Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт.азаттық көтеріліс
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі (1836.1838жж.)
3. ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        ЖОСПАРЫ:
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ... ... ... Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі
(1836-1838жж.)
3. ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Ішкі Орданың құрылуы. ... ... ... Ішкі Орда ... Бөкей
хандығының саяси-экономикалық жағдайының, географиялық және ... ... ... бар ... мен ... ... Каспий теңізінің солтүстігінен Ырғыз өзеніне
дейінгі жазықтықты ХVІІІ ғ. бірнеше жыл Еділ қалмақтары мекендеді. ... да, ... ... та бұл ... ... ... ... жүрді.
Бертін келе патша өкіметі, Орал казак әскері басшылары қазақ ... ... ... рет тыйым салып көрді. Ол үшін әскер күшін ... ... оған ... жеке рулар, ауылдар көшіп келіп, қоныстанып
жүрді. 1771 ж. Еділдің ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы дала босады.
Еділ өзенінің төменгі Каспийге құятын ... 1635 ... ... ... ... ... қалған қалмақ ру-тайпалары мекендеген
болатын. Оны ... ... қыры деп ... 1771 жылы бұл жердегі
қалмақтар екіге бөлініп, бір бөлігі Қазақстан жері арқылы өздерінің тауып-
өскен отаны - ... ... ... Ал, ... ... батысқа қарай
ығысып, дон даласына көшіп ... Осы ... ... жерге 1801 жылдан
бастап, патша өкіметінің рұқсатымен Кіші жүздің бөкей сұлтан ... ... ... шаруашылықтары қоныс аударды. Мұның өзі Ішкі /Бөкей/ ... ... ... болды.
Ел ісіне ерте араласқан Исатайдың кемелденуіне қайын ағасы Жабай
Бегалиннің көп ... ... Ол кісі ... ... ... ... бар
адам болған, старшын қызметін атқарған. Ол өлгеннен кейін оның ... ... ... тәрбиесін көрген Исатайды старшын етіп тағайындап, оны Орынбор
шекара ... ... ... ... және ... ... ... ішкі (Бөкей)
ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс
2.
Зерттеушілер Сырым қозғалысы мен қазақ билеушілерінің өзара қырқысулары
өкімет тыйым салса да ... арғы ... ... ... ... ... болғанын атап көрсетеді.
Орал казак әскері қазақтарға маза бермеген соң, қоныстануға ... ... ... ... 1801 ж. 11 ... ... Еділ мен ... арасын
Бөкей сұлтанға қарауындағы елімен түгелдей жайлауға ресми рұқсат берді. Бұл
хандықтың ... ... ... мен ... ұлы ағзамның
“қайырымдылығы” мен Бөкей сұлтан атына байланыстырып ... Шын ... ... ... ... себеп болған сияқты. Қазақтарды Жайықтан
өткізбеуге тосқауыл қоя алмайтындығына өкіметтің көзі жетті. Қалмақтардың
көшіп кетуіне байланысты орнында қалған аз ... ... ... ... қонысты қорғауға күші ... Ал шеп ... ... ... казактармен қақтығыстар жиілей түсті. Патша
үкіметі Кіші жүзді бөлшектеп, “бөліп ал да билей бер” саясатын ... ... ... ... министрлігіне, кейіннен Мемлекеттік мүлік
министрлігіне қарады. Патша ... ... ... ... даланың солтүстікте Қараөзен, Сарыөзендерден, оңтүстікте Каспий
жағалауына ... ... ... Бөкей билейтін қазақ рулары өз алдына
хандық құрып “Кіші қайсақ ордасы” болып аталды. Жер көлемі 6 млн десятинаны
құрады.
Әуелгі ... мал саны аз ... ... ... Қараөзен, Сарыөзен
бойында еркін көшіп жүрді. Бірте-бірте көшіп келушілер саны көбейіп, 1812
ж. 7500 үйге, 1814 ж. 8,5 мың ... 1828 ж. 10,3 мың үйге ... ... хандық Ресей империясының қарамағына еніп, казак әскерінің қоршауында
болды. Шығыстан — Орал әскері, ... ... ... батысы — Астрахань
казак әскерлерінің бақылауында болды. Қазақ шаруалары екі ... ... және ... ... ... ... ... Бөкейдің заманында-ақ Бөкей
ордасындағы елдің қонысы тарыла бастады. Жерге құныққан Орал ... ж. ... ... ... түгел иемденіп, әскер линияларын
көшіріп, қос өзен аралығындағы шұрайлы ... ... ... тартып алды. Тартып алған жерлерге бекет, ... ... ... ... т.б.), ... ... ... қыстауларынан айырылған қазақтар күйзеліске ұшырап, елдің бірқатары
бөкейліктерді тастап, бері өте бастады.
1815 ж. ... ... ... Оның жас ... ... ... хан
болып сайланады. 1823 жылға дейін елді Жәңгір жас болғандықтан, Бөкейдің
інісі Шығай ... ... ... ... ... ... ... тарылды.
Қазақ шаруалары жайылым, өзендер бойындағы бос жерлерді ... ... ... ... ... ... болды. Орал әскері жерінің
жайылымын, суатын ... ... ... ғана ... болды. Шаруа
арыздарын жергілікті патша әкімшілігі тыңдамады, дауды ылғи өз ... ... ... шеп ... ... пішендерін сатып, әрбір шана
шөпті 6–20 сомға дейін қымбат бағамен өткізді.
Сөйтіп, сол кездегі патша ... ... ... ... ... ... қалды. Отарлық әкімшілік өз үстемдігін іске ... елге ... ... күш ... ... ... ... орман, қыстауға қолайлы өңір мәселесі қазақ
шаруалары үшін ... ... іс ... ... шаруашылық, тұрмыс
жағдайын күйзелтіп, қайыршылыққа әкелді. Мұнымен шектелмей, Орал әскерінің
атаманы қазақ шаруаларына егін ... жер үй ... ағаш ... ... ... ... тұз ... да тыйым салды. Отаршылдардың бір тобы
басы губернатор ... ... ... ... қазақтардың егінмен
шұғылданып, отырықшылануы мал шаруашылығының дамуына кедергі болады деп
санады.
1836 ж. ... ... ... 550 ... жасағы құпия
дайындалып, Бозащы және Адай ... ... ... ... ... ... бейбіт елді үш апта бойы талады. Сөйтіп, олар 7 мың
қой, мыңға тарта түйені айдап әкетеді. Патша ... ... екі ... бұқарасын бір-біріне қарсы қойып, ұлт араздығын қоздыру, татар,
башқұрт, қыпшақ, қарақалпақ, ... ... де ... ... қарсы қойып, әдейі жер таласын тудырып, өзара ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қонып
жүруі Оралдың әскери кеңсесі мен патша әкімшілігіне ұнамады. Олар Ішкі
ордадан Кіші жүзге ... ... ... ... ... ... енгізілді. Бұл
билеттен тек 1836 ж. 50 мың сом ... ... ... ... ... ... ж. 20 ... (кейбір деректер бойынша 22 ... ... ... ... хан ... ең алдымен өзі шұрайлы жерді
иемденіп, 400 мың десятина орманды, сулы, климаты ... ... ... 4274 ... 232 ... 719 ... 17097 ... бар еді.
“Жәңгір Астрахань губернаторы Андреевский дегеннің қолында өседі.
Орысша, арабша, ... ... ... ... ... ... ... патшалары, орыстың Романынан шыққан патшалары Жәңгірге үлгі
болды. ... ... ... тұрмысы, әдеті, заңы туралы Жәңгірге
тәрбиешілер, әрине, бір ауыз да ... жоқ. ... ... патшашыл,
орысшыл, діншіл болып, ел билеу туралы, қазақ жайын дым ... ... — деп ... 1925 ж. ... ... 1830 жылдан бастап патша өкіметімен келісе отырып, жерді ... ... ... ... ... ... сулы ... сұлтан,
қожалар, молдалар, байларға берген. Жәңгір шаруаларға алым-салықтың да неше
бір түрін шығарып, жалпы санын 20-ға ... ... ... ... ... т.б. ... хан өзінің 12 биін ұстауға, хатшыларын,
молдаларын, атшабар, тілмаштарын асырау үшін елден ... ... жүз ХІХ ... ... ... бірлігі ыдыраған, шаруашылығы
артта қалған ел еді. Қазақ билеушілерінің арасындағы қақтығыстар да ... ... ... ... Қаратай 1809 ж. Кіші жүз билеушісі Жантөрені
өлтірді. ... Кіші жүз ... ... ... ... хан
сайлағанда екіге бөлінді. Әлімұлы рулары Айшуақұлы Шерғазыны (1812—1824)
хан сайласа, ... ... ... ... қуатты Бөкейді (1812—1815) хан
сайлады. Ал Жетіру екіге жарылды. Арғы бет, ... бет ... ... ... ... тілегіне сай келді. Патша өкіметі бұл өлкенің саяси-
экономикалық жағынан күшеюіне жол ... ... ... ... одан ... ... 1812 ж. Кіші ... екі хандыққа бөлді. Бұл бөлу Кіші
жүзді одан әрі саяси әлсіздікке әкеліп, ... ... ... 1824
ж. патша өкіметі Кіші жүздің Жайық өзенінен шығысқа, ... ... ... үш ... ... ... билеуші сұлтандарды қойды. Бұл — Батыс, Орта,
Шығыс бөліктерін билеуші сұлтандар Ресей шекарасына жақын ... ... орыс ... ... ... елді ... ... Батыс бөлігін
Баймағамбет Айшуақұлы сұлтан биледі, ал оның ... мен ... ... ... 800 км ... саяси бірліктің, күшті өкімет болмауы салдарынан феодалдық ... бұл өне бойы ... ... ... ... бір ... ... тебуіне, шаруашылықпен ... ... ... ... ... ... ... үшін тағы бір басты ... ... ... мен ... бірі мен ... ... елді ру-руға
бөліп, шабыстыруы кеңінен өріс алды. Ру-рулардың ауылдары барымтамен кезек-
кезек таланды. Қыпшақ пен Арғындар, Шекті мен ... ... ... үшін ауыр ... Сол секілді Жағалбайлы мен Тілеуқабақ, Шөмекей,
Төртқара рулары арасындағы ұзақ ... ... ... көп ... мал-дүние талан-таражға ұшырады.
Сұлтан, билер, патша әкімдері руды айдап салып, араздастырып отырды, ру
намысы, ауыл арын қорғау үшін ... ... ... ... ... ... көшпелі шаруалар Орал, Орынбор казак әскерлеріне
өтуге, аштан ... үшін ... ... ... ... өзгертіп,
біржола туған елінен қол үзуге де мәжбүр болды.
Көтерілістің ... ... ... ... қарсы бас көтеру, қарсылық
білдіру стихиялы ... ... Осы ... Тайманұлы Исатай ел көзіне
түседі. Ханнан, оның ... ... ... ... бәрі ... келіп шағынатын болады.
Исатай Беріш руының биі еді. Исатайдың 25 ... ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларына тартып әперген.
Махамбеттің:
Еділ үшін егестік,
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін ... үшін ... ... осы ... ... ... ... мұндай аз да болса
мемлекет, өлкені басқарудан хабары бар, 20 жылдай би болған, 3 рет ұсталып,
екі рет ... ... ... ... ... ... сайлайды. Исатай
сауатсыз болса да сөзге шебер, әрі алғыр, батыр адам ... Ел ... зор ... ж. Исатай ханға қарсы ашық күреске шығады. Шаруалар арасында үгіт
таратып, хан әміріне бағынбауға шақырады. Байлар мен билерден ... ... ... ... тобымен кейде ауыл болып келіп оған қосыла
бастайды.
Көтерілістің басталу себептері:
1) Бөкей ордасындағы ... ... ірі орыс ... ... ... және хан ... иеленіп алуы нәтижесіндегі жер тапшылығы;
2) Жәңгір хан өзінің қайын ... ... ... Каспий теңізі
өңіріндегі қазақ руларына билеуші етіп ... ... ... ... шағымдарының қаралмауы, халық мүддесімен
санаспауы.
Көтеріліс 3 кезеңнен тұрады:
1) 1833—1836 жж. — көтерілістің ... ... 1837 жыл — ... етек ... ... ... ... күштерімен
қақтығыстар;
2) 1838 жылғы шілдеге дейін көтерілісшілер күшінің әлсіреп жеңілуі.
Көтерілістің қозғаушы күші — қатардағы қарапайым малшы-шаруалар, сонымен
қатар, оған ру ақсақалдары, ... ... ... ... ... ру старшындары басым болды.
Беріш руы, Жайық бөлімінің старшыны, Исатайдың жауынгер серігі, белгілі
ақын Махамбет ... да ... ... Исатай сияқты старшыны болды.
Орысша да, ана тілінде де сауатты Махамбет Орынбор әкімшілігі мен ... ... еді. ... ... ... жүрген кезінде-ақ халықтың
ауыр тұрмысы ақынды бей-жай қалдырмады. “Хан ... ... ... Баймағамбет сұлтанға айтқаны”, т.б. осы сияқты өлеңдерден
көтерілістің мақсаты мен ... ... ... ж. ... көтеріліс ұлт-азаттық сипат алды. Исатайдың серіктері —
Қабыланбай Қалдыбайұлы, Иса ... ... ... (Махамбеттің
інісі), Тінәлі Тайсойғанұлы, Қ.Қосаяқұлы, т.б. халықты көтеріліске шақырған
үндеулерін таратты. Қарауылқожаны ... ... ... ... ... ... губернаторына Қарауылқожа, князь Юсупов,
Безбородконың ... ... ... ... ... ... тірек ретінде отаршыл саясаттың тұрғандығын түсінбегендік
байқалады. ... мен ... ... көзін құртып, хан ордасын
шапса, ... ... ... ... ж. ... ... Қарауылқожаның ауылын шауып, малын
айдап, шаруалардан жинап алған 3 мың сом ақшасын алып кетеді. ... ... ... хан ... ... ... дайындалады.
Орынбордағылар Жәңгір ханға және ... ... ... ... кең өріс ала ... ... қаупін сезіп, Исатай мен Махамбетті
ұстап сотқа тартуды көздейді.
Исатайды қамауға алу үшін 1837 ж. 2 ... Орал ... ... ... ... екі жүз ... жасағы шығарылды. І Николай патша
“бүліктің” дереу ... ... ... ... Орынбор губернаторы
Перовский көтерілісті талқандау үшін подполковник Геке ... ... ... ж. қазан айында Жәңгір хан ордасын қоршау — көтерілістің шарықтау
шегі болды. Оған ... ... ... Уақыт ұту үшін полковник
Геке күресті тоқтату жайында
И. ... ... ... ... ... қасақана ұзаққа
созылды. Осы кезде патша әскерлері мен ... хан ... ... Бір ... ... ... мен Кулагин бекінісінен, ... ... ... ... ... жазалаушы жасақтар 9
қарашада хан ставкасында бас қосты. 15 қарашада 3000–3500 адамнан тұратын
көтерілісшілер ... ... ... деген жерде кездесті. Қылыш,
садақ, найзамен ғана қаруланған Исатай қолы ... ... ... төтеп бере алмады. Ұрыста көтерілісшілер тарапынан 60 жігіт қаза
тапты.
Исатай тобының Тастөбе түбіндегі жеңілісінен кейін ... ... ... ... ... ауылдарға кешірім жариялануы ыдырауды
тездетті. Ал полковник шенін алған Геке Исатайды қолға түсіру үшін ... 1000 сом, ... ... 500 сом ... ... болса 1837 ж. 13 желтоқсанда Жаманқала (Сарайшық) ... ... ... ... ... Кіші жүзге өтіп кетті. Исатайдың
ізіне түскен Б. Айшуақұлы, т.б. ... ... тек ... ... аяқталуы. 1838 ж. Кіші жүздің Шекті руы ... ... ... көтерілісті қайта лаулатып, Ордаға қайта оралу ниеті
болды. Оның жасағы Горск бекінісіне ... ... Осы ... ... ... ... ... түпкілікті басуға тезірек
қимылдауына әкелді. Екіншіден, осы кезде Кенесары ... ... ... ... ... болатын. Екі көтерілістің бір-біріне қосылып кетуі мүмкін
еді. Үшіншіден, Кіші жүздің батысында Қайыпқали ... ... ... етек ... ж. 12 ... Геке мен ... ... мен көтерілісшілер
арасында Ақбұлақ түбінде ақтық ... ... ... басым күшке төтеп бере
алмаған көтерілісшілер тарапынан 70–80 адам оққа ұшады. Көтерілісшілер ... ... ... ... Алты ... ... Махамбеттің інісі
тұтқындалады. Орынбор губернаторы қолға түскендерге дүре соғып, ... ... ... ... ... ... ... солдаттар
ақшалай сыйлыққа ие ... ... ... ... Айшуақұлы
подполковник шенін алды.
Көтерілістің жеңілу ... ... ... ... тап
өкілдерінің опасыздығы; Кіші жүз бен Ішкі ордадағы және Кенесары Қасымұлы
жасақтарының басының қосылмауы; әскери қаруланудың төмен ... ... ... мен ... ... бастаған шаруалар көтерілісі
(1836-1838жж.)
Бөкей ордасы жан-жағынан Астрахань, Саратов, Орынбор губернияларының
жерлерімен, Орал ... ... ... ... және ... ... ... кәсіпшілігі аймағымен шектесті. Оның ... ... 350 ... және ... ... қарай 200 шақырым
жерді алып жатқан ықшам әрі шағын хандық болды. Орынбор ... ... ... 1812 жылы өзі құрған орданың ханы болып сайланады.
30-шы жылдардың аяғына қарай мұнда 20 мыңдай ... пен 80 мың ... ... жер мен ... ... ... ... мерзім ішінде
жердің үштен екі бөлігі қазақ
феодалдары мен орыс помещиктері Юсупов пен ... ... ... ... ... ... және Кіші өзен ... көлі
төңірегіндегі жерлерді қазақ-орыстардың пайдалануына алып қойды. ... ... ... басқада маңызды зор жағдайлар келіп қосылды.
Бұл кезде патша үкіметі Ішкі орда мен Кіші ... ... ... қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар ... ... ... оның ... ... ... ... өзені бойындағы жерлерді
Орал казак-орыс әскері иемденді. Қазақтарға жайық өзенінен өтуге және казак-
орыстардың өзен ... ... ... ... ... ... басқа қазақ шаруалары орыс ... мен ... ... ... ... құны үшін ... есеп айрысуға тиісті
болды. Тек есеп арысқаннан кейін ғана олар ... мен ... ... ... ... ... рұқсат алды. Қанаушы таптар өкілдері
қазақ ауылдарынан арендалық ақыны жылдан жылға өз ... ала ... ... ... ... ... ... жылы Бөкей хан қайтыс болды. Осыдан кейін хандық билік оның
баласы Жәңгірге көшті. Бірақ оның кәмелетке ... ... ... ... ... туғуан інісі Шығай сұлтан басқарды. 1824 жылы Жәңгір патша
өкіметінің жарлығымен хан деп ... ... хан ... ... ... әкімшілігінің қолдауымен, халықтың қоғамдық ... ... ... ... ... басқарудың дәстүрлі жүйесін
қайта құруға кірісті. Ол ... ... ... ... ... ... ... қырдат пішен шабуын, ағаш өсіріуді
малдың ... ... және ауыл ... ... ... ... ... училищелер, мешіттер ашыуын және
ауылдарда мал ... ... ... және ... жаңа формаларына
көшіуді көтермеледі. Ол патша өкімет ... ... ... жаңа ... ... күш ... жылы Жәңгір хан Нарын
құмындағы Жасқұс ... ... хан ... ... елді осы
орталықтан басқаратын болды. Сол жылы хан кенесі ... оған 12 ... ... ... ... кірді. Ханға 12 старшын, сондай-ақ бірнеше
базар сұлтандар қызмет етті. Оның татар ... және ... ... ... болды. Кеңсе жанында арнаулы тергеуші штатта тұрды.
Жәңгір хан 1845 жылы ... ... ... ... ... хандық билік жойылған болатын. Өкіметтік топтар ішкі Ордада
хандықты жоюды ... хан ... ... басқарған Уақытша кенестің
қолына көшті.
Патша үкіметінің жергілікті феодалдар мен шонжарларға сүиене отырып,
барынша күш сала ... ... ... ... ... ... наразылығына әкелді.
Наразылық жер дауына басталды. Ішкі Ордада қазақ байлары мен ... ең ... ... ... алып ... ... ... жерлер тиді. Бір ғана Жәңгір хан 400 мың ... ... ... ... ... ... ... Бөкейханов, би Балқы
Құдайбергенов, ханның қайын атасы Қарауылқожа Бабажанов ... ... ... иелік етіп, оған қоса жерді пайдаланғаны үшін шаруаларға салық
салды, елдің қанын сүліктей сорды.
Көтерілістің басында ... ... ... ... батырлар Исатай
Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы тұрды. Исатай 1791 жылы туған. Оның жігіт
болып ... ... ... ... зор ... жасады. 1818 жылы
Исатайдың руы Ішкі Ордаға көшті. Исатай Таймановтың ең ... ... ... ... Оны ... ... тәрбиелеген. Ол татар
және орыс тілдерін білген, Хиуада болған, Орынборда ... ... ... әрі ... В.И. Дальмен таныс болған. Ішкі Ордада және Орынборда
қызмет ... ...... ... де ... ... жылы Бөкей хан Исатайды Жайық бойындағы руларға старшын етіп
тағайындады. 1814 жылыдың аяғында оны Орынбор ... ... ... ... оған мөр ... Бірақ 1817 жылы Исатай старшын Өтеміс
Құлманиязовты тонады ... ... ... ... ... отырғызылады.
Одан 20 мың сом кепіл беріп, босап шыққан Исатай 1818 жылы ... ... ... ... Ұялыдағы съезіне қатысады. 1823 жылы Исатайды
сұлтан Шығай ... ... ... оған кісі ... ... айып ... ... келген Дон казактарының конвойы Орынборға әкетеді. Жол
бойында Исатай конвойдан қашып шығып, елге оралады. Бірақ, осыдан кейін ... ... ... ... ... ... Өйткені Исатай батыр
халықтың мүддесін қорғап, қарапайым шаруалардың жерсіздігі мен байлардың
озбырлығына душар болуына ... ... ... ... ... әрі ... күрестің күшеюіне, әсірісе, 1833 жылы Жәңгір хан өз қайын атасы
Қарауылқожа Бабажанұлына Каспий ... ... ... ... ... ... етіп ... себепші болды. Қарауылқожаның қазақ ... ... ... ... ... ... оны ... феодалдық
күштердің халық мүддесімен санаспауы, таптар арасындағы әлеуметтік тартысты
жылдан-жылға шиеленістірді. Қарауылқожаның үстінен түскен бұқара халықтың
шағымдарына Жәңгір хан мән ... ... ... ... ... қоса ... іргелес орыс бекіністерінің салы бастауы, патша шенуліктері мен
помешиктерінің озбырлығы халықтың наразылығын күшейтті. Қазақ ... ... ... ... ... ... тек өз ... ғана қарсы емес,
сонымен қатар Ресей ... ... ... ... шығыуына
итермеледі. Сөйтіп, қозғалыстың басты мақсаты-хан озбырлығына шек ... ... ... ... ... ... ... саясатын
тоқтату еді.
3. ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ
(1791-1838)
Тайманұлы Исатай (1791-1838) – 1836-38 жылдары ... ... ... көтерілісінің саяси көсемі, қайсар қолбасшысы, халық ... жүз ... ... ... ... ... ... атағы шыққан
Ағатай батырдың ұрпағы.
Халық батыры И.Тайманұлы 1791 жылы қазіргі Атырау облысы, ... ... ... ... жалы" деген жерде дүниеге келген.
Исатайдың анасы Есентемір руының Тағашы бөлімінен. И.Тайманұлының төртінші
атасы ... ... ... ... ... ... ... ерлігі үшін Беріш руының ... ... ... шағында оған ықпал жасап, қамқорлық еткен әкесі, Тайманның ... ... ... 1808 жылы ... ... ... ... Бақсай бекінісі
тұсынан Жайықтан өтіп, Бөкей ханның қарауына кіреді. Хан орысша сауатты,
саясаттан хабары бар, халық ... ... ... ... ... старшина
етіп қояды. Жабал қайтыс ... ... оның ... ... етіп
И.Тайманұлын қоюды сұрап, хан Бөкей 1812 жылы 12 ... ... ... ... жасайды. Шекара комиссиясы 1813 жылғы қараша
айында Бөкей ханның ... ... ... ... ... Генерал губернатор Г.С.Волконский 1814 жылы 12-қарашада Исатайды
старшиналыққа бекіту туралы құжатқа қол қояды.
Күн санап ел арасында беделі асып бара ... көре ... ... оның ... ... үшін түрлі жала ... ... ... ... ... бас аяғы 4-5 жылдың ішінде бірінде
старшын Өтеміс Құлманиязовты ... ... ... кісі өлтірді деген
жаламен түрмеге қамалады. Оның алғашқысынан ақша беріп құтылса, екіншісінен
Орынборға конвоймен айдалап бара ... ... ... ... ... ... ... хандығының ішкі ісіне тікелей араласа бастаған Ресей
отаршылары қазақтардың құнарлы жерлерін тартып алып, өздерін сыртқа қуады.
Орал ... ... ... ... ... ... Мұндай қысымшылықты Исатай
старшыны болып жүрген беріш руы да көреді.
Осы кезде Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды екіге ... ... ... ... ... ... ... аты шыққан саудагер
Қарауылқожаға басқартып қоюы жоқшылықтан ашынған шаруалардың ашу ызасын
тудырды. Исатай ханнан ... ... ... тиым ... ... Оған жауап ретінде хан бес жүздей әскермен Қарауылқожаны ... ... 200 ... оған ... ... Бетпе бет келгенде Исатайдың
батыр жігіттеріне шамасы келмейтінін біліп, Қарауылқожа кейін қайтады.
Осыдан кейін Каспий жағалауындағы халық ... мен ... ... ... ... мен ... төңірегіне тұс тұстан келіп жинала
бастайды. Мұның аяғы тарихтан белгілі 1836-37 ... ... ... ... ... мен патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы
көтерілісіне ұласады. ... ... мен ... ... ... ... халықты қамтиды. 1837 жылдың қазан айында Исатай 2000
жауынгермен ... хан ... ... ... Бірақ көтерілісшілерге
қосылғанымен, ханнан қол үзгісі келмеген билердің ... ... ... ... ... хан мен орыс полковнигі Геккемен пайдасыз келіссөз
жүргізіп уақытты өткізіп алады. Осы уақытта ханға ... ... ... ... ... ... үлгіреді.
Қараша айында Тастөбе деген жерде шешуші шайқас болады. Қанша ... ... ... отты ... ... бере алмай,
жеңіліске ұшырайды. Жазалаушылар көтерілісті аяусыз басады. Тұтқындарға 500-
ден 2000- ға ... дүре ... ... айдайды.
Аман қалған жігіттермен Исатай Жайықтан өтіп кетеді. ... хан ... ... ... ... ... ... жасап, Исатай 1838 ... ... ... ... ... Осы ... ... жау
қоршауында шабуыл жасайды. Осы шайқаста Исатай жау қоршауында қалып, қаза
табады.
Хан ... ... ... Каспий теңізінің солтүстік
жағалауындағы ... ... ... ... ... ... береді
.Осылайша жасынан алымды, сөзге шешен, ... ... қара ... әділ ... 21 ... ... руының старшинасы болып ел
басқарады, Ордадағы беделді адамдардың біріне айналады. Хан ... ... бара ... ... ... ... қарсы алып, Астраханьға
дейін қасына ереді. Орынбор шекаралық комиссиясының бастығы генерал Генстің
Ішкі Ордаға ... ... оның ... ... жас та ... бас болған Исатайды көре алмаушылар
көбейетүседі. Солардың жапқан жаласынан ... 1818 жылы ... ... ... биі ... 20 мың сом ақша ... ... босатып алады. Ішкі Ордадағы қара халықтың мұң-мұқтажын ... мен ... ... ... әшкерелеймін деп
жүріп, Исатай 1824 жылы тағы да тұтқындалып, Орынбор түрмесіне жабылады.
Бірақ, оған ... ... ... ол ... ... ... ... отарлық мүддесін іске асырушы ... ... ... ... ... әу бастан қарсы болады.
Ханнан, оның қайын атасы Қарауылқожадан, сұлтандар мен ... ... ... ... ... ... ... жинала бастайды.
Оның қоластындағыларға ханның әмірі жүрмейді, ал Исатай батырға Жәңгірдің
әлі келмейді. ... ... ... ... ... қожалар,
молдалар және соларға ерген аз ғана ... ... ... ... ... 19-ғасырдың 30-жылдарының орта
кезінде одан әрі шиеленісе түседі. Оған себеп болған ... - 1833 ... ... ... ... ... ... И.Тайманұлы басқарып келген Каспий
теңізінің солтүстік жағалауындағы шөбі шүйгін, суы мол 5 аралды қайынатасы
Қарауылқожа Бабажановтың ... ... ... ... ... қолайсыз, суы да, шөбі де аз, құм басқан ... ... ... ... және ... да ... ... жасап отырған
қысымшылығы туралы И.Тайманұлы ... бір топ ... ... ... ... губернатордың өзіне талай рет арыздар да жазады.
Бірақ, одан ешқандай да қорытынды шықпайды.
Әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен жергілікті феодалдардың екі жақты ... ... ... ... халық қолдарына қару алып, көтеріліске шығады. Бұл - 1836-
1837 жылдардағы Бөкей хандығындағы ... Ішкі ... ... ... басқарған халық-азаттық көтеріліс еді. Көтерілістің қозғаушы
күші, негізінен, қазақ шаруалары болды. Оның ... - ... ... жасап отырған озбырлығына шек қою, ... ... ... ... Құдайбергеновті биліктен тайдыру, жер ... бір ... келу ... ... ... - осы ... көсемі, ал "Махамбет - ел-жұртты дабылдатып, көтеріліс рухын
көтерген батыр-жырау, ... ... (М. ... ... ... ... жылдардағы халық-азаттық көтерілістің бүкіл барысында Махамбеттің
трибун, жыршы-ақын ретінде Исатай батырдың оң қолы ... ... ... басы 1836 жылғы 24 наурызда Қарауылқожа Бабажановтың 800
адамды ... ... елді ... маңындағы И.Тайманұлының ауылын қоршауы
болып табылады. Алайда, Қарауылқожа тобы 200 ... ... ... ... шабуыл жасауға бата алмай, кейін қайтуға мәжбүр болады.
Бұрын ешкімнен тауы ... ... елге ... ... әдеттенген
Қарауылқожаның Исатайларға ештеңе істей алмауы ... ... ... ... ... ... ... шаруалар әр жақтан Исатай батырдың
қоластына жинала бастайды.
1836 жылғы маусымның соңы мен шілде ... ... И. ... ... топ ... ... талабын жеткізу үшін Тасобадан ... ... келе ... ... естіген Жәңгір хан Астрахань
әскери губернаторынан ... ... үшін ... ... ... ... ... ұту мақсатында Исатайлардың талаптарын білу үшін оларға өзінің
сенімді адамын жібереді. Исатайлар оған Қ.Бабажановты, ... ... ... туралы және Исатайдың үлкен ұлы Жақияның қолымен
жазылған басқа да ... ... ... ... жылдың жазында Исатай батыр бастаған көтеріліс бүкіл Бөкей
хандығына ... ... хан мен оның ... ... бәрі
Исатайдың айналасына жиналады. Келген жігіттер атпен, азық-түлікпен, қару-
жарақпен қамтамасыз етіледі. ... ... ... бір ... ... және әскери ұйымның басшысына айналады. ... ... ... шаруалар ешкімге бағынбайды, өз алдына бір
республика",-деп жазған мезгіл осы кез ... ... ... 16 ... күні Исатай батыр бастаған 200-ден астам
сарбаздар халыққа әбден жек ... ... ... ауылын
шабады. Одан алынған мал мен дүние-мүлік шаруаларға таратылып беріледі.
1837 жылғы 17 ... ... ... Құдайбергеновтің, сұлтан
М.Шөкинніңауылдарын шауып, хан ордасы - ... ... ... ... ... ... басқарып, Жасқұсқа келе жатқандығынан
хабардар Жәңгір хан Орынбор және Астрахань ... ... ... ... өзін ... ... Хан ... қорғауға Астраханьнан
подполковник Алиев, ал Орынбордан подполковник Геке ... ... ... ... Ал, ... астам қолмен хан
ордасын қоршаған Исатай батыр біраз уақыт хан елшілерімен, кейін ... ... ... жүргізеді. 1837 жылғы қараша айының соңында
кең байтақ Қазақстанның шағын бөлшегі - ... ... ... ... ... ... - Санкт-Петербургке де жетеді.
Император И.Тайманұлы бастаған "бүлікшілерді" қатаң жазалауды ... ... Үбі, ... және ... да ... "хан ордасын
шабайық" деген ұсынысын байсалды, сақ, ұстамды Исатай қабылдамайды. Себебі,
орданы шапқан ... ... де ... ... ... ... ... Жәңгір ханның артында патша өкіметі мен ... ... ... және сол ... қарсы тұрарлықтай
өзінде күштің жоқтығын ескерген Исатай батыр халық талабын ханнан ... ... ... жағынан келіссөз арқылы орындатуға күш ... ... ... ... ... ... ... кезінде
Нұралы хандықтан қуылса да, Есім хан ... де ... ... ... жете ... ... ... батырдың бұл
шешімі елдің бүтіндігі мен ... ... ... ... ... ... айтуымыз керек.
Көтерілісшілер хан ордасын қоршаған кезде патша ... ... ... ... ... өзі - ... батырдың шешімінің
дұрыстығын байқатады. Ал, Исатайдың подполковник ... ... ... - күші ... ... әскерімен соғыспай, уақыт өткізіп, қыс түсе Жайық
өзенінің шығыс бетіне, Кіші жүзге өтіп кетуді ойлағаны болу керек.
Хан ... ... ... ... ... ... іріктелген 500
сарбаздарының арасындағы шешуші ұрыс 1837 жылы 15 қарашада ... ... ... ... ... ... ... да, ұрыстыңтағдырын
зеңбіректер шешеді. Зеңбіректердің жарылған оғы мен зіркіліне ... ... ... ... ... ... Осы ... Исатайдың Мылқым
деген әйелі, Ақай атты баласы қаза ... ... ... ... 60-қа жуық адам ... Исатай батырдың оң қолына оқ
тиіп, астындағы аты жараланады. Осы ... ... ... Гекенің өзі де қайран қалады. Ол Орынбордағы ... ... ... мен ... ... деп шамадан тыс
ерлікке, зеңбірекке қарсы шабуылға баруы, олардың соншама ... ... ... түспеген Исатайдың басына, оны тірідей ұстағанға 500
күміс ақша тігіледі. "Оны өлтірген адамға сол ақшаның ... ... ... Егер ... ... сияқты шаруалар соғысының
көсемдерін қиын-қыстау кезеңде қасындағы "жолдастары"0 ... ... ... ... басына қаншама ақша тігілсе де ... ... ... ... ... ... халық оны және оның
сарбаздарын қажетті ... ... ... етіп ... ... ... жаяу ... соңғы сәттерде де жолдастары Исатайды жау
қолына қалдырмауға тырысады.
Ішкі Ордада ... ... ... басын біріктірудің
мүмкіндігі жоқ екендігін түсінген И.Тайманұлы бір топ ... ... бой ... ... Кіші ... ... кету үшін ... күтеді. 1837 жылдың 12 желтоқсанынан 13-не қараған таңда ... ... ... ... ... И. ... бастаған 38 адам ұйтқып
соққан боранды ... ... ... ... ... ... сәл ... маңда Жайықтың шығыс бетіне - Кіші жүзге өтеді. Олар
қараңғылық пен ... ... ... ... ... ... ... сұлтанның адамдарын адастырып үш топқа бөлініп, Тайсойған ... ... ... көп ... 14 және 24 ... ... - Исатайдың
әйелі Несібелі, балдызы Бағлан, балалары ... мен ... ... 12 адам ... ... ... ... өткен И.Тайманұлы бастаған шағын топ осы жерде патша
өкіметінің ... ... мен ... ... Айшуақов бастаған
жергілікті феодалдардың қарапайым халықты езіп-жаншуына қарсы ... ... ... ... мен ақын ... бүкіл Кіші жүзді аралап, патша
өкіметінің отарлық ... және ... ... ... ... ... жасап отырған озбырлығын шаруаларға түсіндіріп, оларды
қолдарына қару алып, өздерінің азаттығы үшін күреске шығуға шақырды. Сол
мақсатпен ... ... ... ... ... оның ... күш ... уағдаласады Сонымен бірге Хиуа ханы Қайыпқали
Есімовке ... ... ... үшін 20 мың ... беруге уәде етеді.
Кіші жүздегі көтерілісті ұйымдастыру барысында Исатай батырдың ел-
елдің ... ... ... ... болғандығын байқаймыз. Мысалы,
көтерілістің негізгі ошағы болған әлімдер мен Маңғыстау адайлары арасында
көптен келе ... ... ... Көтеріліске қатысушы ... Әлім ... ... ... ... ... Әлімдер мен
Адайларды өзара келістіріп, ... ... ... ... арасында да көптен бері келіспеушілік болады. Ресейдің
отарлық ... ... ... ... ... ... ... мақсатында Исатай түрікмендермен келіссөз жүргізіп, адайлар
мен түрікмен-дерді де мәмілеге келтіріп, келістіреді.
И.Тайманұлы бастаған ... ... ... Тіленшиев би
Жүсіп Құланов бастаған ... ... ... ... Таз, ... Кете ... Исатай мен Қ.Есімовтың ... ... ... ... ... ... Кіші ... батыс бөлігінде
болып жатқан халық наразылығының одан әрі өршуінен қауіптеніп, оны ... ... ... жағдайда бұл көтеріліс Кіші жүзге қарай ... ... ... ... ... ... ... ұласып,
патша өкіметінің отаршылдық езгісіне қарсы халық-азаттық соғысқа айналуы
әбден ... еді. Егер ... дәл ... ... онда ... ... ... 60-жылдарында Қазақстанды отарлауды аяқтауының өзі неғайбыл
жағдайға айналған болар еді. ... ... ... ... ... ... шілде айының басында подполковник Геке басқарған зеңбіректермен
қаруланған әскерлерді Исатайларға қарсы аттандырады. Сонымен бір ... ... бір топ ... ... ... Айшуақов та шығады.
Жазалаушылардың екі тобы 10 ... ... ... ... ... жерде
кездеседі.
Баймағанбет сұлтан әдейілеп жіберген Балта ... ... ... қалған аңғал Исатай батыр қасына 500 ... ... ... ... шаппақшы болып, негізгі қолдан бөлініп шығады.
Жазалаушы ... ... ... бейхабар Исатайлар тобы 1838
жылғы 12 шілде күні ... ... ... Геке мен ... ... ... ... шығады. Әскер күші жағынан тең емес
шайқаста ... ... ... көтерілісшілер асқан ерлік ... ... да ... ... ұрыс ... ... ... оғы түскен жерлерден атты сарбаздар бытырай қашады. Исатайдың
атына да оқ ... ол ... жаяу ... ... пен Үбі Исатайға
өз аттарын тосса да, "ат артына мінгесіп, елге күлкі ... ... одан да ... ... өздерің қашып құтылыңдар",-деп оларды
ілгері жібереді. Ақбұлақ өзенінің жағасындағы кескілескен шайқаста Исатай
батыр да, оның 16 ... ұлы ... да қаза ... Осы ... ... ... ... 14 жасар ұлы Досмағанбет астындағы ... ... ... ... жау ... түспей, құтылып кетеді.
Исатай батыр 12 шілде күні қапылыста қаза ... ... ... әрі ... сарбаздар жан-жаққа бытырап кетеді. Қ.Есімов жазалаудан
қорқып, Хиуаға қашады.
Осылайша, бас-аяғы 6 айға жетпейтін қысқа уақытты ... ... ... саны ... ... ... көтерілістен асып түсетін
бүкіл Кіші жүз даласын дүр сілкінткен батыр Исатай Тайманұлы бастаған халық-
азаттық көтеріліс жеңіліске ұшырайды. Ол ... ... ... ... де
емес еді. Көтерілісшілерге хан ... мен ... ... ... ... ... дайындықтан өткен әскерлері ... ... ... ... ... соның ішінде К.Қасымұлы
басқарған ұлт-азаттық қозғалыспен ... ... ... ... да ... ... ... Нақты бағдарламаның
болжамауы ұйымшылдықтың жетіспеуі де жеңіліс себептерінің бірі болды.
И.Тайманұлы бастаған көтеріліс жеңілгенмен, ол Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... із қалдырды.
Бұдан былай алым-салықтың мөлшерін ... ... ... ... шек қойылды; патша үкіметінің көтерілісті қолдаған ... ... ... тура ... Ішкі ... ... жойылуы тездеді.
Қазақ кедейлерінінң көсемі И.Тайманұлының есімі - мәңгі халық есінде.
Ақтөбе облысының Қобда ауданында Исатай батыр мен оның ... ... ... жерде ескерткіш орнатылған. Атырау облысы ... ... ... да ... ... ескерткіші бар. Атырау қаласындағы
орта мектепке, Миялы селосындағы орта ... ... ... ... ... ... ... Батырдың туған жеріндегі "Тайман
жалы" деп ... ... ... ... ... Аққыстау селосында
батырдың мемориалдық мұражайы ашылды. 1991 ... ... ... ... ... ... 200 жыл толуы республика көлемінде аталып
өтті. Осы мерейтойға орай Қазақ ССР Ғылым ... ... және ... ... ... конференциялар өткізілді.
И.Тайманұлы мен оның ұрпақтары туралы ... ... ... ... атты ... фильм түсірді. Халық ... 200 ... ... ... - ... ... батыр
бабалар дәстүріне адалдығының айғағындай оқиға болды. Олай болса, Исатай
Таймановтың батырлық өнегесі қазақ халқының мәңгі есіндө.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... ... ... ... иелікте
өткендіктен, С. Датұлы көтерілісі сияқты Кіші ... көп ... ... Бұл ... үкіметіне жазалау күштерін Исатай күштері орналасқан
ауданға тікелей бағыттауына мүмкіндік ... ... ... ... туып,
оған қатысқан әр түрлі әлеуметтік топтар ... ... ... ... ... аса ... саяси оқиға
ретінде енді. Патша үкіметін көтерілісті қолдаған старшындармен санасуға
мәжбүр етті. Сұлтан топтары мен хан ... және хан ... үшін ... ... белгіленді. Бұл хан билігі позициясын әлсіретті. Сөйтіп,
Жәңгір өлген соң 1845 ж. ... ... ... билік жойылды. Көтеріліс
идеологы, ХІХ ғасырдағы Қазақстан тарихындағы жарқын ... ақын ... ... ... ... тек Жәңгір ханға қарсы
бағытталған жоқ, бұл ... ... ... ... ... Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі
женіліске ұшырады. Оның ... ... – хан ... мен билеуші сұлтандар
жағында патша өкіметінің мықты қаруланған әскери күшінің болыуы еді. Сондай-
ақ бұл қозғалыстың қазақ елінің басқа ... хан, ... ... ... ... байланысы болмады. Сондаи-ақ бұл көтеріліс қазақ
феодалдық топтарының Ресей отаршылдық билеушілерімен ... ауыз ... ... ... Тайманұлы басынан өткен көптеген ауыр әрі
қауіпті оқиғаларға ... ... ... ... өз ... өмірінің
ақырына дейін алысып өтті. Тек Исатай ғана ... ... ... ... ... "Тып-тыныш әлемде,-деп жазды орыс журналисі
Н.Савичев,-қап-қара тұнық аспанда кейде ... ... ... ... ... таңқалдырып келе жатқан метеорды көресің. Тап осы ... ... ... ... ... ақыл-ойдың иесі, халық қамын ойлаған
қажырлы батыр ... ... ... ... М. ... ... ... құрылыс.- 1937.- 27 июль
2. Байшеркешов Т. Исатай – Махамбет көтерілісі// Социалистік құрылыс
(Гурьев обл. газеті).- 1938.- 3 июнь ... ... М. ...... көтерілісіне 120 жыл// Коммунизм таңы.-
1958.- 18 июль
4. Ламашев Ә. Н.Ф. Савичев – ...... ... ... ... ... 1971.- 1 ... Кенжалиев И. Исатай-Махамбет.- Алматы: Қазақстан, 1977.- 12 бет

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь