Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi

МАЗМҰНЫ
Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

І Көне түркi жазба ескерткiштерi тiлi мен қазiргi түркi тiлдерiндегi моносиллабтарды зерттеудiң теориялық.методологиялық және тарихи негiзi
1.1 Орхон, Енисей және Талас жазбаларының лингвистикалық тұрғыдан зерттелуі
1.2 Көне түркі тілі мен көне қыпшақ, қазіргі қыпшақ тілдерін сабақтастыра қарастырудың тарихи.лингвистикалық негізі
1.3 Түркі тіл біліміндегі түбіртанудың теориялық, методологиялық негіздері

II Орхон, Енисей, Талас және қазiргi қыпшақ тiлiндегi моносиллабтардың фонологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 V тұлғалы моносиллабтар
2.2 VС тұлғалы моносиллабтар
2.3 СV тұлғалы моносиллабтар
2.4 СVС тұлғалы моносиллабтар
2.5 VСС модельдi моносиллабтар
2.6 СVСС модельдi моносиллабтар

IІІ Моносиллабтар құрамындағы дауысты фоно.корреляттар
3.1 Моносиллабтар құрамындағы а дыбысының өзгерістері
3.2 Ескерткіштер тілі мен қазіргі қыпшақ тілдеріндегі е фонемасының өзгерiстерi
3.3 Ескерткіштер тілі моносиллабтар құрамындағы ï, і дауыстыларының қыпшақ тiлдерiндегi өзгерiстерi
3.4 Ескерткіштер тілі моносиллабтар құрамындағы u, ü, o, ö дыбыстарының қазіргі қыпшақ тілдеріндегі өзгерiстерi
ІҮ Моносиллабтар құрамындағы дауыссыз фоно.корреляттар
4.1 Ескерткіштер тіліндегі j дыбысының қазіргі қыпшақ тілдеріндегі өзгерiстерi
4.2 Ескерткiштер тiлiндегi p, b, m, n, ņ фонемаларының қыпшақ тiлдерiндегi өзгерiстерi
4.3 Ескерткiштер тiлiндегi l, r фонемаларының қыпшақ тiлдерiндегi өзгерiстерi
4.4 Моносиллабтар құрамындағы q, k, γ, g дыбыстарының өзгерiстерi
4.5 Моносиллабтар құрамындағы d, z дыбыстарының өзгерiстерi
4.6 Моносиллабтар құрамындағы t, s, š, č дыбыстарының өзгерiстерi

Ү Моносиллабтар дамуындағы тұлға мен мазмұны
5.1 Тiлтанымдағы тұлға мен мазмұнды зерделеудiң философиялық негiзi
5.1.2 Моносиллабтар дамуындағы тұлға мен мазмұн үйлесiмдiлiгi .
5.2 Көне түркiлер мен қазақтардың таным ортақтығының моносиллабтық негiзi
5.2.1 Көне түркiлер мен қазақтардың таным ортақтығының тiлдегi бейнесi
5.2.2 Моносиллабтар дамуындағы бинарлық қатынастар жүйесi
5.2.3 Көне түркi тiлiндегi концептiлер тоғысын бейнелейтiн моносиллабтар
5.3 Көне түркілер ономастиконының моносиллабтық негізі .
5.3.1 Этнонимдер жүйесiндегi моносиллабтар
5.3.2 Антропонимдік жүйедегі моносиллабтар
5.3.3 Топонимдер құрамындағы моносиллабтар
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиет
Шартты қысқартулар
        
        МАЗМҰНЫ
|Кiрiспе |4 ... ... | |
| | ... Көне ... жазба ескерткiштерi тiлi мен қазiргi түркi тiлдерiндегi | |
|моносиллабтарды зерттеудiң ... және ... ... |10 ... |
|.......................... | ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан | |
|зерттелуі ………………………………………………………. |20 ... Көне ... тілі мен көне ... қазіргі қыпшақ тілдерін сабақтастыра| ... ... ... ... |29 ... Түркі тіл біліміндегі түбіртанудың теориялық, методологиялық | ... |44 ... ... | |
| | ... Орхон, Енисей, Талас және қазiргi қыпшақ тiлiндегi ... | ... ... ... |51 ... V ... моносиллабтар |52 ... | ...... ... |56 ... | ... СV ... ... |67 ... | ... СVС тұлғалы моносиллабтар |70 ... | ... VСС ... ... |91 ... | ... СVСС модельдi моносиллабтар |94 ... | |
| | ... ... ... ... ... ... |99 ... ... ... а ... ... ... |111 ... Ескерткіштер тілі мен қазіргі қыпшақ тілдеріндегі е фонемасының | ... |115 ... |
|. | ... ... тілі ... ... ï, і ... | |
|қыпшақ ... ... ... |118 ... ... тілі моносиллабтар құрамындағы u, ü, o, ö дыбыстарының | ... ... ... ... ... |124 |
| | ... Моносиллабтар құрамындағы дауыссыз фоно-корреляттар ......... |135 |
|4.1 Ескерткіштер ... j ... ... ... тілдеріндегі | |
|өзгерiстерi |139 ... ... | ... Ескерткiштер тiлiндегi p, b, m, n, ņ фонемаларының қыпшақ | ... ... |145 ... |
|..... | ... ... ... l, r ... ... ... | |
|өзгерiстерi |152 ... ... | ... ... ... q, k, γ, g ... өзгерiстерi |158 |
|4.5 Моносиллабтар құрамындағы d, z ... ... ...... |163 ... ... құрамындағы t, s, š, č дыбыстарының өзгерiстерi . |166 |
| | ... ... ... тұлға мен мазмұн |174 ... | ... ... ... мен ... ... философиялық негiзi | ... ... | ... Моносиллабтар дамуындағы тұлға мен мазмұн үйлесiмдiлiгi ..... |180 ... Көне ... мен ... таным ортақтығының моносиллабтық негiзi| ... ... | ... Көне ... мен ... ... ... тiлдегi бейнесi | ... ... | ... ... дамуындағы бинарлық қатынастар жүйесi ......... |198 |
|5.2.3 Көне ... ... ... ... ... ... | ... |
|................... | ... Көне ... ... ... ... ................. |208 |
|5.3.1 Этнонимдер жүйесiндегi моносиллабтар |209 ... | ... ... ... ... |214 ... | ... Топонимдер құрамындағы моносиллабтар |218 ... | |
| | ... |223 ... |
|..................... | ... ... |226 ... |
|...... | ... ... ар |240 ... ... | ... өзектiлiгi. Жалпытүркілік тектілден (протоязык) өрбіп, өзара
тоғысу, қайта ыдырау тәрізді тілдік үдерістерді бірнеше ... ... ... ерекшеліктерімен, бітім-болмысымен сараланатын, сан
ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де ... ... ... келе
жатқан қазіргі түркі тілдерінің қалыптасу ерекшеліктерін, өзара туыстық
деңгейін анықтауға арқау ... ... ... ... ...... ... көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Орхон, Енисей,
Талас ... тiлi ... ... ... ... жеткен ең көне нұсқасы
болғандықтан қазіргі барлық түркі ... тән ... ... ... ... өткен кезеңдердегі қалып-
күйін, ортақ ... ... ... ... ... береді. Көне
жазба мұралар тілінің лексикалық құрамы, фонетикалық ... ... ... ... ... ... қазіргі түркі
тілдерінен де көрініс тауып отыруы тек табиғи-генеалогиялық сабақтастықты
ғана көрсетіп ... ... ... ... ... беріктігіне де
дәлел бола алады. Түркi халықтарының ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-
әлеуметтiк сипатын танытуға ... ... ... танымды жаңғыртып,
түркi жұртшылығы арасындағы ... ... пен ... ... жол ... Бұл көне түркi жазба мұраларын зерттеудiң тек түркiлiк
тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi ... ... ... ... ... ... дәуірінде өмір сүріп, артына мол жазба мұра қалдырған
мемлекеттік ... ... ... тек ... ... ... ... негізде де құрылғаны тарихтан белгілі. Кең
байтақ аумақты алып ... ... елі ... тілдік ерекшеліктері бар
бірнеше түркі этникалық топтарын қамтығанын, сол көне тайпалардың қазіргі
түркі халықтарының ... ... ... ... ... ... жазбаларының барлық түркі халықтарына ортақ жәдігер, ортақ құндылық
екені анық. Көне тілдің ерекше ... ... ... тек ... ... әр ... ... тілдерден көрініс беруі де кезінде өзiндiк
диалектiлiк ерекшелiктерi бар ... ... ... ... тілінің
қолданыста болғанының куәсі. Сондай-ақ әрбір мемлекеттік ... ... ... саны ... ... топтардың немесе
билеуші тайпалардың тілі де ... ие ... ... шығармау керек.
Соған орай, көне түркілердің қазіргі мұрагерлерінің көне түркі ... ... ... ... ... ... ... туындауы да заңды. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде көне ... ... ... ... ... ... тіл жоқ. Тіл ... даму үстіндегі құбылыс болғандықтан, бұл ... ... ... Сондықтан ҮII-ІХ ғасырлардағы көне түркі
елінің ортақ әдеби тіліне ... ... ... тiлiн немесе диалектісін
анықтау көне жазба мұралар тілін қазіргі түркі тілдерімен ... ... ... ... сол дәуірлерде өмір сүріп, түркі қағанаттарының
құрамында болған көне тайпаларға тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... тілдер деректері негізінде
қарастырса нәтижелі болмақ. ... ... ... бірі – ... ... ... ... көне қыпшақ тайпаларымен тікелей
генетикалық-тарихи жалғастықта қалыптасқан, ... ... ... ... ... – қазақ, қарақалпақ, ноғай, татар, қырым татарлары, башқұрт,
құмық, қарайым, қарашай-балқар халықтарының тілдері. Орхон, Енисей, Талас
ескерткiштерi тiлi мен ... ... ... ... ... ... нысаны ретiнде алынбауы көне мұралар тiлiн оғыздық, ұйғыр-
оғыздық, қырғыз-қыпшақтық сипатта тануды ... ... ... ... ... қалып отыр, бұл жұмыстың өзектiлiгiнiң тағы бiр
қырын анықтайды.
«Ескерткіш тілін зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ... бір ... ... түбіріне тереңірек үңілу» (Ә. Қайдар) ескерткіштер
тілі мен ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындау. Орхон, Енисей, ... көне ... тілі мен ... ... ... бір буынды түбір-
негіздердің тұлғалық ерекшеліктерін анықтау аталған ... ... ... ... мен семантикалық құрылымын тереңірек тани
түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану ... ... бар, ... ... сала ... ... ... құрылымдық типтерiн
анықтауда әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн ... ... ... ... ... ... ... жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін
танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана ... орай ... ... ерекше мән беріліп, сыртқы тұлға, оның тарихи ... тыс ... ... да белгілі. Шын мәнінде туыс тілдердегі
сабақтастық гомогенді түбірлер мен түбір-негіздердің тұлғалық
сәйкестіктерін ... ... ... мен ... ... алғашқы дыбыстық тіл бірліктерінің акустикалық
қалып-бейнесі мен идеялық бейнесін тұтастықта қарағанда ғана айқын
ажыратылады. Сондықтан түркi тiлдерiндегi моносиллабтарды құрылымдық-
жүйелiлiк, ... және ... ... отырып зерттеу де қазіргі тіл білімінің даму ... ... ... ... ...... Енисей, Талас ескерткiштерi мен қазiргi қыпшақ
тiлдерiндегi бiр буынды түбiрлер мен ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен мiндеттерi. Зерттеу жұмысының мақсаты
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi ... бiр ... ... қыпшақ тiлдерiндегi сәйкес нұсқаларымен салыстыра отырып, түркi
тiлдерiнiң көне түркiлiк қабатындағы ... ... ... ... көне ... тiлi мен қыпшақ тiлдерiнiң ... ... ... ... ... анықтау. Осы
мақсатқа орай мынадай мiндеттердiң шешiмiн табу көзделедi:
... ... ... ... ... ... ... саралау;
– ҮII-ІХ ғасыр түркi жазба ескерткiштерi тiлi мен ... ... ... ... ... ... ... көрсету;
– ескерткiштер тiлi мен қыпшақ тiлдерiндегi ортақ ... ... V және СV ... ... моносиллаб концепциясындағы тарихи
орнын зерттеу нысанына сәйкес YII-IX ... ... және ... ... деректері негізінде бағамдау;
– VС, СVС, VСС, СVСС модельдi моносиллабтардың ... ... ... ... сөздер аясындағы табиғаты негізінде шамалау;
– көне түркi және қыпшақ тiлдерi моносиллабтар жүйесiндегi тарихи дыбыс
сәйкестiктерiнiң толық құрамын ... ... ... өз ... және ... ... бiрi – ... iшiндегi дыбыс сәйкестiктерiн салыстыру арқылы көне түркі тілі ... ... ... ... ... ... фонологиялық
заңдылықтарды анықтау;
– дыбыс сәйкестiктерiнiң фоно-семантикалық қырларын V, VС, СV ... ... ... ... ... мен ... үйлесiмдiлiгiн құрылымдық–
жүйелілік, тарихи– салыстырмалы, антропоцентристік парадигмаларды ... ... көне ... мен ... таным ортақтығының тiлдегi бейнесiн
анықтаудағы моносиллабтық ... ... ... көне ... және ... ... ономажүйесіндегі ортақ моносиллабтық
негiздiң этно-мәдени қырлары арқылы ескерткіштер тілі мен қазақ тілінің
(қыпшақ тілдерінің) ... ... ... ... ... ... – Бiлгеқаған, Күлтегiн,
Туниқуқ, Күлi Чор, Мойун Чур, Онгин жазбаларының, Енисей ескерткiштерi –
Уюк-Тарлақ, Уюк-Аржан, Барык жазбаларының, ... ... ... ... ескерткiштерiнiң, Шу, Талас бойынан табылған басқа да ... ... ... П.Мелиоранский, С.Малов, Ғ.Айдаров, ... ... мен ... бойынша); И.А.Батманов,
З.Б.Арагачи т.б. авторлардың «Современная и ... ... ... тюркские диалекты и их отражение в современных языках. Глоссарии.
Указатель аффиксов» (1971), Д.Д.Васильевтiң «Корпус рунических памятников
Енисея» (1983), ... ... (1969), ... словарь тюркских языков» (1974, Т.I; 1978, Т.II; ... 1989, Т.IҮ), ... ... словарь турецко-татарских
наречий» (1869, Т.1; 1871, Т.2.), ... ... ... ... ... тюркского языка» (1884, 2-басылымы, 2005), М.Қашқаридың
«Девону луғат-ит түрк» ... 1960, Т.1; 1961, Т.II; 1963, ... ... по лексике старокыпчакского письменного
памятника ХIII в. ... ... (1970) ... Қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгi, 10 томдық (1974, 1976, 1978,
1979, 1980, 1985, 1986), ... ... ... ... (1977), «Қазақ тiлiнiң диалектологиялық сөздiгi» (1996), сондай-ақ
қарақалпақ, ноғай, татар, ... ... ... т.б. ... диалектологиялық және екi тiлдi сөздiктерi қолданылды.
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi. Жұмыста зерттеудiң лингвистикалық әдiс-
тәсiлдерiнiң бiрнеше түрi ... ... ... – дәстүрлi
сипаттама әдiсi, тарихи-салыстырмалы, диахронды-синхрондық, типологиялық
салыстыру әдiстерi, морфемдiк-компоненттiк талдау, ретроспективтi ... ... ... семасиологиялық, танымдық-
логикалық талдау әдiстерi.
Зерттеудiң ғылыми ... ... ... ... ... ... моносиллабтық деңгейі арнайы зерттеу нысаны ретінде ... ... ... ... тұлғалық ерекшелiктерi қыпшақ тiлдерi
аясында алғаш рет арнайы қарастырылып отыр.
–Орхон Енисей Талас ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... анықталды;
– ескерткiштер тiлiмен салыстырыла отырып, батыс қыпшақ тiлдерi ортақ
моносиллабтық жүйесiнің көне түркілік ... ... көне ... ... ... ... ... тарихи
даму бағыты айқындалды;
– ескерткiштер тiлi мен қазiргi қыпшақ тiлдерi моносиллабтар ... ... ... ... ... ... тiлiндегі қыпшақтық белгілер ҮII-ІХ ғасыр түркiлерi тілі
мен қыпшақ-ноғай ... ... ... ... ... ... ... сәйкестiктерi негізінде дәлелденді;
– V, СV модельдi моносиллабтар құрамындағы фоно-корреляттардың сөз
мағынасына ықпал ету мүмкiндiгi бастапқы архетиптердiң ... ... ... ... байланысты құбылыс екені анықталды;
– моносиллабтар дамуындағы тұлға мен мазмұн ... ... мәні ... ... тiлi мен қазақ тiлi онимдік жүйесiнiң ... ... ... сабақтастықтың көрiнiсi
ретінде бағаланды;
– ескерткiштер тiлінiң қыпшақ-оғыздық сипаты зерттеу мақсаты мен
нысанына сәйкес фоно-корреляттар негізінде дәйектелді;
Зерттеу жұмысының теориялық ... ... ... ... ... айқындайды. ҮII-ІХ ғасыр ескерткiштер тiлi мен қазіргі қыпшақ
тiлдерiнiң моносиллабтық жүйесінiң негiзiн анықтап, олардың құрылымдық
модельдерiнiң даму эволюциясы мен тарихи орнын саралау ... ... ... ... ... түбіртанудың күрделі
мәселелерін шешуге, жалпытүркілік түбірлер корпусын сомдауға септігін
тигізеді. Қазiргi түркi тiлдерiнiң үлкен бiр бұтағын құрайтын қыпшақ
тобындағы тiлдер мен көне ... ... ... ... ... моносиллабтық деңгейде зерделеу тарих пен тіл сабақтастығы арқылы
жалпы түркiлерге тән онтологиялық, семасиологиялық стереотиптердi
модельдеуге жол ... ... ... мәнi. ... ... мен
тұжырымдары жоғары оқу орындарында түркiтануға кiрiспе, көне түркi тiлi,
түркi тiлдерiнiң салыстырмалы грамматикасы, ... ... ... ... ... грамматикасы пәндерi бойынша ғылыми курстардан дәрiс оқуда,
қыпшақ тiлдерiнiң ... ... ... ... ... ... бойынша арнайы курстар мен арнайы семинарлар ... ... ... ... ... ... ... жинақталған тiлдiк
материалды тарихи этимологиялық зерттеулер мен лексикографиялық еңбектерде
де пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысы бойынша қорғауға ... ... ... Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi тiлi мен қазiргi қыпшақ тiлдерiн
салыстыра ... ... ... ... ерекшеліктерін
анықтаудың тарихи-лингвистикалық негiзi бар;
– қазiргi қыпшақ тiлдерiнiң көне қыпшақ тiлiмен генетикалық байланысын
сипаттайтын ... және ... ... ... ... барысы көрсетіп отыр;
– ескерткiштер тiлi лексикасының негiзiн ... ... ... тiлдерi моносиллабтық жүйесiнде толық сақталған;
– ескерткiштер тiлiндегi СVС, СVСС, VС, VСС модельдi моносиллабтар түркі
түбірінің архетипі бола алмайды;
– V, СV ... ... ... мен ... ... ... ... полисемалы болып келедi, олардың ... о ... көп ... ... ... ретінде
семасиологиялық-онтологиялық даму барысында дербес мағыналық реңктерге ие
болған;
– салыстырмалы тілдік деректердегі СVС, СVСС, VС, VСС ... ... ... дауыссыздар мағынаны нақтылаушы, даралаушы
қызмет атқаратын идео-сема-фондар;
– моносиллабтар ... ... мен ... ... ... ... ... моносиллабтардың тұлғалық парадигмасы мен семантикалық
деривациясы таным ... ... YII-IX ... ... тілі мен қыпшақ- ноғай топшасындағы
тілдердің өзара жақындығын моносиллабтар құрамындағы тарихи ... ... ескi ... тiлi, ... ... тілдері Орхон, Енисей, Талас
ескерткiштерi тiлiмен ... ... ... ... ... ... мен жариялануы. Диссертацияның негiзгi мазмұны мен
бағыттары, басты тұжырымдары бойынша ... ... ... ... ... 2001), ... түрк ... қазақ мәдениетiнiң
түпнұсқасы» (Астана, 2002), Ә.Т. Қайдардың туғанына 80 жыл ... ... ... ... және тiл ... мәселелерi»
(Алматы, 2004), Академик Ә.Марғұланның туғанына 100 жыл ... ... ... желi: көшпелiлер әлемi ХХ ғасырдағы тарих ғылымында»
(Астана, 2004), ... ... ... ... жазу ... ... даму ... (Астана, 2005), Т.Р.Қордабаевтың
туғанына 90 жыл толуына арналған ... ... ... ... идеясының қазақ әдебиетiндегi көрiнiсi: әдiснама, ... ... 2006), ... ... 100 жыл ... ... ... түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын
зерттеудің өзекті мәселелері» ... 2006), ... ... ... ... ... және ... (Орал, 2007) «Отандық
түркология: мәселелер, ... ... ... 2007) атты ... ... конференцияларда; «Қазақ
терминологиясы және ... ... ... ... ... – Қазақстанның көрнектi мемлекет және қоғам қайраткерi»
(Астана, 2004), ... ... ... ... ... 2005),
«Қазақ ономастикасы мен терминологиясының өзектi ... ... ... ... ... 2006) атты ... ... ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалды; республикалық
басылымдар мен ... ... ... аса ... ... ... тарихи негiздерi» (Астана, 2002. –123 б.), «Қазақ ... ... -208 б.) оқу ... ... филологиясына кiрiспе» (Астана, 2004.
–144 б.) оқу-әдiстемелiк ... ... ... өзгерiстерi» (Астана, 2003
–184 б.), «Көне түркiлер тiлi мен қазiргi қыпшақ тiлдерiнiң моносиллабтық
негiзi» (Алматы, 2007. –250 б.) атты ... ... ... ҚР ... ... Тiл бiлiмi институты жанындағы «Лингвистикалық
жұма» ... ... ... ... (2006). ... ... атындағы Тіл білім институтының тіл тарихы және
диалектология бөлімінің кеңейтілген ... ... ... ... ... кiрiспеден, бес тараудан, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
І Көне түркi жазба ескерткiштерi тiлi мен ... ... ... зерттеудiң теориялық-методологиялық және тарихи негiзi
Көне түркілер өркениетінің көрсеткіші ҮIІ-ІХ ... ... ... ... алғашқы деректер ХІІІ ғасырдың екінші жартысында хатқа
түсіп, жұртшылыққа белгілі бола ... ... ... сыры ... ... ... ХІХ ғасырдың үлесіне тигенi көпшiлiкке аян.
1270 жылдары шығыс зерттеушісі Ата Малик Жувеинидiң Монғолия жеріндегі
Орхон өзенінің бойынан тасқа ... ... ... ... ... ... [2,8] ... тарихындағы көне түркі жазба мұраларының табылу
хронологиясын ХҮІІ ... ... ... яғни 1678 ... ... өзені бойынан, 1692 жылғы Н.К.Витзеннің Орта Оралдың
шығыс сілеміндегі Тур ... ... ... жазу таңбаларын
кездестiргендерi туралы мәлімдемелерімен байланысты қарастыру үрдісін әрі
қарай төрт ... ... ... бередi. 1696-1697 жылдары Сібір
өңірін, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... сызған С.У.Ремезевтің «Барлық Сібір қалалары (елді мекендері) мен
жерінің және ... ... ел ... ... тасты далалардың сызбасы» атты
атласы құрамындағы Орта Азия ... ... ... ... ... жылы ... ... табылған өңір) «Орхон тасы» деп топографиялық
белгі қойылғаны да белгілі. Зерттеушінің ... ... ... ... әлі ... ... әрі ... өзені бойынан тыс жатқан аймаққа
«Орхон тасы» деп белгі қоюы оның ... ... ... ... ... сол ... құлағдар болғанын көрсетеді. Демек, қазіргі
таңдағы тарихи ... ... ... ... ... ... ... белгілі болуын 1270 ... ... 1678 ... ... ... 1697 ... ... деп айтуға
толық негіз бар. Сол кезеңнен бастап көне түркі жазба мұралары қоры ... ... ... 1697 жылы ... ... тасы» деп белгі
салған Талас ... ... ... ... жазба ескерткіштердің
табылуы көне түркі жазба мұраларының таралу шегін ... ... ... ... ... көне ... жазба ескерткіштері қоры Ертіс
бойынан, Іле бойынан, Лена өзені бойынан табылған шағын ... ... ... ... жартастар мен құлпытастарда, балбал ... бiр ... ескі ... ... ... ... жүргізгенде,
біразы халықтың қолынан, енді бірі ... ... ... тұрмыстық
құралдардағы, әшекей бұйымдар мен ыдыстардағы жазулар.
Енисей ... ... ... ... 3 ... ... тікелей өзінің және шәкірттерінің ізденістері нәтижесінде 45
ескерткіш табылады, ал 1980 жылдары олардың саны 135-ке ... 2002 ... ... бойынша Оңтүстік Сібірден табылған көне түркі жазбаларының
саны 300-ге жуық [3,4]. 2004 жылға дейін анықталған ... ... ... ... ... ... ... табылғандары – 75;
Енисей бойынан табылғандары – 158; Талас ... ... – 23; ... ... – 46; Байкал-Саха аймағында тіркелгендері – 17;
Шығыс Түркістаннан табылғандары – 50; Ферғана ... ...... Іле, ... ... ... – 12; Солтүстік Кавказ, ... ... ... – 100, жалпы саны – 497 ескерткіш [4,104].
Қазақстан мемлекетінің ... ... көне ... саны ... [5,13]. ... ... бай ... мен жоғары мәдениетін көрсететін
құнды жазба жәдігерлердің әлі де ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың соңына ... ... ... ... ... еуроцентристік бағытта қарастырылып
келген көне түркі жазба мұраларын зерттеу мәселесі ХХІ ғасырдың алғашқы
жылдарынан ... ... ... ... жазба жәдігерлерді мұра иесі –
көне түркілердің, олардың ұрпақтары ... ... ... яғни «түркі әлемі» аясында, барлап-зерделеуге талпыныстар
жасалуда.
Орхон, Енисей, Талас ... ... ... ... ... ең алдымен «Бұл кімнің мұрасы?», «Осындай күрделі жазу жүйесін
тудырған үлкен ... иесі қай ... ... ... ... ... ... негізі (генезис) қандай?» деген сұрақтар
төңірегінде туындады. Әлі көне ... сыры ... ... ... соңы мен ХІХ ... соңына дейінгі аралықта Орхон-Енисей, Талас
құпия жазуларының шығу ... ... ... ... ... ... оптикалық сипатындағы сәйкестіктер мен ұқсастықтар
бойынша негізінен финикилік, готтық, гректік тегі жайлы ... ... көне ... ... ... ... (Ю.Клапрот), скифтік
немесе грек-готтық (О.Г.Тихзен, Н.Попов, Г.Роммель), славяндық, қалмақтық-
монғолдық (Г.Спасский), славяндық ... ... ... ... ... ... ... таңбалық
(А.Шифнер) т.б. негіздері жайлы көзқарастар ... ... ... [6,50. 2,23. 5,289. 7,240-241. 8,11].
1893 жылға дейінгі Орхон-Енисей руникалық жазу үлгілерінің сырын ашуға,
оқып, аударып ... ... орыс ... да, ... ... ... болған талпыныстардың барлығы сәтсіз аяқталғаны белгілі. Тек
1893 жылы 25 қараша күні Дания ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, көне түркі таңбаларының
дыбыстық мәнін дұрыс ... ... ... ... ... серпіліс
туғызды. Ол Орхон жазуларындағы дыбыстардың артикуляциялық ... ... ... ... ... мән ... ... таңбаларды оқу
әдісі жайлы С.Е.Малов «Он пытался самым детальным образом сначала изучить
соотношения одних букв с другими. Для ... при этом ... ... ... ... быть в ... соседстве с рядом других букв, другие
же нет. Это привело В.Томсена к мысли о делении букв на два ... по ... ... и заднего ряда. А все это вело к ... ... ... ... [9,12]. В.Томсен байқаған құбылыстың түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... В.Томсеннің зерттеу
нәтижесі, жаңалығы көп ұзамай 1893 жылдың 15 желтоқсан күні ғылыми ... 1894 жылы өз ... ... орыс ... аударылып,
Археологиялық қоғамның шығыс бөлімінің арнайы журналында жарияланды. 1894
жылы қаңтар айында В.В.Радлов В.Томсеннің оқуына ... ... ... бірінші аудармасын, 1897 жылы П.Мелиоранскиймен ... ... ... ... жариялайды [10,25-63].
Әлемдік ғылымда құпия болып келген Орхон ескерткіштерінің мазмұны
айқындалып, көне түркілер мұрасы ... ... ... кейін орыс
ғалымдары да, шетелдік зерттеушілер де Енисей, Талас ескерткіштерінің сырын
ашуға, жаңа ескерткіштерді ... ... ... ғасырдың соңғы жылдарынан бастап көне түркі жазба ... ... үшін ... құрылған экспедициялар құрамындағы ... ... ... ... ... ... Зигрфрид Байер,
Г.И.Спасский, П.С.Паллас, Н.М.Ядринцев, ... Олай ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд, А.Позднев, Отто Доннер, В.Банг, Г.И.Рамстедт,
В.Л.Котвич, И.Г.Гране, Пенси Аальто т.б. орыс және ... ... ... кейінгі жылдары С.Е.Малов, А.М.Щербак, Д.Н.Насилов,
И.А.Батманов, Л.Р.Кызыласов, В.М.Наделяев, ... т.б. ... ... қазіргі таңда С.Г.Кляшторный, И.К.Кармушин, А.С.Аманжолов,
В.В.Васильев, В.Г.Кондратьев, И.Л.Кызыласов, Ч.Джумагулов, М.Жолдасбеков,
Қ.Сартқожаұлы т.б. ... ... ... ... ... ... ... келеді.
ХХ ғасырдың екінші жартысында шетелдік ғалымдардың көне түркілердiң
жазба ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері, түркі жазуының шығу тегі, көне түркі жазбаларының
тілі, көне түркілердің ... ... ... де жиі ... ... ... А.фон Габеннің [11,159-191. 12,294-334], Дж. Клосонның
[13,135-158], Л.Базеннің ... 15. ... ... ... ... ... ... т.б.
зерттеушiлердiң құнды ... ... ... мол ... ... Көне ... жазба ескерткiштерi мәтiндерiнiң оқылуын,
аударылуын жетiлдiрiп, ... ... ... ... ... берген түрiк ғалымдары Х.Оркуннiң [19], Т.Текиннiң
[20.] iзденiстерi де түркiтану ғылымына ... ... үлес ... ... мен ... Орта Азия мен ... ... табылған
құпия жазулардың мұрагерлері ХІХ ... ... ... ... тілі ... тілі екені анықталғанымен, алфавиттің шығу тегі
жайлы пікірлер мен көзқарастар ... ... жоқ. ... сыры ашылмай тұрғанға дейін гот жазуымен (О.Г.Тихзен,
Г.Роммель, Н.Попов), ... ... ... ... (Ю.Клапрот,
О.Доннер), ен – таңбалар жүйесімен (А.Шифнер, Н.Аристов) байланыстыра
айтылған пікірлер, жазу сыры ... ... ... ... ... ... арамейден тараған пехлевий (В.Томсен) т.б.
жазуларымен сабақтастығы туралы айтылған ... ... ... әлі ... [5,289], жаңа ... ... ... жылдары
көне түркi руникасы арнайы тапсырма бойынша уақытша пайдалану мақсатында
құрастырылған, жарты ғасыр ... ғана ... ... болып, келесi
жарты ғасырда белсендiлiгiнен ажырап, тоқырауға ұшыраған, тарихы таяз жазу
жүйесi деген пiкiрлер де айтылуда [21,72]. Мыңдаған ... ... бар ... иесi түркi халықтарының өзiндiк жазба дәстүрi қалыптасқаны тарихи
ақиқат. Қалай болғанда да, кезiнде В.В.Бартольд көне алфавиттер iшiндегi ... жазу ... ... ... ... ... ... [22. 26] жалпы
адамзаттың iрi мәдени құндылығы болып қала бермек.
Кез келген табиғи емес мәдени-материалдық құндылықты жеке ... ... ... ... адамзат өркениетінің үлкен жетістігі болып
табылатын жазу жүйесінің ... де ... ... ... жеке ... өмірге келген құндылық (жазу жүйесі) халық ... ... ... ... ... да ақиқат. Барлық
құндылық халықтың немесе жеке тұлғаның (кейін халықтық құндылыққа айналады)
рухани-материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету ... ... ... ... жазу ... қалыптасу себебінінің бірнеше алғы шарттарын
көрсетеді: «Алғашында жазу көсемдер мен ... ... ... ... мен құрал-жабдықтарды, оларға адал қызмет етушiлердi
өздерiнiң иелiгiнде екенiн бiлдiру мақсатында пайда болып, сәл ... ... ... мен ... ... ... үшiн қолданылуы мүмкiн. Кейiнгi кезеңдерде қарым-қатынас құралы
ретiнде билеушiлердiң алыс провинциялардағы ... ... ... ... түсуi үшiн қызмет еттi. Одан кейiнiрек сауда-саттық
мақсатында қолданылды» [13,135-136]. Ғалым ... ... ... өмір ... дүниетанымымен толық сәйкес келмегенімен,
жазудың қажеттілігі жағынан көне түркі ... ... ... ... ... Көне ... ... малына таңба
салатын дәстүрі, түрлі құрал-жабдықтар мен ... ... ... ... ... мен ... тастардағы шағын жазбалардың функционалдық
қызметі осыған саяды. Ал көлемді мәтіндерден тұратын Күлтегін, Білгеқаған,
Тоникуқ, Мойун Чур т.б. ... ... жеке ... ... ... қағандардың іс-әрекеті арқылы халықтың санасын ... ...... ... ... ... ... шақыруға,
территориялық тұтастықты сақтауға, тәңірлік идеяны келер ... ... ... Дж. ... көне ... жазу ... бұрын
қалыптасқан басқа бір халықтардың әліпбиінен алғандығын ... ... және өз ... ...... ерекше діншіл халық
болмағандығымен, саудаға, коммерцияға қырсыздығымен түсіндіре ... ... ... (іс ... ... мүддеде) ҮІ ғасырдың соңында Істемі қағанның бұйрығымен
жасалған деген ... ... ... Көне ... мекен еткен
Еуразия аймағының әр жерінен сақ дәуіріне жататын жазба ... ... ... ... ... Істемі қағанмен байланыстырған зерттеуші
пікірінің негізсіздігін көрсетеді.
Көне түркі жазуының шығу тегі жайлы кейін айтылған пікірлердің көпшілігі
В.Томсеннің пікірімен үндес, С.Г.Кляшторный Ү ... ... және ... ... негізінде қалыптасты деген тұжырымға келсе [23,49], Дж.
Клосон ҮІ ... иран ... ... ... ... ... ... бір-екі таңба пехлевий әліпбиіне және ... ... ... ... ал А.фон Габен ҮІ
ғасырдың соңында, мүмкін одан да кейін ... ... ... ирандарымен
бірге өздерінің руникалық жазуын қалыптастырғанын айтады [11,171]. О.Доннер
индобактрий жазуынан тараған кхарошти ... ... ... ... ... жазу ... байланыстырады [5,289]. Осы бағытты,
яғни көне арамейден тараған кейінгі жазу үлгілері арқылы қалыптасқан деген
пікірді ... те ... ... ... ... жаңа соғды әліпбиінің
графикалық прототиптерін реконструкциялау арқылы жасалған деп санайды
[24,64-69].
Орхон-Енисей ... ... ... ... ... ру таңбаларымен тұлғалық жағынан сәйкес келуі кезінде ... ... ... алып ... ... А.Дж Эмре,
Н.Маллицкий, А.Соколов, А.Г.Кунаа, И.А.Батманов ... т.б. ... ... ... ... төл ... ... жазулардың ықпалынсыз-ақ
түркі таңбалары арқылы қалыптасуы мүмкін деген бағытты ұстанады. Көне түркі
руна жазуы мен ру ... ... ... кездейсоқ сәйкестік деп
бағалаушы көзқарастар да бар. ... ... ... ... 38 таңбаның 29 түркі таңбаларымен ұқсас болуы, тек қазақ ру
таңбаларының 20-ға жуығы көне ... ... ... ... ... ... сияқты. Жазу таңбалары мен ру ен-таңбаларының кескiндiк
жағынан ұқсас болып келуi көне түркi жазу таңбаларын тiкелей ... ... ... ... ... бере алмасы, тарихи-грамматологиялық-
теориялық ... ... ... ... бере ... да ... жалпы әлемдiк графикалық символдар жүйесiндегi ортақ белгiлердiң
идеялық мазмұны да үндес ... ... ... дамудың
семасиографикалық, идеографикалық, фонографикалық қалып-күйлерi арасындағы
сабақтастықтың iздерi болуы да ... ... ... халықтары ру
таңбаларының сыртқы тұлғасына сәйкес өзіндік ... да бар ... ... ... де ... түркi таңбаларының (бейнелi логограммалардың)
бастапқы мазмұнын, мән-мағынасын анықтауға мүмкiндiк туса ... ... ... ... ... көз ... болар едi» деп
көрсетеді [5,290].
Соңғы жылдары жазыла бастаған көне түркі әліпбиінің генезисін түркілік
дүниетаным негізінде, ... ... ... ... ... ... композиция арқылы айқындауға бағытталған зерттеулер
де ... ... ... ... ... ... ... графикалық лингвистика тарихындағы идеографиялық жазу
таңбалары мен идеограммалардың теориялық негiзiне сәйкес келеді. ... алып ... ... ... ру ... ... А.Шифнер – Н.Аристов ... ... ... тегі ... ... В.Томсен, Е.Д.Поливанов пікірлерімен
үндеседі [26,76-93. 27,53-70].
Белгілі ақын, қоғам қайраткері О.Сүлейменов та ұзақ жылдардан бері ... ... ... ... ашу, ... жазу таңбаларының мазмұнын,
қазіргі жеке сөздердің ... ... яғни ... мазмұндық
тұлғасын алғашқы графикалық тұлғалармен салыстыра қарау ... ... ... Зерттеушінің еңбектері мол тілдік деректердің
қамтылуымен, тың идея-болжамдарымен құнды [28. 29].
Рунолог Қ.Сартқожаұлы көне ... ... шығу тегі ... ... ... орай ... iki jïltïz (екі ... іліміне
байланысты концепциясын ұсынады. Ғалым жуан дауыстылармен үндесетін
дауыссыздарды «аталық» топқа, ... ... ... ... ... жуан әрі ... дауыстылармен бірдей тіркесе беретін
дауыссыздарды «қауыштыру» ... ... оны ... ... ... ... (дуализм) арқылы түсіндіреді [8,87-91].
Рунология іліміндегі графикалық концепцияны – ұлттық идеологияның
архаикалық моделі ... ... көне ... әліпбиін көне түркілердің
Тәңірлік діни ... ... ... ... А.Мектеп-
тегінің еңбектерiнен де кездестiремiз [30,125-137].
Түркі руникасы жайлы айтылған негiзгi теориялық тұжырымдар мен ... ... ... отырып, А.С.Аманжолов «Тюркский рунический
алфавит выступает как очень богатая и ... ... ... ... [5,295] ... және көне түркі графикасының көне семит,
көне грек, италий, малазия жазуларының таңбаларымен тектес болуын оның ... ... даму жолы ... түсіндіреді.
Көне түркі жазбаларының қалыптасу, қолданылу кезеңі жайлы да бірнеше
пікірлер бар. Негізгі бағыт ... ... ... ... ... ... ... қолдайды. В.В.Бартольд В.В.Радловтың
Енисей жазбаларының қолданылу кезеңі ... ... ... ... Енисей жазу таңбаларының сыртқы пiшiнi арқылы оның Орхон жазуынан
бұрын қалыптасқанын аңғаруға ... ... ... ... ... қолданылу кезеңiн ҮII ғасырдан әрi шегеруге дерек жеткiлiксiз
[22,24-25], ... де ... «Об ... и ... ... с ... (1898) атты ... Енисей
ескерткiштерi жазу таңбаларының архаикалық сипаты Орхон ескерткiштерiне
қарағанда айқын ажыратылатынын ... ... ... ... ... көне белгілерді оңай ажыратуға
болатынын мойындай отырып, ескерткіштің жасалу ... мен оның ... ... байланыста болатынына күмән келтіреді. Ғалым ескерткіштің
қашалу мерзімі жайлы өз ойын былай білдіреді «Надпись ... быть ... ... вв., но ... в себе ... ... речи ... т.к. процесс развития или стабилизации ... в ... ... ... [32,29].
Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихи-хронологиялық мерзімін анықтауда
көп еңбек сіңірген ғалым Л.Р.Кызыласов Тува ... ... ... ... ... негізге ала отырып, Енисей ескерткіштерін
ҮІІ-ХІІІ ғасырлардың мұрасы ... ... ... жазу ... ... ... болғанын ескерте кетеді [33,96. 34,32]. Ғалым
пiкiрi Енисей жазуы ҮІ ... ... ХІІІ ... дейін қолданыста болған
дегенге саяды. С.Е.Малов Енисей жазуы Ү ғасырдан бастап, ... ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың елуінші жылдары
Орхон-Енисей жазуларының қолданылу ... ... жаңа ... ... ... Орхон жазуы бұрын қалыптасып, Енисей жазуына негіз ... ... мен ... [32,28] ... ... да, ... да қолдау таппады. Себебі жазу ... де, ... де, ... ... ... да ... ... көрсететін деректер жеткілікті болды.
Орхон ескерткіштерінің көлемді мәтіндерінде көне түркілер өздерінің
бітіг ... қай жылы ... ... ... ... ... Осы
деректерге сүйене отырып зерттеушілер Орхон мұраларын ҮІІ-ҮІІІ ғасырдың
аясында қарастырады. Аумалы-төкпелі заманда, тынымсыз жаугершілік ... ... ... көне ... ... ... ... толық қамтитын дыбыстық жазу жүйесі бір-екі ғасыр ішінде
қалыптасуы мүмкін емес. Бұл жазу жүйесін көне түркілер өздеріне ... ... ... мұра етіп алып ... ұзақ жылдардан бері үнемі
жетілдіру үстінде болғанына Ертіс, Іле бойындағы сақ дәуіріне ... ... ... ... ... ... типтес жазу үлгілері
дәлел бола алады. Қазіргі таңдағы ... ... ... ... және ... Іле ... ... мерзімге, тайпалық тілдік
ерекшеліктерге байланысты өзіндік ерекшеліктері бар бір ғана көне ... ... ... ... отыр. Белгілі қазақ ғалымы рунолог-лингвист
А.Аманжолов көне түркі ... ... ... ... (ІҮ-Ү ғғ.),
бұлғарлардың (ҮІІ ғ.) ... ... ... ... ... ... дейінгі аралыққа таралғанын айтады, сондай-ақ «көне түркі
руникалық жазуы арғы ата бабаларымыздың 1500 жыл бойы ... төл ... ... ... туғызбайды» деген қорытындыға келедi [36,43].
Көне түркі жазба ескерткіштерінің басым бөлігінің, ... ... Орта Азия мен ... Еуропадан табылған ... ... көне ... ... тілін жүйелі түрде зерттеуге ... Көне ... ... ... ... көптеген мамандар
тарапынан болған талпыныстардың ... ... ... себебі
ескерткіштердегі кейбір әріп-таңбалардың фонетикалық мәні бұрын ... ... ... ... ... ... фонетикалық
мәнімен сәйкес келе бермеуінде әрі жазу бағытының да біркелкі болмауында.
Сондықтан «түркі рунологияның ең өзекті ... көне ... ... талдау жасап, алфавиттік жүйені (кешенді жүйені – Е.М.) қалыпқа
келтіру» [37.4], яғни түркi ... ... ... ... ... табылады. Бұл көне ескерткіштер тіліне ... ... ... ... ... ... Еуропаның
кең байтақ аумағына таралған көне түркілер тілінің ... ... ... ... жол ашар еді. ... ... бұл мәселе әлі де
болашақтың үлесінде қалып ... ... көне ... ... ... оқылып, аударыла бастаған
кезеңде В.В.Радлов көне түркі жазба жүйесі ішінде дербес екі әліпби – Орхон
және ... ... бар ... ... 1959 жылы ... үшінші
әліпби – Талас жазуы туралы ... ... [38,58]. ... түркітану
ғылымында аталған әліпбилердің таңбалар жүйесіндегі ... ... бәрі де бір ... ... ... бар
көне түркі тілінде жазылуына байланысты локальді ерекшеліктері бар біртұтас
көне түркі жазу жүйесі ... ... ... және ... ... бір ғана көне түркі әліпбиінің эволюциялық даму жолының
хронологиялық кезеңдердегі ... ... ... болжамды И.В.Кормушин
жан-жақты дамытып, нақты деректермен тұжырымдап берсе [39], Р.Д.Васильев
Азияда көне ... ... ... «жергілікті жазба мектептерінің
қалыптасқанын» көрсетеді [40,45]. С.Я.Байчоров Азияда табылған ескерткіштер
мен Оңтүстік және ... ... ... ... ... ... жүйесін
салыстыра отырып, бір ғана көне түркі жазуының әртүрлі аймақтық мектептері
арқылы жазу таңбаларында өзіндік ерекшеліктері бар көне ... ... ... [41,281].
И.Л.Кызыласов көне түркі әліпбиінің Еуропа мен Орта Азияда, ... ... Азия мен ... ... ... кездесетініне сүйене
отырып, «рунотанудың заманауи жағдайында көне мұраларды географиялық
тұрғыдан саралау ғылыми ... бола ... ... үшiн ... үшiн де ... ... алфавиттiк жүйе аясында
қарастырған әлдеқайда нәтижелi болар едi» [37,10] ... ой ... ... ... мұраларын географиялық тұрғыдан (Орхон бойындағы, Енисей
бойындағы т.б. – Е.М.) жіктеуге қарсы ... көне ... ... ... бірнеше әліпбилерді дербес екі топқа бөлуді ұсынады: 1. Азиялық:
Енисей, Орхон, Талас алфавиттері; 2. ... Дон, ... ... Оңтүстік Енисей алфавиттері. Бір жүйеге кіретін әліпбилердің өзара
сабақтастығы жайлы «Әрбiр топтағы жазу ... ... ... және ... ... ... жақын әлiпбилiк жұптар: дон – кубань, ашықтас ... ... ...... ... – талас» деп көрсетеді [37,36].
Кең байтақ аймақты мекендеген түркі ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне, ... ... ... байланысты жазу жүйелерінде ерекшеліктердің болуы
заңдылық. Соңғы жылдары Еуразия аймағының Шығыс Еуропа, Орта ... ... ... ескерткіштер ішінде, кейбір жекелеген ескерткіштерге
тән әліпби жүйелерінің анықталуы да осының ... ... ... мамандардың пікірінше бұл ескерткіштердегі жазулардың
түп-негізі ... ... ... ... ... және Орта ... кейбір жазу жүйелерін Орхон-Енисей
әліпбиінің қалыптасу жолындағы локальді ... ... бір ғана ... ... мәселесi де жеткілікті дәрежеде негізделмеді. Өз
дәуірінде көне ... ... ... ... ... ... қағанаттың өзіндік мемлекеттік құрылымы болғаны тарихтан
белгілі. Сондықтан әрбір мемлекеттің жазу жүйелерінде де ... ... ... Әрбір мемлекет құрамындағы ру-тайпалардың бірыңғай этникалық
топтардан ... бір ... ... ру-тайпаның, басқа
мемлекеттер аумағында тұруы мүмкін екені де ақиқат. Сондықтан көне түркі
жазба ... ... ... ... ... ... ... дұрыс, бірақ қағанат құрамындағы билеуші тайпаның, басым
тайпаның ... ... ... ... Көне түркі жазба ескерткіштеріне
тән белгілердің бірі жазу ... әр ... ... ... және ... ... орналасу тәртібі де ... ... ... ен-таңба бітіг-тастың төменгі жағына орналастырылып, жазу
төменнен ... ... ... ... ... ен-таңба
ұстынның жоғарғы жағына орналасып, жазу жоғарыдан төменге бағытталады; ал
жоғарғы Енисей бойынан табылған ... жазу ... ... тас ... ... түссе, ен-таңба осы көлденең жазудың
астына орналасады. Мамандардың пiкiрi бойынша тас бетiне көлденең ... ... ... жазу әдiсi көне ... ... қойылған
құлпытастарға тән [42]. Аздаған диалектілік ерекшеліктері бар бір ғана
түркі тілінде жазылған көне ... ... ... ... ... ... мемлекетке қатыстылығын, сол ... ... ... әрі ... ... дүниетанымдық белгілерін көрсетсе
керек. Осыған орай әрбір көне ... ... жазу ... ... ... ... атқарған символдық ен-таңбаның
орналасу тәртібі қатаң сақталғанын бағамдауға болады.
Көне түркi тайпалық одақтарынан ... ... ... айрықша орын алатын элементтердiң бiрi де кезiнде ... ... ... ... ... ... ен-таңбалар. Шу бойынан табылған
балбал тастарда ... ... ... ... екi ... ... қос ... айқын сақталған. Таңбаның бiр сыңары халық
арасында «көсеу таңба», «әлiп таңба», «таяқ таңба», «оқ ... деп ... ... көлбей түскен тiк сызықтан тұратын қыпшақ, қаңлы, ысты рулары
таңбаларының бiр нұсқасы. Таңбаның ... ... – орта ... ... ... ... руларының таңбаларына ұқсас «қазан құлақ» таңба. Қазақ
дәстүрiнде кеңiнен сақталған ... ...... ... ... географиялық-аумақтық ерекшелiктерiн,
мифологиялық-дiни ... ... ... ... ... ... жүйе. Шу бойынан табылған жазба мұраларда
сақталған таңбаның ... ... ... ... ру ... ... де Талас, Шу ескерткiштерiнiң қазақтардың ата-бабаларына қатысы бар
екенiн меңзейдi. ... ... ... ... немесе шекаралас
өңiрден табылған көне жазбалардың тiлi жергiлiктi халық ... ... ... ... негiзгi дерек көзi ретiнде қарастырылуы ... ... ... ... қазақ халқының ата-бабалары өте ерте кездерден берi-
ақ қазiргi Қазақстан ... ... ... археологиялық деректер, ежелгi
тұрғындар қалдырған морфологиялық ... ... ... ... ... ... ерте темiр ғасырындағы байырғы тұрғындар ... қола ... ... ... ... ... [43,5]. ... Қазақстан аумағы мен шекаралас өңiрлерден
табылған көне түркi мұралардан басқа түркi халықтары ... ... алар ... мол ... Бұл Қазақстан жерiнен тас аймақтардан ... ... ... ... қатысы жоқ, немесе Қазақстан аумағынан
табылған ескерткiштердiң ... ... ғана ... пiкiр ... көне ... ... ... палеографиялық, лингвистикалық,
стильдік, жанрлық, хронологиялық тұрғыдан топтастыру өткен ғасырдың 60-шы
жылдарынан ... ... түсе ... ... Ескерткіштерді топтастыру
мәселесінде тарихшы С.Г.Кляшторный ұсынған, кейніннен лингвист А.Н.Кононов
мақұлдаған жеті топтан ... ... ... ... ... Бұл топтастыру
бойынша көне түркі жазба мұралары түркілер мекен еткен кең ... ... көне ... мен ... одақтарға қатысты қарастырылды: 1.
Батыс түрк қағанатына тән ескерткіштер (Орхон ескерткіштері): а) ... ... ... ... ... б) ... тауы маңынан табылған
ескерткіштер (ҮІІ-ҮІІІ ғғ.); 2. Қырғыз қағанатына ... ... ... Топқа Енисей өзенінің және оның салаларының төменгі
бойынша табылған ескерткіштер енгізіледі (Ү-ІХ ғасырлар ... 3. ... ... ... ... Құрыхан тайпалар одағына қатысты
қарастырылады (ҮІІІ-Х ғғ.); 4. Талас ... мен ... ... Бұл ... ... ... ... қарастырылады (ҮІ-ҮІІІ
ғғ.); 5. Монғолия аумағындағы Ұйғыр қағанатына тән Семиги және Қараболғасун
ескерткіштері (ҮІІІ-ІХ ғғ.); 6. Шығыс ... ... ... тән
ескерткіштер және турфан жазулары (ІХ-Х ғғ.); 7. Хазар қағанаты мен печенек
тайпаларына тән Шығыс Еуропадан табылған ескерткіштер ... ғғ.) ... ... ... ... ... мұрагерлерін мемлекеттік негізде
анықтау жайлы соңғы жылдары жаңаша пікірлер айтылып жүр. ... ... Көне ... ... ... әліпбиін ІІ Шығыс түрік
қағанаты, Ұйғыр қағанаты қолданса, Талас әліпбиін Қарлұқ ... ... ғана ... ... Тува ... ... ... әліпбиін
тарихта әлі беймәлім көне державалардың бірі тұтынуы ... ... ... «Достаточно разбираться в формах рун, чтобы при взгляде на любую
надпись, не читая ее, ... к ... ... ... еë грамотей» деген ойлары арқылы әрбiр түркi қағанатына тән ... ... ... [3,9]. ... ... ... ... эпиграфикасында қалыптасқан жағдай түркі тілдес бұлғарлардың Кубань
руникалық жазба ескерткіштеріне де ... ... ... руна ... Бұлғар мемлекетінде ислам діні үстемдік алып, араб әліпбиі қолданысқа
енгеннен кейін де Биляр тәрізді ірі ... ... ... ... деректерден белгілі. Көне түркілік ... ... ... ... көне ... ... тұрғыдан
бірізге түспеуі, олардың қазiргi түркi халықтары атауларына ... ... қай ... ... ... ... анықтауда
қиындықтар тудыруда. Көне түркі әліпбиінің Азиялық тобы үлгісімен жазылған
көне ... ... Лена ... бастап Орхон, Енисей өзендеріне, Жетісуға
дейін таралған. Көне ... ... ... ішіндегі оқылып,
аударылғаны, көне түркілердің мұрасы екені даусыз ... ... ... ... ... көне түркi жазба ескерткiштерiнiң
ғылыми әлемде алғаш танылып ... ... ... ... ... ... ой-пiкiрлер мен ғылыми тұжырымдарды саралай отырып, көне
жәдiгерлердiң зерттелуiн өзiндiк сипатымен, бағыт-бағдарымен, мән-маңызымен
ерекшеленетiн бiрнеше хронологиялық кезеңге бөлiп ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл кезең Ресей
патшалығының саясатына байланысты ... ... ... құпия жазулы көне мұраларға кездейсоқ тап ... ... ... ... ... көне ... мұраларды іздеп табу үшін
жоспарлы түрде арнайы экспедициялардың ... ... ... бойынан табылған құпия жазба ескерткіштердің біраз қоры жинақталып,
ендігі кезекте ... ... ... ... күн ... ... Үшiншi кезең (1893-1945 жылдар) құпия жазулардың сыры ашылып,
мұрагерлері анықталуымен, ... ... ... алға ... ... ... ... айқындалуымен, көне
түркі әліпбиінің шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... аралығын қамтитын төртiншi кезең көне түркі жазба
мұралары тілі бір жүйеге түсіріліп грамматикасының ... ... ... орта ... ... ... салыстырмалы-тарихи сипатта
кеңiнен зерттелуiмен ерекшеленеді.
5. Кеңестер Одағы құрамындағы ... ... ... ... нәтижесінде көне түркі мұраларын зерттеуде жаңа ... ... ... ... мен ... ... ... тұрғысынан зерделеу қолға алынды. Түркi
рунологиясының зерттелуiне үлес ... ұлы ... ... түркi топырағында жалғастыруға талпыныстар жасалуда.
1.1 Орхон, Енисей және ... ... ... тұрғыдан
зерттелуі
Орхон, Енисей, Талас жазба ескерткіштерін зерттеудің бастапқы кезеңі
негізінен рунологиялық, текстологиялық мақсаттарға, ... ... ... ... ... мәселелеріне арналса, таза
лингвистикалық тұрғыдан зерделеу, лексика-грамматикалық жүйесін ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы жылдарынан
басталады.
Көне түркі жазба мұраларының тілін зерттеудің көш ... ... ... ... ... ескерткіштерінің грамматикалық құрылымына
қатысты, кейбір аудармаларын ... ... ... ... Studien. І-ҮІ, СПб., ... 1909-1912 жылдар аралығында
жарияланды. Осы серия бойынша жарияланған ... ... к ... ... ... Gedanken zur ... der
alttürkischen Dialekte» (1911)) мақаласында көне ... ... ... ... Білгеқаған, Тоникуқ т.б. ескерткiштер тіліндегі ... ... ... негізінде көрсетіп, ескерткіштер
тіліндегі ортақ құрылымға, ... ... баса ... ... ... (Die ... Dialekt. 1911) атты мақаласында кейбір
жекелеген ескерткіштер тіліне грамматикалық сипаттамалар беріп, ... мен ... ... тілі ... көне түркі тілінің
диалектілеріне жіктеу жасайды. Осы ... ... ... А.Н.Кононов «... здесь же была ... ... ... ... ... ... которая до сих пор не
заменена ничем иным» деп көрсетедi [44,11]. ... ... көне ... ... ...... ... және аралас диалектілер
деп бөле отырып, солтүстік және ... ... ... ... ... ... мұрын жолды n, ņ
дыбыстарының ықпалымен ... сөз ... b > m ... (bän > män ... > maņa ... т.б.); ... ... барыс септігі (-ta, -tä, -da,
-de) мен шығыс септігі (-tïn, -tin, -dïn, -din) ... ... ... ... және ... ... ... мәнін -ta, -te, -da, -dä формасы беретінін көрсетеді.
Зерттеуші солтүстік диалектісін түрк-сир тілі деп танып, оған сол ... ... ... ... ... ... (сир ... қатысты айтылатыны зерттеу нәтижелерінен белгілі [45,153-164]).
В.В.Радловтың көне ... ... ... ... ... жүйесі,
морфологиялық құрылымы жайлы, көне түркі тілі мен қазіргі түркі тілдерінің
агглютинациялық ... ... шығу ... ... ... пікірлері
түркітану ғылымының ғылыми қағидаларына айналып, ... ... ... ... ... шығармашылығындағы Орхон-Енисей
жазбаларының тілі жайлы айтқан ой-тұжырымдарының маңыздылығы А.Н.Кононов,
А.С.Аманжолов, К.Ш.Хусайынов т.б. ... ... ... ... ... ... 44,11. 36,11-19. 46].
П.М.Мелиоранский «Күлтегін» ескерткіші тілінде ілік септігі жалғаулары
–γ, -g ... зат ... -nï, -ni ... ... ... байқаған зерттеуші. Ол -nï, -ni жалғауының ... ... ... ... кейін қалыптасқанына мән береді.
М.П.Мелиоранский көне түркі ... тілі ... ... тудырушы -sïra
жұрнағын сын есім тудырушы -sïz жұрнағымен байланыстырады: «qaγansïra
«лишаться кагана» – ... ... ... без ... ... ... из -cïзpa или р ... просто образовался из з» [47,37]. Бұл
жөнінде А.М.Щербак «Попытка П.М.Мелиоранского связать р с з и таким ... ... ... ротацизма (р > з), попытка, которую вскоре после
этого повторили Э.Н.Сетяля (в 1902) и З.Гомбоц (в 1912), ... ... ... ... ... дей отырып, ғалымның
осы пікірі бұрын да, қазір де лайықты бағасын алмай келе жатқанына ... [48, 31]. ... көне ... ... тілі ... пікірлерінің бірі қазіргі синкретикалық жұптардың табиғаты ... «... ... ... на ... и именные не было так строго
проведено в турецком ... как ... [47,98] ... ... көне ... жазбалары тілінің фонетикалық жүйесі,
лексика-грамматикалық құрылымы жайлы ... ... ... ... ... ... ... болған еңбектердің бірі.
Д.М.Насилов «В детальном изучении ... ... ... ... одну из ... ... сравнительно-
исторической грамматики тюркских языков» [49,64] ... ... ... қазіргі түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасының түп қазығы
көне түркі жазбаларының тілі болуы ... ... ... ... ... Талас жазбаларының тілі туралы арнайы
зерттеу жүргізбегенімен ескерткіштер тілінің ерекшелігін терең ... ... ... орта ... ... тілін зерттеу барысында,
түркі тілдерінің классификациясын жасауда көрсетіп кеткен ғалым. Ол түркі
тілдерін жіктеуде ... тіл ... ... ... ... ... ... фонетикалық белгілерін жіктеудің басты критерийі
ретінде қолданады [50,77-97]. Осы ... алып ... ... жазбаларының тілін түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы
грамматикасында қолданудың методологиялық қырларын жетілдіруге үлес ... ... ... ... ... жазбалары мен ұйғыр
ескерткіштері тілінің жақындығын ... ... ... ... Ол ... енисейско-орхонской и уйгурской письменности не
дают, по-моему, ... ... в ... существования основных
различий между языками этих двух письменностей, и я потому не склонен ... эти ... дей ... ... ... ... ... барын да жоққа шығармайды [50,80]. Түркi тiлдерi ҮIII ғасырдан
берi тұрақтылығын сақтап келе ... баса ... ... ... ... ... ... басқа түркi тiлдерiн бiр ғана тiлдiң диалектiлерi мен
говорлары деңгейiнде қарастыруға да болатынын көрсетедi [50,58].
Орхон-Енисей және ... ... ... ... ... ... басталады. С.Е.Маловтың қажырлы еңбегінің
нәтижесінде көне түркі тілінің ... ... ... Көне ... ... ... мен ... ерекше еңбек сіңірген
С.Е.Малов көптеген мақалалары мен көне түркі тілінің грамматикасын түзуге
бағытталған көлемді ... ... ... ... ... ... конструкциясы жайлы ой-пікірлерін
жариялап отырды. ... ... ... ... ... и ... атты еңбегiнде ескерткiштер тiлiнiң фонетикалық
жүйесiне талдаулар ... ... ... ... ... ... морфема жiгiндегi lt, nt, nč үндi – ... ... γ, g ... ... көне құбылыстар ретiнде қарастырса
[9,5-7], «Енисейская ... ... ... и ... ... ... жаңартылған ескерткіш мәтіндерін берумен қатар
көне түркі тілінің фонетикалық жүйесі, морфологиялық құрылымы, ... ... ... Ол ... ... ... ... дыбыс сәйкестіктері арқылы (biņ ~ bïņ,
adïraltïm ~ adïrïltim т.б.) ... ... ... ... ... морфема деңгейінде де мысалдар негізінде айқындап береді [35,62].
Ал келесi монографиясында Талас, Шу ... ... ... ... ... ... табылған көне мұралардың тiлiмен салыстыра
отырып, көне түркi тiлiнiң диалектiлiк ерекшелiктерi ... ... ... ... көне ... жазба ескерткіштерінің тілі жайлы зерттеулері
немесе тікелей басшылығымен жүргізген зерттеулер көне түркi ескерткіштері
тілі деректерін жинақтап, ... ... оның ... ... ... дыбыстардың қолданыс ерекшеліктерін, комбинаторлық
өзгерістерін, лексикалық жүйесіндегі лексикалық сәйкестіктерді, лексикалық-
тақырыптық топтардың (топонимдер, этнонимдер, ... ... ... мен айырмашылықтарын, грамматикалық құрылымы бойынша сөз таптары
мен олардың ... ... ... ... септеу категорияларының
жасалуы мен қолданысын қазіргі түркі тілдерін ... ... ... ескертіштері тілінің ортақ грамматикасын сомдап беруімен,
сөздiгiн ... ... [51. 32. ... ... ... памятников» атты еңбегінде ауқымды
тілдік деректер негізінде Орхон-Енисей ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер көп бара бермеген
ескерткіштер тілінің синтаксистік құрылымы, ... ... ... ... ... ... ... орын тәртібі мен ойды
жеткізудегі қызметіне ерекше мән беруімен ерекшеленеді [55]. Көне ... тілі ... ... ... ... көне ... тілінің
грамматикалық құрылымының жүйеленуіне елеулі қызмет еткен ғалымдардың бірі
– Э.Р.Тенишев көне түркі жазба ... ... ... тілдеріне
қатыс-дәрежесі әр түрлі екенін ескерте отырып, «түркi жазбаларының ... ... ... ... бола ... ... ... «Түркi тiлдерiнiң тарихы тым тереңнен басталатынын, түркi тайпалары
руника жазуын пайдаланған ... көп ... ... ... тiлдi қолданғанын меңзеген ғалым «С появлением у ... ... ... ... в ... мере уже ... права литературной нормы, получивший сильную общественную опору ... ... в ... с ... ... ... деген тұжырымға келедi. ҮІІ-ІХ ғасырдағы көне түркі жазба
ескерткіштерінің тілін оғыз, ұйғыр, қырғыз, ... ... да көне ... бірдей қолданған әдеби қалыпқа түскен тіл ретінде қарастырған
ғалым, әр тайпаның ... ... бар ... тілі ... ... ... мен қыпшақтар j – тiлдi, ұйғырлар d – тiлдi, қырғыздар z
– тiлдi» [55,165].
Көне ... ... ... тiлiнде көне оғыз, көне қырғыз, көне
ұйғыр тiлдерiнiң ықпалы сақталғанын ... ... ... көне оғыз және көне қырғыз тiлдерiмен байланыстырса, ... ... ... көне ... тiлiн n ... және ... жiктейдi ... ... көне ... де, көне ... ескерткiштерiнде де Орта Азияда жүздеген
жыл бойы қолданылған бiртұтас түркi тiлi ... деп ... ... тiл» ... ... бiр ... шарттылық сипатта қолданылғанын
ескерте отырып, тiлдiк ерекшелiктер көне оғыз, көне ... ... ғана ... бiр ... ... де ... айтады [57,26].
Ескерткiштер тiлiнiң грамматикасын түзу барысында көне ... ... ... ... бiр ... етiстiк – есiм омонимиясы,
сөзжасамдық фонетикалық тәсiлi тәрiздi ... ... ... ... зерттеушi А.Н.Кононов болды. Көне түркi түбiрiнiң
ең шағын тұлғасы дауысты, ...... ...... ... тұратындығын көрсеткен ғалым, қазiргi түркi
тiлдерiне кеңiнен таралған дауыссыз – ...... ... үш ... ... ... Б.М.Юнусалиев тәрiздi
белгiлi түркологтар негiзiн қалаған грамматикалық синкретизм немесе
етiстiк – есiм ... ... ... ... ... ... ... дауыссызды қосымша морфема ретiнде таныған
зерттеушi өз ойын «... морфологический анализ в большинстве случаев
определяет третий элемент (т.е. ... ... как ... (при ... ... или как ... аффикс
(при именных корнях)» [2,76] деп көрсетедi. Ғалым пiкiрiнiң негiздiлiгiн
айғақтайтын бiр буынды түбiрлердiң iштей компоненттерге ыдырау
мүмкiндiгiн дәйектейтiн тiлдiк ... қоры ... ... ... ... ... ... сипаты, қызметiне қарай етiстiк
категориясына немесе есiм сөз тудырушы аффикске жiктелуi мамандар
тарапынан толық қолдау тапқан жоқ.
Көне түркі мұраларының тілі ... ... ... ... ... ғалымдарының
бірі – С.Аманжолов. Ғалым 1958 жылы Шығыстанушылардың І Бүкілодақтық ғылыми
конференциясында жасаған ... көне ... руна ... жазылған лингвистикалық мұралардың жоқтығын ескерте отырып, ҮII-ІХ
ғасыр ... тiлi ... – тіл ... барлық түркі тілдері жайлы
тарихи-салыстырмалы зерттеулердің тіні, арқауы қызметін атқаруы қажеттігін
меңзейді. ... ... ... ... деп: t ≈ z ≈ ... орнына d дауыссызының қолданылуын (адақ – нога, ... ... едгү – ... ... – хвост, адғыр – жеребец, күдегү – зять);
-dï қосымшасының -tï/-ti ... ... ... ...
взял, келті/келді – пришел, шел; берті/берді – дал); етістіктің бұйрық
райының ... ... ... (өлүр – убей, умертви; олур – сиди,
садись); сөз соңындағы және сөз ... ғ/г ... (тағ – ... еліг – ... азығ – ... ... адығ ... өгүр – стадо, табун; қайғуқ – лодка, мүгүз – рога т.д.); ... ... ... ... ... ... да ... лексикалық
ерекшеліктерді септік жалғауларындағы өзгешеліктерді ... ... ... өз ... ... s ≈ t, s ≈ š, q ≈ γ, k ≈ g,
d ≈ t, m ≈ b, q ≈ d ... ... ... Аталған ерекшеліктер
негізінде көне түркі ескерткіштер ... ... ... ... ... ... «Я ... что древнетюркские памятники отражают,
действительно, племенной язык многих тюркских племен, но я не отрицаю, ... ... ... ... ... ... различия» [58,131-
133].
ҮІІ-ІХ ғасыр көне түркі ескерткіштерінің тілін зерттеуде қазақ ... ... ... Бүкіл шығармашылығы көне түркі мұраларының тілін
зерттеуге арналған ғалымның бірнеше мақалалары, «Язык орхонского памятника
Бильгекаган» (А., 1956), ... ... (А., 1995), ... ... ... тілі» (А., 2000) т.б. тәрізді көлемді еңбектері
түркология ғылымына қосылған ... үлес ... ... ... ... жазбалары мәтінінiң қазақ тіліндегi лингвистикалық аудармасын жасаған
әрі көне түркі тілі мен қазақ тілінің сөздігін түзген, көне түркі ... ... ... жазған тұңғыш ғалым [62. 63]. ... ... ... ерекшеліктерді саралап, сөз құрамына
морфологиялық талдаулар жасау арқылы туынды ... ... ... ... зат ... ... топтарға жіктеп
көрсетуі түркі тілдерінің тарихи лексикологиясы мен тарихи ... ... ... ... ... ... рунологиясы тарихында өзiндiк орны бар ... ... ... тек ... ... көне ... оқып,
транслитерациялау, аудару, жазудың генезисін ... ... ... ... ғана ... көне ... тілі деректері негізінде жалпы
түркі тілдерінің тарихи грамматикасының күрделі теориялық ... ... ... тілінің диалектілік ерекшеліктері туралы тұжырымдарымен, сөз
этимологиясын ашудағы дәйекті ой-пікірлерімен де ... [5. 7. 36. ... ... ... ... ... жүйесін жан-жақты зерттеген
А.Есенқұловтың [62], есiм сөз тiркестерiн, ... ... ... ... ... ... ... [63] еңбектерi, Қ.Өмірәлиевтің
[64], М.Томановтың, Ә.Құрышжановтың [65], Т.Қордабаев [66] т.б. ... ... көне ... ... ... тілі ... әр ... ой-пікірлері ескерткiштер тiлi мен қазақ тiлiн салыстыра зерттеудiң
теориялық-әдiснамалық негiзiн қалыптастырып, түркiтану ... ... үлес ... көне ... ... ... ... кеңiнен
зерттелуi өткен ғасырдың 50-90 жылдары аралығына сәйкес ... Осы ... ... ... ... ... ... жөнiнде, қазiргi
түркi тiлдерiне қатыс-дәрежесi, сабақтастығы жөнiнде бiрнеше ... [67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79.], ... мен iрi ... жазылды.
Көне мұралар тiлi жайлы соңғы жылдары жазылған ... ... ... ... ... Орхон
түркiлерi мен якут ... ... ... ... ... талдауға бағытталған еңбекте Г.Г.Левин
ескерткiштер тiлi мен ... якут ... ... ... ... ... берсе [80], көне түркi ономастикасын ... ... ... ... ... ... мен мағыналық
модельдерiн ... ... [81]. ... ... ... ... оқу барысында ескерткiш мәтiндерiнiң аудармаларын
жетiлдiрiп, көне түркiлердiң алфавит түзу тәжiрибесi, көне ... ... ... ... соны ... ... [82. 85].
Орхон, Енисей ескерткiштерi мен ... ... ... лексика-семантикалық сабақтастығы, семантикалық деривациясы
жайлы тың тұжырымдарды, жаңа этимологиялық талдауларды Ш.Ш.Жалмахановтың
[83], кейбiр түркiлiк өлi ... ... ... ... пiкiрлердi
қазақ тiлiндегi түркi негiздi аффикстердiң тарихи ... ... [84] ... ... ... тiл бiлiмiнде көне
ескерткiштер мен қазақ ... ... ... ... ... ... [85] т.б. ... атауға болады.
Руна жазулы көне түркі ескерткіштері алғаш оқыла бастағанынан бері ҮІІ-
ІХ ғасыр мұралары тіліндегі диалектілік ерекшеліктердің сыр-сипаты ... ... ... ... ... өзінің 1911 жылы
жаряланған «Древнетюркские диалекты» атты ... көне ... ... ... диалект, солтүстік диалект және аралас
диалект деп үш ... ... ... ... ... ... ... ұстанып, В.В.Радлов жіктемесін ХІ ғасыр түркілері тілінің
ерекшеліктерін көрсеткен М.Қашқаридың ... ... ... ... ... ... сондай-ақ басқа да орта ғасыр
ескерткіштерінің тілінің ерекшеліктері де ескеріледі.
Н.А.Баскаков көне ... ... ... ... сөз ... сөз ... t ≈ d ≈ z ≈ j сәйкестіктерін
негізге алып [86] ... ... ... сөз ... n ≈ j ... 23-26], ... сөз ... е(э) ≈ і сәйкестігіне [52, 24-25]
сүйенеді.
А.Аманжолов көне түркі ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... ... қорыта отырып, «Көне түркi
ескерткiштерi тiлiндегi жекелеген ... ... ... ... ... ... диалектiлердiң ықпалына ғана
байланысты емес ... ... өзек ... негiзгi диалектiнiң
динамикалық дамуына да қатысты болуы мүмкiндiгiн» айтады және көне ... ... ... ... ... диалектикалық тұрғыдан
жіктеу белгілі бір дәрежеде долбар күйінде қалатынын ескертеді ... ... ... тілі ... тілдерінің генеалогиялық
және тарихи жіктемелерінде түркі тілдерінің Д – ... ... ... ... ... тобына [50,77], Солтүстік Сібір тобындағы тілдерімен
байланысты ... ... және ... ... ... Азия топшасына
[88,195-200], ұйғыр-оғыз тілдерінің ұйғыр-тукюй тобына [56,230-232. 89,18-
19], көне түркі тілдеріне (С.Е.Малов) [9,90] ... ... ... ... көне оғыз ... ... оңтүстік
түркі тілдерінің тегі деп тек генетикалық принцип бойынша қарастыруға қарсы
Э.Р.Тенишев «Язык рунических надписей есть ... ... ... ... ... первый литературный вариант в истории
тюркских языков» деген қорытындыға келедi [55,170]. Ескерткіштер тіліндегі
дәстүрлі стилистикалық құрылымдардың молдығына сүйенген ... көне ... ... ... ... ... ... ғасыр бұрын-ақ осы тілдің өмір
сүргенін, ол көне түркілер дәуірінде жоғарғы әлеуметтік топтар ... ... ... ада ... ... тіл болғанын,
Күлтегін және Білгеқаған ескерткіштері мәтінінде аздаған ... ... ... ықпалына, жеке стилінің, мектебінің, жазу
мәнерінің ерекшелігіне ... ... ... Ал Енисей
ескерткіштерін әлеуметтік топтардың барлығы тұтынуына орай, оның ... кең ... ... ... ... ... ажыратуға
болады» деген пікірлерге келісетінін білдіреді және Орхон ескерткіштерін
де, Енисей ескерткіштерін де бір ... ... ... ... ... екінші койне ретінде қарастырады [55, ... ... көне ... ... жекелеген көне
тайпаларға тиісті жіктеуге қарсы болғанымен Орхон-Енисей ескерткіштері
тілін тұтастай алып ... ... ... ... жоққа
шығармайтынын байқаймыз. Көне ... ... тiлiн ... ... ... өте күрделі мәселе екені белгілі. Қазір
қолданылмайтын көне дәуірлерден жеткен жазба мұралар арқылы сол ... ... дәл ... беру ... емес. Жазу мәдениетінің
бастапқы кезеңінде белгілі бір тіл иелері графикалық таңбалар ... ... ... ... дәл ... ... сөздер мен форманттарды
жазуда ауытқушылықтар кездесіп жатады. Көне ... ... ... ... ... ... те, жазудың қатаң принциптері толық орныға қоймағанын
байқау қиын ... бұл ... ... ... да әсер ... әрі ... ... жазу емес, мүлт кетсе түзеу де қиын.
Алғашқы жазу үлгілерінің орфографиялық ... ... сол ... ... ... жүйесі дамуынан әрдайым кеш жүретіні анықталған мәселе.
Жазба тiлдiң ... ... ... кезеңi мен сол дәуiрдегi ауызекi
тiл арасындағы қайшылықты Гузев В.Г. «... ... ... ... дамуынан кешеуiлдеп жүредi; жазба тiл мен фонетика арасындағы
байланыс ... жазу ... ... дәл бере ... ... Бұл
көне ескерткiштер тiлiн тарихи-фонетикалық тұрғыдан ... ... ... » ... деген ойлары арқылы бiлдiредi. Сөзді
жазу оның фонемалық ... да әсер ... ... көне жазбаларды басқа
тіл иесі немесе сол тіл иесiнiң ... ... ... ... тұлғасындағы фонеманы ғана таниды, ал фонеманың варианттарын
анықтау өте қиын, тарихқа, рунологияның принциптері мен тіл ... ғана ... ... ... Бұл ... көне тіл иелерінің
қазіргі мұрагерлерінің немесе сол тілдерді жетік меңгерген, көне халықтың
қазіргі ... ... ... ... ... ... да маңызды. Қазіргі көне түркі жазба ескерткіштері мәтінін
оқудағы зерттеушілер арасында пікірталас ... ... ... ... транслитерациялаған жекелеген сөздердің, кейбір сөздердің
аударылуында да ... ... бір ... де ... ... Қ.Сартқожаұлының көрсетуі бойынша бір ғана Мойун-Чур
ескерткішінің мәтінінде 156 қате бар ... ... көне ... ең ... ... В.Томсен көне түркілік qon «қой» сөзін j
тұлғасымен qoj деп оқығанын, одан кейін В.Радлов n (nij) ... ... ... ... ... ... еніп кеткенін, дұрысы j тұлғасы екенін
айтады. Егер ғалымның пікірі толық дәлелденіп, ... ... ... ... онда осы бір ... өзі ... тілдерін көне түркі жазба
ескерткіштерінен алшақ қарауға негіз болғанын көреміз. ... ... ... табу аса ұқыптылық пен байыптылықты қажет етеді.
Көне түркі жазбаларының көпшілігін шағын немесе тым ... ... да ... ... ... дәл ... ... түседi.
Енисей бойынан табылған қысқа мәтінді ескерткіштерді оқудың күрделігі жайлы
И.В.Кармушин «Енисей жазбаларының трафареттiлiгiне тән ... ... ... ... ... ... тым ... мәтiнде бұрын
қолданылмаған сөздердi өте қысқа контекс аясында оқу да, түсiну де қиын,
интуицияға ... ... көп ... ... ... ... деп жазады [92,165].
Талас, Ертіс, Іле ескерткіштері құрамында кездесетін бір сөзден, сөз
тіркестерінен немесе бір ... ... ... да ... Мұндай
шағын жазбалар көбіне бұйымдарға бедерленген. Жиі ... ... ... де ... Енисей жазбаларының ішінде де оқылуы немесе
аударылуы әлі толық мойындалмаған, бірізге түспеген мұралар ... ... ... ... ... ІІ Е. 6 ... Küni ... тіріг» антропонимінің ер адам есімі немесе әйел адам есімі екені
ажыратылмағандықтан ... ... ... ... екі ... ... ... С.Е.Малов, А.Аманжолов ер адамның атын ... ... ... ... 5,115-116], И.В.Кармушин Küni
tirig ... ... ... küni ... ... тек ... қойылатынын айтады және өз пікірін М.Қашқари
еңбегінде тіркелген küni лексемасының «бір еркектің әйелдерінің ... ... ... ... бойынша); «екінші әйел» (С.Муталибовтың
аудармасы бойынша) мағыналарын, «тұтқын әйелдердің бір-біріне ... ... ... ... ... ... бойынша)
мәндері арқылы дәйектейді [92,169]. Соның ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп кеткен.
Көне жазба ескерткіштерін лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... бiрi де ... ... ... Көне ... тілі мен көне қыпшақ, қазіргі қыпшақ ... ... ... негізі
Көне түркі тайпаларының бірі қыпшақтар жайлы алғашқы дерек ҮІІІ ғасырдың
орта тұсында орнатылған Елетміш Білге қағанға ... ... ... ІХ-Х ... ... ... ақпарат беретін жазба
мұралардың кездеспеуі қыпшақтар тарихын ІХ ғасырдан ... ... ... 744 жылы ... Мойун-Чур ескерткішінде көрсетілгендей түрік-
қыпшақтар ... елу жыл ... ... ... ... ... 695 жылдарға сәйкес келеді, яғни ҮІІ ғасырдың соңында-ақ ... ... ... ішіндегі дербес те беделді ірі тайпалардың бірі
болғанын көреміз. Ескерткіш тіліндегі түрк-қыпшақ этнонимдерінің ... ... ... ... ... ... қыпшақ этнонимдерін қос сөз
түрінде оқу түркі грамматикасына қайшы ... ... ... не ... случаев слияния или отождествления в унитарном написании
двух этнонимов ...» деп, түрктер мен қыпшақтар түрінде оқуды дұрыс ... ... ... ... ... саяси бірлестігі (Дешті Қыпшақ)
қуатты мемлекетке айналып, ортақ тіл ретінде ... тілі ... ... ... А.Зайончковский ХІІІ ғасырда түрк, қыпшақ этнонимдері
қатар қолданылып, кейде бірінің ... бірі келе ... ... [93. ... ҮІІІ ... ескерткіші Мойун-Чур ... да ... ... ... болуы, олардың синонимдік жұп құрап,
бірінің орнына бірі айтыла беруі ҮІІ ... ... ... ... қыпшақтар жайлы тағы бір ... араб ... ... «Китаб ал масалик уал мамалик» атты еңбегінде кездеседі.
С.М.Ақынжановтың көрсетуi бойынша «бұл ... ... ... ... ... ... ХI-ХҮ ғасыр аралығындағы қыпшақ тiлiнiң ... ... мол ... ... қоры ... ... ... iшiнде қыпшақ
тiлiнiң табиғатын терең ... ... ... еңбектер де бар. Орта ғасыр ... ... ... оқу, ... тiлiн ... мәселелерiнiң
көш басында Г.Ю.Клапрот, В.В.Радлов, ... ... ұлы ... ... ... ... одан кейiнгi кезеңде орта
ғасыр ... ... ... ... ... ... Э.Фазылов, А.М.Щербак, Ә.Құрышжанов.
Б.Сағындықұлы, А.Ибатов, Ә.Керiмов, ... ... ... ... ... байланысты. Аталған мәселе бойынша еңбек ... ... буын ... ... ... ... ... еңбегiн атауға болады.
Қыпшақ тілінің ерекшеліктері жайлы алғашқы әрі жан-жақты ... ... ... ... лингвисі М.Қашқаридың «Диуани лұғат ит-түрк»
шығармасында берілгенi ... ... ... Румға жақын
орналасқан тайпаларға жатқызады және таза ... ... ғана ... ... айтады. М.Қашқари еңбегінде отызға жуық түркi ... ... ... ... ... қыпшақ, арғу, беженек,
түрк, йемек, сувар, ... ... ... қырқыз, тоғси, чiгiл т.б.)
мысалдар келтiрiлiп, бiрнеше дыбыс сәйкестiктерi сөз ... j ≈ ... juγdu, ... мен ... žuγdu ... сөз соңындағы j ≈ ... quj, ... qun ... сөз басындағы m ≈ b, түрiктер män, ... ... bän ... сөздiң барлық шенiнде t ≈ d, түрiктер täυä,
оғыздар däυä «түйе», түрiктер utu, ... ud ... ... ... ... jiktä, buktä ... «бәкi»; сөз соңындағы p ≈ b ≈ υ ≈ w,
түрiктер aυ, ... мен ... ... ... аυ, ab, aw «үй»; сөз
ортасындағы dz ≈ z ≈ j, ... ... ... ... ... қай, жумыл
тайпалары qajïn, басқалар qazin «қайың», түрiктер adzaq, қыпшақ, ямақ,
сувар, ... azaq ... s ≈ š, q ≈ k ... a ... h ... ... γ, g, q, č ... түсiп қалуы тәрiздi
басқа да фонетикалық заңдылықтар көрсетiледi (МҚ I, 64, 66, ... ... ... ... ... ... ХІ ... қыпшақтары
тіліндегі басты ерекшелік сөз басында j фонемасының орнына ž дыбысының; ... d, z ... ... j ... ... сөз ... дауыстылар алдындағы j фонемасының түсіп қалып, ï, i дыбыстарымен
айтылуы, сөз ортасында š/č ... сөз ... γ/g ... ... (барлық жағдайда емес) екеніне көз жеткіземіз.
«Диуани лұғат ит-түрк» тіліндегі деректерге ... ... ... ... dž, ž дыбыстарының, сөз басындағы және сөз ортасындағы қатаң
t-ның қолданылуы, тiл алды d-ның сөз ... тiл ... ... j-ге
ауысуы, тiл арты ұяң дыбыс γ-ның сөз ортасында ... ... ХI ... ... ... төл ... ... болып табылатынын» және
осы ... ... ... ... ... тірі ... ... ноғай, қырғыз) басқа жүйедегі тілдерден ажырататынын көрсетеді
[95,246]. Ескi қыпшақ тiлiндегi бұл ... ... ... ... ... ... ... негiзi сол кезеңде-ақ қалыптаса бастағанын
бiлдiредi. Ескi қыпшақ тiлiне тән белгiлер қазiргi ... ... ... ... ... j қаз., ... қыр. тiлдерiнде ž дыбысына ауысса,
құм., ноғ., башқ., қар. ... j ... ... žïl ≈ jïl ... ≈ jel «ветер», žïl(ï) ≈ jïl(ï) ... т.б.; сөз ... ... ... қалуы қар. igit «джигит» (Құрыш., 129), қырғ. ïj(loo)
«плакать» (РКС, ІІ, 299), ... ... ... ez «латунь»
(БРРБУС, 23), er(tu) «рвать» (ТРС, 146) тiлдерiнде кездеседi; инлаут d, z,
γ, g дыбыстарының сақталуы ... ... өз ... де ... белгiлi:
izgi ≈ ijgi, adaqta ≈ ajaqta, žujrik ≈ žugir, ulï ≈ ulγaju, soj ≈ ... ... ... ... ... ... ... жазба тiлi, қыпшақ, печенек, йемек, ... ... орта ... орта ... ... ... ... тiлiнiң компонентiн
құраса, шағатай ұлысы кезеңiнде көп ... ... тiлi ... ... ие ... ... [96,36]. Бұл өзара ыдырай бастаған түркi
диалектiлерiнiң ... ... ... ... ... меңзейдi.
1090-1110 жылдар қыпшақтардың дәуiрлеу кезеңi саналады [97,151].
М.Қашқари өз мысалдарында оғыз тілінен кейінгі ... ... ... тілінің
деректерін мол қамтуы, қыпшақ тілінің де ... ... ... ... ... ... ... тілін өзіндік
ерекшеліктері бар дербес тіл ретінде қарастырған ... Бұл ... ... тiлi де ... ... қамтығанын есте ұстау қажет.
ХІІ ғасырда Дешті Қыпшақ құрамына енетін Орта Азияда жазылған ... ... ... сол ... ... ... де ... жай-күйiн
сипаттайтын оғыз-қыпшақ тiлiнде жазылған тiлдiк дерек ретiнде белгiлi.
Э.Н.Наджип орта ғасырлық ... ... ... ... ... Баласағұнның «Қутадғу білік» (1069 ж.) дастанының тілін д – ... ... ... тілі деп таныса, Ахмед ... ... ... негізінде қыпшақ тілі жатқанын әрі оғыз тілі мен ... ... ... ... қарлұқ-ұйғыр тілін ықпалына ұшырағанын
көрсетедi [98,5-6]. ... ... ... ... ... ... дәстүрінен бастау алған, дербес оғыз-қыпшақ тілі ретiнде
таниды ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі деректерімен салыстыра отырып, ескерткіштің
қыпшақ-оғыздық тегін қолдайтынын айтады және «Яссауи хикметтерінің ... мен ... ... бір ғана ... ... ... бір ғана қыпшақтық немесе оғұздық, я болмаса ... ... ... өзге де ... ... ескерткіштері сияқты, бұлардың
барлығының да үлгілері (бірліктері, ... орын ... ... ... ... ... оның ішінде j-тобына жататын тіл» деген
қорытындыға келеді [100,110]. ХІҮ ... ... ... «Жүсіп-Зылиха»
дастанының тілі де Ахмед Иассауидің «Диуани Хикметінің» тіліне жақын, ал
Рабғузидың ... сул ... ... ... ... ... ХҮ ғасырдағы Атаи, Саккаки, Лутфи, Амири, Гадаи, Сади Ахмед, Ходжани,
Хайдар ... ... ... ... ... т.б. ... мен сөз
зергерлерінің еңбектерінде қолданылған орта азиялық j – ... ... ... ... және ... ... ... шағатай жазба тіліне арқау болған тілдер қатарында ... ... ... ... ... ... z-тілінің j-тіліне ауысу
процесі жайлы Ә.Наджип «... во ... ... ХІҮ в. ... ... ... ... ... в Средней Азии окончательно отмирает, уступая
свое ... ... со ... ... количеством арабских и персидских
элементов» [98,17] деген тұжырым жасайды. ХІІІ ... соңы мен ... ... қыпшақ мұрасы «Кодекс Куманикус» тілінің ерекшелігі
жайлы да ... ... бар ... ... ... ... құрамында
бірнеше тайпалар топтасқандықтан ескерткіш ... ... ... ... Сол ... көне ... ... қазіргі тілдерге қатысын анықтау бағытында айтылған алғашқы пікірлер
ХІХ ғасырдың соңында-ақ жариялана бастады. ... ... ... ... ... ... байланыстырса,
А.Н.Самойлович құмық, қарашай-балқар тілдерімен жақындықта қарастырады
[50,191-194]. Кейінгі зерттеушілерден ... ... ... қыпшақ тілдерінің белгілерімен (тав «гора», тув «родится») қатар
оғыз тілінің элементтері де (тағ «гора», ... ... ... ... ... тілі ... тілі деп таниды, ескерткіш тілін қазіргі
қарайым, қарашай-балқар, құмық, қырым татарлары тілдерімен және ... ... бір ... ... өз ... ... ... ескерткіш тілінде қайталанып отыруымен түсіндіреді [56,272-
275].
Т.И.Грунин армян-құман тілі мен Кодекс ... ... ... А.Н.Гарковец те осы пікірді қолдай отырып, ... ... мен ... ... ... тiлiн ... дiни-этникалық
топтардың тiлдiк ерекшелiктерi көрiнiс беретiн, негiзiнде қырым татар ... оған туыс ... ... ... оғыз ... ... қыпшақ-оғыздық диалектiлер кешенiн құрайтын күрделi тiл
ретiнде қарастырады» ... ... ... ... ... ... ... А.фон
Габеннің, В.Бангтың, Ж.Денидің т.б. кеңестік ғалымдардың «Куманикус» туралы
айтқан пікірлерін қорыта ... М.А. ... «j ~ x ~ t ~ š ~ ... ... армян-куман тiлiне және қарайым тiлiнiң таракай
диалектiсiне; j (кейде ž) ~ k ~ t ~ š ~ c ... көне ... ... ... ... ... ... тiлiне; j ~ k (кейде x) ~ t
(кейде d) ~ š ~ č диалектiсiн ескi ... ... және ... ... ... j ~ k ~ t ~ s ~ č ... ... ноғай тiлдерiне сәйкес» деген [103,70] қорытындыға келуi
«Куманикус» тiлiндегi дыбыстық ерекшелiктердiң ... ... ... ... ... топшасындағы тiлдерде абсолюттi
түрде жiктелмеуiне, сәйкестiктердiң көрiнiс беруi жеке бiр ... ғана ... ... ... де тән ... ... байланысты. Бұл қыпшақ
тiлдерiн iштей жiктеудiң өзiнде шарттылықтың ... ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ,
қарақалпақ, ноғай тілдеріне жақын екенін ... 1941 жылы ... ... ... ... атты ... ... [104,97]. Ғалым
пікірінің негізділігін Ә.Құрышжанов ескерткіш тіліндегі септік жалғауларын
қазақ ... ... ... ... ... ... береді
[105,4]. Н.Сауранбаев ескерткіш тіліндегі басты ерекшеліктердің бірі сөз
соңындағы š дыбысының s дыбысымен қолданылуы, тіл арты γ ... ... және сөз ... ... ... жайлы айта келе «... «Codex
Cumanicus» тiлiнде соңғы š-ның ... s-ның ... ... ... ... ретiнде көрiнiс бередi. Š дыбысымен сөйлейтiн (шокающий) басқа
түркi тiлдерiне қарағанда бұл құжаттың тiлi s-мен ... ... ... (käs «кес», kaska «қысқа», is «iс», hais «қайыс», kus
«құс», kisi «кiсi», masa ... т.б.). ... «Codex ... ... қыры оны ... ... тiлiмен жақындатып қана қоймайды, олардың
туыстығын бiлдiредi» [95,247] деген ойы арқылы «Кодекс» тiлi мен қазақ ... ... ... ... ... ... ескерткiшi тілінде оғыз элементтері кездескенімен, негізінен
қыпшақ тілінің белгілерін сақтаған мұра ... ... ... ... тілі мен ... қыпшақ тілдерінің арасын жалғастыратын алтын
көпір екені қазір дау тудырмайды.
Орта ғасыр ескерткіші «Китаб би меджму-у ... ... уа ... ... уа ... (Түрiк-араб сөздiгi) сөздігінде таза түркі немесе түркі-
қыпшақ және ... ... ... ... ... ... немесе түркі-
қыпшақ тілі ретінде қыпшақ тілін атайды [106,16]. Осы ескерткіштің тілін
кезінде П.М.Мелиоранский де «Кодекс ... ... ... қыпшақ тілінің
мұрасы ретінде қарастырғаны белгiлi. Мамлюктер елiнде 1245 жылдары жазылған
«Түрк араб сөздiгiнде» қазiргi ... ... тән ... белгiлер
ауқымды. Ескерткiш тiлiн арнайы зерттеген Ә.Құрышжанов шығарма тiлi ... ... ... ... ... қыпшақ тiлдерiне
қатысын бiлдiретiн аналогтық тұлғалар көне түркi ... ... ... ... ... де молынан сақталғанын көрсете отырып, «язык
словаря почти сливается с общим ... ... всех ... ... ... ... ... қорытындыға келедi [106, 68].
Көне қыпшақ тілінің негізгі ерекшеліктері қазіргі қыпшақ тілдерінде оның
ішінде қазақ тілі мен ... ... ... жайлы С.Е.Малов «...
можно найти сведения о переходах и чередованиях č // š, так ... ... по ... к ... языку...» дей отырып,
Египетте ХІІІ-ХҮ ... ... ... ... ... ... ... грамматиканың тілдік негізінде Дешті Қыпшақ ... ... ... бір бөлігін мекен етуші ... ... ... ... č ... ... ... диалектілерінде š
дыбысымен қолданылуы (čeri ~ šeri «войско», baqyrčy ~ baqur – šy ... ... орын ... ... ... ... тән екенін
көрсетеді [104,95]. Зерттеушi ... ... ... ... ... ... қыпшақ тілдерінің ішіндегі қазақ, қарақалпақ тілдерін
половец, ІХ-Х ... ... ... ... генетикалық
сабақтаста қарастырады [104,98]. Аталған еңбектің ... ... ... ... жақындығы Н.А.Баскаков [107,8. 89,63], қыпшақ
тілі негізінде жазылғаны ... [108,24] ... ... ... ... ... ... көзі» [101,105-106] деп
таниды, ал В.Х.Хаков татар тілімен жақындығын ... ... ... ХІҮ ... ... түркілердің жазба әдебиеті
екі бағытта өрбіп: (алтынорда-египет жазба әдеби тілі және ... ... ... ... ... Орта Азияда және Египетте ... бар ... ... ... ... ... ... ХҮІ
ғасырдағы түркілік аралас тілдер құрамын 5 топқа бөліп ... 1. ... ... Египеттегі мәмлүктер басшылығы кезінде өркендеген
ескі түркімен тілі; 2. Селжүктердің, әсіресе аюбилердің заманында Египетке
келген ... ... ... ... ... көрініс берген оғыз-
қыпшақ жазба тілі; 3. ХІІ ғасырда Сырдарияның төменгі ағысында қалыптасып,
Египет мәмлүктеріне дейін-ақ кеңінен таралған ... ... ... ... ... ... ... Хорезмде оғыз-түркімен тайпаларының
тілдері негізінде қалыптасып, ... ... және ... ... жазба дәстүрінің ықпалына ұшыраған түркі ... ... ... ... тіл; 5. ... төменгі бойында қалыптасқан қыпшақ-
оғыз жазба тілімен, А.Яссауидің «Хикметінің» тілімен, сондай-ақ ертерек
кездегі қарлұқ-ұйғыр ... бір ... ... ары ... ... ... Азияда жүрген ескі өзбек тілі [98,12-13].
Орта ғасыр ... ... ... тiлiмен сабақтастыра қарастырған
М.Сабыр Орта Азия, Алтын Орда және Мысыр жерiнде жазылған мұраларды жеке-
жеке тiлдiк ... ... ... ... ... өз пiкiрiн
«Бұл кезеңдегi мұралардың тiлiнде оғыз, қыпшақ, ұйғыр элементтерi мидай
араласып ... және олар ... ... ... ... ... 60-70 пайыз болса, айырмашылықтар көлемi 20, 30 пайыздан
аспайды» [110,7] деп ... ... ... ғасырларда Шығыс
Еуропа мен Орта Азияның аралығындағы кең байтақ аумақта ... ... ... да бай жазба әдеби тiлi қалыптасқанына ерекше мән бередi.
Ғалым Алтын Орда жазба әдеби тiлiнiң гүлденуiне негiз ... Жошы ... тiлiн ... ... қазақ, қарайым, қырым татары тiлдерiмен тығыз
сабақтастықта қарайды [50,907-922].
Кезінде Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... сөйлейтін халықтардың тілі ескі қыпшақ тілінің басты
ерекшеліктерін сақтап қалғанымен, ... ... ... ... ... жолын тек көне қыпшақ тайпасымен ... ... ... ... ... ... ... тілдері өзара тоғысып көне қыпшақ тілінің ... ... ... ... ... ... халықтың ауызекі сөйлеу тілі де
қолданыста болғанына ... ... ... ... ... бола алады. Бұл қыпшақ тобындағы тілдердің негізгі
стереотиптері ... ... ... ... ... ... мемлекеті әртүрлі конгламерат сипатында уақытша және
тұрақсыз әскери-әкімшілік ... ... ... тарихи зерттеулерде айтылып
жүр [111,94. 112,194]. Грач А.Д. көне ... ... ... ... ... құрғанын және кезінде түркілер өмір сүрген (Тува, Монғолия,
Хакасия, Оңтүстік Алтай, ... Орта ... ... ... археологиялық зерттеулер нәтижесі қағанаттардың құрамына
эфемерлі бірлестіктер емес, ірі және ... ... ... ... ... ұсақ бөлшектерге бөлінуі едәуір кейін,
монғол империясына ... ... ... кейін пайда болғанын айтады
және түркі қағанаттарының аумақтық жіктелісін үш этно-мәдени ... ... ... 1. ... – орта – азиялық түркі қағанаттары билік құрған
аймақ (Монғолия, Тува, ... ... ... Түркістан, Орта Азияның
біраз бөлігі); 2. Көне ... ... ... ... ... құрған аймақ
(Минусинск ойпаты, 840 жылдан Х ... ... ... – Монғолия, Тува,
Алтай); 3. Құрықан мемлекеті билік еткен аймақ (Байкал ... ... ... ... ... (түркі) тайпалары арасында (қыпшақ
бірлестігінің құрамында оғыз, бұлғар, қарлұқ тайпалары да болғаны ... ... ... ... ... ... ... құрамында
елеулі із қалдырды десек те, «Дешті Қыпшақ» құрамындағы ... ... ... ... ... ... тарихтан белгілі. Тарихшылардың
қыпшақ бiрлестiгiн ешқашан жалғыз хан басқармағаны, бiрнеше хан бiрлесiп
басқарғаны жайлы ... де ... ... Бұл ... ... «Были
отдельные кыпчакские ханы, но никогда не было хана всех кыпчаков» [22,99]
десе, басқа ... ХІІ ... ... ... хан билейтін алты
көшпелі орталықтары [114,18], ХІІ ... ... ... ... ірі
одақтардың болғанын көрсетеді [115,275]. Қазақ ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... құрамы
бiрдей екi iрi топқа бөлiнгенiн, «Дешті Қыпшақтың» ыдырауының басты себебі
монғол шапқыншылығы болғанымен ішкі ... де ... ... алып ... ... ... ... арасындағы
қайшылықтардың да iзi барын меңзейдi [94,285].
Монғол билігі ... ... ... мемлекетке бөліп жібергендіктен,
олардың тек саяси-географиялық картасында ғана емес, халықтың нысандары
байқала бастаған этникалық ... ... да ... ... ... ... ... бастады. Қыпшақ тобына кіретін тілде
сөйлейтін түркі халықтары ... ... ... ... ... ... ... енді біразы осы кезеңде – Алтын ... ... о ... ... ... ... түсті. Алтын Орда
дәуірінде монғолдардың түркілену процесінiң қарқындылығы, олардың қыпшақ
тайпаларының құрамына біржолата сіңіп кетуiмен ... ... ... ... факторы ретінде қыпшақтардың мәдени-экономикалық
деңгейінің жоғарылығын; тілінің белсенді ... ... әрі ... ... ... жартылай отырықшы өмір салтын; ... ... ... ... ... Сондай-ақ негiзiнен әскери-
әкiмшiлiк аристократияны құраған монғолдардың санының ... ... ... ... ... тектестердің молдығы да монғолдардың
түркiлену ... ... ... белгiлi.
Алтын Орданың ыдырауымен бірге Өзбек Ордасы құрамындағы қыпшақтар
оңтүстікке жылжиды да, ХҮ ... Ақ ... Көк ... бөлінгенде қыпшақтар
екіге жарылып, Шайбани ұрпақтарынан ... ... ... ... ... ... ту тігеді [88,249]. Ноғай-қыпшақ топшасына енетін қазақ,
қарақалпақ, ноғай тілдері Ноғай Ордасы ... ... ... ... ... бар ... ... сөйледі. Ноғай Ордасының ыдырауына
байланысты, орда құрамындағы этникалық ... тағы да ... ... ... ажырай бастады. Ноғайлардың арғы тегі ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Кавказ маңындағы мишарлардың бір бөлігі ноғай этнониміне, Волга бойы ... ... бір ... ... ... ... [116,140]. Әуел баста
қыпшақ тілінің диалектілерінде сөйлеген қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерін
Алтын Орда, Ноғай Ордасы кезіндегі ... ... ... ... ... ... тілдерін бір топшаға жатқызу барысында
зерттеушілер аталған халықтардың ...... Орда → ... ... ... ... ... да ескергені белгілі. Қазақ, ноғай,
қарақалпақ халықтарының тарихи тамырластығын олардың этникалық ... ... ... ауыз ... ... жалпы
мәдениетіндегі ортақтықтар дәлел бола алады. Ал қыпшақ-бұлғар, ... ... ... сөйлейтін халықтардың этногенездік
тарихында ... ... ... ... ... ... батысынан Сібірдің шығысына дейінгі
кең алқапқа таралған Орал-Волга бойындағы қыпшақ тобына енетiн ... ... ... ... ... ... көп ... бұл тілдердің генетикалық тұтастығы, олардың бастапқы
көзі жалпы түркілік тектіл негізінде ғана ... ... ... бойындағы түркілердің этногенезі мен глоттогенезін қалыптасқан дәстүр
бойынша фин-угорлардан бастай отырып, татар, башқұрт ... ... ... ... 1. ... дейінгі кезең. Ежелгі Орал, Волга бойын мекен
етуші халықтың этномәдени құрамы иран тілді ... мен ... ... ... ... ... ... ғалым татар,
башқұрт, тілдеріндегі финно-угоризмдерден мысалдар келтіреді (бура «сруб»,
бүкән «чурбан», матур «красивый» т.б.). ... ... s ... қолданылатын һ дыбысын да осы кезеңнің белгісі болуы ... да еске ... 2. ... ... Бұл кезеңді әдеттегідей Орал,
Волга бойына келген түркі тілдес көшпенділердің көшімен байланыстырады.
Сондай-ақ зерттеуші Орал, Волга ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: 1. Ғұндардың ықпалы
(б.д.д. ІІІ ғ. мен б.д. Ү ғғ.); 2. ... ... ... ... (б.д. ... ғғ.); 3. ... ... (б.д. ҮІІІ-ХІІ ғғ.); 4. Орта Азия түркілерінің
кітаби-жазба тілінің әсері; 5. Сібір түркілері ареалының ... ... ... (ҮІІІ-ХҮІ ғғ.) [117,48-53].
Татар, башқұрт, қарашай-балқар, қырым татарлары өз тарихын негiзiнен Ғұн
мемлекеті ыдырағаннан кейін қалыптасқан Бұлғар мемлекетімен байланыстырады.
Кезінде ... ... ... тіл ... ... ... «Бұлғар-
Чуваш» теориясына қарсы ... ... ... ... отырып, аталған теорияның негізсіздігі жайлы «Кейiнгi
бұлғарлардың z-тiлде сөйлеуiне байланысты ... ... ... ... жаңа ... ұсынуда. Бұл версия бойынша бiр ... ескi ... ... ... монғол шапқыншылығына дейiн-ақ
өздерiнiң бұрынғы тiлдерiн тастап, аяқ астынан z-тiлiнде сөйлеуге көшкен.
Бұл ... ... олар ... ... ... ... қыпшақтардың
немесе Орта Азиядан келген дiн қызметкерлерiнiң ... ... ... ... тiптi оба ... байланысты халықтың толық қоныс
аударымен түсiндiредi» дейді және көне ... ... ... ... деректері негізінде бұлғарлар о бастан-ақ ... ... ... белгілері бар z ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға келеді [116, 96, 121]. Ғалым бұлғар
тілінің тарихи дамуын протобулгар кезеңі ... ... ... Ұлы Бұлғар
мемлекетінің құлағанына дейінгі кезең, ҮІІ ғ.); ежелгі бұлғар тілі ... ... ... ... ... ... кейінгі бұлғар тілі
кезеңі (Монғол шапқыншылығынан ХҮ ғасырға ... ... жаңа ... ... ... тілі кезеңі (ХҮ ғасырдан қазірге дейінгі аралық)
деп төрт кезеңге бөліп қарастырады және бұлғар тілін (ХҮ ғасырдан ... ... ... тілінен жаңа z тілді қыпшақ-оғыз тіліне ауысып, кейіннен
қыпшақтық сипат алған тіл ... ... ... ХІ ... ... бұлғар тілін печенек тіліне жақын тiл ретiнде ... ... оғыз ... жатқызуы (МҚ. I, 66) ... ... ... ... ... ... ... татар халқының
тарихымен, тілінің тарихымен байланысты екені ... ... ... ... ... ... көне ... таратады
[119,45]. Зерттеу нәтижелері башқұрттардың ... ... ... ... елеулі үлесі бар екенін көрсетеді. Соған байланысты
қалыптасқан «мадьяр-башқұрт» ... әлi ... ... келе ... Башқұрттардың венгерлiк тегiне негiзделетiн ... ... ... толық қуаттап отырған жоқ, сондай-ақ
башқұрттар құрамындағы мадьяр/мажар компонентін де ... ... Орал бойы ... ... бұлғарларының, ІХ-Х
ғасырлардағы венгерлердiң ортақ этникалық ... ... ... ... ... бұл ортақ компонент түркі тілді мажар/мишарлардың
тілі (мажар этнонимі мишар этнонимінің фонетикалық ... ... Е.М.) деп ... ... ... ... ... (венгерлерден) емес, керісінше түркі тілдес мишарлардың ... ... ... ... ... ... ... (мадьяр) этнонимін
иеленгенін Б.А.Серебрянников та дәлелдеп көрсетедi [120,37].
Тарихи әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... ... олардың көне булгарлармен генетикалық
байланысын қолдаушылар басым [121,16-19]. Балқарлардың көне бұлғарлық ... ... ... ХІХ ... Н.Ходнев, Г.Буткова, К.П.Паткинов,
В.Миллер, М.Ковалевский тәрізді зерттеушілер білдірсе, осы теория кейінгі
жылдары Н.А.Караулов, ... т.б. ... ... ... ... Зерттеушiлердiң пiкiрiнше, балқар, қарашай халықтарының негiзiн Ұлы
Бұлғар мемлекетi ыдырағаннан кейiн Кавказ маңында қоныстануға ... ... ... ... олар ас, алан т.б. ... бiраз бөлiгiн
де өздерiне сiңiрiп ... ... ... Ұлы ... ... әлі зерттелмеуi аталған мәселенiң толыққанды шешiлуi мүмкiндiк
бермей отыр. Қарашай-балқар халықтары ... ... ... алуы да ... ... ... ... Қарашайлар мен
балқарлардың қыпшақтану процесi кумандардың біраз бөлігі ... ... ... ... ... ... ХІҮ ғасырдағы қарашай,
балқарлардың ата-бабаларының тілі куман тілімен араласып, қыпшақтық ... көне ... ... ... ... ... ... Көне
бұлғар тілінің негізгі ... бірі сөз басы dž ... ... ... тілдерінде сақталғаны жайлы С.К.Бабаев былай дейді
«эти ... ... ... и ... ... языков
дают нам возможность твердо сказать, что ... ... ... тот ... ... на котором говорили древние болгары, издавна
живши в степях Севернего Кавказа» [122,57-58]. ... ... ... алан деп атау ... ал ... осетиндер оларды асси
деп атайды. Б.д.д. І ғасырдан белгілі ... ... ІІІ ... ... ... уз) тайпаларымен байланысты ... ас ... ... атын ... этнонимдерді зерттеушілер бір ... ... ... ... ... Осы көне этнонимдердің
қарашай-балқарларға қатысты сақталып қалуы қарашайлар мен ... ... ерте ... басталатынын көрсетеді. Батыс қыпшақ тобына
жататын ... ... тiлi оғыз ... ... ... ... ... деректер бойынша қырым татарлары тiлiне оғыз
тiлдерiнiң ... 1475 ... ... өлкесiнiң Түркияға қосылу кезеңiнен
басталып, 1783 жылы Қырымды Ресей патшалығының ... ... ... ... татарлары тiлiндегi Toğunçu, Topaj Kemelçi ... ... ала ... ... «... ... жүйесiнiң
қалыптасуы барысында қыпшақ сөз қорының үлесi, әсiресе Қырым түбегiнiң
оңтүстiк далалық ... жиi ... Осы сөз ... ... ... ... ең толық күйде сақтаған қазақ, ... ... ... ... ... ... тобына кіретін қарайым ... ... ... ... ... құрамы да өте күрделі. ... ... олар хун ... құрамында, кейін бұлғар-хазарлар тобында
болып, соңғы кездерде қыпшақ тайпалармен араласып» [88,282] ... ие ... ... сот ... ... басқа да іс-
қағаздар жүйесі тілін зерттеген Т.И.Грунин бұл ескерткіштердің тілі қарайым
тіліне жақындығын ... ... ... ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы
армян қыпшақтарының тілі өзiнiң ... ... ... ... тарақай диалектiсiне, құман тiлiне, қыпшақ-урум говорына, қырым
татарлары тiлiнiң тау говорына жақын ... ... ... ... ... ... ... бастауын ХIҮ ғасырдан кейiнгi құбылыс ретiнде
қарастырған ... ... ... ... ... ... ... украин, орыс тiлдерi тәрiздi жат тiлдiк ортада дамығанын
көрсетедi [125,17-18]. Қыпшақ тобында сөйлейтін шағын ұлыстың бірі – ... ... ... да этностық құрамы ... ... бір ... ... ... «маңғыттармыз» деп атауы, әрі
тілінің қыпшақ тобына жататын басқа түркі тілдеріне өте жақын болуы ... ... ... ұрпақтары екенін көрсетеді. Тарихи деректер
халыққа ... ... ... ... ... ... ... еткен кезеңге сәйкес келетiнiн аңғартады. Қырым ... ... ... кей ... е дыбысының орнына ä дауыстысының
қолданылуын, фарингаль һ ... ... ... ... пайдаланылуын атауға болады [126,300-301].
Тарихи-лингвистикалық әдебиеттерде құмық этносының тарихын қыпшақ-оғыз
тілінде сөйлеген Хазар ... ... ... тiлiнiң табиғаты
жайлы көзқарастар екi бағытта ... ... ... ... ... ... қалыптасқан қыпшақ тiлi ретiнде ... ... ... ... ... кейін қыпшақтық сипаты басымдыққа ие болды
дегенге саяды. ... ...... ... жартысында қалыптасқан
түркiлiк тайпалық одақ – Қимақ бiрлестiгiнiң негiзгi ... ... ... ... ... ... болғанымен құмық этнонимiнiң шығу
тегi, құмық халқының ... даму ... ... ... Қыпшақ тiлдерiне тән белгiнi сақтаған құмық тiлiнен ... де ... ... ... тiлiнiң басқа қыпшақ тiлдерiнен басты
ерекшелiгi кайтак және таулық ... ... ... ... тобына жататын тілдер ... ... ... сол ... ... ... ... қалыптасу жолына байланысты
түрліше жіктеліп келді. Махмұд Қашқари ... ... ... ... ... ... ... орналасқан тілдер қатарына қосады. Тек түрік
тілінде ғана ... ... ... ... ... башғырт
тілі аталған тілдерге жақын екенін, бұлғар тілі сөздердің соңын қысқартып
айтатын түрік тілі екенін ... (МҚ I, ... ... ... ... тобы, қырғыз тобы деп ... ... ... ... ... бойы ... ... қазақ,
қарақалпақ, башқұрт тілдерін түркі тілдерінің ... ... ... – сөз ... ... q, k, t, p ... ... сөз басында
ұяң b дыбысының қолданылуы; сөз басында ұяң d дыбысының ... ... ... тұрған қатаңдардың ұяңдануы; s ≈ š, č ≈ š, č ≈ ... ... ... z, s, š ... ... ... l ... жуан-жіңішке варианттарының болуы), Қырым
татарларының говорларын оңтүстік топқа (о, ö ... ... ... ... сөз ... d, g ... көп қолданылуы; сөз
соңындағы č ≈ dž, t ≈ d сәйкестіктері; ï, i ... ... ... ... ... ... ... буын үндестігінің толық
сақталмауы т.б.) жатқызады ... ... ... ... ... татар, башқұрт тілдерін түркі
тілдерінің солтүстік тобына (негізгі белгісі – γ, g ... ... және сөз ... ... γ ... сөз ... ... кейін w дыбысына айналуы); қыпшақ (половец) тілін ... ... ... сөз ... және сөз ... γ, g ... сақталуы)
бөледі [50,80-81]. А.Н.Самойлович қыпшақ тілін тағлы тобы немесе қыпшақ-
түрiкмен (орта топ) және тау ... ... ... деп екiге
бөледi. Тау тобы немесе қыпшақ солтүстік батыс тобына (негізгі белгісі ... у ... ... ... ... ... ... балқар, қарайым, татар, башқұрт тілдерін (монғол шапқыншылығына
дейінгі тілдер), қазақ, ... ... ... ... ... ... [50,85-87].
В.А.Богородицкий қыпшақ тілдерін географиялық орнына қарай жіктеп,
қазақ, қарақалпақ, қырғыз ... ... ... Орта Азия ... – š ≈ s ... ... Вольга, Орал бойындағы ... ... ... Орал ... ... тілі тобына (e ≈ ij, o ≈ u
дыбыстарының сәйкестігі) Чұлым, Барабин, Түмен, Тобыл татарларының тілін –
Батыс ... ... ... ... ... ... тобына жатқызады [127,18].
М.Р.Рясянен қазақ, қарақалпақ, ноғай, қырғыз, құмық, ... ... ... көне куман тілдерін түркі тілдерінің Солтүстік-
Батыс тобына жатқызса, И.Бенцинг Қаратеңіз, Қаспий жағалауындағы ... ... ... ... ... Оралдағы қыпшақ
тілдеріне татар, башқұрт, қырым татар ... ... ... қазақ,
қарақалпақ, ноғай тілдерін жатқызады. К.Г.Менгес көне солтүстік-батыс түркі
тілдері тобына көне құман тілін; Қара ...... ... ... ... ... ... құмық тілдерін, Еділ-Кама тілдер
тобына татар, батыс Сібір, барабин ... ... ... ... тобына қазақ, қарақалпақ, өзбек тілінің қыпшақ диалектісін, ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінің негізгі
ерекшеліктері, сол тілде сөйлеуші халықтың этникалық құрылымы, басқа
этностармен қарым-қатынасы біршама толық қамтылған, көпшілік ... ... ... ... ... ... башқұрт
тілдері қыпшақ тобының қыпшақ-бұлғар тілдер топшасына; қарайым, қарашай-
балқар, қырым татары, ... ... ... ... тобына;
қыпшақ-ноғай тілдер тобына ноғай, қазақ, қарақалпақ тілдері енгізіледі
[56,230-240].
Ахметьянов Р.Г. түркi ... ... ... генеалогиялық
классификациясының маңыздылығын көрсете отырып, қыпшақ тобындағы тiлдердiң
жаңа ... ... ... өз ойын «Тiлдерге ... ... ... ... жағдайын қалыптастырған диахрондық
даму жолын айқындап алу қажет. Бұл үшiн туыс тiлдерден көрiнiс беретiн
түрлi ... ... ... ... ... туындайтын
өзгерiстердi, яғни бiртұтас тарихи ... ... ... ... аса ... [128,31] деп ... және бiр-бiрiнен
туындамайтын дыбыс өзгерiстерiнiң ... ... ... ... ... емес деп ... ... дауыссыздардың
ассимиляциялық, диссимиляциялық ықпалдарына ерекше мән ... ... ... ... ... ... заңдылықтарға байланысты
туындайтын позициялық өзгерiстердi де негiзге ала отырып, ... ... ... ... 1. ... ... құбылыстары күштi дамыған
тiлдер – қырғыз, башқұрт, қазақ, қарақалпақ тiлдерi; 2. ... ... ... ... ...... ... тiлi, өзбек
тiлiнiң қыпшақ диалектiсi, татар, құмық тiлдерi, сiбiр татарларының тiлi,
қарайым, қарашай-балқар, ноғай ... ... ... ... ... кезеңдеріне қатысты жасалған
тарихи жіктемесінде құман, қыпшақ, половец тілдері жаңа түркі тілдеріне;
башқұрт, қазақ, ... ... ... ... ... ... ең жаңа
тілдерге жатқызылады [9,90]. Ғалым сүйенген принциптердiң бiрi көнетүркiлiк
γ, g дауыссыздарының инлаут, ... ... ... w, ... ... немесе редукцияланып элизияға ұшырауы балаң тiлдерге
жатқызылып ... ... ... ғана тән емес, олардан бұрын қалыптасқан
деп танылатын қарлұқ, оғыз тiлдерiнде (өзбек, ... ... ... ең көне ... қатарындағы чуваш тiлiнде, ұйғыр-оғыз тiлдерiнде де
көне түркiлiк γ, g-нiң кей ... ... ... ... ... ... қарай жiктеуге жаңаша көзқарас қажеттiгiн көрсетiп
отыр. Қыпшақ тобындағы тiлдер де өзге ... ... ... ... ... тiл, баба ... тiлi, көне ... тiлi дәуiрлерiнен бастау алып,
базистiк лексикасында баба тiлдiң, көне түркi ... ... ... әрi жаңа ... ие болған тiлдер.
Түркі тілдеріне қатысты барлық жіктемелерді салыстыра қарағанда, ... ... ... ... ... ... мен ... ұқсастығы сол тілде сөйлеуші этностардың генетикалық ... ... ... ... принципті түрде ажыратылатын пікір
қайшылығын тудырмайтынын байқауға болады. Батыс қыпшақ тiлдерiне тән ... ... ... ... ... қарастырған белгiлi ғалым
К.М.Мұсаевтың зерттеулерiнде де ... ... ... ... ... ... ... дәйектеледi [123].
Жалпы бір негізден тараған тілдердің өзі де түрлі ... ... ... ... тілдің белгілерін бірдей дәрежеде сақтай
алмауы ... ... Ал ... ... ... ... бір ... негізінде оғыздық сипаты бар көне бұлғар тілінің
жатуы, қыпшақтану процесінен кейін де ... ... ... мәселен
қазіргі оғыз тілдерімен (қарайым, құмық, қарашай-балқар, қырым татары
тілдерінің әзірбайжан тілімен қарым-қатынасы), ... ... ... тілдерінің чуваш тілімен қарым-қатынасы) тілдік қарым-қатынасқа
қолайлы ... ... ... ... көне ... тілінен алатын
(көне қыпшақ тілінде де оғыздық элементтердің сақталғаны ... ... ... өзбек тілінің қыпшақ диалектісінiң қарлұқ
тілдерімен (ұйғыр, өзбек), ноғай тілінің оғыз тілдерімен (түрік, ... ... ... ... қатынаста болуы олардың лексикалық
қорындағы қыпшақтық қабаттың өзгерістерге түсуіне алып ... ... ... сөз тұлғаларындағы дыбыс сәйкестіктері арқылы
айқындалады.
Түркі тілдері бойынша көне қыпшақ тілдеріне тән ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі. Ж.Манкеева түркi
тiл бiлiмiнде белгiлi ғылыми зерттеу нәтижелерiне сүйене ... ... ... ... ... талдап көрсетедi. Қыпшақ
тiлдерiндегi мәдени лексиканы зерттеу нысаны етiп алған ... ... ... ... сақталатынын айтады [130,37-45]. Көне қыпшақ
тілінің элементтері қыпшақ тобындағы тілдерде ғана емес басқа топтағы түркі
тілдерінде ... көне ... ... ... аясы аса кең болғанын
көрсетеді. Қаратеңіз жағалауындағы, Кавказ бойындағы әзірбайжан, түрік,
түрікмен ... ... ... ... тән ... ... алшақта
орналасқан Орта Азия және Волга бойындағы түркі халықтары тілінде ... ... ... Орта Азия және ... ... түркілер
тіліндегі қыпшақизмдер «нағыз қыпшақтық», ал Қаратеңіз, Кавказ аумағындағы
тілдердегі қыпшақтық сөздер қолайлы географиялық ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
қыпшақизмдер болып табылады [131,69].
Орта түркi жазба мұраларының тiлiн талдау нәтижелері ... ... ... ... ... жалпытүркілік қыпшақ-оғыздық, оғыз-
қыпшақтық ... ... ... бергені белгілі. Орта ... ... көне ... жазба ескерткiштерi тiлi мен орта түркi
дәуiрiнен кейiнгi кезеңде, ... ... ... ... оғыз ... де қыпшақ ( оғыз тiл бiрлестiгiнiң iздерi сақталғанын көрсетедi.
Оғыз және қыпшақ тілдерінің дербестік сипатқа ие ... ... бір ... ... ... ... ... өздеріне тән белгілердің ... екі ... ... бір географиялық жағдайда әрқайсысы өз мүддесін
қорғау ыңғайында, яғни ... тән ... ... ... ... арқылы
қалыптасқанын байқаймыз. Орта ғасырдағы оғыз-қыпшақтық аралас тiлдiк
жүйедегi қыпшақ тiлдерiнiң дербестiк ... ... ... бiр ... ғана ... құбылыс емес, түркi тiлдерi дамуының алғашқы
кезеңдерiнде-ақ оғыздық ... ... ... ... ... әрi олардың арасында ... және ... ... ... мәрте қайталануы да мүмкiн. Сондықтан
көне түркi дәуiрi мен орта ... ... ... ... ... тiлi
арасындағы сабақтастық та аралас тiлдiк жүйе ... ... ... тiлдерiндегi диалектiлiк ерекшелiктердiң түп төркiнi де аралас
тiлдiк жүйеден бастау алады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... қарақалпақ тілдерінде, татар диалектілерiнде басым
екенін зерттеу нәтижелерi көрсетіп отыр.
Оғыз тілдеріндегі қыпшақтық элементтер тұлғалық ерекшеліктеріне, ... ... ... төрт ... ... 1) таза қыпшақтық сөздер (оғыз-
қыпшақ тіл бірлестігінен қалған); 2) ... ... ... ... ... дәрежелі қыпшақизмдер; 3) поэзия арқылы әдеби
тілдердің бір-біріне ықпалы негiзiнде ... ... ... ... және ... даму ... нәтижесінде
қалыптасқан жалған қыпшақизмдер [131,70]. Қазіргі түркі тілдеріндегі қыпшақ
элементтерін сипатына қарай жіктеу кешенді ... ... ... әдістемеге сүйенеді. Түркі тілдерінде тіркелген параллель
құбылыстардың бәрі бірдей генетикалық бірлікті көрсетпеуі мүмкін ... ... ... Сондықтан қазіргі оғыз, қарлұқ, бұлғар тілдеріндегі
қыпшақтық белгілерді анықтауда жалпы тiл ... ... ... ... ... яғни ... ... потенциалды
мүмкіндігінің аясы ескерілуі керек. Дыбыс жүйесіндегі делабиализациялану,
спирантизациялану, т.б. процестердің қыпшақ ... де оғыз ... ... ... ... ... ... Конвергентті
процестер белгілі географиялық аумақта изоглостың қоюлана түсуіне ықпал
етеді. Мысалы, татар тіліндегі дауыстылардың қысаңдануы редукциялық ... ... ... ... ... фонетикалық
ықпалдардың әсері болмайды [126,357. 163] немесе к дыбысының чуваш тілінде
х ... ... ... ... алға ... байланысты дыбыстың
редукциялануы негізінде жүзеге асады (тат. т. kïš ≈ чув.т. xel «зима»). Әр
тілден көрініс ... ... ... синхронды және жүйелі
шарттылық сипатта болады, мысалы: č ≈ s, š ≈ s ... ... ... ... ... кездеседі.
Түркі тілдеріндегі генетикалық топтардың конвергенциясы тілдік деректер
негізінде ғана ... ... ... ... тек ... ... бір-біріне ықпалы негізінде қалыптасқан элементтер ғана
емес негіз тілге тән көне ... ... де, ... ... әсерлерден
қалған көне тұлғалар да кездесуі мүмкін. Бұл жөнінде В.М.Жирмунский «...
изоглоссы ... ... ... ... за ... ... ... и национальных языков, указывая на более
древние ... ... ... племенами и народностями их диалектами ... [135,56] ... ой ... ... ... ... ... қыпшақтық қабатты аршып алу мәселесінде тек ... тіл ғана ... ... ... да қамтылуы қажет. Көне ... ... ... ... тілдерімен салыстыра, сабақтастыра
зерттеуде де ... ... ... ... ... қолданудың маңызы ерекше» [18,326].
Тілдегі диалектілік ерекшеліктердің табиғатын терең түсініп, әдеби тіл
деректерімен қатар ... ... ... ... ... тілдерде кездесетін дыбыстық өзгерістердің даму жолын, бағытын, аралық
звеносын айқындауға, кей жағдайда варианттардың ... ... ... ... арқылы анықтауға жол ашады. Тіл эволюциясының ... ... ... ... қабаттарының белгілері ... ... ... ... мүмкін. Сондай-ақ ареалдық
лингвобірліктерді құрылымдық-танымдық тұрғыдан сипаттау, тілдік қабаттарды
түрлі ... ... ... біріншіден, тілдегі
құбылыстарды инварианттардың бірлігі, аллоэмикалық элементтердің жиынтығы
ретінде тануға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... тіларалық контактілердің ықпалын айқындауға да
жол ашады. Бір тіл ішіндегі говорларды ... ... ... ... ... ... ... мен аллоэмнің бір
тіл ішінде орналасу шегін, ... және ... ... яғни ... ... ... сүйену көне түркi тiлi
мен қазiргi түркi тiлдерi моносиллабтық жүйесiндегi гомогендi бiрлiктердiң
тұлғалық ерекшелiктерiнiң даму бағытын, гетерогендi бiрлiктердiң ... ... ... ... да ... ... ғасыр ескерткiштерi тiлiнде қыпшақтық белгiлердiң ... сол ... ... ... ... ... ... бiрде
әдеби тiлде, бiрде диалектiлiк ерекшелiктерде ... ... ... ескерткiшi тiлiндегi түрк-қыпшақ этнонимдерiнiң бiр этнос ... ... ... ... ғалымдар тарапынан ұсынылған «түрк»,
«қыпшақ» атауларының синонимдес мәнде жұмсалу ... ... ... ... ... Тiл ... мираскерлiк
сабақтастық адам ағзасындағы, қанындағы генетикалық жалғастықпен пара-пар
жүретiн феномендiк құбылыс. Сондықтан жалпы ... ... ... ... Талас ескерткiштерiнен қазiргi қыпшақ тiлдер тобына ... алар ... де мол ... ... ... сөйлеуші этностардың барлығының да көне қыпшақ
тіліне белгілі бір дәрежеде қатысы бар, кейбір тілдер о ... ... ... енді бір тобының қыпшақтық сипаты кейін басымдыққа ие
болған тілдер. Қыпшақ тілдерінде сөйлейтін барлық этностар ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының
тілінің қалыптасуы күрделі де қайшылықты лингвоэтникалық, лингвоэволюциялық
даму жолынан өткенін көрсетiп қана ... ... тек ... ... ... ... тереңдiгiн де айғақтайды.
1.3 Түркі тіл біліміндегі түбіртанудың теориялық, методологиялық
негіздері
Түркітану ғылымындағы түбір сөз ... ... ... ... ... қалыптасқан, мақсат-мүддесі айқындалған классикалық сала
болып табылады ... те, ... ... ... бір буынды сөздердің
табиғаты толық ашылып болмағаны белгілі. Түбір проблемасының күн тәртібінен
түспей отыруы алғашқы ... ... ... ... бастаған кезден
бастау алатын түркі түбірінің бірнеше сатылы даму жолы мен қайшылыққа толы
қат-қабат күрделі табиғатына ... «... ... ...... ... ... как ... повторение агглютинации» деп
Б.М.Юнусалиев [133,185] көрсеткендей, түркі сөздері тұлғасының қарапайымнан
күрделіге қарай ... ... ... ... ... ... кезең-кезеңімен кері процестерді де (ықшамдалу, редукция, элизия т.б.)
басынан өткізуі, одан қайта күрделенуі тәрізді мәселелер де түбір ... ... ... ... ... гаплалогия мен
редукция үнемдеу принципi бойынша жаңа ... ... жаңа ... ... Бұл ... ... ауысуына, дыбыстардың түсiп
қалуына, екi ... ... жаңа бiр ... ... ... алып ... дыбыс өзгерiстерiнiң қордалануы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына арқау болады.
Фонетикалық жүйедегi ... ... ... әсер ... даму ... қарапайым фонетикалық өзгерiстер фонологиялық
құрылымға да ықпал етуi мүмкiн. Осы ... ... ... екiншi дәрежелi ... ... ... ... ... танып-білу әрдайым тұлға мен мазмұнды
бірлікте қарауды талап ететіндіктен жалпы түркі лексикалық қорының ... ... ... ... да адам санасымен,
дүниетанымымен тікелей байланысты құбылыс ... ... ... ... ... орай ... процестермен өзара
сабақтастықта жүріп отыруы мәселені одан әрі күрделендіре ... ... ... ... ... даму жолын, басқа тілдермен
туыстық деңгейін анықтау ең ... ... ... ... ... түркі түбірлері жайлы алғашқы зерттеулер де ... ... ... ... кең көлемде алғанда алтай тілдері
бойынша ... ... ... ... екі ... қалыптасты: 1.
Моносиллабтық (В.В.Радлов, Г.Вамбери, Дж. Клосон, В.Котвич т.б.); ... ... ... ... ... т.б.) ... ... негізінде морфемдік, компоненттік, семантикалық,
логикалық талдау әдістері арқылы дисиллабтар мен ... ... ... бастапқы тұлға ретінде қарауға ... ... ... ... бағыт көптеген ғалымдар тарапынан ... ... ... ... ... ... М.Томанов, Б.Сағындықұлы, т.б.) қолдау тауып, зерттеу
нәтижелері түркі тілдері бойынша түбір және түбір-негіздер жүйесін құрайтын
6 құрылымдық модельді – V, VС, VСС, СV, СVС, СVСС – ... ... ... осы модельдердің қайсысы алғашқы (этимон түбір, этимологиялық
түбiр, архетүбір, өлі ... ілкі ... ... ... т.б.) деген мәселе
үлкен пікірталас өзегі болып отырғаны белгілі.
Түркі тілдеріндегі түбірлер мен түбір-негіздердің құрылымы жайлы ХІХ
ғасырдың ... ... ... ... ғалымы Г.Вамбери түркі ... СVС ... ... деп ... СV ... осы тұлғадан ажырағанын
мысалдар арқылы беруi (Рукописное предисловие к Etymologisches Wörterbuch
der ... ... Leipzig, 1878) ХХ ... ... ... ... ... зерттеушiлер Г.Вамбери пiкiрiнiң
негiздiлiгiн көрсетсе, ендi бiр лингвистер түркi ... даму ... ... ... ... керi ... де ... алға тартып, V, СV ... ... ... ... таниды,
зерттеушiлердiң үшiншi тобы V, VС, VСС, СV, СVС, СVСС модельдерiнiң ... тең ... ... түбiр ретiнде қарастыруды ұсынады. ... ... ... фонетикалық құрылымын әр қырынан
қарастырған Н.А.Баскаков түркi түбiрiнiң СVС тұлғалы болып ... ... ойын ... тiлi ... ... ... [134,101-105],
түркi түбiрiнiң екi дыбыстан тұратын ашық буынды болып ... ... ... ... ... ... ретiнде созылыңқы
дауыстыларды мысалға келтiру түркi түбiрiнiң шынайы табиғатын ашып бере
алмайтынын ... ... ... ... ... о ... үш ... тұйық буын үлгiсiнде қолданылғанын көрсете отырып, өз ойын «Все
остальные двузвучные или ... ... в ... ... ... редкие исключения и исторические восходят к ... ... ... в ... фонетического развития начальным или конечным или
тем и другим согласным» [59,89] деп тұжырымдайды. ... төрт ... СVСС ... ... СVС ... ... ... өлi аффикстер
жалғану арқылы жасалған негiздер, не басқа тiлден енген ... ... бiр ғана ... тұратын ö «ойлау», u «ұйқы», ï «өсiмдiк»
тәрiздi V ... ... СVС ... ...... одан
ықшамдалып V моделiне айналған (ï < γi < jig «густой, частый, плотный», ö ) СVС екiншi кезеңiне сәйкес ... ... ... ... құрамындағы соңғы дауыссыздар қайта түсiп
қалуы мүмкiн деген болжам ұсынады [142,11-13].
Түркiлiк түбiрдiң ... СV ... ... мүмкiн екенiн алғаш айтқан
В.В.Радловтың пiкiрiн тереңдетiп, мысалдар арқылы дәйектеген ... ... ... ... Б.М.Юнусалиев,
В.Котвич т.б. болды. Бұл бағыттағы зерттеушiлер VС, V ... ... ... ... ... ... кәрi; айт, ... айқай т.б. сөздерiнiң
құрамынан қар, ай тұлғаларын түбiр морфема ретiнде ... -т, -йа, ... -ыс, -қай ... ... ... ... жоқ элементтер ретiнде
таныған М. Томанов “ ... осы аз ғана фактiлер ... ... ... ... ... тек бiр тiл ... қазiргi тiл нормалары бойынша бөлiп-жаруға
келмейтiн жалаң түбiр деп ... ... ... тобы ... мен ... ... ажырайтындығын көрсетедi” деп қорытады
[143,140]. Сондай-ақ ғалым түбiр құрылымын анықтауда бiраз ... ... ... дыбыстардың, «екiншi дәрежелi дифтонгiлер мен
созылыңқылардың қалыптасуы да түбiр құрамын фонетикалық басқа сипатқа алып
келгенi ... ... деп ... түбiр құрамына аталған құбылыстардың
аса қатысы жоқтығын меңзейдi. Орта ғасыр ... тілі ... бір ... сөздердің де туындылар қатарына жатуы мүмкін екенін
көрсеткен қазақ ғалымдарының бірі Ә.Ибатов ХІҮ ғасыр ... ... VС, СV, VСV, СVС, VССV, VСVС, СVСС ... ... мен түбір-негіздер
тән екенін айтады [144,67].
Түркілік ... ... ... тілі ... әр ... ... ... Ә.Т.Қайдар ұзақ жылдар бойы түркі тілдеріндегі түбір,
негіз терминдерінің ара-жігі толық ажыратылмай келгеніне ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... Ғалым нақты тілдік деректер мен В.В.Радлов бастаған белгілі
лингвист-түрколог ғалымдардың ... ... ... «... ... ... в ... языках ... вполне реальный факт»
[145,28] деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... дәлел бола алатын, дисиллабтармен қатар моносиллабтардың да
біразы тіл дамуындағы ұзақ мерзімді ... ... ... ... көрсететін тілдік деректер қоры жинақталып, маңызды теориялық
тұжырымдар дәйектелді. Түркі тілдеріндегі гомогенді моносиллабтарды ... ... ... ... ... ... ... ауқымды тілдік дерек негізінде дәйектеп берген Е.Қажыбек
«...түркi тiлдерiндегi сөз таптары ... ... ... де – дериваттардың етiстiк–есiм омонимиясы немесе сөзжасам
аффикстерi негiзiнде де ... дей ... ... құбылысқа аса
ыждаһаттылықпен қарау қажеттігін, яғни аффикс арқылы ... ... ... ... ... кездейсоқ сәйкестіктердің де кездесіп қалуы
мүмкін екенін көрсетеді [146,244]. ... ... ... түбірлердің көп функционалды болу құбылысын жалғамалылық кезеңге
дейін қолданыста болған сөзжасам ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда түркі түбiрiнiң синкреттi семантикасы
ең ежелгі тектілдің семантикалық жүйесiнiң сiлемi. Сондықтан ... ... ... ... ... ... сөз ... жалпыдан
нақтылыққа қарай даму бағытына ерекше мән беру ... ... ... ... ... ... ... бағытталған
келесi еңбегiнде зерттеушi түбiрлес сөздердiң ... ... ... ... ... күрделi лингвистикалық
мәселелердiң шешiмiн табуда алдымен моносиллабтық деңгейдi ... ... ... ... ... тіліндегі етістік негіздерді морфемдiк-
компоненттiк талдау барысында ... ... ... ... өлі түбірлердің мол қорын анықтаған ғалым Ж.Манкеева [148]
қазақ тіліндегі айт, арт, кет ... ... т ... ... ... жұрнақ ретiнде таниды ... ... ... ... да 35 ... ... ... берген зерттеушi
«Қазiргi тiлiмiздегi көптеген сөздердi бiз шартты түрде түбiр сөз ... Шын ... олар – ... ... мен ... ... тарихи
туынды түбiрлер» деген қорытындыға келедi [150,68].
Аса ежелгi дәуiрлерде ... ... мен ... бастапқы қалпына келтiрудi өз зерттеуiнiң басты мақсаты етiп
алған ... ... ... ... ... ... ежелгi тұлғасын
реконструкциялауда дәстүрлi салыстырмалы-тарихи әдiстер жиынтығымен қатар
математикалық амал-тәсiлдерге де, атап айтқанда теңдеу теориясына ... ... ... ... ... ... барысында компоненттiк
талдау әдiстерiнiң нәтижелерiн пайдаланады. Тек өлi ... ғана ... ... да ... ... ... лексемалық дәрежеде
қолданылғаны туралы гипотезалық идеялардың негiздiлiгiн қолдайтын ғалым
«Түркi тiлдерi ... ... ... ... ... Iшкi флексия
қалдықтары бiр буынды түбiрлер көлемiнде едәуiр ... ... де ... кейiн полисинтетикалық құрылым (түбiр тiл) ... ... ... ... құрылымды өз басынан кешiргенiн белгiлi түркологтардың
көпшiлiгi ... ... ... ... ... ... [151,5] деп түркi тiлдерi дамуындағы жалғамалылыққа ... ... ... ... ... ... басты ерекшелiгi түбiрлердiң бiр ғана дауысты мен бiр ғана
дауыссыздан ... ... ... ... ... ... да, қазақ тiлi аясында да ... ... ... ... ... ... болғандықтан, силлабофонеманың
құрамындағы дауысты да, дауыссыз да ... ... әр ... ... ... бiр ... дыбыстың дауыссыз дыбыстың алдында, ... ... ... айтылуы тағы басқа комбинациялық өзгерiстерi
ұғым, түсiнiктi жеткiзуде шешушi роль атқарған. Қай ... ... ... iшкi ... ... ... ... Жеке-дара дауыссыз дыбыстар
заттардың, нәрселердiң, қимыл-қозғалыстың, күйдiң, сын-сапа, қасиеттердiң
атауы болған. Ал ... ... әр ... ... өзгерiстердi,
реңктердi жеткiзген» [151,157] деген ... ... ... ... бiрiнде силлабофонемаларды түбiртек деп атауды ұсынады және
«Кез келген сөзде қанша ... ... ... ... ... ... Б.Сағындықұлының көзқарастары жалпылама алғанда
лингвистикадағы фонология теориясының ... ... ... ... ... ... лексикадағы фоно-
семантикалық құбылыстарды нақтылай түседi.
Түркi тiлдерi түбiртану мәселесiн ... ... ... тың теориялық-методологиялық қағидаларды да ... ... ... ... ... ... [153] ... аумағын
мекендеушi түркi халықтары тiлiндегi моносиллабтарды ... ... ... ... ... ... қыпшақ тобына енетiн тiлдерде қолданылатын 4000-нан аса ... ... ... этимологиясы күңгiрт, дербестiгiнен айрылған
бiрлiктер деген ... ... ... ... ... ... ... үш деңгейлi (фонологиялық, морфологиялық, семантикалық)
зерттеу аясында жүргiзiлгенде ғана нәтижелi болатынын баса көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... имманенттiк талдау мен когнитологиялық талдауды ұштастыра
қарастыруды қолдайтынын байқаймыз. Ол татар, башқұрт, чуваш, монғол, ... ... ... ... ... ... енетiн тiлдердегi
ғалам бейнесiнiң iздерiн түбiрлiк деңгейде де ... ... «... ... ... мира ... ... ... можно выделить общее структурно-
семантическое ядро, которое выражает не только ... ... ... ... и ... ... ... объединить лексемы в тематические
группы и семантическое гнездо далее ... их в ... ... [155,95] ... ... ... бiлдiредi.
Ғалым пiкiрi дербес және реконструкцияланған моносиллабтардан ... ... ... ... ... ... ... олардың жалпы мазмұндық, ономасиологиялық қасиеттерiн
қамтитын идеографиялық сипатына сәйкес ... ... ... тiл ... ... жайлы айтылған маңызды ой-пiкiрлер мен
тұжырымдарды тарихи сөзжасам процесiн ... ... ... [156], семантикалық деривация мәселесiмен ... [86], орта ... ... мен қазақ тiлi лексикасын
саақтастыра ... ... [83], ... ... түбiр тұлғалардың
даму жолын арнайы қарастырған Ұ.Исабекованың [157] т.б. ... ... ... ... ... ... ... ой-
пiкiрлер, түбiрлер мен түбiр-негiздердiң жекелеген аспектiлерiн қарастырған
зерттеу нәтижелерi де, кешендi ... ... ... де ... ... қалыптасуы мен дамуы фонетика-фонологиялық,
морфологиялық, семантикалық, ... ... ... тығыз
байланысына негiзделетiнiн, түбiр табиғатын ... тани түсу ... ... ... мен iшкi ... сабақтастыра қарастырудың
қажеттiлiгiн көрсетiп отыр. Себебi, жалпы ... ... ... ... ... ... тiлдiң маңызын айқындайтын сан
қырлы рухани-функционалдық ... ... ... лингво-онтологиялық
құрылым. Үнемi даму үстiнде болатын тiлдiк жүйенiң өзгермелi, икемдi
табиғаты моносиллабтардың ... ... даму ... ... ... өзара сәйкестiк түзу мүмкiндiгiмен, таралу
аясымен, фоно-морфологиялық, фоно-семантикалық, идеофондық, идеосегменттiк
қырларымен сипатталады.
II Орхон, Енисей, ... және ... ... ... моносиллабтардың
құрылымдық моделдерi
Түркiтану ғылымында ұзақ жылдардан берi зерттеу ... әрi ... ... ... келе ... ... ... дыбыстық құрылымын
жалпы түркiлiк континуумда анықтау қазiргi түркi, орта ғасыр ... ... ... ... ... ... де ... белгiлi.
Жалпытүркiлiк түбiртанудың зерттеу нысанының үлкен бiр тармағын құрайтын
қыпшақ тiлдерiндегi ... мен ... де ... ... ... ... ... өзiндiк фонетикалық-фонологиялық сипатымен
ерекшеленедi. Сондықтан қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтарды көне
түркi тiлiндегi түбiрлес моносиллабтармен салыстыра қарастыру да ... ... ... ... ... ... беретiн
өзектi мәселелердiң бiрi.
Бiзге жеткен көне жазбалар тiлi лексикалық қорының негiзiн құрайтын ... ... аса көп ... ... түрде, шамамен алғанда қазiргi
жекелеген түркi тiлдерiндегi моносиллабтардан 10 еседей аз. Қазақ тiлiнде
3000 мыңға жуық (2704) [145,183] бiр ... сөз ... ... ... бойы ... ... ... 4000-дай моносиллабтарды
ажыратуға болатынын көрсетедi [154,56], И.А.Батмановтың редакциясымен
шыққан «Древние тюркские диалекты и их ... в ... ... ... көне түркi жазба ескерткiштерi тiлi бойынша 1160 ... ... ... ... ... ... бiр сөздiң грамматикалық
формаларын да (adïr, adïrt, adïrïl, adïrïlmaj, adïrïn т.б.), ... ... де (bat, batïm, batsïk т.б.) ... [52, 108, 112]. Орхон
ескерткiштерi тiлi мен якут тiлiндегi лексика-семантикалық құрылымды
зерттеуге бағытталған ... ... 498 ... берiлген,
бұл сөздiкте де bar, barïm, barï, barča т.б. ... ... ... [80,168] ... ... ... ... дербес
моносиллабтар мен полисиллабтарды көрсетуге бағытталған автордың мақсатына
байланысты болса керек.
Моносиллабтық деңгейде қарастырсақ, Орхон, Енисей, Талас жазбаларында 50-
дей ғана бiр ... ... мен ... ... Аз ғана бiр
буынды модельдер бабалар тiлiнiң лексикалық қорына негiз болған түбiрлер
жүйесiн толық көрсете алмасы да анық. Көне ... ... ... ... ... тiлдерiндегi моносиллабтарға қарағанда ықшам болуы,
бiрiншiден жекелеген авторлар мен бедiзшiлердiң сөз ... ... дара ... ... ... екiншiден арада өткен 1300 жылдық
тiл дамуының табиғи ... да ... ... ... Көне ... ... моносиллабтар сандық көрсеткiшi шағын болса да, ... ... ... ... ... мен ... жиынтығының
сұлбасын анықтауға мүмкiндiк бередi әрi қазiргi түркi тiлдерiндегi түбiр
табиғатын саралауда деректiк ... аса ... ... ... және түбiр-негiздер жүйесiн құрайтын «классикалық
алтылықтың» барлық модельдерi де көне түркi тiлiне тән болғанымен, олардың
қолданыс жиiлiгi, мағыналық ... ... ... ... ... ... ... V тұлғалы моносиллабтар
Дауысты дыбыстан тұратын бiр құрамды V моделi көне түркi жазбаларында
бес-алты сөздi ғана қамтитыны көптеген ... ... [2,76. ... 158,196-198]. Түркi тiлдерi дамуының бастапқы кезеңiнiң көрiнiсi болып
табылатын бұл ... ... ... ... мағыналы сөз түрiнде
қолданылса, қазiргi түркi тiлдерiнде, оның iшiнде қыпшақ ... ... ... ... ... ... ғана сақталып отыр.
Қазақ тiлiнде а тұлғасының 8, ä тұлғасының 11 одағай мәнi, е ... ... мәнi, 1 ... мәнi тiркелген [145,40].
е «быть» Тал. III (ДТД, 86) Талас ескерткiштерi тiлiнен ... ... ... ... ... ... етiстiк қызметiнде өткен шақ
мәнiн бiлдiредi. Ауызекi тiлде шақ формалары түсiрiлiп, ... ... ... те қолданылады. Мысалы, қазақ тiлiнде: e → edim ... e → ediņ → eņ; e → edi → et және e → ken. ... ... ... е
тұлғасы жалпы түркiлiк er/*är/*ip моносилабынан таратылады. Орхон
ескерткiштерiнде er ... ... ... tabγač budun sabï süčik,
aγïsï jumčaq ermis «табғач халқы сөзi тәттi, қазынасы асыл едi» КТк. ... I, 169). е, er ... бiр ... ... қолданылуына байланысты
архетұлғасын анықтау әлi де тереңiрек қарастыратын мәселе.
ö «думать, размышлять» (ДТС, 375): ačsïq tosïq ömezsen bir todsar ačsïq
ömezsen «Аштықта ... ... бiр ... ... ... ... 8 (Айд. I, 169). Ескерткiштер тiлiнде ö түбiрiнен ... ... ... ö → ög → ögüt ... ... ... ... ö → ög → ögle «талқылау» (Айд. II, 102); ö → ök → ökün ... (ДТС, 382). ... o ≈ ö ≈ u ≈ ü ... даму ... мағыналық өзгерiстерi жан-жақты талданған мәселе (ЭСТЯ I, 428-
432) [159,40-41. 146,179. 160,77-80]. Қазiргi ... ... ... барлық тұлғалары да сақталған: башқ. ögöt «наставление», uj
«мысль, размышление», uqïw «чтение, учеба»; қаз. oj, ujγar, uγïm, ... üjren т.б. Ескi ... ... «Китаб-и меджму-у терджуман түрки
уа аджеми уа моголи уа фарси» шығармасы тiлiнде ö түбiрiнен тараған ök
«ум, душа, дух», öküš ... örenle ... ... ... ... ... 175, 179) ... қолданылады.
u «сон» (ДТС, 603): Ertis ügüzig keče jorïdïmïz, turgis budunïγ ... ... ... ... ... те, ... ... ұйқыда бастық» КТү.
37 (Айд. I, 179). Қыпшақ тiлдерiндегi *uj ≈ *oj түбiр-негiздерiнiң
құрамында сақталған: е. қып. uj: ... ... ... ... ... ujuqla ... ... 208); тат., башқ. jokla; ноғ.
ujkla; ққалп. ujqïla; қаз. ujqï, ujïqta. Көне түркiлiк u ... ... ... *jo ... ... ... ... «мочь, выносить, быть в состоянии» (ДТС, 603): jаγï bolïp, ... umadïq, janï ičikmis «Жау ... ... түк ... ... КТү. 10 (Айд. I, 173). ... түркi тiлдерi базистiк лексикасынан
сұлбасын ажыратып алу қиындық ... көне ... бiрi – ... uγan ... ... ... ... uγ моносиллабының
«құдiреттi күш, қимыл-қозғалыс иесi» мағынасын ... ... u ... ... ... түсiну» мәнiне жақын екенiне сүйене
отырып «... глагол u «мочь, ... ... ... с ... ... разуметь (с производным uq – uš «разум, понимания)», который в
других языках имеет, кроме того, значения в ... uq ... ... ... и ... ... дейдi. u лексемасын қимыл есiм
тудыратын грамматикалық форма -у ... ... ... ... ... Енисей ескерткiштерiнде кездесетiн uz «мастер, умелец» Е. 31
(ДТД, 75), М.Қашқари еңбегiнде қолданылған uz «искусный, ... ... I, 46) ... қазақ тiлiндегi usta «ұста, шебер» сөзi де көне
түркiлiк u түбiрiмен төркiндес екенi байқалады.
u ... Эл. 1 (ДТД, 74). Көне ... ... ... ... ... u түбiрiнiң дербес лексема ... ... ... ... елдi ... ... табылған ескерткiште ғана
кездеседi. Өзге Орхон, Енисей, Талас жазбаларында осы түбiрден жасалған ... ... ulga ... ... ... Е. 29; Е. 7 ... ulgat ... ХБ (ДТД, 76); uluγ/ulug «большой, важный, старший»
Е. 47, Тон. 5, КЧ. 3, КТү. 28, 34 (ДТД, 76). Ескi ... ... ... ... ulu ... (Құрыш. 209); башқ. оlo; тат.
оlï/olü; ққалп. ullï; қаз. ... ... ... ... түркi
тiлдерiндегi ülken «үлкен» сөзi де u тұлғасымен түбiрлес: ü → ül → ... ... ... ... көне ... u ... u, ü, ... ажыратылады.
ï «растение» (ДТС, 603): ï bar bas asdïmïz «бұтасы бар шыңнан ... 26 (Айд. II, 52). ... ï ... ... «... ... ... встречается главным образом в парных словах типа y – yγač «всякая
растительность», y – taryγ ... ... ... y – taš «заросли ... ... и ... ... ... либо ... из
других языков, либо графически ущербно оформленным, либо фонетически
редуцированным» деп ï ... ... ... ... ... күмән келтiредi [159,41-42]. Тоникук ескерткiшiнде ï тұлғасының
дербес қолданылуы: Atïγ ïqa bajur ertimiz «Атты бұтаға ... Тон. ... II, 109) ... ... көне ... ... ... мағыналы
сөз ретiнде жұмсалғанын көрсетедi, ... ï ... ... ... ... ... (екi сөйлемде де) графикалық көркемдеуден
кеткен олқылық деуге де ... ... ... ... ... ... ... де көрсетедi (ДТД, 83). Сондықтан ... ... ... ... ï ... ... болады. Тониқук ескерткiшiнде қолданылған ïγač: ïγač ... ... ... шықтық (көтерiлдiк)» Тон. 25 (Айд. II, 109) ... ... а ... қалыптасқан: е. қып. jïγač/aγas/aγač
«дерево, древесина, лес» (Құрыш. 77); құм., тат., қар. аγač; ноғ., ... aγaš; ... аγas. ... ... ... ïγač сөзi jïγač түрiнде
тұлғаланып «густое дерево» (МҚ. II, 25), яғни «қалың жыныс, ну орман» ... ... ... jïš ... орман, тоғай» (Айд. I, 163)
лексемасы да ... ... jïš ... «жыныс» түрiнде
аударады: Ötuken jïšqa jig idi joq ermis ... ... игi ... ... едi» КТк. 4 ... II, ... тұлғасы ï, ïγ моносиллабтарымен генетикалық жағынан туыс екен
аңғарылады. Гомогендi моносиллабтардың түркi ... ... көне ... ... ... олардың тарихи қалыптасуы әлдеқайда ертеден,
түркiлiк тек тiл, баба тiл ... ... ... ... ... ... ï түбiрiнiң «ағаш» мағынасымен қатар «жалпы ... ... ... ... ... arša, ïpγaj, arpa т.б. ... ... негiзiн анықтауда есте ұстайтын мәселе.
ï «послать, воздвигать» (ДТД, 83): Ötuken jir olurup, arqïš tirkiš ïsar,
neņ buņuγ joq ... ... ... ... ... еш мұңың жоқ» КТк.
8 (Айд. II). Ескерткiштер ... осы ... ... ... ïd
«посылать, направлять, бросить» Он. I, 2; КТү. 6; МЧ. II, 22 т.б.; ït
«посылать» КТк. 12; Тон., 42 т.б. (ДТД, 83, 85) ... ... ... ... ... ... ï ... дербес лексема түрiнде
қолданылмайды. Қазақ тiлiндегi «қозғау, жылжыту» ... ... ... ... ïsïr ... ... ïbïr (ыбыр-жыбыр/қыбыр-жыбыр)
«қозғалу, артық қимыл, iс-әрекет» сөздерi құрамынан көне түркiлiк ï сөзi
анық байқалса, at (мылтықты ату, жүрегi атқақтау, су ... т.б.) ... at ... ... (Құрыш. 88); ноғ., башқ., құм., тат., ққалп.,
қырғ. аt «стрелять, бросать»; atta ... adïm ... ... ... түркi тiлдерiнде кеңiнен орын алған а ≈ ï
сәйкестiгi мен ортақ мазмұн ... ... ... Бұл мысалдар арқылы
жалпы түркiлiк ï/a iлкi түбiрiнiң архисемасы «жалпы қозғалысты»
бiлдiргенi анықталады. Олай болса ï/a архетүбiрiнен өрбiген сөздер
кешенiне ... ... ... сақтаған at≈ad≈aš≈ač≈až≈
az~aj~aq~aγ.... гомогендi моносиллабтар тiзбегi де топтасуы мүмкiн.
Б.Сағындықұлы «жылқы», «есiм» мәнiн беретiн at моносиллабын да ... ... ... at ... қозғалысқа;
қозғалыстың ырықсыздығына; қозғалыстың барынша жылдам, шалт өтуiне;
қозғалыс нәтижесi ... ... ... ... ... ... ... көрсетуi [151,140] де at/ït
етiстiктерiнiң жалпы мазмұнына негiзделедi. At етiстiгi жайлы ғалым
пiкiрiн А.Салқынбай тереңдетiп, қазақ тiлi деректерiмен ... ... ... ... негiзiнде гомогендi моносиллабтардың тұлғалық,
семантикалық аясын кеңейте түседi [156,117-120].
V тұлғалы моносиллабтардың көне түркi тiлiнде сирек ... ... ... ... де ... лексема түрiнде қолданылмауына орай
Н.А.Баскаков оларды бастапқы түбiр бола ... ... ... ұзақ даму ... ... екi-үш құрамды түбiрлерден ықшамдалған
тұлға ретiнде қарастырады: «Түркi ... ... ... ... ... С(ГС) < СГС ... ... генетикалық жолмен қалыптасқан
кейiнгi құрылым екенi анық» [159,43]. Ескерткiштер ... ... V ... ... ... тұлға ретiнде қарастыруды
тiлдiк деректер толық қуаттай алмайды. Ә.Қайдар қазақ тiлiнде а, ә, е, ... ... ... V ... ... (негiзiнен одағайлар) 30-ға
жуық семантикалық мәнде жұмсалатынын, басқа түркi тiлдерiнде де V құрылымды
түбiр-негiздер қолданылатынын ... ... ... ... ... бiр ... ... бұл типi көне ескерткiштер
тiлiнде ... ... ... ... ... ... кездерден
басталатынын айғақтайды. Түркi тiлдерi ... ең көне ... ... V ... ... бiр ... түбiр-негiздердiң VС, VСС
тәрiздi жаңа, типтерiн және екi ... ... ... ... ... ... қабылдаған » [145,41] деген ой
айтады.
Адамзат тiлiнiң қалыптасу кезеңдерiнен бастау ... ... ... ... ... ... бiр идеялық мән ... ... өте келе ... ... дыбыс тiркестерiн қабылдау
арқылы тұлғалық өзгерiстерге түсiп, ... ... әр ... ... ... ... ... шарттылық сипат ала бастаған
сияқты. Тiл элементтерiнiң ... ... ... ... сайын оның шынайы табиғатын танып-бiлу, тарихи даму жолын анықтау да
күрделене түсетiнi белгiлi. Жалпы кез келген рухани ... ... ... оны ... ... қиындай бередi. Тiл де ... ... ... ... ... ... маңыздылығы
артқан сайын күрделене бередi, жетiлген дыбыстық тiлде оның бастапқы жай-
күйiнiң ... мен ... ... ғана ... Түркi тiлдерiндегi V
модельдi моносиллабтарды да сондай реликт белгiлер, өте ежелгi лексикалық
қордың сұлбасы ... ... жөн. ... тiлiндегi ös, ön, ör
(өрле, өрбi, өршi, ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ құбылыс деуге келмейдi, ортақ мазмұнды
арқалап тұрған ö дауыстысы екенi аңғарылады. «Даму, жетiлу, көбею, ... ... *ur ... ру, ... ұрғашы) моносиллабында да сақталғаны
белгiлi. Б.Сағындықұлы ör, *ur тұлғаларын ... ... ... ... *Ur тұлғасының жалпы мазмұны *ür (үрiм-бұтақ, үрпi),
ul ← oγul, um ... *ul (ұлы, ... ... *ül (үлкен) ... ... да u, ü ... ... ... ... қазiргi түркi тiлдерiнде «пайда болу, даму, ... ... ... ... u, ü, o, ö ... басталатын
гомогендi сөздердiң гипотезалық iлкi түбiрi ретiнде V модельдi *u, *ü, *o,
*ö моносиллабтарын ажыратуға мүмкiндiк бар. Мұндай ... ҮII-IХ ... ... ... V ... ... ... қарауға болмайтынын, керiсiнше оларды жалпытүркiлiк моносиллаб
концепциясының ... ... тану ... ...... моносиллабтар
Дауысты, дауыссыз дыбыстардан тұратын екi құрылымды моносиллабтар дербес
мағыналы лексема ретiнде көне ... ... де ... қыпшақ тiлдерiнде де
кеңiнен қолданылғанымен аталған тұлғаның қалыптасу жолы жайлы бiрiздi пiкiр
жоқ. Зерттеушiлердiң басым ... ... ... ... ... ... Ә.Т.Қайдар т.б.) ашық
буынды моносиллабтарды о бастан-ақ қолданыста болған тiлдiк ... ... ... ... анлаут дауыссыздардың протезалық
табиғаты жөнiнде (Radloff, 1882. С. 167), ... ... ... заңдылығының ықпалы жайлы пiкiрлерiне, сондай-ақ М.И.Пельо, Г.Дерфер,
В.А.Серебренников т.б. ғалымдардың еңбегiне сүйене ...... ... ... ... деп ... және оны СVС моделiнiң
аясында қарастыруды ұсынады [159,47-54]. Ескерткiштер тiлiнде VС ... ... ... ... түрiнде қолданылса, бiразын
дисиллабтар мен полисиллабтар құрамынан ажыратуға болады.
ab «охота, зверь» КЧ. 9; Е. 41 (ДТД, 32): Ab albaγ ... (на ... ... Тал. ... I, 96) ~ ескi қып. ~ aυ/aγ ... 76), құм., қар., ноғ. aυ, башқ., ққалп., қаз. aw. ... ... ... ... ... ... түркi тiлдерi
бойынша «аңға ... ... аң», ... құс», «қуу», «қоршау»,
«тосқауыл», «аңду», «балық ұстауға ... ... ... ... ... аң ... ... т.б. (ЭСТЯ I, 61-62) мағыналарының белгiлi болуы
аталған тұлғаның түркi тiлдерi дамуының ... ... ... ... ... ... ... сокровища, дары» (ДТС, 17): Altun, ... qutaj buņsïz anča birür tabγač budun saυï süčig, aγïsï jumčaq ... ... ... ... ... шексiз берiп жатқан табғаш халқының
сөзi тәттi, қазынасы асыл едi» КТк. 5 (Айд. I, 169). Көне ... ... ... ... ... ... сөздер қатарына жатқызылып жүрген
aqša «банкнот» [133,27], aqï «құн, төлем», aqïq «асыл тас» лексемаларының
құрамында сақталуы мүмкiн. Қыпшақ ... ... тат., ... ... ... құм. аqča, γaq; ... ноғ. aqša, ... «отгонять, разгонять» (ДТС, 20): Oza kelmis süsin Kültegin
aγïtïp, Toņra bir oγuš alpaγu on erig ... ... egirip ... ... әскердi Күлтегiн қуып, Тоңра руынан шыққан он ердi Тоңатегiндi
жерлегенде өлтiрдiк» КТү. 47 (Айд. I, 181). *aγ ... ... ... ... мәнiн беретiн aγït етiстiгiнiң құрамында ... ... ... түймеңдi ағыт; суды ағыт т.б.; қырғ., ... ... ... aγït ... ... ... ... жiбер» мағыналарын Ғ.Айдаров
көрсетедi (Айд. I, 206).
*ad→adaγ/adaq «нога» (Лев. 43): Türk budun adaq qamaštdi «Түркi халқының
аяғы әлсiредi» КТү. 47 (Айд. I, 181) ~ ескi ... ... ... 79); тат., ... құм., ноғ., ... қаз. ajaq.
*ad→adïnčïγ «другой, иной» (ДТС, 10) ... Aņar ... ... ... ... жай ... КТк. 12 (Айд. I, 170) ~ е. ... → ajruq/ejriki (Құрыш. 81); ққалп. ajrïq, қаз. ajrïqša/erekše.
*ad→adïrïl «отделиться» (ДТД, 32): Qara Čur esiz ... özüge ... ... Қара Чур өз ... туыстарынан айырылды» Тал. 2
(Аманж. II, 44) ~ е. қып. ... ... 81); ... ноғ., қар., ... ... тат. ajerïl: Көне түркiлiк *ad моносиллабы қазақ ... qal ... adïr ... жер) ... ... ... (ДТД, 40): Kultegin ... aq adγïrïγ bïnïp
oplaju tеgdi «Күлтегiн Байырғының ақ айғырын мiнiп шабуылға шықты» КТү. ... I, 179) ~ е. қып. ... ... ... 80); баш., ноғ., ... ... қаз. ajγïr. Түркi-монғол тiлдерiне ортақ adγïr лексемасы
жалпы алтай тiлдерi бойынша *ad ≈ *az ≈ *až ≈ *at ≈ *as ≈ *ax ≈ *aj ≈ *oj ... ... ... ... құрайды.
*az→azman «кличка лошади» (ДТС, 73) Kültegin azman aqïγ binip oрlaju
tegdi ... ... ағын мiнiп ... ... КТү. 45 (Айд. I, 181) ~
қаз. az(ban); ... az(man) ... ... *ad «айақ», *ad «бөтен», *ad «бөлiну», *ad ... ... ... ... ... ... ... сақтаған жалпы
түркiлiк aq ≈ аγ ≈ at ≈ ad ≈ az ≈ až ≈ aj ≈ aw т.б. ... ... ... ... ... ... iлкi түбiрi a/ï тұлғалы V
моделi.
az «мало» (ДТД, 41): az budunïγ üküš qïltïm «Аз халықты көп ... ... (Айд. I, 170) ~ е. қып. az ... 78); құм., ... ноғ., ... қар.,
тат., қаз. az. az моносиллабы ar → aršï «тазалау», ar → arïq «жүдеу», az →
azuw ... ... ... ... Он. II, 3 (ДТД, 41) ~ е. қып. az ... 78); тат., ноғ.,
ққалп., қар., қаз. az.
*az→azïq «пища, продовольствие» (ДТС, 73). Azuqï joq erti КТү. 39 «азығы
жоқ едi» (Айд. I, 179) ~ қаз., ... ноғ., ... аzïq. аzïq ... ... ... ... ... тарихи қарым-қатынас деңгейi әрқилы
батыс түркiлерiнiң де, шығыс түркiлерiнiң ... де ... ... ... ... ... ретiнде қарастырудың негiзсiздiгiн көрсетедi.
Түркi тiлдерiнде «тамақ (тағам)», «ас», «жем», «жол ... ... ... т.б. мағыналарымен белгiлi *az моносиллабы aš/as ... ... ... ... ... I, 98).
az «азский народ» (ДТД, 41): Az, qirq az budunïγ jaratïp keltimiz ... az ... ... ... ... КТү. 20 (Айд. I, ... «луна, месяц» (СДЕ, 206): Toquzïnč aj jiti otuzqa joq ... ... ... ... жерледiк» КТү. 53 (Айд. I, 183) ~ е. ... ... 79); тат., ноғ., ... құм., ... ... қаз. aj.
aj «говорить, рассказывать» (ДТС, 25): Bilge tonukuq baņa ajdï «Бiлгiш
Тоникуқ маған айтты» Тон. 31 (Айд. II, 110). Көне ... aj ... ... ... ... үш ... VCC ... берiледi: е. қып.,
қар., құм., ққалп., ноғ., қаз. ajt; тат., башқ. äjt. ... ... ... ажа жоқ, қой дейтiн қожа жоқ деген тұрақты оралымның құрамындағы ... ... ... ... Н.Уәлиев аталған тұрақты оралымның кейде
жiңiшке ä тұлғасымен әй дер әже, қой дер жоқ ... де ... ... aj, äj ... ... ... сөз орамдарының
эфониялық үйлесiмiне байланысты түсiндiредi [161,64]. Синхрондық ... ... ... аj ... ... ... ... тiл
дамуының терең қабаттарындағы күрделi онто-лингвистикалық үрдiстердiң
табиғатын меңзейдi. Қазiргi ... ... ajγaj, көне ... ... ... ... Qaγanï alp ermis, ajγučïsï bilge ermis «Қағаны
алып едi, ... ... едi» Тон. 10 (Айд. II, 105) ... ... aj моносиллабының алғашқы мазмұндық шеңберiне «сөйлеу»
ұғымымен ... ... ... да ... ... ... ... седой» (СДЕ, 207) ~ Alp šalčï aq atïn binip oplaju tegdi
«Алып ... ақ атын мiнiп ... ... КТү. 42 (Айд., I) ~ ққалп., құм.,
ноғ., башқ., қаз. aq; қар. ax. Ескi қыпшақ жазбаларынан да aq ... ... 81), ... I, ... «спина»; *ar→arqï «по ту сторону, позади» (ДТД, 32): Semiz
buqalï arqïda bilser ... ... ... ... Тон. 5 (Айд. II, 105) ~ ... arqa ... ... (Құрыш. 86); қар., ноғ., құм., тат., ққалп., қаз.
arqa; қырғ. аrka; тат., башқ., ноғ., құм., ққалп., қаз. art «позади, по ... ... ... *ar моносиллабы ... ... ... прибавлять» сөздерiнiң құрамында да қолданылады.
Қыпшақ ескерткiшi «Китаб-и меджму-у ... ... да ... уа ... уа
фарси» шығармасында *ar тұлғасының ... ... ... ... ету, ... ... де ... *ar→arqa, *ar→arqalaš
«помощь, содействие, поддержка, покровительство» (Құрыш. 86). Бұл мағына
қазiргi қазақ тiлiнде де ... ... ... arqa tutuw; ... körüw; arqïlï т.б. arqa сөзiнiң адам бойындағы негiзгi ... ... ... ... arqaw лексемасы да *ar моносиллабынан тарағаны
байқалады. Лингвистикалық еңбектерде жалпы түркiлiк *ar ... ... ... берiледi және art моносиллабы арқылы жасалған сөздердiң
төркiндестiгi де толық дәлелденген мәселе. Көне ... тiлi ... ... ... ... «тiрек, қолдау» мағыналарымен қатар ... мәнi ... (ДТС, 55). ... art, arqa т.б. ... ... түбiрi
ретiнде *ar моносиллабын бөлiп ... ... ... бар. ... ... ... ретiнде қарастырған Э.В.Севортян *ar тұлғасын ör
«көтерiлу», «көбею» моносиллабымен де байланыстырады (ЭСТЯ I, 181, ... ... ör ... ös, ön, ur, ür ... ... ... ... семасын беретiн *u/ü/o/ö архитұлғасы арқылы жасалған түбiр-негiздер
кешенiне кiредi. Ал «көбею» мәнiн беретiн *ar ... ... ... ... түбiрлес «түйенiң, т.б. малдың арқасына жүк салу» мәнiн ... ... ... ... ... ... «худой» (ДТС, 52) ~ ққалп., ноғ., құм., қаз. arïq; қырғ. аrïk.
Ескерткiштер тiлiнде ... ... ... ... ... азып-тозу»
мағынасы да қолданылады: Arïq oqsen «шаршаған (азып-тозған) русың сен» ... ... мәнi ... ... де ... қаз. arïp – ašuw;
башқ. аrïnγa «уставать, переутомляться» (БРБУС, 12). ar моносиллабы ... (ДТД, 41), azïw ... ... ... *ar ... жалпыалтайлық лексикалық қабатқа жатқыза
отырып, «ажырау, ... ... ... aj ... ... ... аr моносиллабын қазақ тiлiндегi aršï, aruwla, aruw,
arïq «бұлақ» сөздерiнiң құрамынан ажыратуға болады. «Арылу, тазару, ажырау,
аралық» ... ... *ar ... мен ... ... ... тиеу,
керуен» сөздерiне негiз болған *ar ... ... ... ... iзi ... ... ... түркi тiлдерiндегi
түбiр табиғатының сыры тым тереңде, тiл ... ... ... ... ... ... көрсетедi.
al «брать, взять, принимать» (ДТС, 32): Bilig bilmez kisi ol sabïγ alur
... «Бiлiк бiлмес кiсi сол сөздi алып...» КТк. 7 (Айд. I, 169) ~ е. ... ... 83); қар., құм., ... тат., ... ноғ., қырғ., қаз.
al. Ескерткiштер тiлiнде осы түбiрден жасалған alïγ «добыча», alïč ... 208) ... де ... Аl ... қазiргi түркi тiлдерiнде
мағыналық жағынан да тұлғалық жағынан өзгерiстерге түспей жеткен дербес
лексемалардың бiрi. Аl ... ... ... КТү. 32 ... байланысты болуы мүмкiн. El(ig) моносиллабы қазақ тiлiнде ... ... eli ... ... Екi елi ... төрт елi қақпақ
(мәтел).
al→albaγ: ab albaγ «охота (на диких зверей), развлечение» Тал. (Аманж. I
I, 96). Жалпы түркi ... ... ... ... ... ... «көңiл көтеру» семаларын бойына жинақтаған al ... ... мәнi ... тiлiнде контекс арқылы анықталатын aldaniš
лексемасында сақталған. Ескi ... ... ... ... ... al→alïγ «трус, трусливый» (Құрыш. 83); қар., ... ... ноғ., ... қаз. alda. ... *aj → ajla ... «узнать, понять, вникать» (СДЕ, 209); aņa «разуметь, понимать»
(ДТС, 46): Anïγ ol öz aņlar «сұм ол ... ... ~ тат., қар., ... aņla; ... Aņnan; қаз. aņla, aņγar. Ескi ... тiлiнде aņ→aņγïl
«помнить, вспомнить» (Құрыш. 85). Қазақ тiлiндегi aņγal, aņqaw ... ... ... ... ... ... ... қолданылған
*an→anïγ лексемасы құрамындағы *an моносиллабы да aņ ... ... Көне ... ... anïγ ... ... плохой»
мәндерi берiледi (ДТС, 45). Ал Ғ.Айдаров «Тоникуқ» ескерткiшi тiлiндегi
anïγ лексемасының «ақылды, сұм» ... ... (Айд. II, 100, ... ... anïγ ... ... ... қолданылуы танымдық
негiзде қалыптасқан құбылыс. Қулық-сұмдықтың ... да ... ... ... заңдылық. Е.Қажыбек *aņ/an моносиллабын «ой →
ойлау» кешенiнiң фонетика-семантикалық дамуын көрсететiн тұлғалар қатарына
жатқызады ... ... ... ... (ДТД, 32): bir todsar ačsïq emezsen «бiр
тойсаң аштықты ойламайсың сен» КТк. 8 (Айд. I, 169) ~ е. қып. ač; ... тат. аč; ... аs, ... ноғ., қаз. aš. ... aš/as «еда,
пища» (ДТС, 61) сөзi көне түркi жазбаларында кеңiнен қолданылады, мысалы:
Ičir ašsïz, tašra tonsïz «iшi ... ... ... КТү. 26 (Айд. I, 176) ... тат., қар., құм. аš, қаз., ноғ., ... аs. ... ... мәнiндегi
as/aš моносиллабы мен «аштық, қарны ашу» мәнiндегi aš/ač ... ... ... тән антиномиялық қатынастағы гомогендi бiрлiктер.
aš «товарищ, друг» Е. 41 (ДТД, 32) Енисей ... ... ... ... қыпшақ тiлдерiнде дербес қолданылмайды. Салыстырыңыз:
қаз. т. аšïna. Көне ...... ... ... ... ортақ
туыстық жақындықты бiлдiретiн *ač/aš моносиллабымен төркiндес болуы
ықтимал: *ač→ača «родственник, родня» (ДСЕ, 210); ačqï ata ... со ... ... (Құрыш. 88). Түркi тiлдерiндегi «туыс» мәнiн
беретiн ač моносиллабы жалпы алтайлық ata ≈ ača ≈ aža ≈ eže ... ... ... ... жүр. ... тiлiнде
«немере, туыс» мағынасындағы atï сөзi де қолданыста: Bu bitig bitigme
atïsï jollïγ tegin «Бұл ... ... ... ... тегiн» КТк. 13
(Айд. I, 171); jeginimin atïmïn körtim «Я ... моих ... ... Е. 47 (ДТС, 67). Көне ... ... atï ... туыс» сөзi мен
қазiргi түркi тiлдерiндегi ata «әке, үлкен әке» сөздерiндегi генетикалық
байланыс анық байқалады. Үлкен → кiшi оппозициялық қатынасын бейнелейтiн
atï → ata ... да *at ... ... болады.
el 1. «племенной союз»; 2. «народ» (ДТС, 168); (ДТД, 36). Орхон-Енисей
әлiпбиiнде ï, i, е ... ... ... ... ... el сөзi il ... де ... жүр. Qaγanin anta ölürtimiz, ilin
anta altïmïz «Қағанын сонда ... елiн ... ... КТү., 38 (Айд. I,
179). И.А.Батманов бастаған зерттеушiлер эl ... (ДТД, 138), ... ... 94) ... ... М.Қашқари сөздiгiнде el түрiнде берiледi
(МҚ. I, 48; МҚ. II, 25). ... ... ... ... ... ... ноғ. ... el; қырғ. эl; тат., ... ijl ... ... ДТД, 138. ... ... elig сөзiнiң «қол
(әскер)» мағынасы да кездеседi: Oņ tutuq jorčïn jaraqlïγ eligin tutdï «Оң
тұтық ... ... ... ... ... (Айд. I, ... тiлiндегi сөзжасамдық жүйе, типтес лексемалардың компоненттiк
жiктелiсi elig лексемасынан *el моносиллабын ажыратуға ... ... ... қолданған туынды сөз elig орта ғасыр түркiлерi заманында
ықшамдалу заңдылығына ұшырып, ... ... ... ... ... байқауға болады (ДТС, 169). Қазақ тiлiнде өлшемдiк мән
беретiн eli «саусақтың енi» сөзi ... ... Тон. 30; КТү. 48; БҚ. 25, 32; КЧ. 20; МЧ. II, 14, 24; Т. ... (ДТД, 36). Tutuq birle ... erin qop ölürmiš, ebin-barïmïn
qalïsïz qop kelürti «Тұтықпен соғысты, ерiнiң ... ... ... көп ... КТү. 41, (Айд. I, 180). Э.В.Севортян куман тiлiне тән
тұлға ретiнде ijb//üb ... ... ... I, 513), ... ... ... ... тiлiнде eb, ijb, öb, ob, эb, ub, üb, ... ... ... көрсетедi (Құрыш. 109). Қаз., құм., ноғ.,
ққалп., қырғ. üj; тат., башқ. ... ... ... ... КЧ. 3; БҚ. 39; КТк. 2, 6, 7; Е. 13, Тал.
ҮIII (ДТД, 41). Көне түркi ескерткiштерi ... жиi ... ... да ed ... ... ... ... тұлғаның мағынасын толық
сақтаған. Қазiргi түркi тiлдерiнде *ed ≈ эd ≈ ez ≈ ijz ≈ is ≈ ijs ≈ iz ≈ ... id ... ... ... ... ... көне ... ed
моносиллабы қазақ тiлiнде izgi, ijgi лексемаларында сақталған. ... ... Сiбiр ... ... кездеседi: хак. is/ijs; шор. еs
«добро, благо».
em→emgek «мучение» (ДТД, 60), ... ... (Айд. I, 210): On ... emgek körti «Он оқ ... ... ... КТү. 19. ... қыпшақ
тiлдерiнде, қаз. eņbek, ққалп., қырғ., ноғ. embek; қтат. еmek; тат., башқ.
ijmgäk; қар. еmgak. ... ... em/ijm ... көне
тұлға емес. Бұл жөнiнде Э.В.Севортян «Его более старую ... ... ... еще ... *ең, ... из которых сохранился в чувашском глаголе анка
(

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 232 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь