 бет
Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер27 бет
Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдері113 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь