Түркілердің Иран мәдениетіне ықпалы

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.11

1. XI.XIV ғғ.Түркілер мен Иранның саяси байланыстары.
1.1 Селжүктар тұсындағы Иран ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12.35
1.2. Монғол.түркі кезеніңдегі Иран ... ... ... ... ... ... ... ... ...36.48

2. Түркілердің Иран мәдениетіне ықпалы.
2.1. Дін мен руханият саласындағы байланыстар ... ... ... ...49.56
2.2.Түркілердің Ирандағы материалдық мәдениетке ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57.70

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71.76
Пайданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77.82
        
        Мазмұны.
Жоспар
Кіріспе.................................................................
...............3-11
1. XI-XIV ғғ.Түркілер мен Иранның саяси байланыстары.
1.1 Селжүктар тұсындағы Иран.........................................12-
35
1.2. Монғол-түркі кезеніңдегі Иран...................................36-
48
2. Түркілердің Иран мәдениетіне ықпалы.
2.1. Дін мен ... ... ... ... ... мәдениетке
ықпалы..................................................................
...........57-70
Қорытынды...............................................................
.....71-76
Пайданылған әдебиеттер тізімі.....................................77-82
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Егемендікке қол жеткізумен, тарихи – мәдени мұраларды түгендеу тұсында
барша түркі халықтарының ортақ ата – бабаларының ... ... ... аса өзекті маңызы бар мәселелер болып отыр. Міне, сондықтан да
Түркістан ... ... ... ... ... мәдениет
нұсқаларының мәдени құндылықтары мен дүниетанымдық ... ... ... ... ... алынған жерлерге, оның ішінде Иранға
енуін көрсету өз өзектілігі мен маңыздылығын жоғалтпай ... ... ... ... ... негізі: Магистрлік диссертацияны
жазу ... ... ... ... ... Бұл жұмысты жазу
барысында еуропа, парсы, түрік және ... ... ... ... ... ... ... қатысты тұжырымдар жасап,
дәлелдеу сол дәуірлердегі түркілердің дүниетанымына ... ... ... ... қала береді. Осы орайда, зерттеушілер тарапынан жеткілікті
түрде зерттелмей, ... тыс ... ... дүниетанымының ислам дінімен
рухани байланысы арқылы түркілердің ислам өркениеті мен тарихындағы алар
орнын анықтау жұмыстың негізгі ... бірі ... ... ... ... алдымызға мынадай міндеттер қойдық:
- Тақырыпқа байланысты зерттеулерді талдау;
- Түркілер мен ... ... ...... ... ... ... Түркілердің күшеюін және де көрші мемлекеттермен қалыптасқан қарым –
қатынасын зерделеп қарастыру.
Зерттеудің мерзімдік ... ... ... ... Иранмен саяси және рухани қарым – қатынас мәселелерінің ауқымын
қарастырады.
Зерттеу методологиясы және теориялық негізі: Соңғы ... ... ... зерттеудегі әдістер, зерттеу барысында араб, парсы,
еуропа және ... ... ... ... мен ... ... ... 11-14 ғасырлардағы Түркілердің
Иранмен қатынасының бағыттары мен ... ... ... ... ... кіріспеден, іштей жіктелген бөлімдері бар
екі тараудан, қорытындыдан, ... ... ... ... ... ... Иранды жаулап алуының негізгі екі кезеңі
– селжүк ... мен ...... мкезеңі қарастырылады. Аталмыш
екі кезеңнің тарихи сабақтастығы, этникалық жақтары, ... ... ... ...... ... ... жақындықтары осы
біріктіріп қарастырудың негізгі себебі болып табылады.
Тәуелсіздікке қол жеткізумен, халқымыздың мәдени мұралары жинақтап,
зертеудің оңтайлы ... ие ... ... ... ... ... мәселелерге өзек болған тұстары да аз емес. ... ... ... ... орта ... түркі бабаларымыздың
мекен ету аймағынан тысқары аймақтардағы тарихы жете ... ... ... мәдениетті мен өрениетіне қатысты осындай мұралардың
дені олар билік құрған Иран мен ... ... ... кездестіріп отырмыз.
Дегенмен, бұл мұраларға ортақтығымызды білдіріп, иемдену ... ... ... емес. Осы кезге деиін түркілер өркениетіне, оның ішінде
түркілердің тарихи отандарынан тыс аймақтарда түркілер жасаған ... ... ... ... ... түркілерге тек ... ... ... ғана ... ... олар билік құрған
аймақтардағы мәдениетке түркілер қосқан үлестер де ... өз ... ... қол ... ... – мәдени мұраларды түгендеу
тұсында барша түркі халықтарының ... ... ... ... ... аса ... мемлекеттік- идеологиялық маңызы бар мәселелер
болып отыр. Міне, сондықтан да Түркістан ... ... ... материалдық мәдениет нұсқаларының, мәдени құндылықтары мен
дүние танымдық мұраларының ... ... ... ... ... ... оның ішінде Иранға енуін ... өз ... ... ... ... ... қатысты тұжырымдар жасап, дәлелдеу сол дәуірлердегі
түркілердің дүние танымына терен талдау ... ... ... қала ... ... ... тарапынан жеткілікті түрде зерттелмей, назардан
тыс қалған түркілер дүние танымының ислам дінімен рухани ... ... ... ... мен ... алар орның анықтау ... ... бірі ... табылады.
XI-XIV ғ.ғ Ирандағы түркілік мемлекеттердің негізін ... осы ... ... діни және ... маңызына арналған біршама
зерттеулер бар. Өкінішке ... бұл ... ... ... ... ... ... мәселенің шынайы шешуіне көп үлес қоса алмады.
Мұның басты себебі, біріншіден олар ... ... ... қарастырылған
материалдар авторлары- орта ғасырлық араб-парсы тарихшыларының денінің
түркілерге қатысының барлығына теріс көз ... ... ... әлемдік
тарих ғылымындағы еуроцентристік үрдіс те орта ғасырлық түркілер манызының
төмендетілуіне ... ... ... ... ... ... теріс көзқарасы өз негізін
ирандықтардың дәстүрлі діни сенімі – зороастризмнен алады. Зороастризм діні
бойынша дүние жауыздық пен жақсылық, жарық пен қараңғы ... ... ... ... ... бұл дін халықтарды да екі топқа бөле
қарап, түркілерді жауыздық пен ... иесі ... ... ... ... ... пен мәдениет формаларына ие
парсыларды ізгілік пен ... ... ... ... ... Осы көзқарас негізінде бүкіл орта ғасырлар бойы жазылған тарихи-
әдеби шығармалардан ирандықтардың түркілерге деген жеке ... ... ... ... ... байқауға болады. Түркілерге қатысты там-тұмдаған
деректерді ... ... Ә. ... ... ... ... тарихи шығармалар дәл осы көңіл ... ... ... ... Ирандағы тарихи маңызына шынайы баға ... ... ... Осы ... ... ... ... ете жүргізілген кейінгі кездерде
жазылған зерттеу жұмыстары да ирандық ортағасырлық ... ... шыға ... ... ... ... тарихшылар әлемдік пікірлестерімен
бірге ... ... ... ... қаралаудан танбады.
Л.Н.Гумилев бұл туралы: «Түркілер өз мәдениетін дамытып, оны Қытай, Иран,
Үндістан, Византия өркениеттерімен ... тұр деп ... ... ... ... ... дәстүрлері мен терең тамырларға ие. Бірақ, біз
онымен отырықшы халықтың мәдениетіне қарағанда ... ... ... ... ... әлбетте, түріктер мен да көшпелі халықтардың
көршілермен салыстырғанда дарын- қабілеттерінің ... ... ... ... ...... тері ... ағаш пен ұлпа-тастан
гөрі нашар сақталғандығында. Міне, сондықтан да батыс ғалымдарының арасында
көшпелілер «адамзаттың ... ... ... де ... ... ... ... Сібірде, Монғолия мен Орта Азияда жүргізіліп ... ... бұл ... ... ... жоққа шығарып келеді. Енді,
көп ұзамай көне түркілерді көркем өнері жайлы әңгіме қозғайтын да күн ... деп ... ... ... ... Осыған орай, жас
тәуелсіз еліміздің тарихи құндылықтарын қайта түгендеп, ... ... ... ... де зерттеу мақсаты болып табылады.
Негізінен, зерттеушілерді олардың осы мәселеге ғылыми көзқарастарына
байланысты үш топқа бөліп қарауға ... ... ... ... тарихындағы орнын мүлде жоққа шығарады. Мұндай ... ... ... ... [2], ... жатқызуға болады.
Мысалы, А.Мюллер өзінің «История ислама с основания до новейщих ... ... ... ... ... ... ... жасаған жоқ.
Ислам әлемінде қандай да бір айтарлықтай мемлекеттік және заң ... жаңа бір діни ағым ... діни ... ешбір жаңалық жасалмады-
олардың қолынан тек атқа міну мен бас кесу ғана ... [2,209] ... да ... ислам тарихындағы маңызына күдікпен қарайды
[3,115]. Кеңес ... ... [4], ... [5] да осы
пікірдегі көзқарастарын білдірді. ... ... ... түркілерге қатысты бөлімінде түркілердің исламға жан-
тәнімен қызмет етуінің ... ... ... исламды сырттай ғана
қабылдағанымен түсіндіріп «діни фанатизм оларға жат, батысқа қозғалыстың
негізгі себебі ... ... ... дейді. [4,197]. Осыған ... ... да ... Бұл зерттеушінің айтуынша «Түркілер
тобыры жеребе бойынша барған ... ... ... ... ... ... ... пікірінше дін таңдау мәселесі ең ... үшін ... ... бұл ... жетекшілерінің нақты саяси
қажеттілігіне сәйкес орындалды» ... ... ... ... ... тигізген
әсерлері жайлы ирандық зерттеушілерінің де пікірі осы шамалас болып келеді.
Мысалы, ирандық зерттеуші Сириус ... ... «бұл ... алушылар
(түркілер-Ж.Ж.) өте бейшара халық болды, не бір білімге, не мәдениетке, не
не кітапқа ие ... ... өте ... сөздері аз, тек күнделікті
сөйлесуге пайдаланатын сөздерге ғана ие ... ... ... ... ... ... бұл жерде кездестірген тарихи ескерткіштерден түркілік
рухты кездестіреді. Зенджандағы Сұлтания мешіті мен Тәбріздегі Кабуд мешіті
күмбездерін ... ... Егер бұл ... моңғол мен түркі
рухына тола болса, онда осындай шығармалар неге ... ... ... ... [6,23]. ... ... дені Ирандағы
түркілер өркениетінің мұраларына сенімсіздікпен қарап, аталмыш ... ... ... бар ... ... ... парсы
уәзірлерінің еңбектерімен байланыстырады.
Бұдан өзге түркілердің ортағасырлық Иран тарихындағы саяси ... баға ... ... ... пікірдегі зерттеушілер түркілердің
мұсылман тарихындағы орнына ерекше мән беріп, олардың ... ... ... діни және ... маңызын жоғары бағалайды. ... ... өзін ... ... және ... ... ... топқа бөліп, қарастыруға болады. Г.Лейзер [148], Дж.Гильберт [149],
С.Лень-Пул [7], ... [14], ... [134], ... [8], ... т.б. ... еуропа ғалымдары ортағасырлық Иран тарихындағы түркілер
маңызын ... ... ... ... ... ... жазды.
Түркілер дәуіріндегі Ирандағы діни ахуал ... ... ... ... атты зерттеуінде «селжүктер өздерінің ... ... ... ... іріп ... ... мемлекетті
қайта тірілтуге келіп, шынында да оған жаңа өмір ... ... ... [50] пен К. ... та ... ... ... роліне
жоғары баға береді. XI-XIV ғ.ғ. Ирандағы түркілер билігіне ... ... ... ... в ... мире», «Тарихэ сиости
ва дудмониэ Иран (390-414х-1000-1217м.ж)» атты ... ... атты ... ... ... ... «түркілер шын ниетпен
исламды қабылдап, олардың шамандық қалдықтары суфиилік ордендерде көрініс
тапты. Олар ... ... ... ... ... ұстанды. Мұсылман
әлемін шииттік бүйлердің Ирандағы X-XI ғасырда ... ... ... ... ... ... ... және Қасиетті қалаларды
мұсылман әлеміне қайта ... ... ... исмайлшыларға қарсы
болды. Түркілер бұл ағым исламды іштен ... ... ... ... [8,328] деп, ... Ирандағы түркілердің саяси маңызына баға
береді.
Бұл пікірдегі зерттеушілерге негізінен ... ... ... ... ... ... т.б. жатқызуға болады.З.В.Тоғанның
«kuran ve turkler» , ... «turk sanati» атты ... ... ... ... ... ... арналған. Олар орта ғасырларда
түркі билеушілерінің қол ... ... ... ... ... ілгерушіліктерді дұрыс байқағанымен, Түркістан көшпелілерінің
дәстүрлі мәдениетімен таныстықтың аздығы ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер Иран мен ислам әлемінің саяси
тарихындағы жетістіктеріндегі және ислам өркениетінің құрылуындағы түркілер
маңызын ... ... ... олар мұның басты себебін түркілердің
дүниетанымдық -рухани ерекшеліктерімен байланыстырмай, олардың билігі
тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... жеке бас қасиеттері арқылы түсіндіруге тырысады.Бұл қатардағы
зерттеушілерді еуропа, кеңес, ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд [50], Г.Курпалдис [147],З.Буниятов [128], ... [153], ... ... [138], ... [168], Дональд. Н. Вильбер
[170], П.Палолези [169] ... ... ... ... ... ашып ... оның ... түркілер қамтамасыз еткен қолайлы
саяси экономикалық ахуалмен, немесе ... ... ... ... ... ... ... ислами» атты еңбегінде
ирандық зерттеуші, «осындай ұлан байтақ өркениетке әртүрлі-еврей, грек,
үнді, ирандық, ... ... ... ... де әсері болды. Осы
өркениеттің әлемдік ... әр ... ұлт ... ... ... әсері бар»,-деп, ислам өркениеттінің сол дәуірлеріндегі әртүрлі
халықтардың ортақ игілігі ... ... осы ... ... ... әлсіздігінен нақты нендей әсерлері болғанын ашып
көрсете ... ... ... ... ... орта ғасырдағы
мұсылман әлемі тарихындағы алар лайықты орнын ... ... ... ... ... алмады. Исламды қабылдағанға дейін әртүрлі діни
нанымдарды ұстанған түркілердің кенеттен ислам жауынгерлер болып, ... діни және ... ... ... ... ... ... олардың
таңданысын тудыралды.Бұл таңданыс олардың түркілер қозғалысына тек ... рең ... діни ... ... ... ... туды. Ал мұның мәнісі түсінікті-түркілердің рухани өмірінің
тарихымен үстірт таныс шет ... ... көп ... жете ... орада америкалық ғалым Наттан Лайттың мына мойындауыныңи ... ... «аз ... ... ... ... ... Зерттеулерге аз оптардың өкілдерінің қатысуы шектелді. ... ... ... ... ... ... қайнар
көздерінің негізіне айналып,азшылық топтардың идеялары мен мотивтері сирек
талқыланды» ... ... да ... ... ... үшін
көшпенділердің тарихының көп мәселелері түсініксіз күйіне қалды да олардың
өздігінше шешуге тырысқан талпыныстары өзімшілдікпен ... ... жол ... ... ... XI-XIII ... ... жаулап
алуларына қатысты төмендегідей ... ... ... ... ... в ... в XII-XV века», Р.А.Гусейновтың «Огузы,
Кыпчаки и Азербайджан XI-XII в.в», «Иракские ... ... ... Г.Курпалдистің «Государство великих ... ... ... XI-нач. XIII в.в» атты еңбектері XI
ғасырда ... ... ... өз ... құрған түркілердің осы
аймақтағы саяси әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... араб-парсы, армян-грузин қайнар көздерін пайдаланып орта
ғасырдағы мұсылман әлеміндегі ... ... ... тарихы
бойынша біраз зерттеу еңбектерін жазды. Дегенмен, түркі және ислам тарихына
деген кеңестік саяси –идеологиялық көзқарастың ... ... ... ... ... орта ... Кіші Азия мен Таяу ... ислам тарихындағы алар орны мен діни ... ... ... ... ... ... ... туралы да осыны айтуға
болады. Абдол Али Дастғейбттың «Худжумэ ордуэ моғул бе иран» М.Дж.Машкурдың
«Торихе иронзамин», ... ... ... Иран аз ... эслам та
дэйоламэ», Реза Эсфаханидың «Иран ... та ... ... ... дар охдэ ... атты ... ... жағынан кеңестік авторлар
еңбектерімен сарындас болып келеді. Жалпы алғанда, Түркістан ... ... ... ... ... және ирандық зерттеулерден бір
сарандылықты бапйқауға болады.Тіпті бұл ... ... ... ... ... ... өте ... екеуіде түркі-моңғол халықтарының
иранды жаулап алуларынан тек жаппай қырып жою, ... пен ... ... және ... ... ғана көре ... ... бұл
ұқсастықтың басты себебі орыстардың да , ... да ... ... ... ... билігі астында болып, екі халықтың да
түркілердің өз ... ... ... мен орнына теріс қарастары
болған сияқты.
Дегенмен де, ... ... ... ... ... ... саяси – діни ахуалдың өзгеруіне жаңаша көзқарасты байқауға ... Б. ... ... ... дар ... ... ... «Иран дар
бархурд бо моғул», К. Босворттың «Тарихэ ... ва ... ... ... ... ... ... түрде баға беруге тырысқан.
Түркілер билігі кезіндегі Ирандағы мәдени ... ... ... ... ... ... ... жазған бөлігі көбінесе бір жақты
кетіп, Ирандағы ирандық емес ... ... ... ... Бұл
әсіресе, Мухаммад Юсуф Кйанидың «Ма’морие Иран» [174], ... ... ... және Иран ... ... қасиеттер» [167], С.
Сафаның «А history of the Islamic era» [109], И. ... ... [9] атты ... анық ... бұл зерттеушілер де түркілік дәстүрлі мәдениетпен етене таныс
болмағандақтан ислам мен иран мәдениетіндегі көшпенділік сарындарды үзілді-
кесілді ... ... тели ... сондай – ақ, қазақтың бірқатар көрнекті зерттеушілерінің
археологиялық, этнографиялық және тарихи ... де ... ... жанама қатысы болғаның айта кету керек. Мысалы, Ө. ... [154], ... [164], Б.Т. ... [180], М. Мендікулов [61], К. Байпақов
[65], Ә. Төлеубаев [48], т.б. сияқты ... ... ...... ... жайлы мәліметтері, М.С. Орынбеков [69], Т.
Таджикова [71], н.Д. ... [63], А. ... [77], т.б. ... ... түркілердің дәстүрлі дүниетанымы жайлы
пікірлері, сондай-ақ Қ.Т. Жұмағуловтың еңбектері [37] ұлы ... ... көне ... ... мен Иран мен ислам әлемін жаулап алулары
қарсаңындағы түркілер қоғамын салыстырулар кезінде ... ... Б.Е. ... [36], А. ... Қ.Р. ... ... ... [68], А. Қадырбаев, С.М. Сыздыков [56], С.Ә. Тортаев [99], ... [89] ... ... ... орта ... ... ... жайлы зерттеу еңбектеріндегі тұжырымдары да жұмыс
барысында кеңінен пайдаланылды. Зерттеу ... әлі де ... ... ... түсе қоймаған ... ... ... ... ... әлі де ... тарих ғылымында айналысқа
түсе қоймаған біршама дереккөздер ... ... ... ... бұл ... көздерге ретімен, тиімді ... ... ... ... зерттеу талабына сай тұжырымдалды. ... ... ... «Аджайб аддунийа» [28] атты еңбегі,
Иақубидің « Ал-Булданы» [393], Истахридің « ... ва ... ... ... [62], Ибн Исках Абу Сайэдтің «Тарихэ Гардизиі»
[94]мен М.Қашғаридің «Дивани луғат ... [95] мен ... ... ... ... ... ... жаулап алуларына байланысты
мәселелер төңірегіне Рашид ад-диннің ‘Джами ат-тауарих”(116),Ата Мәлік
Джувейнидің, ... ... ... ... ... ... ... Сират Джалал ад-Дин Минкбурни т.б сияқты кең
танымал еңбектермен қатар Афзал ад-Дин Керманидің Тарихе ... ... ... ... ибн ... ... ас-Салаф, Тарихке Адаб Сафа, Ақсарайдың Тарихе саложеқе, Хафиз
Абрудың Зейль ... ... ... ... ... мәліметтер
кеңінен пайдаланды.
Осы орайда Афзал ад-Дин Керманидің ‘Тарихе Керман’ атты ... ... ... ... ... ... ... ахуалмен қатар
селжүктер қол астындағыы Орта Азия мен ... ... ... да ... бере ... ... әл-Қашанидің тарихи Олжайту
шығармасы да екінші Ильхан Олжайтуға ... ... осы ... ... ... ... қамти отырып Алтын Ордамен қарым
қатынасты суреттегенді де ондағы саяси ахуал ... да ... ... ... ... ... ... қолтаңбасын, орта
ғасырлардағы Ислам әлеміндегі діни-мәдени ахуалдың ... ... ... ... өзгеруі тақырыбы түркілердің дүниетанымы мен ... ... кең ... ... ғылыми зерттеу нысаны болып отыр.
Ислам өркениетіне түркілердің өз үлесін ... ... ... ... ... ... тек әлеуметтік-саяси себептермен ғана
шектелмей, бұл құбылыстың заңғылықтары түркілердің төл мәденикті ... мен ... ... ... XI-XIV ғасырлардағы түркілер мен Иранның саяси байланыстары
1.1. Селжүктер тұсындағы ... ... ... ... селжүктер ислам дінін қабылдай
бастады.Дүниетанымдағы алшақтықтың, қарама-қайшылықтың болмауы ... ... тез ... мұрындық болды.Түркілердің ислам әлемімен
Иранды жаулап алуының діни ... ие ... сел ... ... да, ... әсері болды. Түркі даласына ... ... орын ... ... ... ... ... құлдырауға ұшырай
бастаған ресми халифат билігіне оппазициялық ... ... ... ... мен түркістанға келулері себепші болды.
З.З. Жандарбековтің бастапқыда ресми ислам мен халифаттың ... ... ... өте келе осы ілім мен осы ... ... түсе бастады деген пікірінің жаны бар. Түкілер арасында ислам
дінін таратуда табысты болған ... ... Баб, ... Баб, ... ... ... бар Хорасан шейхтары мен осы ілім ... ... ... ... алғашқы селжүк билеушілері халифтың көзсіз
қолшоқпарларына айналмай, керісінше, ... ... ... шектеді.
Дегенмен, исламды қабылдау селжүктер арасында бірдей ... ... мен ... жаңа ... тез ... ... жұрт бұл
дінге уақыт өте келе мойынсына бастады. Бірақ, бұл ... да бір ... ... ... ... ... болды. Жалпы, ортағасырлық араб-парсы
деректерді селжүктердің ислам дінін дн ... ... ... ар-Раванди:
“бұлар діни адамдар, қанық олар дінсіздіктен бойларын аулақ салып, исламға
ұмтылды, пайғамбарымыз көрсеткендей Қағбаға бет бұрып, ... ... ... Селжүктердің арасында исламның тарауына соқпылықтың көнекті өкілдері
айрықша роль атқарады. Хорасанда өмір сүрген ... шейх Абу ... ... оның ... ... ибн ... ... “биографиялық
жазбасында” шейх селжүктердің жетекшілері Чарғы бек пен Торғул бектің ... ... ... ... ... ... болжап біледі. Осы
болжаудың нәтижесі бойынша ағайындылар жеңіске жетіп, ... мен ... ... ... ... ... мен ... шейхе сәлем беруге
Мейхенеге келді. Шейх бір топ ... ... отыр еді. ... шейхке жақын келіп оның қолын сүйіп амандасты. Шейх ... соң ... ... ... ... салып отырды да, басын көтеріп
Чағрыға айтты: саған біз Хорасанды береміз. Тұғрыл, саған ... ... ... Олар ... ... қайта кетті». Біраз уақыт өткенде біздің ... ... бек ... ... ал ... бек Иракты биледі».
[75,23] дейді биограф.
Осы шейхқа Тус маңында, ... ... ... келе жатқанда, ол өз
жолдастарынан озып кетекен кезде оғыздардың қарақшы тобы ... ... ... ... атын ... ... етеді (шабуыл жасаушылар
оның кім екенін білмейді, әрине). Шейх жайбарақат олардың атын ерін ... ... ... да, атты алып кетуге рұқсат береді. Осы кезде
қарақшылардың бір бөлігі кетіп ... ... ... ... адам ... ... ... шейх жолдастары келіп, біз ... олар аз, ... деп ... ... ... шейх «жоқ мен бұларға атымды беремін деп
уәде бергенмін, әкете берсін» – дейді. Қарақшылар атты алып кетеді. Ал ... ... ... келеді. Бесін намазынан соң, оғыздар шейх атын
және оған қоса асыл тұқымды ат алып келеді. «Олар ... ... ... ... – О шейх! Бұл жастар сіздің кім екеніңізді білмейді, сіз өз
ұлылығыңызды көрсетініз». Содан шейх аттарды алмаса да, ... ... ... соң барлық түркілер шашын кестіріп ... ... ... ... ... ... ... [75,24]. Келтірілген
деректерден Хорасанға келген ... ... ... ... орай іске ... көреміз. Исламды алдымен түркілердің
билеушілері қабылдап, қара халық келесі кезекте, ... да бір ... ... ... ... ... аударуға турарлық маңызды жайт
бұл мұсылман болғандардың жаңа дінді сопы ... ... ... байқаймыз.
Селжүктер қозғалысы жайлы алғашқы деректер орта ... ... ... Ибн Ал ... ... ... руынан шыққан Туғақтың
ұлының ( Селжүктің ) сюбаши ( ... басы ) ... ... ... ... ... ... Селжүкті өлтіруге үгіттей бастайды. Өзіне
төнген қауіпті ... ол өз ... және ... ... ... еліне қашады [97,247]. Мұсылмандардың билігіне сүйенген
селжүктер Х ғасырдың 80-ші жылдарда Жендті өз ... ... ... ... місе ... ... шахы ... ибн Алтынташтың қолдауына
сүйеніп ғазна билеушілерінің қол астындағы Хорасанға көз аларта ... ... ... ... ... ... ... оғыздар мен
қыпшақтар бар түркі топтары қосылды. ... ... да ... ... ... ... мен қыпшақтардың шабуылы ретінде
айтады."Оғыздар мен ... ... ол, ... ... арам шөптей
қаптады" [27,329]. Бұдан соң селжүк ... ... ... ... ... ... билеушісі көшпенділердің өз державасының ... ... орын ... ... түсініп, 1035 жылы
әскери кеңес кезінде селжүктердің келген жердерде ... ... ... ... олардың мекені Нисаға жорық жасауды дұрыс деп тапты
[98,26] . Бұл ... ... ... ... ... болғанмен ұрыс
селжүктердің жеңісімен аяқталды. Екі жақта соғыстан соң ... ... ... ... үшін келісім жасап тынықты. Ал, сұлтан Масуд әскері
жаңа әскери науқанға белсенді ... ... ... жылы ... жаңа ... ... сұлтаннан Мерв, Серахс, Абиверд
қалаларын өздерінің әскери қызметінің қарымтасына беруін талап етті. ... ... ... ... ... ... Селжүктер оларды талқандап Тус пен
Гератқа дейін қуып келіп, Ибрахим Инал ... ... ... Нишапурға
келді. Қаланың ақсүйектері мен дінбасылары өзара кеңестен соң қаланы беруге
шешім ... Иран ... ... ... селжүктер жергілікті халықтың
өмірі мен қауіпсіздігіне кепілдік берді. Ибрахим Инал Нишапурға ... ... ... бек ... хұтба оқылды. Бұдан үш күн өткенде ... бек үш мың ... ... ... ... мен киіз етік ... ... Нишапур билеушілері Тоғрұлды үлкен құрметпен қарсы алды.
1039 жылы жазда Ғазна әскері жаңа жорыққа ... ... осы ... ... ... қалаларды тастап солтүстікке, Балқан ... ... көне дала ... ... шөлді кезіп құдықтарды
құммен көме, өздерін ... ... ... ... ... ... он алты мыңдық аттыларымен Масут армиясына басты соққы беруге
дайындала ... 1040 жылы 23 ... ... дейін қаруланған сұлтан
әскеріне Данденекан түбінде қатты соққы береді. [99,135]. Селжүк көсемдері
өздерінің ... ... ... ... ... ... ал-Кайм халифке жіберді.
1053 жылы Мұхаммед Тоғрұл бекке Шираздың буйлік ... ... ... ... ... ... ... үйленді. Жыл өткен соң оғыз-түркмен
әскері Хузистанға кірді. Марванид билеушісі ... ... ... ... ... Ал, 1054 жылы Оңтүстік Азербайжан мен Арранда
билік құрған ... ... ... ... раввадилер селжүктерді
мойындады. Вахсудан ибн Мамлан өзінің ұлын ... ... ... де ... ... қақпасында құрметпен қарсы алып бағынды.
Сұлтан армиясы ... ... ... ... пен ... ... жаулап алуының бұл кезеңінің саяси салдары,
осыған дейін ... ... ... ... кіші мемлекеттерді жойып, бір
орталыққа бағындыруларына ... ... Сол ... ислам әлемі үшін
маңызы ерекше бір орталыққа бағынған қуатты ... ... осы ... ... ... ... ... Тоғрұл бек болды. Ол 1038 жылы-ақ
сұлтан титулын иемденген болатын. Ал ... ... соң ... ... таққа отырғызып ант береді. Тоғрұлдан ... ... ... бек ... Ол 1037 ... Мерв билеушісі болып, ирандық
«шахиншах» титулына қол жеткізді.
1040 жылы Масуд ... ... соң ... ... ... және Кіші ... жорық жасады. Жаз соңында Тоғрұл бек 10 мыңдық
әскермен Нишапурға аттанады. Ал Мұса ... ... ... да, ... ... Балх пен Тохаристанға аттанады.
Селжүктер Данденекандағы жеңістен соң-ақ жаулап алған жерлерін бөліске
салды. Чағры бек ... ... ... ... астанасы етіп Мервті
жариялады. Буст, Герат маңайы, Исфизар, Систан, Кабулистан Мұсаға ... ... ұлы ... ... Табес пен Кухистан маңайы Тоғрұл бек
оңтүстік Иран және ... ... ... және ... ... қарай
қозғалды.
Түркілердің Иран әлемін жаулап алуларының тағы бір ... ... ... ... ... ... ... келген христиан
дінінің қолшоқпарлары – армиян – грузин патшалықтарының қатерін сейілтіп,
олардың агрессиялық жоспарларына қарсы тұрулары ... ХІ ... ... ... ... ... ... жорық жасады. Хорезмді алған
соң Тоғрұл әскері Закавказье мен Кіші Азияға аттанды. Закавказьеге ... ... ... ... ... ... ... Липард Орбелян бастап
шықты. Вананд маңында болған шайқаста селжүктер жеңіске жетіп Болгар
патшалығын ... Осы ... ... ... ... агрециялық
саясат жүргізген болатын. Византия агрециясының нысанасы Грузия ... ... ... ... ... ... ... жаулап
алуынан қорыққан Византия ипериясының жаулап алу ... ... ... ... ... ... ... соққы армян
патшалықтарына бағытталып, олардың бірқатары саяси тәуклсіздіктерінен
айырылды. Арменияны саяси жою ... ... ... ... ... ... тура ... Византияның империямен келісім нәтижесінде
шығыстан қорғауға елу мыңдық әскері бар Грузияға саясаты да ... ... сәл ақ ... император Константин IX Мономах (1042-
1055) бұл бағыншылықты ақшамен ... ... ... ... ... ... ... қауіптен қорғайтын күш қоймады
[101,56]. 1042 жылы ... ... ... ... ... бек ... ... берді де, сол жылы оны өз державасының астанасы етті.
1043 жылы Торғулдың әскері Ибрахим ... ... ... ... ... мен ... ... Ресейге қайта оралды.
Жаңа жерлерге келіп ислам әлемінің ... ... ... алған түркілер
билеушілерді осы аймақ пен мен ислам әлемдегі ... ... ... Олар ... ... түркілерді ислам жауынгерлері деп ... ... ... ... Имад ... ... ... Тус пен Нишапурды алған соң, түркілер қаланы аясыз тонағысы келді.
Бірақ оларға ... бек ... ... ... айы, бұл айда ... дақ ... ... Тонаудан еш пайдаға келмейсің.
Бұдан тек даңқымызға нұсқан келіп, масқара атымыз тарайды. Осы ... ... ... ...... ... ... феодалдармен достасып Бағдад
халифтерімен дипломатиялық ... ... ... ... ... ... ... айтып хат жіберді. Равандидің
айтуынша хатта: «Біз ... ... руы, ... бағыныштыларыңыз,
сіздің әрқашан жақтастырыңыз болып едік. Біз әрдайым ... Ұлы ... ... ... ... ... құрметтеген Исрайм ибн
Селжүк деген ағамыз ... Ямин ... ... ибн Себуктегин (Ғазна
билеушісі) оны ешбір себепсіз қолға түсіріп, ... ... ... ... ... жеті жыл бойы оны ... ... қапаста
ұстады. Біздің көптеген таныстарымыз бен ... ... ... ... ... соң, оның ұлы ... ... жолдан тайып, қызық қуып,
мемлекет басқару ісін доғарды. Сонда Хорсан халқы селжүктерді ... Біз оны ... Біз енді іс ... ... мен ислам
заңдарының сақталуы мен ... ... іске ... қалаймыз» -
(96,26) деп жазылды.
Тоғрұл бек тәж кию салтанаты ... ... ... ... осы уаөқытқа дейін болған тонау, заңсыздықтар енді болмайды.
Енді іс басқашва – аймақ біздікі, ... енді тырп ете ... - ... Иран мен ... ... ... алуының маңызды салдарларының
бірі, ол бұған дейін осы аймақтардағы діни саяси дағдарыстардышешугі мүлде
қабілетсіздік танытқан халиф ... ... ... өз ... ... ... Алғашқы селжүк билеушілері исламның ... ... ... ... ... Халиф тарапынын
оларға әрдайым төніп тұрған қатерге ... оның ... ... ... ... ... билеушілерінің халиф билігі жүйесін
қиратудан бойларын аулақ салу себебін психологиялық ... ... ... ... ... бас ... әскери табыстарға қол
жеткізген ... ... ... саналған халиф билігін құлату
психологиялық тұрғыдан ... ... ... ұзақ жылғы әскери
жорықтардан титықтаған түркілер, қол жеткен табыстарды місе ... ... ... ... қимыл жасағанды жөн көрді.
1040 жылғы жеңістен соң Тоғрұл бек өзін «сұлтен» деп жариялады. Түркі
билеушісінің бұл ... ... ... ... Ол сұлтанға адамдар
жіберіп оны өзін «әмір» деп қана атауын сұрады. Х ... ... ... ... діни ... ... ... қарады. Селжүктердің әсерінен
«сұлтан» идеясы, яғни зайырлы билік әрі қарай дамып ислам әлеміне ... ... ... ... ... мұсылман әлемнің зайырлы жетекшісі
сияқты түсініктер де жоғары болды. Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... жердегі көлеңкесі, одан барлық зардап шеккендер пана іздейді»
(102,163). Сонымен қатар ... өз ... үшін ... ... ... ... халифтің беделін сенушілер қауымының діни
жетекшісі дәрежесіне көтерді. Халиф Тоғрұлға хат жолдап, онда оның ... жері ... одан әрі ... ... жаулап алған жерлерге жылжудың
қажеті жоқ деп мәімдеді. Селжүктер Бағдадқа бағынып халифтың бағыныштысы
ретінде ... адал ... ... ... ... жерлерден дәстүр бойынша
салық беріп тұруы тиіс еді. Тоғрұл бұны жауапсыз ... ... жаңа ... ... ... ... жеткенде ал-Қаиым оны
сұлтан ретінде ресми мойындайды.
1055 жылы Мұхаммед Тоғрул бек әскері ... ... ... ... ... алар кезінде халиф ал-Қаим (1031-1075ж.ж) мен
Ирак Буйлары арасында ... ... ... ... ... ... қайта көтерілуі, антишиизм, ашариттік теологиялық жүйе мен
дәстүрлі ханбалит мектебінің ықпалының өсуі ... ... еді. ... ... мен ... ... селжүктердің жеңісі Аббас халифтерінің
позициясының өсуіне себеп ... Оның ... ... дейлемилік күштер мен
күпірлер, айарлар көтерілістері күшейген болатын. ... ... ... халифатты күпірлерден құтқару ұранымен жүргізді. Буйлардан ... ... ... ... ... Арслан Бассасириге сүйенді.Ал-
Бсасири мұсылмандардың әмірі ал-Қаим би-амри-иллахмен өктем қкрым-қтынас
жасап оған еш құрмет көрсетпеді және (тек бір ... ... оның ... етті [85,37]. ... ... елші ибн ... көмек сұраттырып
дипломатиялық миссия ретінде жіберген болатын. 1055 жылы селжүктер ... ... ... ... өз ... ... ... тәж кигізіп,
жеті құрметті шапан, екі ... екі ... тәж ... ұлы ... ... Оған рукн ад-дин малик ... ва ... ... мемлекеттердің дінінің сүйеніші) атақтары берілді. Осы ... оның ... ... ... ... ... Селжүктер мен Аббасилер
туысты. Қаим халиф бірінші болып 1056 жылы Дәуіт Чағры бектің қызы Арслан
қатынға ... Ал 1063 жылы ... бек ... қызы ... ... бұл дәстүрлі жүйеге айналды. 1084 жылы Муктади Мәлік ... ... Одан Абул Фадл ... атты ұлы ... 1092 жылы ... ... тағының мұрагері болуын қалады. Бірақ Муктади ... бас ... ... ... ... діни ... өзіне түркі тектес өз
өкілдерін қоюға тырысты.
«Сұлтан» термині алғашқыда Аббас ... ... және ... ... Бірақ селжүктер кезінде бұл «мұсылман әлемнің зайырлы
(светтік) ... ... ... Бұл ... ... ... ... буйлерден, содан соң селжүктерден зайырлы биліктен іс
жүзінде айырылуынан соң ... ... ... XI ғ. ... ... ... мен ... ұсынған халифат пен сұлтанаттың
қарым- қатынасын біріктіру концепциясы негіз болды.
Кейін қалыптасқан жағдайға ... ... ... ойнағысы
келмеген халиф ал-Қайм мен оның мирас қоры ал-Мухтаби Алып Арслан мен Мәлік
шахтардың келісімінсіз тәуелсіз саясат жүргізгісі ... ... өзін ... ... ... ... ... ғана емес, билікті Алла тағала
мәңгілікке берген «сұлтан » деп ... ... ... Тоғрул бек
билігінен бастап селжүк ... өз ... ... мен іс ... ... ... бекітуге ұмтылды. Сұлтан өз өкілін Бағдадта
үлкен рөлге ие «шихна» қызметіне тағаиындады. ... ... ие ... ... ... ... ... кезінде толқу мен наразылықтарды басып
отырды. Осылайша, уақыт өте келе селжүк-аббасилер ... ... және ... сипатына ие болмай қоймады.
Дегенмен де халиф беделі селжүктер кезінде едәуір өсті. 1070 жылы Алп
Арсланның ... ... ... ... ... ... оқылды. Сұлтан
Қасиетті қала билеушісін Фатимилер ... ... ... үшін отыз ... беріп, жыл сайын қосымша мың динар беріп тұруға уәде берді. ... ... мың, жыл ... үстеме 5 мың динар беріп отырды.
К. Босврттың айтуынша «Амудария мен ... ... ... тек қана Иран үшін ... болып, саяси, тайпалық және әскери
өзгерістер әкелген жоқ, сондай-ақ Таяу Шығыс үшін де ... ... ... ... – шығысындағы бейбіт сүйгіш тұрғындары көрші қарақшы дала
тұрғындарын Аббас халифатының жалдамалы ... және ... ... ретінде білді. Бірақ тек селжүктер дәуірінде
ғана бұл кішкене ... ... ... ... Түркі қауымдарының
батысқа келуі селжүктердің жаулап алуларымен ғана шектелген жоқ, ... ... ... ... соң да ... тапты. Иранның
оңтүстігінде мекендейтін бахарлы, иналы, қашқай ... ... сол ... аударған тайпалар болатын. Селжүктер дәуірінде
көптеген түркімен күштерін ... ... ... ... тұратын шекаралық соғыстар мен араб ... ... ... және ... мен ... ... жорықтарын алдын алуға
пайдаланды. Көп түркімендер Ираннан батысқа кетті. Басқалары ... ... ... мен ... ... Мұған далалары, Азербайжан ... ... ... бір ... Хамадан, Фарстың үлкен бөлігі
түркілене бастады»[14,188]. Осы мәліметтерді талдай ХІ ғасырдың ... ... ... ... ... сипаттан
бөлек діни-саяси сипат алды. Алғашқы төрт ... ... ... ... ... қағидаларын алыс кетіп, дінсіздене бастсған мұсылман қоғамының
мүшелері ислам әлемін құтқарушы күш ретінде ... ... ... ... ... дінін қабылдаған селжүк-түркілері шынында да батысқа осы
миссияны атқарушылар, ислам әлемін жіни ... мен ... ... мен халифаттың іштен шіріуін пайдаланып қауіп
төндірген сыртқы ... ... ... ... ... ... мақсат
өздері бастапқыда мекен еткен аймақтағы саяси ахуалдың шиеленісуі мен ... ... ... бұл Иран үшін діни маңызға ие болды.
ХI ғасырдың түркілер қозғалысы мұсылман әлемінің саяси тарихында үлкен
роль атқарды. Дәстүрлі ... ... жүйе мен ... ... арасында болмай қоймайтын синтездер қалыптасты. Түркістанның
көшпенді түркі тайпалардың көсемдері негізін қалаған мемлект ... ... ... тұрды. Мұхаммед пен қол астындағы мемлекеттің жоғарғы
билеушісі Тоғрул бек ... да, оның ... бар ... ... ... ... ... таратады. Чағры бек ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... Осылайша, XI ғ.
жиырмасыншы жылдарының басы мен ... ... ... ... көне ... сипатқа ие қарахандар мемлекетінде орын алған
динарлық сипатқа ие ... ... ... ... ... империясы өзінің бсатапқы
динарлық жүйесін ұзақ ... тұра ... ... ... ... ... ... жаңа принципі бұдан әрі бекітіліп мемлекеттің екі
бөлігі бір-бірімен бірікті. 1060 жылы Дәуіт Чағры бек қайтыс ... ... ... ... орай ... ... үйленді. Көптеген
көшпелі тайпаларда, кейінгі кезге дейін қазақ халқында ... ... ... дәрежесі ру мен жетекшінің мүлікті, ... ... ... Осы ... ... жесіріне Тоғрулдың үйленуі оның
жаулап алынған жерлердің сұлтанның жоғарғы билігі ... ... ... ... те өзінің інісінен ұзақ өмір сүрмеді, ол 1063 ... ... ... ... ... «ержүрек, шыдымды, мейірімді еді.
Аллаға бой ұсынып бесуақыт намазын оқыды. Дүйсенбі, бейсенбі ... ... ізгі ... ... ... Ол ... киім-«ал-вазари» киді.
Оның күндері ізгі істерден (миюалы) баққа ұқсады. Ол өлімді жек көрді, қан
төкпеді, тиым ... ... ... Ол өте ... және шыншыл еді.
Қайыр-садақа беруде, әсіресе, мешіттер салуда жомарт еді. Ол қайтыс ... ... ... етіп ... ... ... бірі жас Сүлейменді
тағайындады. Амид ал-Мүлк Кундури бастаған жергілікті шонжарлар ... ... ... ... Сүлейменді белсенді түрде ... ... оның ... ... ... ... ұсынған оппозициямен
күресуге тура келді. Алп Арслан көп ... ... ... мен ... мүдделері орталық билік пен тығыз байланысты кәсіби әскерге
сүйенді. Сүлеймен мен оның жақтастары ... ұзақ ... ... 1063
жылы қыста Қазвинде жоғарғы сұлтан болып Алп Арслан тағайындалды. Билікті
Алп ... ... алуы ... және ... ... бір империяға
біріктіру процесін жеделдетті. Алп Арсланды Бағдад танып, ол ... ... ... мен зийа ... ... ... ... мемлекет шеңберіне бірігуі күрделі жағдайда өтіп, көшпелі ... ... ... ... «Ала ... ... қолы ... патшалық тағын
иемденгенде, әділет пен жомарттық қанатының бағыныштыларының үстіне жайды.
Ол халықты (ар-ра'аййа) жыл сайынғы екі мәрте ... ... ... ... ... ... Жыл сайын рамадан айында ол төрт мың динар садақа
бөлді; мың динар Балхқа, мың ... ... ... пен Нишапураға. Бұдан
басқа ол он мың динарды өз сарайындағыларға таратты [98,63].
Иран мен Ислам әлемінде ұзақ ... ... ... ... ... билік жүйесі мен жергіліктілерді басқару институттарының
арасында өзара ... ... ... бұл ... екі жүйе ... ... мен идеялық таластармен қалыптасқанын байқаймыз. ... Алп ... ... ... билікке өзінің де қатысы бар екенін
білдірген Исрайұлы Құтылымыш көтерілді. Құтылымыш мұнда ескі оғыз ... алға ... ... ру мен отбасындағы жасы үлкен адамға тиісті
екенін айтып: «Сұлтанат билігі маған ... ... ... ... ... үлкен болатын және (селжүк) тайпаларынын бас жетекшісі-тін»
[100,81] ... ... ... ... ... ... басындағы
түркілердің қолымен көне дәстүрдің сақталуын қалаушы түркілер тобы ... ... алыс ... жер ... ... Құтлымыш Тоғрул
қайтыс болған соң, оғыздар мен түркімендерден көп ... ... ... ... Ал Алп ... ... Нишапурдан қозғалып Милх ауылы маңында
кескілескен шайқас болды. Сұлтан әскері ... ... ... ... оған ... ... мен оғыздар жойылып, олардың мүлкі мен
малдары тартып алынады. Сұлтан тұтқындарды да өлтірмекші болып еді, ... ... ... ... «(мемлекеттің) жеріни қорғау үшін ислам елінің
шекарасына жіберіліп мемлекет ісінен аластатуды» ұсынады. ... ... ... ... ... ... мен ... Сирия
мен Византия арасындағы шекраға аттандырды [98,67].
Осылайша, Құтлымыштың ... ... ... және ... ... ... ... Бұдан соң отырықшы ... ... жаңа ... ... ... ... арасынан шыққан өкілдердің ... ... ... Алп
Арсланның билігі әсіресе, оның ұлы Мәлікшахтың кезінде ... ... ... ... ... ... ... көшпелі түркілік дәстүр
шетке ысырылды. Алп Арсланның (1063-1072) он жылдық билігі кезінде ... ... қала ... одан әрі дами түсті. Бұған, Қиыр Шығыс
Үндістан, Кіші Азиямен ... ... ... ... да ... Осы ... ... ірі қалаларда шет елдік саудагерлердің,
әсіресе, үнді және византиялықтардың жаңа колониялары пайда болды ... өмір сүру ... ие ... ұзақ ... бойы өз қол
астындағы халықтардың әлеуметтік ахуалдарына мұхият назар аударып отырды.
Бұл ... өз ... мен ... ... төмен мүшелеріне қарайласып,
қатардан қалдырмауға бағытталған көшпелілердің моральдық – ... ... ... ... ... ... пен ... шеккен қала халқы арасында қайырымдылық шараларын жүргізді. Бірнеше
жүздеген қойлар сойылып тегін ... ... ... ... «бірінші селжүк билеушілерінің жеке бас
қасиеттері баяғыда-ақ лайықты бағасын алып қойған. ... ... ... ... ... сақ, ... әділ және ... мінез-құлық
қасиеттеріне ие. Ал халық қатал, жабайы, дөрекі және ... ... ... ... [104,369]. Түркілердің мәдениетінің деңгейі және ... ... бұл ... ... мен жеке ... ... ... айқындалатын, психологиялық себептердің де әсер
еткені деп ... ... ... ... ... ... ... халықтың аталмыш түсінігінен гөрі дінге қатысты болды.
Бірінші селжүктер мен ... ... ... ... пен ... шынайы мұсылмандар болды. Алғашқы қарахандар шарап ішпеді.
Көшпелі халықтың қолбасшысы өз сарбаздарының ... ... ... ... ... ... Махмуд пен Масұд сұлтандар сияқты деспотқа
айналмады. «Сахиб-хабар» қызматі селжүктерде болмады. Тыңшылық ... жат ... ... әл-Мүлік Алп Арсланға осы қызмет түрін
пайдалануды ұсынғанда оны сұлтан қабылдамай тастады [104,370]. XI ... ... ... ... мен Орта Азия, Қазақстан,
алдыңғы және Кіші Азияда жаңа ... алу ... ... Алп ... ... ... Хотан аймағынан Хазар Дербенті мен ... ... ... ... жаулап алуының ірі салдарларына христиан әлемнің осы
дәуірде белсенді ... ... ... ... бірқатарының қаупін сейілтіп, олардың Кейбірін ислам
әлеміне қаратуы жатады. 1064 жылы ... ... ... ... арқылы
Грузия, Армения мен Шығыс Анатолияға үлкен жорық жасады. Нахичеван қамалына
жетіп, ... екі ... ... бірі ... ал ... ... ... исламды тарату ұранымен жорық жасады. Алп Арслан ... ... ... соң ... ... Баграт IV (1028-1072 ж.ж.) келісім
жасады. Сұлтан әскері бұдан соң ... мен ... ... Ани мен ... Олар ... ... ... халықтың бір бөлігін исламға
қаратты.
1067 жылы күзде абхаз патшасы мұсылман иелігіне шабуыл жасады. ... ... ... ... шыққанда Шаки билеушісі Ахситан куәлік айтып
исламды қабылдады. Сұлтанның жіберген факихы оған ... ... ... ... ... соң ... әскері Абхаз патшасы ... ... ... ... ... ол ... қабырғасының қалыңдығы 40 шынтақ,
ені де сондай, христиан шіркеуі бар қала еді. Сұлтан бұл қаланы алған соң
онда жұма ... ... ... ... ... мен Кіші ... әскери әрекеттері 60 жылдың
аяғы мен 70 жылдардың басына дейін жүргізілді. 1071 жылы ... ... ... ... ... болды. Соғыс Византия әскерінің
толық талқандалып, император ... ... ... ... ... Сұлтан көне дәстүр бойынша оның екі құлағына сырға
тағып қойды. Бұл император ... ... ... ғұламы (құлы) дегенді
білдіретін еді. Алп Арслан императордан оның алзаттығы үшін бір ... ... әр жыл ... ... ... 360 мың ... ... төлеу ,керек
кезінде сұлтанға әскери ... ... ... ... ... босату сияқты ... алды ... ... мен ... арасындағы қарама-қайшылықтар түркілердің пайдасына
шешілді. Крестшілер гректерге күпірлер ретінде қарады. Бұл әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... (табытын)
дінсіздердің қолынан қайтарушылардың ұзаққа созылған ... тек ... ... Византияға да қарсы бағытталып отырдды. Олар 1204 жылы
Константинопальды алып ... ... ... латын империясын
орнатты.
Селжүктердің Манцикерттегі жеңісі ... ... ... түкперіне жол ашты. XI ғ. жетпісінші-сексенінші жылдарында ... Рум ... ... Алп ... ... жеңістен соң оғыз-
түркімен жетекшілеріне Ар, Орум, Мардин, Кайсери, Мараш және Кіші ... да ... ... ... тікелей қатысумен христиан-мұсылман
шекараларында қлрғаныс сызығы ... ... ... ... ... тұратын қатерге бақылау орнатылды. ... , XII ... ... ... соң Византияға қарсы күрес тізгінін Кіші
Азиядағы осы сұлтандықтар ... ... ... ... ... ... қарсы күрес қорғанына айналды.
Ұлан-байтақ жерлерді ... ... ... ... өте ... ... ... мәдениет пен шаруашылық түрлерінде
өзгеріске ұшырай бастады. ... ... ... ... ... көше ... ... мен шапқыншылық ... ... ... қатынаспен мәдениет-тұрмыстық байланвсқа
ауысты. Осылайша, ... ... ... ... ... ... қол астындағы халықтармен араласып, мәдени-
шаруашылық ... ... ... ... ... ... алуларының ең маңызды діни-саяси
салдарларына осы аймақтарда тамырын ... ... ... ... ... ... күрестің белсенді ... ... ... жаулап алуымен ... ... ... қарамастан әрекет еткен әртүрлі діни ағымдар түпкілікті
жойылған жоқ. Олар жаңа ... ие ... ... діни ... ... ... әрі ... жалғастыруға тырысты. Селжүк
билігі ... ... ... ... етек ... ... ... күпір ағымдарының бірі исмайлизмның
таруымен қатар ... ... ... ... ... тек ол ... ... ғана халифатта саяси билікке ие бола алады ... ... бұл ... ... шииттердің өздерінің арасында
қайшылық тудырды. Бұған VIII ғасырдағы алтыншы шиит ... ... ... ... үлкен ұлы Исмайлды имамдықтан ... ... ... , ол ... имами болып үлгере алмай әкесінен бұрын ... Оның ұлы ... ибн ... имам деп ... ... деп ... ... Аббас өкіметінің оларды қудалауы олардың
жасырынуына алып ... ... ... ... имамдар» туралы идеялар
пайда болды. Ертеме кеш пе, әлемге әлеуметтік ... алып ... ... ... келеді деп сенді. Әли мен Фатимка ұрпақтарынан
күткен имам деп өзін ... деп ... да ... халифатын
құрды(909-1171ж.ж).
Ал, Иранда исмайлшылар «тым арыға» кетіп, көсем ... ... ... ... ... ... орталығы бар
исмайлшылар мемлекеті құрылды (4 ... ... ... ... ... ... ... кезеңімен
сәйкес келуі осы зерттеудің негізгі мақсаты ... ... ... ... қарсы белсенді күресінің ... келе ... ... бұл ... ... ... болған идея, жоғарыда ат ап өткеніміздей түркілердің Иранды
жаулап алуларынан бұрын-ақ ... ... ибн ... мақсаты анық болды. Ол ... ... ... ... қол ... Ирани халқы мен Иранды
құтқару. Оның діни ... ... ... ... аты ... көрініс тапты. В.КА.Ивановтың айтуынша Хасан шариғатты қатал
ұстады, ... ... , ... мен ... ... ... уақыт өте келе одан кейінгі Аламут ... ... ... ... ... ... ... қоймайды. Бұл
әсіресе Хасан амма ... ... ... ... ... ... олар жаңа өмірде жұмақта рухани қайта тіріле алады деген және ... ... ... ... ілім ... емес ... «қиямет күнін»
жарияланған соң етек алады [11,296]. Билік ... ... ... орын ... ... ... сұлтанға,
суниттерге қарсы күресі жалғаса береді.
Исмаилшылар өз мақсаттарына жету үшін көрнекті тұлғаларды өлтіру әдісін
кеңінен қолданды. Террорды жанын «құдай ... ... ... ... ... Олар өз ... «батылырақ» болу үшін естен тандырғышзаттарды
қолданды. Сондықтан да оларды хашашиундар (гашишті ... ... ... ... негізгі нысанасы халифтер, сұлтандар, уәзірлер, әмірлер,
әскерилер, суниттер болды.
Селжук билеушілері исмайлшылардың мемлекет пен ... ... ... бар күш жігерлерін олардың мемлекеттерін құлатуға жұмсады. Сұлтан
Мұхаммед (1105-1118) 1106-1107 жылдары Исфахан ... ... ... ... низарид да*и адду*ат ахмед ибн Атташты қолға түсіріп,
оны ашаға керіп атып өлтірді. Сол жылы өз ... ... ибн ... ал-
Мүлікті үлкен әскермен Аламутты алуға жіберді. Қоршау көктемнен күзге ... ... ... ... ... ... жіберді. Бірақ, әскер
айтарлықтай ... жете ... ... ... ... ... Бағдатқа
келгенде исмайлшы федай мешітте оған пышақ ... ... ... ... табаристанның падишахы Кирен ибн ... ... ... ... да (1107ж. ... ... жылдардағы Шир Гирдің
қолбасшылығындағы жорықтар да ... ... ... осы ... ... ... аламұт манайын тонап, бірнеше исмайылшылар қамалдарын алып,
ақыр соңында Аламұттың өзін алуға жақындағанда сұлтан ... ... ... ... ... қоршау тоқтатылды. Бірақ бұдан соң ... ... ... ... ... уәзірі Мұқтас Абу
Наср Ахмед ибн ... ... 1124 жылы ... ... ... ... ... Туршиз қаласы алынды. Нишапурдегі
Тарз ауылының исмайылшыларын өлтіріп, ... ... ... де қайта
оралды. Бұл жорықта Санжар әскері 10-12 мың ... ... ... ... жыл ... соң ... ... бірнеше талаптар
қойды. Бұл талартар бойынша:
исмайылшылар жаңа қамал салмайды;
қару жарақ сатып алмайды;
өз қатарларына жаңа ... ... ... күреске тек сұлтан әскері ғана емес сонымен ... ... ... араласты. Ал-Асирдің келтірген дерегі бойынша «Кухистандағы
бір түркімен ауылына 1700 адамнан тұратын исмиайылшылар өз ... ... ... Бірақ ауылдан еркектерді таба алмайды. Сонда да олар
ауылды тонап, өздерімен бірге әйелдер мен балаларды алып ... ... ... ... Ауылға оралған түркімендер не болғанын көріп,
исмайылшылардың үстінен түскен олар «аллаху акбар» деп ... сала ... ... ... ... жуық қырылып тек тоғызы ғана ... ... ... ... ... құлата алмаса да, осыдан
кейін Аламуттағы ... ... ... ... ... ... байқатпады.
Осылайша, түркілер әуел бастан-ақ исламдағы ... ... сала ... ... сол ... ... ... ресми
ислам үлгісі саналатын суниттік ағымды жақтады. Шииттік ислам бірінен соң
бірі келген ... ... ... ... ... бастапқы ресми исламмен ымыраға келмейтін шииттік қағидаларынан
едәуір арылып, исламмен ... ... ... ... Дегенмен, ислам
әлемінің саяси-діни өміріне едәуір өзгерістер алып келіп, ислам тарихында
маңызды міндетті толық атқарып ... ... ... ... ... ... жылы күрестің нәтижесінде сұлтан мен уәзір арасында сына ... ... ... ... айып тағылды. Бұдан соң ол, ... ... ... Меккеге аттанды. Бірақ, ол жолда исмайылшы
федайәлар ... қаза ... Бір ... аса уақыт өткенде Бағдад халифымен
кездескге келгенде кенеттен ... ... өзі ... ... XI-XII ... ... ... Орта Азия, Орта Шығыспен Кіші Азияда бірнеше
иеліктер мен ... ... ... ... ... Рум ... түпкілікті бөлініп оқшауланды. Селжүктердің Сирия ... ... ... ... ... (1097-1221) күшейе
бастады. Араб Ирагындағы аббас халифтеріне селжүктердің ықпалы ... жылы есін ... ... ... ... ... ... қиратты.
А.Мюллердің айтуынша Азияның алдыңғы бөлігін тез жылдамдықпен жиырма
жыл ішінде басып алып, бақытсыздықтың қайғысын қоюлата түсті. ... ... ... ... екі ұлы ... ... Хорезм мен Кіші Азияға
дейінгі ... ... ... ... жанұялық соғыс бұл жаңа әулетке
теріс әсер етті де енді ғана ... ... ... ислам патшалығының
бытырауына алып келді [2,87].
Мәлікшах қайтыс болған соң Беркиярук Рейге келіп ... ... ... ... жоғарғы сұлтан болып жарияланды. Он екі
жылдық Беркиярук билігі өзара ... ... ... феодалдық
топтардың билікке таласымен қатар жүрді. Оның туысқаны ... ... бір ... ... Тадж ... ... ... жылы Иран
мен Хорасанды жаулап алуға ұмтылды. Ол өзін жоғарғы сұлтан деп ... Руал ... ... алды. Жаңа халифтың империя тағына үміткерді
қолдауы селжүктерді әлсіретуге ұмтылу еді. ... 1095 ... ... ... ... ... болып бұл Тұтыштың өліп, әскерінің қашуымен
аяқталды.
Ислам әлемінде орын алған ... ... ... ... ... осы кезде шығысқа крест жорықтарын бастады. Крест жорықтары
театры енді Сирия мен ... ... ... 1097 жылы ... және ... ... ... Никея мен Кония
сұлтандықтарының бір бөлігін ... ... Кіші ... өтіп ... мен
Антиохияны алды да бұл жерде өздерінің Таяу шығыстағы алғашқы иеліктерінің
негізін қалады. 1099 жылы олар ... алып ... ... ... ... Палестина мен Сирияның оңтүстік бөлігіне ... ... ... ... ... ... ... корольдігін
ұұрды.
Бағдад халифы да Мәлік шах қайтыс болған соң еркіндік алып Мидияға көз
аларта бастады. Осы кезде ... ... де ... ... ... бастады. Тіпті, ислам әлеміне ауық-ауық шабуыл ұйымдастырып отырды.
Ибн ... бұл ... «1123 жылы ... ... ... (грузиндердің )
қатыгездігі күшейе түсті. Бұған Дербенд-Ширван халқы шыдауға тура келді.
Олар өздері елді ... ... ... соң ... ... шағынып,
өздерінің елді қорғауға әлсіз екендіктерін айтты. Сұлтан әскері гүржілерге
қарсы аттанып Шемахаға жеткенде олар бір баққа ... ... ... ... ... ... ... жау әскерін көрді де қорқып кейін шегінбекші
болды. ... ... мұны ... «біз ... ... егр сен кетсең онда
мұсылмандардың рухы ... ... ... ... соң ... әскері
соғысуға бел байлаған кезде, грузиндер мен қыпшақтар ... ... ... ... ... ... бұл соғыста құтқарды» деп ... жылы ... ... соң ... ... ... ... Тапар (1105-
1118) тағайындалып, қол астына бүкіл Иран, Хузестан, Араб ... ... ... ... ... Иран мен Кіші ... ... алған
Түркістан түркілері уақыт өте келе ислам әлеміндегі өздерінің тарихи-діни
миссиясын атқарып бола, саяси ... ... ... ... мемлекет құруына күдікпен ... ... ... ... ... құлау себебі 1092 жылы Низам ал-Мүлік пен
онымен бір уақытта Мәлік шахтың қайтыс болуы деп көрсетеді. ... ... ... шындыққа жанаспайды, өйткені құлдырау процессі олардың көзі
тірісінде-ақ басталған болатын. Селжүк мемлекетінің ... ... ... ... он ... аса уақыт бойы орын алған өзара қырқыс соғыстар да
әсер етті. З.Буниятов селжүктер империясының құлауының саяси ... ... ... ... күші ... арасында тәртіп пен
ұйымшылдықтың кетуін жатқызады. Ірі соғыстардың аяқталуы, исмаилшылардың
қаупі, сұлтан тағына ... ... ... ... ... соғысы,
сонымен бірге түркі көшпенділері мен жергілікті ... ... ... те ... ... ... ... жатады
[108,16].
Э.К.С.Лэмбтонның пікірінше, мемлекеттің құлауына көшпелілік жүйе кінәлі
емес. Селжүк империясының құлауына негізгі ... ірі ... ... бытыраңқылық болды. Оның пікірінше, ... ... ... функциялары шектелген болатын. Ал, мемлекттік аппарат ... да, ... та өсті ... Осы орайда қазіргі күнге дейін толық
мойындалмай келген селжүк мемлекетінің ... ... ең ... ... ... ... жергілікті басқару дәстүрімен
трансформациялануымен тығыз байланысты. Сондай-ақ, жоғарыдағы З.Буниятовтың
да, Э.Лэмбтонның да көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... ирандық уәзірлердің империяның
әлсіреуіндегі әсері ... ... да ... ... ... ... ... құлдырауының негізгі себебі, ... ... ... ... нәтижелерінің бірі уәзірлік институттың
да тікелей қатысы болған сияқты. Сондықтан да ирандық уәзірлердің Ирандағы
түркілік мемлекеттердегі ... ... ... ... ... сыни
тұрғыдан қайта електен өткізген дұрыс болар ... ... ... ... ... ... осы ... маңызды билік тізгіні-бас уәзір
қызметінің жергілікті халық өкілінің үлесінде ... ... ... ... ... ... халық өкілдерінсіз ел басқара алмайды деген
пікір тумаса керек. Бұл жерде мәселеге басқыншы немесе жаулап ... ... осы ... өкілдері арқылы басқарудың тиімділігі
тұрғысынан қараған дұрыс болар еді. Түркілерге ... ... да ... ... ... ақсүйектерін тартты. Бұл жайлы В.Бартольд: «арабтар
да Иран тектес шенеуіктердің қызметін пайдаланды. ... ... ... бұл жайлы : «мен осы парсыларға таң қаламын, олар мыңдаған жылдар бойы
ел ... ... ... бір ... де керек етпеді. Біз жүз жыл ел
басқардық, сонда да оларсыз бір істе ... ... ... ... ... моңғол тектес әулеттер ... ... ... көбінесе өз
тайпаластарының әскери күшіне сеніп, азаматтық басқаруда парсылар ... [16,253] ... ... ... иран ғалымы Забиоллах Сафа
парсы тектес Низам ал-Мүліктің ... ғана ... ... ... құрды дегенге мүлдем қарсы шығады [109,11]. Жергілікті халық
арасынан ... ... ... ... ... ... бірінші, маңызды дәлел- түркілердің дәстүрлі қалыптасқан,
бірнеше ... ... осы ... ... да ... тарихта болғандығы болып табылады. Шынында да ... ... ... ... өз ... ... ғана жемісті
болатынын түсінді. Бұл қайта түркілердің ... мен ... ... ... ... ... алған тиімді тәсілі еді.
Бірақ, жергілікті халықтардан уәзірлік ... ... ... ішкі саясаты үшін аса табысты бола бермеді. Тіпті, осы уәзірлер
мемлекеттің ... ... ... себепші болды. Түркі
билеушілерінің уәзірлері уәзірлік мансапқа оңай қол ... жоқ. ... ... мен ... нәтижесінде уәзірлік мансапты
иемденсе, уақыт өте келе түркілік биліктің өзгеріске ұшырап, деспоттануымен
қызметтің бұл ... түрі де ... ... ... қызметке қол
жеткізген ирандық немесе басқа ... ... ... ... ... ... ... сарп етті. Олар әрқашан сұлтан туыстарының
қарсылығына ұшырады. Көп ... ... ... ... ... ... немесе
үкімет ісінде жиі болып тұратын қастандықтарға жұмсалды. Мысалы, Фахр әл-
Мүлік ибн Низам әл-Мүлік Беркиярук сұлтанға асыл ... ... ... ... еткен [97,247]. Парсы шенеуніктерінің мемлекет ісіне
араласуы мемлекет қаржысының ысырапқа ұшырауымен қатар ... ... ... ... ... ... «бір арызқой уәзір оның иеліктерінен
(мамалик) ... ... ... алым ... мен ... (амвал) қанша
жиналатыны тәптәштеп көрсетеді де, оны (хатты) Алп Арслан жүретін кілем
үстіне ... Ол оны алып ... да ... ... ... ... «Мына
хатты ал, егер өтірік болса онда олардың ісін кешіріп, оларға маңызды ... ... арыз ... орнына пайдалы іспен айналыссын» - [110,13]
дейді».
Селжүк уәзірлері көп ... ... ... ... Алп Арслан 1064
жылы Құтлымышпен бірге Фарсқа жорыққа аттанып, сұлтан ... ... ... ... ... ... Пахандаз қаласын қоршады. Оның әскери
құлдардан тұратын өз армиясы болды. Кейбіреулердің жазуынша олардың саны 20
мың болған. Уәзірдің ... ... бұл ... жеке ... ... ... сұлтанды қорғау үшін ұстады. Одан кейінгі сұлтандар кезінде де
уәзірлер соғыс ісіне жиі ... ... ... ... олрдың түркілік рухтарының әлсіреп,
ұлттық дағдарысқа ұшырауымен қатар жүрді. ... ... ... ... ... ұрпақ кезінде-ақ парсыларға тән ... пен ... Алп ... кезінде, билеушінің өз «әмірлері мен
әскерлерін» ... ... дәм ... тұратын далалық көшпенділер дәстүрі
сақталады. Мұндай ұжымдық ... ішу ... деп ... Кіші ... ... ... ... [100,102]. Бірақ бұл дәстүр Мәлікшах
кезінде қолданыстан шығарылып, бұл өз ... ... ... ... ... ... алу кезінде Алдыңғы Азия халқының тығыз орналаспауы
түркілердің өздерінің тілі, ... ... қана ... ... ... де оң әсер ... ... Қашқари өз сөздігінде «мен оғыздардың
кішкене рулары, мен малға басатын таңбаларына ... ... ... ... ... ... деп жазды. С.Кляшторныйдың айтуынша Қашқаридың оғыз
тілін білуге кеңесі Ферғана, Мауреннахр, Хорасан емес ... ... ... парсы халықтарына арналған еді [33,141].
Селжүк дәуірінің көне тарихында халық жиналысының өзгеріске ... ... роль ... ... ... (Кеңес-Ж.Ж) атты осындай
жиын сирек шақырылды да күнделікті өмірде ақсақалдар кеңесі ... ... ... ие ... ... біртіндеп кеңесу элементі ... ... ... ... көне ... мемлекет теориясына» орын
береді. Жаулап алушылардың басқару институттарының кейбір ... ... ... жүйесінің әсерінен өзгеріске ұшырауын немесе
синтез қалыптасуын ... ... да ... болады. Мысалы,
Қ.Т.Жұмағұловтың айтуынша көне герман діни әлемінде ... яғни ... ... ... ие ... ... Олар халық жиналыстарында
тайпаның маңызды істерін талқылап, шешуге қатысты. Осы ... ұлы ... аса ... ... ... олар ... ... бедел мен ықпалды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қарағанда ертерек түсінген сияқты
[37,27]. Осылайша, көшпелілік жүйеге негізделген түркілердің дәстүрлі
басқару ... ... ... жүйе ... ... бұл өз ... ... әмірлердің алауыздығы мен елдің
батыраңқылығына алып келеді.
Түркілер билігі Иранда түрлі мемлекеттік институты пайда ... ... ... ... ... ... қорғау-удждардың
басты міндеті болды. Селжүктердің миграциясы және ... ... тек ... ... ғана ... ... қатар исламмен
християндықтың қарсылық белдеуі болды [112,224]. Р.Гусейновтың айтуынша
«удж» сөзі түркілік және ... ... сөз. Ол ... рет VII ғасырда
орхон эпиграфиялық жазуында «уч» ... ... ... ... XI ... ... түркілік «соңғы», «шеті», ұшы, үшкір, шыңы
мағынасына ие болса, XI ғасырдан бастап ... ... ... ... ... ... ... түркілерді атағанда қолданылады. Иран
Азербайжанында уджаға байланысты Уджарлы, Уджан, ... ... ... XI-XII ... Орта Азиядан келген оғыз-қыпшақтар
Иран мен Азербайжанның түркіленуіне елеулі әсер етті. ... ... ... XII ғасырларда селжүктер мен Ильдегиздеркезінде күшейді. ... ... мен ... ретінде келе бастаса, белгілі бір бөлігі
оғыздармен Орта Азия, Хорасан арқылы ... XII ... ... ... ... көбейебастады. Р.Гусейновтың ойынша, шекарашы,
қорғаушылар жаулап ... ... ... ... ... ... қатар агачери,канглы, каркулык, қыпшақ, халадж топонимдері
қолданылады [113,350]. түркілер ислам ... ең ... ... патшалықтарының болмай қоймайтын шабуылдары ... ... ... атқарып, сол жерлерді мекен етті. «Аджаиб ад-дунииа»
авторының айтуынша «Сурмари Армения мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... бұдан берік жер жоқ, қаланың сыртыда
үйлер, базарлар, ғимараттар бар. Бұл түркілердің мекені. Халқы мұсылмандар-
діннің батыл да ... ... [ 28,212] ... Осы ... ... бір жай, ... уақыт өтсе де Ирандағы түркілер өздерінің этникалық
ерекшеліктерін сақтап қалды. Түркілер ирандықтарды кемсіте ... ... ... ... ... ... алар ... жергілікті билеуші
Шахривар ибн Тафил одан қашып тандырдың ... ... ... Оны ... ... алып ... алдында алып келген Кавурт оған: - Ей, ... ... ... ... не?-деп, өзінің тегінен ирандық блеушіні
бөле-жара атады [114,10]. Дегенмен, түркілер өз тарихи ... ... ... өте келе Иран ... келген соң араластырушы діни ... ... ... ... ... ... ... ұшырай бастады.басында суниттік, кейін биліктегі ... ... ... ... Иран халықтармен бірге біртұтас
ирандықтар атауына ие болып, осы ... ... ... бірі ... ... ... билік құушы түркілердің келесі ... ... ... де, Иран мен ислам әлемі үшін аса маңызды ... ... ... ... ... ала ... ... үстімдегі Ирандағы
саяси-діни, мәдениахуалдың босаңсымауына айтарлықтай ықпал етті. ... ... ... Иранның батысы мен орталығында ғана Кавурт ұрпақтары
(Алп Арсланның ... 1198 ... ... ... ... ... бұлар
басты селжүк тармағы болмады. Кейін олар да ... қол ... ... ... өзі ... мен ... ... өздерінің күшті
әмірлерінің билігін шектей алмады. Ал Масуд қайтыс болған соң селжүк үйі ... соң да ... ... ... ... ... Иран ... жалғастыра берді. Бастапқыда «атабектер» деп билеушінің мұрагерін
тәрбиелеп, баптайтын тәжірибелі, көрген-түйгені мол ... ... ... ... Әбу ... ибн Әли ат-Туси болды. Ибн ал-Асирдің айтуынша
Балхтан Мервке ... ол, ... ... ... ... уәзір болды.Дәуіт
Әбу Әлиді жас Алп ... ... ... ... ... деп ... ... бұйрық береді. Кезінде Низам ал-Мүліктің өзі Мәлікшахтың
атабегі болды ... ... ... ... ... болып селжүк армиясының византиялықтарды манцикерт
түбінде талқандаған соң жарияланды. Масудтың көзі ... бес ... ... ... ... ... ... Сұңқар (1148-
1162)негізін қалаған салгирлер әулеті билік құрды. Сұңқардың әскер- ... ... ... ... үлкен Луристан (1148-1339) атабек
әулеттерінқұрды. Селжүк ... ... ... тек ... ғана ... және ... ... мемлекеттік басқару формасының
синтезі ... Оғыз ... ... ... ... енді
жаулап алынған елдердегі уәзірлер институтымен шендесті. Кейінірек бір
тұтас империя құлаған соң ... деп ... ... атай ... Гәнжіде Ильдегиз (Елтеңіз) атабек (1140-1172) және оның ... ... ... ... ... К.Босворттың айтуынша
Азербайжан атабектерінің исламның Кавказдағы иелігін күшейіп келе ... ... ... қалуда орны ерекше болды [106,171].Азербайжан
атабектерінің негізін салушы Ильдегиз-қыпшақ текті ғұлам ... Бұл ... ... Әбу ... Әли ибн ... ... сарайына алып келді.
Мирхондтың айтуынша,1122 жылы ас-Сумайрамиді исмайшылар өлтіріп, Хамаданда
оның барлық ... ... ... ... Осылайша, Ильдегиз де сұлтан
қызметіне келді. Сұлтан Торғұл ІІ кезінде (1132-1135) ... ... ... қарамағына өтіп, қызметі тез өсе бастайды. ... ... ... соң жаңа ... ... ... әмір Шамсад-дин Ильдегизді
Торғұл жесіріне үйлендіреді. Одан екі балалы ... ... ... Мұхаммед
Джахан Палуан мен Мұзаффар ад-дин Оспан Қызыл Арслан [107,75]. 1136жылы
Масуд атабек Ильдегизге икта ... ... ... ... ол ... Азербайжанды алады.
1160 жылы қараша айында Ильдегиз жиырма мыңдық әскерімен Арсыланхан
ханзадамен Хамаданған ... ... ... соң ... ... ... ... оқылады.Ильдегиз бұдан бұлай Ұлы атабек (атабек
ал-а’зам). Оның үлкен ұлы ДАжан Палауан - әмір – ... ... ұлы ...... ... ... ... барлық өз әмірлерін жоғарғы
қызметке қойды. Осы кезден бастап атабек барлық күш жігерін жаңа ... ... ... ... Ирак ... ... ... мен
аймақтардың билеушілері Арсыланшах пен атабекке адалдықтарына ант береді.
Өзара қырқыс ... ... ... ... өмір ...... ... халиф әріптесі – селжүк үйінің өкілдері болса, ... ... Ирак ... ал осы ... ... ХII ғ. аяғына дейін қырық
жыл бойы бұл ... ... ... ... ... ХІІ ғ. екінші
жартысынан бастап таяу шығыстық мұсылман әлемі жаңа зайырлы жетекшілерге ... дин ... ... ... ... ... ие болды. Осылайша,
ХІІ ғ. екінші жартысынан бастап аббасилер ... ... ... ... әріптесі ретінде қарады [87.137]. Болмай қоймайтын
қырқыста Ильддегиз ... ... , ... ... Парсы шығанғына
дейінгі қең – байтақ территорияны бір ... ... . Ол ... 1160 ... бастап билікті өз қолына алды да сұлтан формальды
түрде мемлекет басшысы болды.
Атабектер ... ... бір ... ... ... өзиеліктерін
ислам әлемін жаулап аплуды мақсат тұтқан сыртқы жаулардан ... ... жылы ... ... ІІІ ... ... ... әскері
Азербайжанға шабуыл жасап Аррандағы Ани ... ... Олар ... ... ... жойды. Қоршаудағы қалаға Хилат билеушісі сұлтан ... ... ... көмекке келіп еді, оларды грузиндер талқандап бұзып
тұтқыннан әрең ... ... ... Грузиндер өте көп мұсылмандарды
өлтіріп, қырық бір мың ... ... ... ... соң отыз ... ... ... еліне қайта шабуыл жасап ар-Руммен ... ... Двин ... ... он мың адам өлтірді [107,53].
Олар көптеген әйелдерді тыр ... ... ... аяқ алып ... ... ... қарсы шықты, «сендер ... ... ... ... де ... ... ... мәжбүр етесіндер» деді.
Біршама укақыт өткізе олар Азербайжанға қайта оралып, ... ... ... ... ... ... бұл туралы естіп өз ... ... ... ... ... ... 50 ... бірікен күш
1163 жылы қаңтарда Грузияға аттанды. Соғыс бір айға созылып ... ... ... ... ... Двинді тартып алды. Осындай
жеңіліске қарамай грузиндер1164 жылы көктемде тағы да Аниге шабуыл жасады.
Бұл шабуылда 1166, 1174 ... ... ... да беті ... ... ... барысында атабек Ильдегиз Азербайжанның және көршілес
аймақтың христиандарын өз жақтарына тартты. Жергілікті дін басыларға жағдай
жасады. Армиян жылнамашысының жазуынша ... ... ... көріп,
елдің көркеюіне көп көңіл бөлді және өзінің ... ... ... Оның ... кезінде көп елдерде бейбітшілік
орнады» [107,61]. ... ... ... ... ... ... сұлтан билігінің беделін шебер пайдаланып, атабек
дәрежесін оның ... ... ... ... ... саясаты оның ірі саяси қайраткер екендігін көрсетеді. Ол өзінің
дәрежесін ... ... ... үшін ... өз ... ... үшін, орталықтың билігінің күшеюі үшін жұмсады. [107,62]. Ильдегизге
Бағдат пен оның айналысынан басқа, Азербайжан, ... ... ... ... ... ... ... Исфахан, Рей билеушісі, Хилат, Фарс,
Хузистан, Мосул, Кермен билеушілері бағынды.
Осылайша, ХI ғасырдың екінші ... ... ... соң бірі ... ... алған, Түркістан түркілері ислам дүниесі ... ... ... ... Діни ... мен ... шаршаған мұсылмандар шынында да оларға өздері мен исламды
құтқарушылар ... ... ... дінінің дәстүрлі болып табылатын
сунниттік бағытына қолдау көрсету арқылы ислам мен ... келе ... ... ... ағымдарды қудалады. Түркілердің алдын ислам әлеміне
ішкерілей еніп, мұсылман жерінің территориялық ... ... ... ... ... ... бетін қайтарды.
Түркілер билігі тұсында Иранда көшпенділер билік жүйесі уақыт өте келе
жергілікті Ирандық ... ... бір ... көшу ... ... Сондай-ақ осы кезде дәстүрлі түркілік басқару институттарының
жергілікті парсылық жүйелерімен синтезі де орын ... ... ... ... ... жүйесі, мемлекеттік жүйедегі бинарлық жүйе
сияқты ... ... ... ... Ирандағы түркілік
мемлекеттерде біршама уақыт салтанат құрды. Түркілік ... ... ... ... басқару жүйесінің синтездену үрдісі барысында ... жүйе ... ... үстем жағдайда қалды.
Жеркіліктілердің түркілік мемлекет қызметіне тартылуы және солар арқылы
дәстүрлі түркілік ел басқарудың жергілікті деспоттанған ... ... ... ... орын ... тақталастары түркілік мемлекеттік
құлдырауына әсер етті [2,48].
Түркілердің аталмыш кезеңдегі билігі кезіндегі орнаған ислам әлеміндегі
интеграциялық үрдістер, исламдағы ... ... ... ... мемлекеттері тарапынан жасалып отырған агрециялық
шабуалдарының тоқталуы, енді ... ... ... мен қайта
босаңдана бастады. Ислам әлемі қайта саяси-әлеуметтік, діни ... енді ... ... діни ... мен діни ... уәде ... құтқарушы шығыстағы дін жауынгерлеріне қажеттілікті қайта сезіне
бастады. ХIII ғасырдың екінші жартысында Орталық ... дені ... ... ... ... ... атқарушылар ретінде Иран мен Ислам
жерлерін жаулап алды.
1.2. Моңғол – түркі кезеңіндегі ... ... өз ... ... бір ... ассоцияция және
әскери жүйе болды. Жергілікті жердің билеушілері моңғолдарға қызметке кірді
[85,60]. Бұл құбылыс заңды да, дәстүр мен салт-санада көп ... ... ... ... басқарудың қиын екені белгілі. Дәстүр, салт-
сана, тіпті шаруашылық жүйесі мүлдем ... ... ... қол ... ... өздерінсіз басқаруы еш мүмкін емес. Бұдан ... ... ... ... ... ... деп пайымдау
қате түсінік. Бұл керісінше түркі билеушілерінің саяси салауаттылығы болды.
Жаңа жерлерді бағындырған түркі-моңғолдар Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Осылайша, әр қауым
істері сақталды. Арғынның еврей уәзірі Са'ад ... ... ... пен ... қатар жүргізді. Бірақ, Қазқан кезінен ... ол ... ... Зерттеушілердің айтуынша оның кезінде күнделікті
түркілік дәстүрлер ... ... ... ... ... ... орай
бұл құнды кітап әлі күнге дейін табылған жоқ [134,377].
Ирандағы Ильхандар мемлекетінде моңғол тілі ... тілі ... ... ... ... ... түркі тілі де негізгі қолданыс
тілі болды. Көптеген зерттеушілер кейде моңғол тілі деп түркі тілін де атай
берді. Мысалы, ... ... ... моңғол империясында моңғол
тілі үстем болды. Тіпті, Мысыр мәмлүктері арнайы моңғол тілін білетін Дешті-
Қыпшақтан қашып келген мамандар ... Солт ... ... ... ... ... ... оларды осы әрекетке итермелегені
анық. ... ... ... жай, ... ... тіл табысуы үшін
Дешті-Қыпшақтан аудармашылар ұстауы еді. Яғни, бұл деректен біз моңғолдар
мемлекетінде қыпшақ ... ... тіл ... ... ... шығармаларда «моғол» терминімен қатар «татар» этнонимі
қатар қолданылады. Мирхонд бұл екі сөзді қатар қолданып, ... ... ... ... ... ... ... ал-Асирдің. айтуынша
моңғол әскерінің көбісін түркілер құрады [134,378]. Б.Шуплердің айтуынша
моңғолдардың исламды қабылдауы ... ... ... үшырауына
алып келді. Ильхандардың күшеюімен түркілердің мәдениеті ғана емес ... ... да ... ... ... ... Бұл ... Иранға шабуылының бір маңызды белгісі болды [134,378].
Орта ғасырлықтарихи ... ... ... көп ... таза ... мағынаға ие екенін көреміз [А ... ... ... ұрпағы Ильхан Олжайтудың құрметіне ... ... ... ... ... олжа-олжа, айран-айран,
таңсұқ-таңсық, шақ-шақ, ... ай ... ай, ... ... ай ... ... Абрудың Зейл джоме ат-таурихында ақча-ақша,
алтун тамға, ини, аға, туғыз-туғыз заттантұратынсыйлық, сөздерінің моңғол
сөздері ... ... де ... ... аңғартады [136.356]. Моңғол
империясындағы моңғол тілінің алғашқы кездерде қолданыста ... ... ... бұл ... ... өз орнын империяның құрылуына
бастан аяқ ат салысқан негізгі халықтардың бірі түркілердің тіліне ... ... ... ... ... өзінің «Хорезм шах
сөздігін атты мақаласында әбіл ... ... ибн Омар ... ... (1159.) ... ... Хорезм шахы Атсыз ибн Құтбиддиннің (551
хиджраж [1172 ж.] ... ... ) ... үшін ... ... ... жазады. Н.Төреқұловтың айтуынша, Замахшердің түп нұсқасында араб
тілінен басқа сөздер кездеспегенмен, оның кейінгі ... ... ... атап ... ... нұсқасында (бұл қолжазба қазір
Бұхарадағы Ибн Сина халық кітапханасында сақтаулы- Н.Т)» парсы, ... ... ... жиі ... ... ... тұстары моңғол тілінде
жазылып, адам танымастай өзгерген. Мысалы:
Минган(мың)-мнган ... ... ... (бір) – ... (он) – прбан;
Інгір(үңгір) – Унгир;
Автордың пайымдауынша әлдебір ... ... ... ... билігі өзінен кейін Орта Азияда ешбір белгі қалдырмаған деген жаңсақ
ұғымды берік ұстанады. Әрине, бар болғаны ... ... мұны ... ... де жергілікті мұсылмандар арасында моңғол тіліне әуестіктің
болғанына бұл сөздіктер анық дәлел [137,65].
Қорыта айтқанда, Шыңғысхан әскерінің ... ... ... ... ... ... жергілікті түркілерді өздерінің тектік
жақындықтарын алға тарта отырып өз ... орай ... ... ... Орта Азияның тырықшылар мекендейтін аймақтарына
әскери жалдамалылар, билеуші жақтастары ретінде келген ... ... пен ... ... ... ... ... бастаған болатын.
Жаулап алған жерлердегі ... ... орай ... ... отырды. Егер олар моңғолдармен ынтымақтастыққа барса онда олар
өздеріне тиісті сенімге ие болып, ... ... Ал егер ... ... де ... ... ... моңғолдармен ынтымақтастыққа барғанына
қарамастан (мысалы, Кавказдағы қыпшақтар) сенімнен шығарып тастады. ... ... ... жергілікті басқаруға осы аймақтың
өкілдерін кеңінен ... ... бұл ... басқаруға
қабілетсіздігінен туған шара ... ... ... амал ... шеткері аймақтарында да моңғолмоңғол тілімен қатар түркі тілі
қатар қолданылды. Уақыт өте келе түрлі ... ... ... ... алып ... сипат алды.
Шыңғысқанның өсиеті бойынша Таяу Шыңғыс пен Иран жері, оның үлкен ұлы
Жошының және оның ... ... кіру ... еді. Бірақ, жердің алыс
болуына байланысты Жошы ұрпағы бұл жерді ... ... Жошы ... соң ... бөлігі хорезмшахтар иелігі болған жаулап алған жерлерге
өзінің сардарларының бірі Жантемір (1232-1235 ж,ж) ... ... ... Ж,Ж) тағайындалған. Хатшылыққа жергілікті халық өкілдерін
тартатын түркі дәстүрі бойынша ... ... ... оның уәзірі болып
бекітілді.жантемірдің өлімінен соң егде жастағы моңғол әмірі Нусал ... ж,ж) ... мен ... билеушісі болды. Кейін, ұлы қаған XIII ғ.
жимасыншы – отызыншы жылдарда, ... ... екі ... мен ... ... соң бүкіл Иран жерінің, таяу ... ... ... ... ... етіп ұйғыр Куркузды
тағайындады. Куркуз Жошының хатшыларынның бірі болып қызмет атқарған-тын.
Жантемір оны көмекшілікке ... ... ... алып кеткен болатын. Куркуз
ел басқаруда табыстарға жетіп, салық жүйесін ретке келтірді. Бірақ оның ... ... мен ... жергілікті хатшыларға, әсіресі,
мемлекет ісіне арласушы Шараф ад-динге ұнамады. Ол ... ... ұлын ... ... ... ... осы топ ... өліміне
себепші болды [131,167]. Куркуздың ұлдарының бірі Ирак пен Ажербайжанда да
руғашы болып қызмет атқарды.
1250 жылы ... ... ... Ұлы ... ... ... етіп ... сайлады. Мөңке Иран, Хорасан, Мазендеран, Ирак, Фарс,
Керман, Диярбакр, Мосул, Халеб ... етіп ... ... сайлады. Ал,
әскер басы болып Байжу ноян тағайындалады. Арғын ... бас ... Ата ... ... ... Баха ... ... атқарды. Ол Арғынға
қызметі кезінде 17-18 жасар ұлы, тарихшы Ата ... ... ... ... кейін ол он жыл бойы Арғынның жеке хатшысы ... ... Жаңа ... келген соң Байжу ноян орталыққа кісі жіберіп
күпірлер мен Бағдат халифының үстінен арыз ... ... ... ... ... жасалған дүркін-дүркін әскери жорықтар
селжүктер мемлекетінің әлсіреуімен ... ... да ... ... ... олардың іс-әрекеттері белсенділікке көше ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысхан ордасынан пана іздегенінің куәсі боламыз. Рашид ад-
дин бұл турасында осындай бір ... ... ... ... жазады. «Бұл
кезде Ұлы әміршігі (Мөңкеге) қызмет етуге марқұм басқазы келген болатын.
«Ол бір күні ... ... киіп ... (оны) Каанға көрсетіп үн қатты: мен,
күпірлерден қорыққанымнан киімнің ішінен әдетте ... киіп ... Бұл ... ... ... ... ... паналағандарын, ал моңғолдардың бұл жағдайды өз мақсаттарына
тиімді пайдалануды ... ... ... Мөңке ханның
бастамасамен құрылтайда жаңа жерлер Кіші Азияның батысаудандары мен ... Араб ... ... және ... Аламут қамалын алу тиісті
болады.
1252 жылы Кіші Азияға жорықты жүз ... мың ... ... ... ... ... ... Хулагу армиясының үлкен күші ұйғыр, керей,
наймандардан тұрады. ... ... тұра ... 1255 ... ... ... Азербайжан, кіші Азия, Ширван Грузия
билеушісіне жарлықтар жіберді. Жарлықта «Біз Қаан ... ... жою ... келе ... Егер, сендер бізге өз ... мән ... ... ... ... онда сендердің
иеліктерің, әскерің, үйлерің өздеріңе қалады. Егер олай істемесеңдер, ... ... ... ... ... жеңіп, кшірім сұрағандарына
қарамастан оларға істегендерімізді сендерге де істейміз» ... ... ... ... ... кіші Азиядан Икония сұлтандығының
қос билеушілері Кейқауыс II және Рукн аддин ... ... IV, ... ... атабектің ұлы Сад Атабек, Ирак, Хорасан, Азербайжан, Арран,
Ширван, Грузин патшалары, ... ... ... әскер, қару
жарақтарымен келді. Осы жерде айта кететін бір маңызды нәрсе ... ... ... роль ... Бұл ... иран ... ... Байани
"негізінен түркі және түркімен болып ... ... Иран ... ... пен қан төгіссіз бағынды. Ислам тарихында бірінші рет
билікті қолға исламдық емес, тіпті исламға қарсы топ, яғни ... ... ... ... ... ... бұл пікірімен келісе қою ... ... ... жаулап алулары барысвында исламға немесе
мұсылмандарға қарсы ... ... ... Егер ... тарапынан ислам қағидаларына қайшы қандай да бір әрекет байқалса,
бұл олардың мұсылман емес уәзірлерінің әрекеттері еді. ... ... ... құдіреті мен саясатын талқандап, суниттерді бұл
қауіптен біржолата құтқарды. Срндай-ақ, ... рет ... ... ... ... ... ... жол ашылды. Орта ғасырлық тарихи
шығармаларды талдай отырып шииттердің ... ... аса ... ... ... ... ... Хулагу Бағдадқа кіргенде ... ... оны ... ... ... оған бағынғандарын білдірді
[29,438]. Түркі-монғолдардың Иранды жаулап алуы бұл елдің мұсылман ... ... ... ... ... ... иудей дініндегілерге жақсы
көзқарас қалыптасты. Оның сарайында көптеген еврейлер қызмет етті. Оардың
ең көрнектісі Арғынның уәзірі және дәрігері ... ... ... ... Ол ... ... қызметін пайдаланып пана болды. Бірақ,
Ильхан оны халықтың ... ... ... 1291 жылы оны мұсылмандар
өлтірді.Негізінен монғол ильхандарының мұсылман емес ... ... өз ... ... ислам әлемінде жік салуға ұмиылыстарын
байқаймыз. ... ... ... ... ... ... да
тойтарыс беріп отырды. Вассафтың айтуынша Са'ад ... ... ... үшін ... ... болған деп жариялады. Ол
Ильханға Мұхаммед пайғамбарды мойындамай одан бөлек тәлемдік діннің негізін
салуды ұсынады.Ал, Шыңғысхан ... ... ... дәрежесіне көтеруге
ұсыныс жасады. Тағы бір иудей уәзірі, көрнекті тарихшы, Қазан ... ... ... ... еді. Ол да1318 жылы ... ... оның өлімі де
иудейлердің Ильхан сарайына енулерін тоқтата алмады. [29,348].
Моңғол ... ... ... қауіптің осылардан болатынын
түсінген ... ... ... ... ... қарсы
қолданады. XII ғасырдың елуінші жылдарында Иранға ... ... ... ... ... Осы ... ... билеушісі Хуршахқа Хулагу
бағынуға кеңес берді. Бірақ исмайлшылар билеушісінің ... ... ... ... ... ... 1256 жылы 19 ... Аламутты ұзақ
қоршаудан соң жаулап алды. Аламут кітапханаларын аралап ... ... ... ... ... ... берді. Ол асатрономиялық, Құран
басқа да бағалы кітаптарды сақтап, исмайлшылық кітаптарды өртнді ... ... соң да ... тағы бір ... ... қарсыласуды
одан әрі жалғастыра берді. Моңғолдар Гирдикух қамалы үшін үш жыл ... ... ... мен ... үшін ... жыл бойы ... түркі-моңғолдар мұсылман әлемінің жарасы болған күпірлік
идеяны көтаріп, жетпіс жылға жуық өмір ... ... ... ... келіп Иран жерін жаулап алушы түркілердің бұл әрекеті ислам әлемі
үшін өлшеусіз маңызды ... ... ... ... әлемінің рухани
жарасына айналған әсіре күпіршілдік ағымды бетке ұстанған мемлекетті түп
тамырымен жюында ғана ... ... ұсақ ... бір ... да ... ... ... сәтті аяқталған соң келесі мақсат ... ... мен ... ... ... елші ... ... Бағдадта
бұл елшіліктің дұрыс қабылданбауы моңғолдардың ... ... ... ... ... ... ... «мансапқұмарлық пен
байлық, даңқпен пайда болған менменшілдік сенің басыңды ... ... ... ... да сөзі ... Сен өз әкелерің мен
аталарыңның жолынан тайдың. ... ... тура ... ... ... жеріне қалың құмырсқа мен шегірткедей қаптап бара жатырмын. ... ... онда ол ... ғана ... болады» деп, соғысуға
белді бекем буды [116,36]. «Бағдадтың ... ... ... ... ... Ал ... ... ихорезмдік қыпшақ моңғол жасағында болды.
Ол Қарасұңқарға хат жолдап: «Біз бір нәсілденбіз, мен шарасыздықтан ұзақ
адасудан соң Ұлы ... ... ... жалақы төлейді. Сізде, өз
өміріңізді балаларыңызды аяңыз. Егер ... ... ... ... осы ... болады». Қарсұңқар жауап ретінде:
Моңғолдар аббасилерге несіне сеніп ... ... Бұл ... ... ... көрген. Бұлардың билік еткеніне бес жүз жылдан астам
уақыт болды және бұларға соқтыққандардың ешқайсысын тағдыр аямайды. ... жас ... ... ... шақыруың ақылға симайтын нәрсе.
Хулагухан ... ... мен ... ... ... ... еді, халиф
оның бұл жорығына қатты наразы» деп хат жолдады. Хулагухан күпірлердің
қалалары мен ... ... соң ... ... ... мен
Түркістанға кейін қайту керек еді, халиф оның бұл жорығына ... ... хат ... ... Қарасұңқардың жауап хатына «мен дирхем ... ... ... Жаратушының көмегінесенемін. Мәңгі Тәңірі көмек пен
қолдау көрсететін болса, халифтан несіне қорқамын» деп күле ... ... ... бастапқы мақсаттарына жетіп Иран
жерін жаулап алған соң, ... әрі ... ... ... ... душар болды.
Моңғол ханы Бағдадпен соғыстың оңай болмасын білді. Оның ... ... көп ... еді. ... ... әскери кеңесінде
барлық әскер басылар жорықты жақтады. Астролог Хусам ад-дин мен ғалым Наср
ад-дин Туси ... ... ... ... ... ... жорық жақсылық әкелмейді. Өйткені, осы уақытқа дейін Бағдад пен
аббасилерге соқтыққан бірде бір ... ... ... ... жоқ, ... ... шықса онда 6 пәлеге тап болады: 1) Сарбаздар қырылады; 2)
Күн шықпайды; 3) Жаңбыр жаумайды; 4)Суық ... ... 5) ... ... Ұлы ... (Хулагу) өледі, деп сендіруге тырысты. Ал, Наср ... ... да ... деп, ... ... ... жылы қаңтарда Байджу нойон, Бұқатемір, Сұнжақ бастаған әскер Батыс
Бағдадқа, Нахр-исаға келді. Хулагу Хорасан жолы бойынша қалаға ... ... ... кіші ... ... халиф әскері мен монғол
әскері қақтығысып, Сұнжақ ... ... ... ... ... қуған моңғолдар бүкіл батыс Бағдадты алды да Тигрге келді. Бағдад
барлық ... ... ... ... ... қала ... ... берілді. Халиф қазынасы тәркіленген соң, оның ... ... ... ... ... ... Полоның баяндауында өте әсерлі
бейнеленген. Оның айтуынша Хулагу қаланы алғанда халиф мұнарасын ... ... асып ... ... күміс сиқты асыл тастарды көреді. «Алау ... ... ... таң ... Ол ... халифты шақырып былай деді: Калиф
(халиф), сен сен осынша байлықты неге жинадың? Сен менің ... ... сені жоқ ... ... бе? Егер ... ... бұл байлықты
неге сеніқорғауға тиіс жаяу және атты әскеріңе таратып бермедің?» Калиф не
айтарын білмеді. Сонда оған Алау тағы да: Мен ... ... ... сен ... ... көресің, мен оны саған қалдырамын, сен сонымен қоректен
деп оны ... ... асыл тас толы ... ... ... қойды. Поло Калиф
төрт күннен соң мұнара ішінде қайтыс болды, дейді де, егер ... ... ... ... беріп ел мен жерді қорғатқанда жақсы болар еді-
ау,- (139,59) деп ... ... ... ... ... ... тонады. 500
жылдан астам билік құрған династия құлады. Соңғы халиф ал- Мұстасим 1258 ... ... ... жүз мың адам ... ... қазына қолға
түсті. Хулагу бағдадтың жаңа әкімшілігін бекітіп ... ... ... ... етті де 1258 жылы ... ... ... дүниесінің астанасы саналған Бағдадтың мұсылман емес ... ... ... ... дін басылары тарапынан әртүрлі бағаланды.
Егер Мауереннахрдың ханфии және шафии ... ... ... ... ... деп ... оған қарсыласу Алла тағала тағдырына
қарсыласу деп есептесе, Ибн Алқами мен оның пікірлестері ... ... ... ... ... ... деп ... Олар Мехдидің пайда
болуы түркілердің ... мен ... деп ... Ибн ... пікірлес
болғандар иракта Хулагуға өз өкілдерін жіберіп, Бұқа Темір ... ... ... ... қуанышпен қарсы алғанын жазады. (140,134).
1259 жылы Хулагу хан жаңа мемлекет моңғол империясының бесінші ұлысын
құрды. ... ... ... ... алды. Қазақ
зерттеушісі А. Қадырбаевтың айтуынша қыпшақтар мен ... ... ... ... ... ... ... негізделді. Сонымен
бірге одан да ірі «иль» (ел) деп аталатын бірлестіктерге бірікті. Әрбір
ильдің өз территориясы мен ... ... ... Ильхан мемлекеті Ұлы
ханға формальдыі түрде тәуелді болды. Ильхан мемлекетінің территориясына
бүкіл ... ... ... ... Араб Ирагы, Бағдад,
Арран, Ширван Курдистан, Джазиру,Кіші ... ... ... ... ... ... Грузия, Трапезунт грек мемлекеті, Армения Киликиясы,
Кипр арал королдігі кірді.
Иранда көшпелілердің жаңа мемлекетінің негізін ... ... ... ... ... мен ... ... алуға жұмсады. Осы үшін олар
Мысырдың мәмлүк сұлтандарымен соғысты. ... мұны ... ... ... Сондықтан да моңғолдар күресте христиандар көмегіне
сүйенді. Хулагухан 1259 жылы Алеппоны алды. Бұдан соң ... ... ... ... бағындыру қиынға соқты. Сирияға жорық кезінде Мөңке хан
қайтыс болып Хулагу осыған байланысты әскерін ... атты ... өзі ... кетеді. Бірақ, қолбасшы болып қалған Кетбұға Құтыз
бастаған мәмлүктер әскерінен жеңілді.
Хулагу Мысырмен соғысып жатқанда Жошы ... ... ... Оның ... ... ... ... қыстауы болған Азербайжан
жайлаулары еді. Хулагуға дейін бұл жер ... ... ... ... ... ... өзінің Хулагуге көрсеткен әскери ... үшін ... ... мен ... ... ... етті. 1262 жылы Берке ұлысы исламды
қабылдауымен Мысыр мен Алтын Орда ... ... ... ... елшіліктер алмасты. Жошылар үшін Дербент өткелі сауда жолы болды.
Бұл ... ... ... аяғы ... енді осы түркі
көшпелілерінің тікелей әсерінің Иран экономикасы ... ... ... ... ... ... шапқыншылығынан көп зардап шегуі батыспен
оңтүстіктегі қалалардың маңызын күшейтті. Исфахан, Шираз, Йезд ... ... ... Иранның сыртқы саудасының , ... ... ... портының маңызы артты. Бұл порт арқылы Иран ... ... Ал ... индиго, лак, мата әкелінді (99,240). ... ... ... жаулап алған моңғол түркілер Жошы ... ...... ... Басып алған жерлер жалпы руға ортақ игілік ретінде
пайдаланылды. Жошы ханзадалары мен нойондары Иранды жаулап алуға ... ... ... ... ... соң Жошы ұлдарына Ирандағы
құқығының қандай да бір бөлігі егіндік жер, ... ... ... ... ... ... Жошы ... құқығының аяққа басылуы мен
халифтің өлімі себеп емес, сылтау болды. Осыған қарамастан Иран мен ... ... ... саяси мәдени, құбылыстар пәрменді түрде бір –
біріне өте ұқсас түрде дамыды (125,25). Қыпшақ даласы орта ... ... ... деп те ... ... ... 1336 ... қаласына Қышбақшы ұлысы патшасы Өзбек оғылдан елші келді ... ... ... оғыл Өзбекке Темірхан Жошы ұлысының патшалығына
лайық емес, Қышбақшы ... ... ... деп ... ... ... Алтын Орда мен Ильхан ұлысы арасында белсенді ... ... ... қиын ... ... ... Жошы ұлысымен
жағдай жақсарды (135,175).
Көптеген моңғол ... ... ... ... ... ... ... әйелі Тоғыз қатын, Абаға ханның әйелі Орда қатын
(екеуі де Керей ... ... ... болды. Керей әскербасы Иринчиқ,
Сирия несториан шіркеуінің қызметкерлері ұйғыр христиандар, Мар Ябалақ ... ... ... ... ... ... және бұлар хан Ордасының саясатына
айтарлықтай әсер етті (142,101). Осылайша, Хулагу үйінде христиандық белең
алды. ... бұл ... тура ... ... түркі-моңғолдардың
кейбір қолбасшылары, шонжарлар, яғни ... ... ... ... ... ... ... қабылдаса, ал, басқа
моңғолдардың көпшілігі өздерінің ескі наным ... ... ... ... хан ... ... сұлтандарымен соғыстар қайта жалғасты.
Мәмлүктердің Еуропа елдерімен соғыстарында крест ... ... ... ... ильхандармен жақындасуға алып келді. Ильхан
сарайларында христиан ... ... ... ... ... архиепископы
пайда болды. Абаға хан Византиямен ... ... ... ... ... өзі ... ... қабылдады. Сарай ішінде бұл ... ... ... ... ... ... жақындасу айтарлықтай табыс
әкелмеді. 1282 жылы қыста Абаға хан қайтыс болды. ... соң оның ұлы ... ... ... ... ... ... болып, мұсылман жақтастарына
сүйенген соңғысы жеңіп исламды қабылдады. ... ... етіп ... ол
елді екі жыл басқарды ... Ол ... ... ... ... қабылдағанын айтып, бітім ұсынды. Бұдан кейін билік ... ... ... келді. Ол ескі тәртіпті қайта орнатып, армян, Сирия ... ... ... христианды қолдағанымен, өзінің ата-бабасының
ескі дініне де адалдықты сақтады. ... ... ... ханның Үндістаннан
арнайы бахшылар шақырып, сарайында ... ... ... ... ... осы ... ... әсерінен Арғынның ауырғанын жазады.
Кейбір адамдар «көз тиген, садақы ... ... ... (көп ... ... ... ... қарап: «сиқырлаған» деді.
Сарайдағылар бұған Тұғашық қатынды айыптап, оны көп ... ... ... (116,126). Бұл жерде айта кетуіміз керек, жауырынға қарап бал ... ... ... ... халқының дәстүрлі мәдениетіне, сондай-ақ басқа да
түркі-моңғол халықтарына тән көне ... ... Бұл ... ... ... ... сенім-нанымның ... ... ... ... бірі қой жауырынымен бал ашу, болжау
мал сүйегінің сиқырлы күшіне ... ... және ... түп ... ... ... бастау алады және ол үстіміздегі ғасырдың ... ... ... ... ... ... осылайша
архаикалық сипатын сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... танып әспеттелуінде және
идеологиялық қағидалармен, ... ... ... ... ... кетуінде жатса керек» (144,2) деп пайымдайды.
Билікке келген бір жылдан соң, Арғын хан, ... ... одақ ... ... ... ... одаққа тарту мақсатымен Арғын хан (1284-
1291) Батысқа төрт елшілік жіберді (1285,1287,1289,1290 ж.ж). Қазан хан ... ... ... ... ... ... ... Бірінші жорық барысында 1299
жылы қыста сексен мыңдық әскермен Алеппоға ... одан соң ... ... соң ... алды. Бірақ, ол онда ұзақ бола алмады. ... ... бар ... ... айға ... 1300 жылғы жорық сәтсіз ... ... ... мұсылман болуы да жағдайды өзгертпеді. Бұдан моңғол-
түркі билеушілерінің христиан дінін қабылдау мәселесінде көбінесе ... ... ... ... ислам елдеріне шабуылы ешқашан да
ислам мен мұсылмандарға қарсы ... Бұл бар ... ... ... орай жүргізілген саясат еді. Ильхандардың ... ... ... келе ... негізгі себебі, еуропалықтардың
моңғолдардың шын мәнінде крест қорғаушылары бола ... ... 1303 жылы ... хан ... елу ... ... ... Әскер
құрамында армян, грузин, киликия құрамалары болды. Мәлік Насыр бастаған
Мысыр әскері оларды тағы талқандады. Мысыр ... ... ... ... ... ... (1268) Триполиді (1289) Опра, Тир, Сидон,
Бейрутты (1291) тартып алды. 1302-1303 жылы ... хан ... ... 1305 жылы ... хан Француз королі әдемі Филипке Мысырға ... ... ... ... ... ... ... бұл ұсыныстардың барлығы
жауапсыз қалды. Осылай ша, моңғолдардың ең басында-ақ ... ... ... Мысырды талқандауды христиан мемлекеттері мен халықтарының
көмегімен іске асыруға деген иек арту өз нәтижесін ... ... ... де ... ... ... ... қорғаушылар роліне ие болды. Рашид ... ... Рум мен ... ... ... ... иелігіне шабуыл
жасап, егінін улағанда Абаға хан ашуланып оларға қарсы аттанды (116,296б).
Мұсылман елін ... ... ... ... Еуропа билеушілерін
өздеріне одақтас етіп ... ... ... өшу, ... тірегіне
қажеттілік, өздерімен туыс ұлыстардың билеушілерінің исламға бет бұруы және
түркілік ... ... ... ислам қағидаларының
түркілер талабына сайлылығы моңғолдардың ислам дінін мемлекеттік дәрежеге
көтермелелеуіне ... Қиын ... ... ... ... ... елдің
ішкі жағдайын өзгертуге мәжбүр етті. Оның кезінде ислам діні ұзақ ... ... соң ... ... мемлекеттік дін болып жарияланды. Осы
кезде Наурыз бастаған исламның моңғол жақтастары жеңіске ... ... ... ... исламшыл көзқарасы жайлы Мар Ябалаха «Наурыз
атты құдайдан қорықпаған әмірлердің бірі ... ... төрт ... ... ... ... ән мен ... үні
тоқтады. Христиан, иудей дін басылары өлтірілді» деп ... ... ... хан ... жеңу ... іздегенде, Наурыз және әмірлер
оған егер падишах мақсатына жеткісі келсе, онда ол мұсылман ... ... ... ... ... ... мен ... айтады- 1295
жылы таққа мұсылман падишах отырады және оған тақ та атақ та қалады ... ... ... ... Қазан жүрегін ислам нұры толтырды. Наурыз
сөзі күшіне енді. Төртінші ... Лари ... (Рей мен ... ... ... ... қамалында) сарайында үлкен той болды.
Қазан моншаға барып «ғұсыл» алды және шейх Садр ад-дин ... ... ... ... ... ... ... Қазан мен барлық шонжарлар
мұсылман (145,97). Рашид ад – ... ... «Ол ... ислам шынында
да рухани және зайырлы пайданың барлығын өзіне жинақтаған берік және анық
дін деді.... Барлық адамдар оның ... ... ... ... ... ... болды дейді. Бірақ анығында бұл күмәннің қате екенін
байқауға ... ... ол ... ... – осы ... жазушыға жеке
отырғанда, Жаратушы құдай кешірмейтін бірнеше күнә бар. Олардың ең жаманы
бұтқа ... ... да бұл ... Мен де бұтқа табындым. Бірақ
жаратушы менің көзімді ашты, ақыл ... мен ... және ... ... арылдым»-деген (116,149). Бұдан соң Рашид ад-дин оның
терең ойлы ... таң ... оны ... дана ... ... ... исламды қабылдауымен олар енді мұсылман әлемінің шынайы
қорғаушылар дәрежесіне көтерілді. Қазан хан ... да ... ... ... ... ... ... тебризге Рум мен
Диарбакирден бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ... ... айтты. Олар Мардинді алып, көп мұсылмандарды
тонап, ... ... ... ... ... олар мешітте мұсылман
қыздармен бейбастақтық ... ... ... ... ... ... соң олар
Дунайсерге келіп жағымсыз істер жасады. ... да олар өз ... ... ... ... ... жауынгерлік топтар
құрып, тар көшелерде соғысты. Бірақ, ... ... ... сириялықтар қала
сыртынан мұсылмандардың мал мүлкін алып Халебке апарып сатқан. Мұны естіген
Қазан хан 1299 жылы 16 ... ... ... ... ... ... Ильхандардың қай-қайсысы болмасын қол астындағы елдің ислам
құндылықтарын сақтап, өркендетуге бар ... ... ... хан ... соң ... ... ... отырып, Қазан ісін ары қарай жалғастырды.
Христиан шешесі, Аргун ... ... ... ... ... ... исламды қабылдап, Ханифилерге жақындады. Төрт алғашқы ... ... ... ... ол ... ... ... да монеталарды
тек Әлидің атына орын берді.
Олжайту хан (1316) өлген соң моңғолдар қайта Қазанға ... ... ... Жаңа ... Абу Са-д Бахадур ханның (1316-1335) билік
басына келуімен елде ... үшін ... ... ... ... 1335 жылдан 1353 жылға дейін жалғасып елде ... ... ... алып ... ... ... құлауына Абу Саид
өлген соңғы ирандықтардың ұлт азаттық күрестерінің де ... ... ... ... ... ... ең соңғы ильхан
Тұға Темір хан 1353 жылы 13 ... қаза ... бір ... ... ... ... ХІ ... жартысынан бастап бірінен соң бірі келіп, Иранды жаулап алған
түркістан ... ... ... ... аса ... ... Ислам дінінің дәстүрлі болып табылатын сунниттік бағытына қолдау
көрсету арқылы исламмен ымыраға келе ... ... ... ... ... Түркілердің алдын ислам әлеміне ішкерілей еніп,
мұсылман жерінің территориялық тұтастығына тікелей ... ... ... қатерінің бетін қайтарды.
Түркілер билігі тұсында Иранда көшпелілер билік жүйесі ... өте ... ... ... ... ... көшу ... кешірді. Сондай-ақ осы кезде ... ... ... ... ... ... синтезі де орын алды.
Түркілік мемлекеттік элементтер ирандық ... ... де ... ... ... ... ... элементтері мен дәстүрлі парсылық
басқару жүйесінің синтездену үрдісі барысында бәрібір ... ... ... ... ... ... түкілік мемлекет қызметіне тартылуы және солар арқылы
дәстүрлі түркілік ел басқарудың жергілікті деспоттанған басқару тәсілімен
алмасуы, ... ... орын ... тақ таластары түркілік мемлекеттің
құлдырауына әсер етті.
Түркілердің аталмыш кезеңдегі билігі кезіндегі орнаған ислам ... ... ... ... ... ... христиан мемлекеттері тарапынан жасалып отырған агрессиялық
шабуылдарының тоқталуы, енді түркілер билігінің ... ... ... ... ... қайта саяси-әлеуметтік, діни дағдарысқа ұшырап, енді
ислам қоғамы діни жазбалар мен діни ... уәде ... ... ... дін жауынгерлеріне қажеттілікті қайта сезіне бастады.
Моңғол-түркілер билігі кезіндегі діни ... ... ... діни ... ... алдыңғыларының Иранда табанын
тіреген исламнан өзге де діндерге қолдау көрсетуі ... ... ... ... ... басқа діндерді қолдағанымен,
соңында ислам дініне ... осы ... ... ... жеткізгеніне
көз жеткізеді. Бұған, әрине, ислам діні мен ... ... ... ... өз ... ... ... Ал, исламнан басқа
діндердің моңғол-түркі билеушілері тарапынан қолдауға ие ... ... ... ... ... ... ... таза
саяси қажеттілікке байланысты болды. Бұған ең басты дәлел ... ... ... да осы саясаттың өзгеруіне әсер етпеуі болып табылады.
Бір ғасырдан аса уақыт Иран мен ислам әлемінің ... ... ... ... Азия ... ... жерлерінде бір ыңғайлыққа душар
болды. Ислам дінін қабылдауымен мәдениет пен ... ғана ... ... ... да ... халықпен араласулар пайда
болып, өзгеріске ұшырады. Түркі-моңғолдардың Қытай мен Иран ... ... ... алуы одан соң олардың қалаларында мекен етуі
моңғолдар дәстүріне әсер ... ... ... ... ... осы ... көне падишахтары мен императорларының ... ... ел ... дәстүрлі тәсілдері де уақыт өте келе
өзгерді. Шыңғыс ұрпағы да екі ұрпақтан соң ... ... ... ... ... ... пен ... басқару ісін түркі
моңғолдардан ақырындап өз ... ... ... да ... соң бірі ... ... келіп, бастапқыда
көшпенділерге тән және Мұхаммед (ғ.с) пен алғашқы дұрыс халифтар кезіндегі
ислам әлеміндегі дұрыс ... ... ... ... ... және ... ұқсастықтарының ... ... ... мен сеніміне лайықты қызмет етіп, олар мен Иранда
дін жауларынан құтқарып ... ... ... ... өте келе ... ... ... елдердің ислам қағидаларына қайшы мемлекеттік
жүйесінің ықпалына түспей қоймады.
2-тарау. Түркілердің Иран мәдениетіне ... Дін мен ... ... ... ... бойы дала ... ... мәрте шабуылына ұшыраған
Иран үшін олар ең алдымен осы аймақтағы ... діні мен ... ат ... ... ... ислам өркениетінің кез
келген салаларынан дала өркениетінің ... ... ... Бұл
белгілер кездейсоқ қосылған құбылыс емес, керісінше, түркі ... ... іске ... ... еді. ... ... ... алған
жерлердегі қабырғасын қалаған мемлекеттеріндегі биліктерінің табысты
болуына олардың ортодоксальды ислам үшін исламдағы ... ... ... басқа бағыттарға қарсылық тудырып, дәстүрлі исламды мемлекеттік
дәрежеде көтермелеуінің тікелей әсері болды. Діни ... ... ... біртұтастығы мен қауіпсіздігі үшін бұл өте маңызды шара ... ... ... көп ... өте қоймаса да
Діннің бір-бірімен жауласушы бірнеше ағымдарға бөлініп кетуі Исламның
біртұтастығына кері әсерін ... ... ... ... ... жақын,
дәстүрлі болып табылатын діни ағымға қолдау көрсетіп отырды. ... ... ... кезінде-ақ исламның суннизм ағымының ханафилік ... ... ... олар ... бағытын да кезек қолдап, ауысып отырды.
Осы ағымның белсенді қолдаушысы селжүк империясында өз салмағы бар ақсүйек
таджы ... ... ... ... ... Селжүктер дәуірі
кезінде көптеп салынған низамия мен таджийа сияқты медреселерде ... мен ... ... шафийлік мазхаб және ашарит бойынша жүргізілді.
Бұл медреселерде сол заманның атақты ... ... ... Мысалы,
Бағдадтағы низамия медресесінде 1067 жылы лекцияны ... Абу ... ... мен Хорасан мен Иранның көрнекті теологтары мен философтары
жүргізді. ... ... ... ... ... ислам әлемінің
бірқатар ірі ірі қалаларында низамия медреселері салынып, жұмыс істеді. Бұл
медреселерде сабақ айрыкша бағдарламамен ... оқу ... ... ... ... ... ... Балх, Мерв, Гератта болды.
Селжүк билеушілері медреселер құрлысының барлық сән- ... ... мән ... ... ал-Мүлік Бағдатта өзінің ... ... 200 мың ... ақша ... айналасына базарлар, жайма
базар, монша, қоймалар салды. Бұлардың барлығ медресеге «Вакф» ретінде
берілді. ... ... ... –ханифилік ілімдерді үйренумен
қатар, осында тұрып мемлекет есебінен ... ақы алды ... ... ... ... ... бұл ... дені
түркілік әулеттер кезінде пайда болды. Медреселер жергілікті халық өкілдері
уәзірлердің ат салысуымен жұмыс істегенімен, бұлардың ... ... ... ... ... ... іске асырғаны белгілі болып
отыр. ... ... ... ғазнауилер кезінде пайда болып,
селжүктер кезінде қанат ... ... ... ... ... ... қаланып, жұмыс істеген ислам өркениетінің белгілерінің бірі ... осы ... ... мемлекеттерінде маңызы қандай болды?
Осы орайда Дж. Гильберттің айтуына сүйенсек, ... ... ... ... ... яғни діни және құқықтық ақпаратты тарату ... ... ... ... ... ... (149,121). Г. Лейзердің
айтуынша, медресе шиизммен күрес және үкіметтің осы ... ... ... ... ... еді (148,65). Яғни, сол қанатын жая бастап,
теологтар мен дінбасылардың, тіпті, әрбір ... ... ... ... және ... ғана емес бүкіл ислам әлеміне ... ... ... ... ... ... ... қалу үшін селжүк билеушілерінің
тарапынан жасалған әрекет еді. Осылайша, исламның жауы ... ... ... ... ... база ... ... өздерінің орналасқан
қалаларында өздерінің негізгі діни міндетінен басқа ... пен ... ... да ... ... ... ... ету аймағымен жапсарлас орналасқан
шығыс Иранда пайда болған медреселер, кейін ислам ... ... ... ... ... ... В.Бартольдтың айтуынша «батысқа қарай
селжүк империясының кеңеюмен, ... ... ... ... қоса жүрді;
Шығыс Иранда негізі дайындалған діни ... бір түрі ... ... ... мен ... ... біртіндеп ауысу
процесі жүрді» (104,286).
Қол астындағы елдерге билігінің баянды болуына барлық мүмкіншіліктерін
жұмсаған ... осы ... ішкі ... ... баса назар
аударды. Дегенмен, олардың ислам дінбасыларына құрметінен сол ... пен ... ... ... абыройына бөленушілікті ғана іздеу
толық емес болар еді. Дін мен дін қызметкерлеріне деген ... ... әу ... дүниетаныммен байланысты қасиеттер еді. Моңғол-түркілер
билігі кезінде болсын, селжүктер кезінде ... ... ... ... ... ... қорғауға ие болды. Селжүктер кезінде нақты
корпорация шеңберінде ... ... ... ... ие ... ... арасындағы вакф иелігінен ... ... ... ... жүргізді. «Атабат ал-Катаба» құжаттар
жинағында осындай накибтердің бірі Джамал ад-Дин туралы ... ... ... ... ... ... тәртіппен төлеп отыру кірді.
Сонымен қатар ережеге сай қызмет еткендерді ... ... ... да оның ... ... ... ... сондай-ақ әрбір сайдтардың
ататегін зерттеді. Егер ол сайдтардың арасынан өтірік сайдтарды тапса ... ... ... жазалау белгісі ретінде шашын қырғызып тастады.
Жергілікті билік өкілдері ... ... ... көрсетуге тиіс болды.
Моңғолдар да ислам тұлғаларына аса зор құрметпен қарады. ... ... ... ханака, медресе, мешіт салынып, ... діни ... ... ... Ол өз ... ... кезінен-ақ тустағы
Қасиетті мазарға, Сұлтан Баязидтің мазарына, Абул Хасан, шейх Абу ... ... ... да ... ... мазарларына зиярат етіп
барды. Бұдан соң ол өзі «аль-баб ал-бирр» мазарын соғуға ... Ол ... жер ... ... ... бұл жерде моңғол хандарының исламды
қабылдауы олардың ислам қағидаларына сәйкес әрекет жасауға итермелегендерін
теріске шығаруға болмайды. ... ... ... көптеген
элементтерінің исламмен кереғар келмеуі түркі билеушілерінің бабалар рухына
тағзым, дін басыларға құрмет сияқты ... ... ... ... игі ықпал етті.
Ирандағы түркілер билігі кезінде осы аймақта ... ілім кең етек ... Бұл ... ... ... және парсылық сопылық типтері бір
аймақта біртұтас дамыды. Бұл жағдайда сопылық исламға қарсы айрықша ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың
діни сенімінің айрықша сатысы болды. Бәрінен ... ... ... ... ... ... төніп, қатаң қуғынға ... ... ... ... ... ... ... барлық саласында діни
догматика, философия, этика, әдебиет пен поэзияда сопылық күшті әсер етті
(150,39).
Атақты сопы ... ... Абу Сайд ибн ... ... ж.ж), ... ... қауым құрып, парсы сопы поэзиясының
негізін қалады. Оның ілімі ... араб ... көп ... Ол ... ... ... ... біріктірген Бағдад сопысы
Джонейдтің шәкірті болды (150,68). Көрнекті парсы ақындары Сарай, Хаям,
Аттар, Румилерге ... ... ... ... ... ... кезінде тәрбиеленген (1059-1111 ж.ж) Ғазали батыс
сопылығы мен ... ... ... ... ... Ғазалиді
«Ходжат уль-ислам», яғни, исламның дәлелі деп атады. ... ол ... ... ... ... онда ... ... Ғазалидің шығармалары
арқылы қайта қалпына келтіруге болады» деп есептеді (150,73).
А.Е. Крымскийдің ... ... ... ... түркілердің
шапқыншылығы мен селжүк империясындағы саяси-әлеуметтік жағдай мен моңғол
шапқыншылығы мен билігі ... ... әсер етті ... ... да ... сопылықтың қалыптасып дамыған жері түркілердің дәстүрлі
мекенімен көршілес Хорасан аймағы ... де ... ... ... бұл ... ... ... қоныс аударуына ұшырап, бұл үрдіс
селжүктер мен ... ... ... ... ... ... ... кезінен бастап бір тұтас түркілер аймағына айналды. Бұл
өз кезегінде, осы аймақты мекендеген халықтардың, ең алдымен ... ... ... мен ... ... алып ... ... Бұл
жерде ескерте кететін бір жай, бұл жақындық қандай да бір ұлттың немесе
мәдениеттің басымдығымен іске ... жоқ, ... екі ... ... ... ... ... Иран үшін сопылықтың таза ирандық қалыпқа көшу кезеңі болды.
Бұған сопы ақындары Мейхани мен Абу Иакуб Юсуф ... ... жол ... ... өз ... жері Хамаданнан Бағдадқа келіп
шафиилік факих Абу ... ... (1023ж. ө) ... ... Ол ... ... одан ... келді. Осы кезден бастап ол өз ... осы ... ... ... аралығында өткізді. Ол өзінің ... ... ... ... ... соң сопылықтың парсы тармағын
Абдалхалик ал-Гиджувани алып кетсе, түркі тармағын Ахмед ал-Ясауи таратты.
Бұл ұлы орта ... ... ... билеушілері орнатқан біртұтас мәдени
кеңістік арқасында Иранға келіп, өздеріне түркі ... ... ... Бұл өз ... ... ислам ілімін қабылдап, үйренуін жеңілдетуде
маңызды фактор болды (151,56). Қожа ... ... ... ... сопылардың
атасы, түркі шейхы Арыстан Бабтан ілім алып, ол қайтыс болған соң Бұхараға
келді де, Жүсіп Хамаданиден дәріс ... оның ... ... ... ол Түркістанға қайта оралып, түркі антрибуциясы ... ... ... ... ... ... хан кезінде (1295-1304 ж.ж) Ирандағы сопылықтың жағдайының селжүк
түркілері мен алғашқы моңғол-түркі билеушілердің кезіндегіден айырмашылығы
сопы улемдері ... ... ... өкілдеріне айналды. Бұл кезеңде ... үшін ... ... ... ... ... ... исламды
қабылдауына моңғолдар мен ирандықтардың арасындағы айырмашылықты ... ... ... Мұсылман болған моңғолдар сопылыққа құмар болды»
(152,108). Біздіңше, ислам дінін қабылдаған түркі ... ... ... оның ... ... ... молынан қабылдап, өз
қағидалары арасынан орын бергендігінде болса керек.
Сол дәуірде қуғында жүрген ... де ... ... қорғаныш іздей
бастады. Осы орайдаең көрнекті шииттік сопылық қозғалыс ... ... ... ... Оның негізін қалаушы Сафа ид-дин (1249-
1334 ж.ж) өзін жетінші имам Мұса ... ... деп ... Бұдан
соң жиырма бес жыл оның жетінші ұрпағы щах ... (1524 ж.ө) ... ... 4 ... ғана маңызға ие болды. Олар: 1) Әлиді ... ... ... ... ... ... ... 2)зидийлер, 3)
исмайлшылар, 4) имамийа, (он екі ... ... өзі ... ... ... ... (бұлар Әлиден басқа халифтерді кәпір деп
атады), сархубие, джаририе, ... ... т.б. ... ... ... шииттер үнемі қудалауда болды. Олар мемлекет ісіне
араластырылмады. Мысалы, Низам ... ... ... ... және Алп ... (Алла оларға рахметін жаудырсын) кезінде еш зардошт,
жөйт (иудей) немесе шиит жоғарғы ... қол ... ... Мемлекет
ісіне тек ханафии мен шафий болып табылатын хорасандықтар араласты. Ирактан
шыққандар, ... ... ... ... де ала алмады. Түркілердің оларға
сенімсіздікпен қарағаны ... ... ... ... ... ... егер ... қолына билік тисе әрі түркілердің
мүддесіне қарсы келеді, әрі ... ... ... Ең ... өз ... орын ... дейді түркілер» (29,219). Бірақ,
селжүктердің әлсіреуімен шииттердің белсенділігі ... ... ... ... ... ... кітапханаларын сала
бастады. Олар енді билеуші сарайларына қызметке ... ... ... түркілердің сарайында кемінде он-он бес шиит ... ... ... түркілерді Низам ал-Мүлік қайтыс болған соң шииттерді ... алуы ... ... ... атап ... ... ... дәуірінде түркі билеушілері
қолдауына ие болған сопылық іліммен идеялық ортақтықтар табуға тырысып, осы
арқылы қоғамдағы өз ... ... ... ... өзі ру-тайпалық
құрылыстың ыдырауы кезінде пайда туғаны себепті ... жаңа ... ... ... ... ... алдындағы әлемнен
туысқандық байланыстарға құрметті сақтап қалды. Осылайша барлық ... ... ... ... ... ... биліктің
туысқандық приципі идеясы негіз болды. ... ... ... мен Ильхандар дәуірінде де сунниттігі басым болды. Дегенмен де,
шиизм бұл дәуірде өз жақтастарын көбейте ... ... ... ... ірі ... Наср ... Туси (1274 ж.ө) мен оның ... Хали
(1326 ж.ө) болды.
Шиизмнің Иран сопылығына енуіне Кабарие ... зор ... ... өзі ... сопы ... ... 1221 жылы ... Ол суннит
болғанмен шиизмге оң көзқараспен қарады. Бірақ оның мадақ өлеңдері Әли ... ... ... ... Тағы бір шиизмге бүйрегі ... ағым ... ... Бұл ағым ... ... ... ... алып, кейіннен елді шиизге ендірді.
Иранға келісімен-ақ суннизмнің батыл ... ... ... ... діни ... ... ... түркі билеушілерінің бір ғасыр
өтпей жатып-ақ бұл босаңсуын немен түсіндіруге ... ... ... ... бірнеше себептері болады:
1) Сансыз шииттік ағымдадың ішінен тек сол дәуірдегі саяси-әлеуметтік
жағдайға анағұрлым ылайықтысы және ортодоксальды ... ... ... ғана ... шығып сол дәуірлік қоғамнан өз орнын ала
алады;
2) Он екі имамдық шиизм сопылық ордендерден пана тауып, олар мен ... ... ... ... ... мазар-қабір зиараты,
т.б) идеялық ортақтықтар нәтижесінде сол арқылы ... ... ... ... ... ... Өз ... баянды етуге тырысқан түркі билеушілері ... ... орын ... ... ... ... халықтың көпшілік бөлігі бет бұра бастаған ортақ идеямен санасуға
мәжбүр болды;
Ислам дінінің ықпалымен түркі билеушілері қол ... ... ... ... ... ... ... шығарып отырды. Ислам
ережелері мен ... ... ... ... ... ... бірнеше
белгілі адамдарды осы күнәлары үшін ... пен Яса ... ... ... хан ... бұт, ... да ... храмдарын қиратты.
Бахшилардың көбісін исламға қаратты, ... ... ... ... ... ... Ол өсімге ақша беруге және сауда істерінде
алдауға, алаяқ пен ... жала ... ... ... ... алғандардың
уәделері бұзуы мен борышкерлерге қарсы заңдар қабылдады. Рашид ад-дин ислам
әлемінің көптеген аймақтарында монша мен ... ... ... ... бұл ... де жоқ ... ... (116,294). Ол бұған
дейін мұсылман ... ... ... ... ... ... ... мен мешіттер салынып, оған түсетін пайда мешіттің
керегі мен жергілікті жердің қорына түкенін жазады.
Орта ... ... ... ... ... уақыт өтсе де
маскүнемдік сияқты исламмен бітіспес ... ... ... жай ... байқаймыз. Рашид ад-диннің ... ... көп ... шарап пен басқа да ашыған ішімдіктерде ішіп базарларда,
қоғамдық орындарда, мастықтың әсерінен ... ... ... ... өліп, жараланып жатты. Осыған қарсы шара қолданған Қазан ... мен ... мас ... ... ... ... шешіндіріп
базарлардағы бағаналарға байлап қойып, қасынан өткен адамдарға ... ... соң ... шараптың әсерінен келеңсіз қылықтардың сап
тиылғанын жазады.
Ол сонымен қатар күңдерді көңіл ... ... ... тиым ... ... мен онда ... ұстау, бұл сөз жоқ
заңсыз іс, мұны ... ... ... ... ... да ... ... әйелдерді адамдарға сатуға тиым салды. Кеткісі келгендерге
рұқсат берді. Оларға нәсіліне ... ... ... ... ... (116,317).
Осы орайда айта ... ... ... әлемінде орын алған
келеңсіздіктерге қарсы ымырасыз күрес ашқан түркі ... ... ... ... ... ғана ... ... тудырады.
Түркілердің рухани болмысы мен әдет-ғұрпы жайлы жазып кеткен тарихшылардың
қай-қайсысы болмасын көшпенділердің ... ... өте таза ... Жезөкшелік, маскүнемдік, екі жүзділік, тұрақсыздық көшпенді
өмірмен де көшпенділердің дүниетанымымен де еш ... келе ... ... жат ... ... ... ... алушы түркілер ислам дінін қабылдауымен
жергіліктілермен ... ... ... ... ... ... ... көшіп, негізгі шаруашылық элементтермен толықтырды.
Сондай-ақ ирандықтар да көшпенділер руханияты мен ... ... ... ... ... XI-XIV ғасырлардағы ... ... ... ... әсіресе парсы тілінің түркі сөздерімен
баюына зор әсер ... Бұл ... ... ... ... ... ислам
әлемінде тек әскери маңыздылыққа ғана ие болмағандығының дәлелі ретінде
парсы тіліне енген түркі сөздерінің тек ... ... ... ғана ... ... ... дене ... туыстық атаулар,
тұтыну бұйымдары, т.б салаларын да қамтығанын байқаймыз (146,7).
ХХ ... ... ... ... тізгінін ұзақ ғасырлар бойғы
түркілер билігінен босатқан Пехлеви әулеті ... ... соң көп ... ... ... араб ... ... көне және орта парсы тілдерін
қайта айналысқа түсіру науқаны ... ... ... бері талай уақыт өтсе
де көптеген түркі ... ... сол күйі ... ... сөздік
қорына мықтап орналасып, өздерінің өміршеңдігін көрсетті. ... ... ... ең көп ... ... ханым сөздері түркілік аға, ханум
түрінде қолданысқа ие. Қазақ тіліндегі бажа, ... ... ... ... ... ... ... түрлерінде айтылады. Ал, парсы тіліндегі янга-
жеңге сөзі, жеңге мағынасы мен қатар, ... неке ... ... делдал түрлерінде де мағына береді. Жан-жануарлар ... ... ... ... ... ... Мысалы, қарақұлақ-сілеусін,
қарақаз-дуадақ, туримтай-тұрымтай, тарлан-тарлан, қесрақ-қысрақ бие, арғун-
жүйрік ат.Тұтыну бұйымдары: аяқ-ыдыс, ... ... ... бәкі. Қазіргі парсы-орыс сөздігінде тек «Қ» ... ... ... ... ... ... елуге жуық сөз кездеседі
... ... ... ... ... түркі сөздерінен тазалау науқан
кезінде көптеген түркі ... ... ... ... ... ... қаңқаш-кеңес, парламент, құлташ-каска, шлем, жатаған-
подщипник, алтамға-үлкен мөр (мөр сөзі түркілік емес-Ж.Ж), ... ... т.б. Осы ... қазіргі қазақ тілінің терминологиясын қайта
жасап отырған кезде қазақ тіліне керекті кейбір терминдер баламасын парсы
тіліндегі ... ... ... ... ... Бұл ... ... жұмысын жеңілдетсе, екіншіден, аталарымыздың
пайдаланып тәжірибеден өткізген сөздерін қайта қолданысқа ... ... ... берер еді.
Осылайша, Иранды билеген түркілер дәуірінде ислам өркениетіне ауыз
толтырып айтатындай баға жетпес ... ... ... ... ... осы ... ... негізін қалап дамыды. Сопылық түркілер мекендеген
аймақта табыстырақ болып, Түркістанмен ... ... ... ... ... ... мұраттарынан алшақтаған ресми ислам мен ... ... ... наразылықтары нәтижесінде пайда болған
діни ағымдардың ішіндегі көрнектісі шиизм, түркілер билігінің әлсіреуімен
қайта жандана бастады. ... ... ... ... ... жасырын әрекет еткен шиизм сопылық ордендер арасынан пана ... ... үшін аса ... осы ... ... ... ... бертін келе
мемлекеттік сипат алып, Ирандағы бірден-бір діни ... ... ... ... ... ... ... өзінің бастапқыдағы әсіре
күпірлік сипаттарынан ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықты ретке келтіріп, былайғы мұсылмандардың
шыдамына лайықты исламдағы негізгі ағымдардың біріне айналды.
Иран жерін ... ... ... ... ... ... ... көне
өркениет пен мәдениетке ие жергіліктілермен біртіндеп рухани ассимиляцияға
ұшырай бастады. Олар енді біртіндеп отырықшылыққа ... ... ... ... ... екі жүйені де қатар қолдана бастады. Өз кезегінде
ирандықтар да көшпенділер ... мен ... ... ... мәжбүр болды. Бұл орайда екі өркениеттің шаруашылық тәсілдерінде
өзара ... ... ... ... XI-XIV ... түркістан
түркілерінің Иранды жаулап алуы, әсіресе, парсы тілінің түркі сөздерімен
толығуына әсер етті.
2.2 Түркілердің Ирандағы ... ... ... ... ... пен ... ... қалыпқа түсуіне мүдделі
бола отырып, түркілер ... ... төл ... ... ... ... енгізді. Дегенмен, бұл мәселе кейбір кеңес
және қазақ ... ... ... болғанмен, дүниежүзілік
ғылыми ортада әлі толық мақұлданған жоқ. Бұлтартпас дәлелдерге қарамастан
мойындамаушылықтың ... ... ... деңгейде «көшпенділер өркениеті»
ұғымына қомсына қараушылығында болып ... ... ... ... ... ... тарған барлық жерлерінде, ... ... ... ... ... ... ... негізінде
жасалды.Иран тарихшысы Зарринкубтың жазуынша «ислам империясының негізгі
ерекшелігі ол әр түрлі ... мен ... ... мен ... жаңа мәдениет жасап шығарды. Исламда дін мен өнер ... ... ... салған мұсылман сәулетшісі өз айналасынан
көрген әрбір әдемілікті, егер оны құдайдың ұлылығы мен даңқына сәйкес ... ... ... ол үшін ... орын ... ... ... ерекшеліктері байлық пен береке лебі байқалса, Үнді түбегі мен
Пакистан ... көп ... пен ... ... және Осман сәулетінен
күш-қайрат, ал ирандық стильден жұмсақтық пен әдемілік лебі ... ... ... ... ... мәдениетінен қосылған үлес
мәселесіне келсек, мәдениет атаулыны көшпенділерге жолатқысы келмейтін
көзқарасқа ... ... ... ... орасан зор құрлыстар
билеуші халық арқылы іске ... соң ... ... ... ... ... құбылыс. Бұл туралы көрнекті қазақ қоғам қайреткері,
ғалым Ө.Жәнібеков: «Біз дүниежүзілік өркениетке қандай үлес ... ... ... жауапты халық сәулеткерлігінен де іздеген болар еді.
Өйткені, қазақтың киіз ... ... мен ... жағынан тарихқа
белгілі құрастырылып-ажыратылатын баспаналардың қай-қайсысының болса да
шоқтығы жоғары көрінетіні, ... ... ... тамның, қоржын үйінің
сырт қарағанда ерекше әсер ... ... ... үйлесімнің, ұқыптылықтың үлгісі болғаны қақ. Қазақта
сақталған ... ... ... ... ... келетіні, ал
күмбездің сәулеткер Т. Бәсенов айтқандай белгілі бір ... киіз ... ... белгілі. Сәулеткерлікте кеңінен тараған күмбезді
құрылғыны ондағы дарбазалы кіре ... ... ... қыштардан
құрастырылатын әшекейді жалпы Орта Азия құрылыстарына тән күмбез тұрғызу
оның біртұтастығын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... деп ... айтқан» (154,10).
Түркістан далаларынан шығып, Иран мен бүкіл алдыңғы Азияны жаулап алып,
бұл жерлерде өз мемлекеттерін құрған Түркілер, сөз жоқ, қол ... ... ... ... батыл енгізе отырып,
дүние жүзілік ислам өркениетінің дамып, гүлденуіне қомақты үлес қосты. Олар
қоластындағы ... бір ... ... тәртіп орнатып қана қоймай,
осы елдердің мәдениетінің қалыптасып, дамуына мүдделі болды.
Түркілердің көшпенді шаруашылық жүргізгеніне қарамастан, олар ... қала салу ... ... мен ... ... ... белгілі
жай. Олардың өздері жаулап алған аймақтардағы мәдениеттің ... бұл ... емес бұл, Ұлы Дала ... басталған
өркениеттің түркілер арқылы басқа аймақтарға тарауы еді. Иран ... ... бұл ... «әр халықтың өнері сол халықтың әдет-ғұрпы, наным-
сенімі, дүниетанымы мен ақыл-ойының жемісі. Ұлт ... ... ... терең болған сайын, сол ... ... ... бойында
сақталып, бір сарындылау және жаңартумен өзгертуден аулақ ... ... де ... әр ұлт пен ... өркениетінің ең үлкен көрінісі және
оның әлемдік ой-өрісін білдіреді»-деп (155,11) өз пікірін жазады.
Ильхандар кезінде болсын, селжүктер кезінде ... ... ... ... ... конструкциялармен, әртүрлі формалармен толықты.
Селжүктер кезінде астана болған Исфахан ... ... Иран ... ... ... Италиядағы Рим сияқты таяу Шығыстағы ... ... ... ... ... Мәлікшах кезінде көптеген
құрылыс жұмыстары жүргізілді. Бағдадта сұлтанның Жұма ... ... ... ... тарихшысы Афзаладдин Керменидің жазуынша, батыс өлкелердегі
медреселер мен мазарлар, керуен ... мен ... ... ... мен ... ... ... (157,30). Осы орайда, қолдағы бар
мәліметтерге сүйенсек, елді мекендерді абаттандыру, қала салу ... ... ... ... ... ... ... араб-парсы деректері түркілер жерінде дамыған орта ғасырлық
ірі қалалардың бар екенін жазады. Ал-Макдиси (Х ғ.) ... ... ... ... ... ... ... хирхиз тайпасын жатқызады.
Ал-Идриси (ХІІ) картасында қырғыздардың патшасы тұратын қала ... ... ... ... ... терең ор қазылған. Ол қимақтардың Ертіс
жағалауында он алты қаласы бар деп жазады (39,150).
Көне түркі руникалық ескерткіштерінде ... ... ... дақы-қалалық», «барк-үй» терминдерін кездестіреміз. Бұл түркілердің
қала мәдениетіне көнеден ие болғанын көрсетеді. Л. Р. Қызласовтың айтуынша
көне ... ... ... ... ... ... ... қағанаты
дәуіріне жатады (VI-VIII). Ұйғыр қағанаты ... ... ... ... мен ... ... Хатун-балык, Байбалык қалаларын
салды (158,246).
Археологиялық мәліметтерді талдай ... ... ... ең ... ... да болғанын жазды. Осы аймақтағы
көптеген көне архитектуралық ... ... ... ... ... қалдықтары өткен замандарда тұтас бірқатар мәдени-
экономикалық ошақтардың болғанын білдіреді. Айта кету ... Р.Л. ... қала ... ... ... ... азиялық) қала мәдениетімен
өзара байланыста болғанмен, өз бастауларын көне түркілердің ата-бабалары
дәуірінен алғанына баса назар ... Р.Л. ... VI-VIII ... ойпатында шебер қолдармен жергілікті жерде жасалған
құмыралар туралы жазды. Оның айтуынша, ... ... мен зор ... ... ... ... ... басқа үлгісі VIII
ғасырға дейін оңтүстікте болмады. Бұл құмыралар Абақан өзені бассейінімен
Шулым, ... ... орта ... ... үш мәдениеттің бірі, «чаатас
мәдениетіне» жатты (VI-IX ғ.) (159,48).
Ирандағы Түркістан түркілері билігі кезінде мазарлар көп салынды. Айта
кететін бір жай, діни және ... ... ... ... ... Билеушілер өздеріне мазарларды төбесі шатыр тәрізді
жабылған мұнара түрінде салды. Қасиетті жер болып табылатын діни кісілердің
мазарлары, ... ... ... ... күмбез астындағы кубтық
құрылыс түрінде салынды. Бұл жерлер ... ... ... ... ... ... ерте ... Мешхедтің оңтүстік шығысындағы
Сенгбесейдегі мазарды жатқызуға болады. Осы типтегі мазарлардың ішіндегі
Кермамға ... ... ... қабырғасы сегіз бұрышты етіп тұрғызылған
Джебелисанг мазары өзінің қалпы мен құрылысы ... ең ... ... ... арқа қуысына бекітілген сегіз қуысқа ... ... ... ... шығу 16 ... ... іске ... күмбез төбесінде үлкен дөңгелек тесік бар (шаңырақ) Иезддегі ... екі имам ) ... ... Кабус (ХІ), Верамин (ХІІғ.) мазарларын
жатқызуға болады (3-суретке қараңыз).
Осы ескерткіштердің ... ... мен ... көп нәрсені аңғартса да
зерттеушілардің негізі мұны түсіндіре алмай отыр. Мысалы, Кеңес ... ... ... ... ... мен ... тегі белгісіз дейді.
Оның ойынша бұл ирандық көне ... ... ... ... ... ХІІ ... тән Техрандағы Варамин мешіті осындай түрде
салынған ... әлі ... ... Оның ... « бұл ... ... қалыптарды кейін өзгертіп пайдалану шығар. Егер осылай ... бір ... ... деп ... әлде бұл ... сасанилер кезінде егіліп
кейіннен бүршік атқан дән деп білуге болады. ... бұл ... ... ... ... ... жаңа ... ме? Бұл жағдайда бұл
ескерткіштерді неге «Салжуқи деп атамасқа» деп ... ... ... Оның ... бұл ... әлі ... таппаған, терең
зерттеуді қажет ететін тақырып.
Енді, осы мәселенің шешімінің табылуына қолдағы бар деректерді сараптай
отыра өз ... ... ... ... ... салыну идеясы
түркілердің дүниетанымымен байланысы бар шығар? Ирандағы мұнара тәрізді,
шатырлы ... ... ... ... ... дөп ... танып,
оларды көшпенді өркениетінің дүние танымдық формасы ретінде ... ... ... бар ең ... дәлел мұнара мазалардың салыну ... ... енуі ... ... ... ғалымдардың еліміздің территориясында салынған осы
төркіндес құрылыс типтері жайлы еңбектері ... ... ... оң ықпалын тигізері анық. Осы орайда ... ... ... ... ''Қазақстанның кең байтақ территориясы мен Хорезмнің
солтүстік аудандарына тараған мавзолейлердің көп ... тобы ... ... ... ... ... тәрізді күмбезі болуына орай
шатыр тәрізді деп аталады’’ [161,35]. ... ... ... конус
тәрізді бәрінен бұрын биік ... ...... ... және ... ... ... даласының әртүрлі жерлерінде
кездеседі, бірақ бәрінен бұрын Орал облысында көп кездеседі [162,42]. ... ... ... да бұл ескерткіштер қазіргі Атырау, Орал
мен Үстіртте, балшық кесектен салынған ... ... ... және ... Қазақстанда көп кездеседі [161,35].
Осындай ескерткіштердің бірі – ... Ата ... ... ... бұл ... ... орны және алты ... пирамидалы күмбезге
ие. Яғни, көне Сырдария ... ... ... бар бұл ескерткіш
интерьері киіз үйдің кіре ... еске ... ... ... ... Үйтас, Қосүйтас, Домбауыл, ... ... ... VII-X ... ... дәуіріне жатқызады [161,38]
[4-суретке қараңыз].
Зерттеушілер мұнара ... ... Қозы ... пен Баян ... Сырдария алқабындағы Бегім Ана, ... Қоса ... ... салынған оғыз-қыпшақ дәуірі ескерткіштеріне жатқызады [163,99]. ... жай осы ... ... шын ... киіз үй ... ... тұр. Ал, ... киіз үйдің көне үлгісіне Орталық Қазақстанның
Бөгелі сайынан табылған андроновтық тұрғын үйді жатқызады. Бұл ағаш ... ... ... ... ... Бұл деректі бекіте түсетін
келесі бір мәліметке сүйенсек, 1939 жылы ... ... ... ... исламға дейінгі дәуірге жататын, қақпағы киіз үй
тәрізді етіп жасалған табыттар ... ... ... осы ... өз ... ... дейін-ақ, көне қазақ жерінен алғанын
байқау қиын емес. ... ... ... ... ... орта
ғасырлық қалалар маңындағы қысқы үйлер де сыртқы қалпынан отырықшылар
территориясына ... ... ... ... ... ... ... Иран жеріне келген түркілердің құрылыс
істерімен айналысқанын көреміз. Ал, ... ... ... ... ... топтарының Сырдария алқабынан қозғалып, Иранды
тұрақтағаны тағы белгілі жай. Бұдан мынадай қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... дәуіріне дейін
келген түркілік элементтерден тұратын селжүк топтарының ... ... ... ... тағы ... жай. Бұдан мынадай қорытынды
жасауға болады: ... ... ... ... ... ... дейін келген түркілік элементтер кезінде бастау алып, селжүктер
кезінде белсенді жүргізіледі. Назар аударатын бір жай, ... ... ... ... де ... ... ... дәстуріне ие болғанын
тарихи қайнар көздерден кездестіруге болады. Мысалы Истахри, Иранның Систан
аймағын ... ... ... ... ... Олар бұл ... ертеректе келген. Олар Үндістан мен Систан аралығына мазарлар
салды. Түрлері түркілерге ұқсас. ... ... ие және ... ... ... ... ... құрылыстың үстіне орнатуды композиция түсінігімен
түсіндіруге ... ... ... да жамылғы түрі жоғарыға ұмтылған
мұнарамен үндесе ... ... ... ... ... ... ... бумасын құрайтын кедір-бұдыр немесе ... ... ... ... ... ... Иранда, ең алдымен
Хорасанда көп ... XI ... ... ... ... ... ... сияқты дөңгелек цилиндр тәрізді түрлері көптеп салынды. Ал XII
ғасырда күрделендіру ... ... ... ... ... ... Мысалы, Рейдегі (1139) мазар гофрмен ... де ... ... ... ... сүмбі)байланысқан [156,155].
Зерттеу барысында ислам өркениетінің ажырамас бөлігі ... ... ... қалпының да түркі-көшпенділері арқылы енгендігі белгілі
болып отыр. С.Толстовтың айтуынша ... ... ... ... ... ... күмбездің ашылуы афригилер дәуіріне
дейін күмбездік жамылғы техникасын білмегені өте ... ... Дәл ... ... көне дельта ауданында Хорезмнің ғана емес сонымен ... да ... ... ... ... ... ... пайда болды”
[166,152]. Осыған қарамастан, ирандық зерттеуші Но’и күмбезді құрылыстың
пайда болуын Қытаймен ... Ол ... ... бері ... ислам мемлекеттерінің және батыс Азия елдерінің ... ... ... мен Иран ... ... келуі күшейеді, бір-бірінен өнер
үйреністі. Селжүктер мен аббас әулеті кезіндегі ислам сәулеті ... ... ... ... ... ... элементтерінің енуі
күшейді” дейді де осындай элементтердің біріне күмбезді ... ... ... сөз ... тән ... араб тіліндегі
күмбез мағынасын білдіргенмен, күмбезді мұсылмандарға ... Ол, ... ... ... ... және оның ... ... көгілдір түске – жан біту түсіне байланыстыруына ... ... ... әсер ... ... түсті көбірек пайдаланып, осы бір
құдайлық – аспан ... ... ... ... бен қабырғаларға пайдаланды
дейді [167,51]. Но’йдың осы пікіріне қарамастан, ... ... ... ... құрылыс жұмыстары, немесе ... ... ... “тәжірибе алмасулары” сияқты
белсенді әрекеттері жайлы мәліметтерді ... ... Егер ... ... ... ... қытайлық элементтерді іздестірер
болсақ, онда күмбездер түркілердің киіз үйіне емес, ... ... еді ... ... баса ... Түркістан түркілерінің тағы бір легі
моңғол-түркілер кезеңі де Иран ... ... ... ... ... мен оның орынбасарлары өнерді қорғаумен әйгілі болды және өз қол
астындағы елдерді ... пен ... ... ... ... ... отыз жыл олар ең ... қиратулар мен қылмыстарға барса, қалған
кезеңде мәдениеттің жарқырау кезеңі болды да Хулагу мен ... ... пен ... ... кезеңіне айналды [169,5]. Иранды жаулап алушы
түркілер өз биліктерінің сән-салтанаты мен ұлылығын ... үшін ... ... ... ... қалдырды. Осы орайда Ирандағы мәдениеттің
өркендеуін тек ... ... ... ... едік. Моңғолдар
кезінде жеммісін берген мәдениеттің алғашқы ұрығы сонау ғазнауйлер мен
селжүктер кезінде себіліп, ... ... ... Ал, ... ... ... ... әрі қарай дамытты, өйткені, бұл ... ... ... ... ... ... ильхан кезінен бастап-ақ парсы моңғолдары ... ... ... ... Шенаб қонысы маңайынан тебриздің батысында өзінің
атын алған Арғуние ... ... ... алды ... ... хан ... ... ол оны өзінің жазғы резиденциясы жасады.
Көптеген зерттеушілер ... ... ... ... өсіп-өркендегенін мойындағанмен, оған түркілердің өзіндік
мәдени үлестерін теріске шығарды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... халқына да парсы халқына да қатысы жоқ, бұл
Персияның пайдаланған ... ... ... кезең болды,
бұдан басқа моңғолдар өздерімен ... өте ... ... ұйымды алып
келді, барлық жетімсіздігіне қарамастан өзінің алдындағы жүйеге қарағанда
анағұрлым ширақ және ол империяға кірген ... ... ... әсер ... деп, ... ... ... мәдениетінің өркендеуіне қосқан
зор үлесін бар болғаны олардың осы мәдениеттің ... ... ... ... Бұл тек ... ... ғана қатысты емес,
осындай түркілік өркениетке қомсына қарау ... ... ... ... ... түркілік әулеттер тартты. Егер де осы ... ... ... да бір саласы жетістікке жетсе оны не ... ... не ... түркілердің жиналған қаражатты қайда
шашарын білмей жасаған әрекеттері етіп ... ... ... жарқырай түсуіне көшпелілер өркениетінің өзіндік ... ... ... дәуірі сәулетінде XII ғасырғы Ғазнауилер мен селжүктер
кезіне мұра болып қалған конструкция мен декор ... бір ... ... асты [156,159]. Бұл жайлы Вильбер, ильхан дәуірі сәулеті тура түрде
селжүк дәуірі құрылыс стилінен біріне – бірі, қай ... ... ... айтады [171,33]. Бұл жақындықтың себебі түсінікті де – олардың
тектік негізі бір еді. ... Азия ... ... ... еуропа
саяхатшыларының қай қайсысы болмасын, ... ... ... киіз үйін ... ... Марко полоның
айтуынша олардың үйлері ағаштан дөңгелек формада жасалған. Оны қайда барса
да өздерімен ... алып ... ... ... ... ... ... ауызы оңтүстікке қаратылады. Әйелдер мен ... киіз ... ... ... ... түйе мен ... ... Ал Рубрук көшпенділердің киіз үй жамылғысын ақ ... ... ... деп ... ... пен ... ... жағатынын, кейде
қара киізбен жабатынын жазады. ... өз ... ... ... ... ... көрсетеді [43,245] [5-суретке қараңыз]. Д.Вильбердің
жазуынша моңғолдар Иранға келген ... киіз үйде ... ... Абу Сайд
кезінде де ильхандар қыста ... ... ... ... ... туын ... Осы ... тігілген шатырлар айрықша сән
салтанатқа ие болды. ... ... ... ... алтын матадан тігілген,
бір мың алтын шегемен жерге бекітілген киіз үйде ... Бұл үйде ... мен ... ... жеке отау ... ... ... қыстауы
кілең киіз үйден тұратын қала болды. Бұл қалада уақытша базар мен мешіт
жұмыс ... Жаз шыға қала ... ... ... ... салар
алдында жергілікті мамандар мен жұмысшыларды пайдаланды [171,117] [6-
суретке қараңыз].
Шатыр тәрізді ... ... салу ... ... кезінде
өз жалғасын тапты. Олардың ... ... ... ... ... ... көп салынды. Бұл категория ең саны көп отыз
ескерткіш. Формалары ... ішкі ... ... ... көп бұрыш.
Бұрыштары жебе тәрізді сызба қуыстарымен әшекейленген. Қабырғалары ... ... ... ... гофр (кеңірдек тәрізді) бөлінген мұнараның сыртқы
күмбезі пирамида немесе конус тәрізді ... ... ... ... ... ... Құм ... көп болды. Жалпы мазар салу дәстүрі
түркілерде көнеден қалыптасқан салт. Түркілер ата-баба ... ... үйіп оба ... ... ... ... моңғол мемлекеті тұсында
дамыды. Алғашқыда бұл жеке жерлердің иелерін құрмет ретінде тау асулары мен
жол аялдамаларында қасиетті жерлерге ... [47,50]. ... ... ... ... ... де сақталып қалды. Мысалы,
Марағадағы Хулагу қыздарының ... сол ... ... ... кең әрі көп ... ... мазаларда жаңа дамулар болды
[171,95]. Моңғолдар Иранда сәулет ескерткіштерінің діни емес ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысхан кезінде Қарақорымдағы
діни емес сәулет өнерімен танысуды Марко Поло жазбаларымен табуға болады.
Әлбетте, ильхандардың ... ... ... діни емес ... ... ... жоқ. Ям деп ... пошта үйлерінің керуен
сарайлардан үлкен айырмашылығы болды. 1359 жылы ... ... ... осы ... ... ... Бұл пошта үйлері бәрі бір дәлізбен
жалғасқан айналасында екі қабатты бөлмелер салынған тік бұрышты жабық ... ... ... ... ... айтқанда, көшпенді түркілер Иранға
өздерімен бірге дәстүрлі ... алып ... Бұл ... ... ... анық ... ... түркілердің тұрғын үйі – киіз үйдің тұтас
көшірмесі мұсылман әулиелерінің қабірлерінің құрылысында көрініс тапты.
А.Феодоров-Давыдов ... ... ... ... ... ... ... “Мұсылман типіндегі қатардағы үйлер
Орталық Азиялық көптеген ... ие ... ... үй ... ... ... кереге тәрізді ағаш конструкциядан ... ... ... ... ... киіз үйге ұқсады” [172,122].
Мешіттер мен басқа да құрылыстарды әшекейлеуге көшпенділердің эпиграфы
декор түрі ... ... ... ... бір кезде шиизмге бой алдырып
өз астанасына Кербаладан Әли мен Хусейннің мүрдесін әкелмекші болып оларға
арнап құрылыс сала ... ... ... ... декорының бірінші
варианты орындалды. Қырнап өңделген кірпішпен қақталып, ... ... ... ... ... аты көп ... ... Ал өзек тік қуысбай кеспетерракты ... ... ... көк және ... ... ендіріп кеспені
жылтыратқыш ... ... ... билеушісуннизмге қайта оралып
құрылыс түрі де ... Төрт ... зал ... ... жылтыратқышпен
жақтауланды, оның үстінеалебастрлы ... ... оған ... ... ... ... ... Иран сәулет өнерінің ғана емес сәулет
тарихындағы көрнекті шығарма. Оның өзіндік ... ... ... ... мұнарашалар күмбездің орталыққа қысымын тепе теңдікте
ұстады.Күмбездің қос қабаттты кірпіш ... ... ... ... ... ... Мервтегі Санжар мазарына ұқсас [156,166]
[7-суретке қараңыз ]. Басында Иранның шығысында – ... кең ... ... ... мазарлар кейін батысқа да ... ... ... Мумине Хатун (XII ғ.) мазары осындай құрылысқа жатады.
Зерттеуші бұл құрылыстардың сыртқы типтерінің киіз үйге ұқсайтынын ... өз ... киіз үйде ... ... ... өз мазарларын
салған кезде соған ұқсауына назар аударғанын айтады. Кіші Азия, Ирак ... ... ... да осы стильде салынған [172,75]. Айта кету
керек, кейін бұл құрылыстардың ... ... ... ... ... ... ... өнер зерттеушісі Пьерсон Палолезидің ... ... ... ... ... ... мен ... Сұлтания мазары
күмбезі үлгісімен Византияда Санта Мария Дель Фиорэ ... ... ... ... мен Сан ... ... де дәл осы стильде
салынды [169,39]. Тіпті, Ресей астанасы Мәскеу қаласындағы Қызыл ... ... ... ... құрылыс түрлерінің да салыну ... ... ... үй ... идеясы үлкен әсер етті. Әсіресе,
бұл жерде киіз үйге ұқсатып ... ... ... ... тікелей
қатысы болды.
Ирандағы түркілер билігі дәуіріндегі салынған құрылыстардың
қайсысында болмасын, қазан осы ... ... ... ... ... ... кісілердің мазарларында да ортағасырлық моншаларда да қазан
күмбездік жамылғының орталығында сәйкес келетін жерде ... ... ... ... ... ... түсіндіруші ирандықтардан
қазанныңмұнда орналасу себебін сұрағанымызда, олар бұл қазандар су құю үшін
керек деп жауап берді. Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... міндетті компонентке айналу себебі
түркілік дүниетаныммен тығыз байланыста. Бұл жайлы қазақ ғалымы ... ... ... көзі ... ... ол ... дәл ортасына орын
тепкен жаратылудың символы болып табылады” деп оның ... де ... ... ... ... IV,VIII ) ... мен Гипалис аралығында
Эскампей облысын суреттегенде “бұл жерде үлкендігі шарап ... алты есе ... ... алты елі алып қазан бар ” – деп жазады.
Скифтерде де қазақтарда да қазан ... ... ... Қожа ... кесенесіндегі қазанның мәнісі осы. Сондай-ақ қазан отбасы, ру, ел,
халық бірлігінің ... Бір ... ас ішу ... ... ... тұтастығына септігін тигізеді. Түркімен ғалымдарының пайымдауынша, скиф,
сармат, қыпшақ, ... ... ... ... ... қызметке емес,
отбасы мен рудыңбірлігіне пайдаланды [77,78]. Түркілер ... ... ... ... түгелге дерлігінде қазан осы
құрылыстардың құрамдас бөлігіне айналған. ... ... 597 ... ... ... ... ... әл-Мүлік есімдері жазылған Мешхедтегі
тасқазан, Ауғанстандағы Герат қаласындағы жұма ... ... ... ... жасалған қазан, Исфаханда селжүктер билігі тұсында жасалған тас қазан,
Мазари-Шариф қаласындағы қазандар XI ғасырдағы ... ... ... ... ... ... [174,113]. Ел бірлігі, ру,
тайпа бірлігіәсіресе ... ... ... ету ... тысқары
жерлерде маңыздырақ екенін түсінген түркі билеушілері сол бірліктің символы
болып табылатын ... ... жете ... біліп, оның құрылыс
құрамында болуына баса назар аударуды. ... ... орта ... ... ... ... тамақ ішу, шүлен көже тарату ритуалдарының да жиі
атқарылғанын жиі байқаймыз.
Ирандағы түркілер билігі кезінде кең ... ... ... ... ... ... Иран зерттеушісі Киани, мұсылман дәуіріне дейін
Иранда жалпы моншаның болмағанын мойындайды “исламға ... ... ... ... ... бізде өте аз. Тіпті кейбір деректерде Иранда
моншаның болғандығын ... ... Ол ... ... болмау себебін
зороастризм дін басыларының монша құрылысына ... 488-484 ... ... ... ... салмақшы болғанда, дін
басыларының қатты қарсылығына ұшырайды [175,168]. Исламның келуімен ислам
әлемінің ... Кайр ... ірі ... ... ... ... ... қолдағы бар деректер, тіпті, ильхандар дәуіріне дейін
Иран қалаларында моншаның жеткілікті дәрежеде салынбағанын көрсетеді. Рашид
ад-диннің айтуынша Қазан хан кезінде ... ... ... мен ... кере ететіні және кейбір аймақтарда ... де жоқ ... ... Ал, ... ... ... ... көшпенділердің мәдени
өмірінің ажырамас бір бөлігі болғандығын қолдағы деректер растап ... ... бір жай, ол ... ... ... ... ішкі
формаларының көшпенділердің киіз үйінің бір-бірімен ... ... ... Мысалы, ағылшын зерттеушісі Хильда Хукхемнің
жазуынша «Клавихо, Самарқанд маңайында темірдің ұлы ... ... ... ол тек ... ... ондықтар, жүздіктер мен мыңдықтарды, сондай-
ақ, осы жерден қолөнершілер мен саудагерлерді ғана көрген жоқ, ол ... ... ... жымдастастырылып салынған моншаларды көрді. Бұл
моншаларда қазандармен ... ... су ... темір бассейндер
болды” [175,63]. Ө.жәнібековтың айтуынша, “қазақта бұрын киіз үйлерді бір-
біріне тіркестіре тігіп, әжетіне жарататын ... де ... ... ... ... ... Қақпақ ауылының тұрғыны Әбдікерім Әділбек
ұлынан жазушы Эрнст Төреханов ... ... ... ... ... ... ... кішігірім құрылғыдан тұратын төрт киіз үйді
теркестіре тігіп,монша жасайды екен де, ”қауыз”деген атпен ... ... ... ... деген үшінші үйде қыздырынады екен. Төртінші үй
“бүйрек” моншадан кейін ... ... орын ... ... ... ... ... жүйесі болған” ... ... ... ... ... ... ... дәл осы
формадан ауытқымаған. Селжүк дәуіріне, ... мен ... ... моншалардың дені төмендегідей сипатта болып келеді. Отын сақтау
қоймасы, қазандық, су алар ... және ... ... ... ... ... де ... болған. Осы бөліктер бір бірімен бір қанатын алып
тастап, жалғастырған киіз үй тәрізді байланысқан. Монша мал ... мен ... ... ... ... ... ... басып алған жерлерде өз
дүниетанымынан, мәдениетінен хабар беретін ... ... ... ... ... ... ... сансыз ескерткіштердің мәні мен
мағынасын түркілердің дүниетанымымен байланыстыра қарамасақ түсінуі қиын
құбылыс ... дау жоқ. Осы ... ... ... ... тек ... ... назар аудару
арқылы түсіндіруге болады.
Н.Шаханованың айтуынша, барлық дәстүрлі мәдениеттерде үй өзінші бір
imago - әлем ... Оның ... ... үйдің шаңырағының ата-баба
әрақтары идеясы мен тікелей байланысы бар ... Әке үйі ... ... ... ... ... Әке қайтысболған соң қара
шаңырақ кіші ұлға қалып, мұрагердің жасына ... осы ... ... үшін әке үйі ... ... ие ... [176,24]. Киіз үй –
бұл кіші космос, макро космос, ... ... одан от ... ұрпақтан ұрпаққа мұра болып қалады. Егер кісі ... ... онда ол ... ... соң оның ... шаңырақкояды [48,39].
Қазақ зерттеушілерінің пікірінше киіз үй космостың барлық элементтерін өз
бойына ... ... адам ... ... А.Ғалиевтың
пікірінше түркі қабірі де соңғысының моделі болып табылады [77,74]. Оның
айтуынша қорған-әлем идеясы түркілерге таныс ... Дала ... ... ... ... ... дейін сақталып келген, ... ... үсті ... ... етек ... космосты моделдендіруге бағытталған қабір ... ... ... ... ... ... ... кеңістікті
игеру мен құру жүреді. Қабірдің ... төрт ... ... ... ... ... ... басына арқанның бір ұшын байлайды.
Қалған үш бақанды айналдыра орап , барлық бақандардын ... ... ... Арқанның келесі бос үшын батыс тараптағы бақанға тартып
байлайды. Төрт бақанның арасына ... ... ... ... ... ... ... Төрт қайыңның арқанмен
жалғасқан, дәл көшірмнсі қазақтың ұрулық қабірінің орталығының құрылымы
болып ... ... бұл ... ... ... ... алмастырып,
ол ауру-сырқау жандардын көмек сұрап түнейтін орнына айналды. ... ... ... Қазақ даласында төменгі жағы тік бұрышты қоршаумен
байланысқан төрт мұнарадан тұратын композициялар жиі кездеседі.Кейде ... көк ... ... Көшпелі түркілердің бұл дәстүрі олардың
өзімен бірге әскери жорықтар негізінде жаңа жерлерге келді.
Түркілер билігі кезінде Иранда астрономия ... ... ... ... ... өзі осы ... ... айналысқан. Мысалы, Мәлік
(Мұхаммед) сұлтан, Құтылымыш сұлтан обсерваториялар салдырып, жұлдызшыларды
өз қамқорлықтарына алды [157,24]. ... ... ... ... бұл билеушілердің уақыт өткізуге арналған ... ... ... ... мұра болып қалған ата-баба дәстүрі еді.
Сұлтан жұлдызшылары болашақ әскери жорықтың барысын, мал жайылымына ... ... , ... ... ... ... ... сан қилы сұрақтардың жауабын жұлдыз қозғалыстарына қарап
анықтады. Бұл ... ... ... де ... ... моңғолдар қаланың солтүстігіндегі төбеде 1259 жылы атақты
астроном Наср ад-дин Тусиге арнап, өзінің осы жерде ... ... ... ... обсерваториясын салды. Обсерватория жанында Бағдадты
жаулап алған кезде әкетілген ... бір ... ... ... ... ... ... қараңыз/. Рашид ад-диннің айтуынша
осы Марага обсерваториясын салу кезінде Қазан хан күннің ... ... ол өз ... ... ... ... ... кеңес берді. «Оның мәнісін
охан жұлдызшыларға түсіндіріп еді, олардын барлығы: біз мұндай құрылғыны ... ... те бұл ... ... екен ... [116,209]. Өкінішке орай,
тарихшы оларға ... жаңа ... ... ... ... ... ... кезде зерттеліп жүрген көшпелілердің киіз үйінің көшпелілер
үшін астрономиялық қызмет атқарған ... ... ... ... онда
монғол ханының парсы астрономдарына айтатын өз пікірлері ... ... ... ... ... зерттеушілері Қ.Қамбаровтың зерттеуінде былай
келтірілген: «Жыл маусымдарымен бірге орын ауыстырып ... ... ... ... ... да орын ауыстырады. Мұның себебі жұлдыздардың
тұрақты орын ауыстыруында ... ... күн мен ... ... Жер ... ... ... қозғалып жүретіндігімен түсіндіруіміз керек.
Мысалы, киіз үйдің шаңырығы арқылы көктемде аспанның ... ... ... жерімізге көрінетін ең басты жұлдыздар мен ... ... Ал, киіз үй ... ... ... ... ... градустарға бөліп
қарастыру оңай. Сонымен қатар кереге мен есіктің де өзіндік обсерваториялық
функциялары болған» [178,14]. Киіз ... ... ... ... ... ... ... В.И.загайнова мен О.К.тоқбергенова киіз
үйдің қазіргі заманның өзінде таптырмас обсерватория бола алатынын ... ... ... [179,40] ... ... ... ... құмарлығын олардың күнделікті
тыныс-тіршілігіне байланысты атадан ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Оңтүстік Хорасан, Мәуреннахр, Хорезмдік парсы-мұсылман мемлекеттері
территориясында орналасып, халифатқа тәуелді болған ... ... ... ... ... түрі тән. Яғни, исламда тірі
жанды бейнелеуге тиым ... ... ... бұл X ... ... ... ... асты фризаларында қолданыды.
Декорировкалық жазбаның келесі түрлері-шалма және спираль тәріздес түрі ... ... ... ... және ... ... ... әулеті кезінде жүргізілді. Шалма жазуменалғашқыда тек ... ... ... ... эпиграфиялық орнамент Хорасанның
солтүстік-батыс бөлігінде (алғашқы ... ... ... ... мемлекетінің көрші селжүк, қарахан иеліктерімен шектесетін солтүстік
аймақтарға тарады. Алғашқы кезде осы тематикадағы жазбалар ... ... XІ ғас. ... ... ... ... ... декор михрабтар мен тұтас қабырғаларды сәндеуге ... ... ... ... ... иеліктерінде сәулеттік эпиграфиялық
декорлардың барлық түрлерінің қосындысы пайдаланылды [180,164]. Керуен
сарайлардағы ... ... тән ... ол ... гөрі жан-
жануарлардың суреттерінің көп қолданылуы кейінгі исламға ... ... ... ... байланысты олардың төтемдері болған ... ... ... ... ... ... ... елдерінің сәулетінде
эпиграфиялық декордың пайда болуы ... ... ... ... ... ... түркітілдес толындылар, ихшидтер,
қарахандар, селжүктер дәуірінде пайда болды ... ... ... тәріздес эпиграфты орнамент зооантроморфты декор тәрізді сульс жазу
түрі XI ... яғни дәл осы ... ... ... Бұл
құрылыстар тіке түрде Иранның сотүстігіндегі мазарлардағы стилдер Орталық
Азияның көшпенділердің ... ... ... ... ... де өркендеп, ислам өркениетінің бір ажырамас бөлігіне айналды.
Жібек және жүннен жасалып, ... ... ... ... ... ... қола, күміс, бұйымдар Мысыр, ... ... ... ... ... Шығыс елдерінде селжүктер кезінде кең сұранысқа ие болып,
тараған бір зат, ол көшпенділердің өміріне ... ... ... ... Сөз жоқ, ... ... асыл мұраларының бірі кілем
тоқу түркілер қозғалысымен олар билік еткен аймақтарға да таруы ... ... ... ... ... түркілердің қолөнерінің негізінде
жасалып, ұзақ уақытқа даму үрдісн бастан кешіргеніне дау жоқ.
Түрік зерттеушісі ... ... ... негізгі Шығыс Түркістанда
пайда болып, одан түрлі себептерге байланысты Батыс Тіркістанға ауысып, осы
жерден бүкіл дүние ... ... ... ... “Кілем”, “қалы”
сөздерінің мағынасы туралы әртүрлі пікірлер бар. Түрік ... ... ... тегі көне ... тіліне тән, түркінің өзіндік
қолтума сөзі. Көне ... ... ... ... ... мал
бұйымы” мағынасындақолданылады. Түрлі түркі этностарында “қалы” мағынасында
айтылып жүрген сөз шағатай тілінде “калын ” , ... ... мен ... ... ... тілінде “қалы”, бұлғар тілінде “калииа”,саха тілінде
“калін” және “қалым ” депаталады. Мхмуд Қашқаридің ... ... ... ... “қалын”тұрғысында әсемдік теңеуі ретінде
берілген. “Қалы”сөзі парсы тілінде “каличе”, чех тілінде “калина ” ... ... ... ұзақ ... ... ... ... қолданылуына байланысты, уақыт өте келе “қалы” сөзі дәлме-дәл сый-
сияпат мағынасына ие болып, біртіндеп сирек ... ... ... зат ... ... ... ауыса келе “қалы” формасына енген
[181,17]. Т.Парлактың айтуынша, түрік зерттеушісі Гөргүнай ... ... ... ... бірі болған қалышылықтың Орта Азия
үркілерінің тұрмыс-тіршілік кешкен ... ... ... даму ... ... ... өтіп, әлем жүзіне түркілер тарапынан тарады. Ол, Г.И.
Рудинконың қазба жұмысының нәтижесінде ... ... ... ... үшінші-бесінші ғасырларына жататын қалы туралы да
ескерте кетеді ... Иран мен ... ... ... ... бұл жерлерде өз
мемлекеттерін құрған түркілер, қол астындағы ... ... ... ... енгізе отырып, дүние жүзілік ... ... ... ... үлес ... Түркілер билігі кезінде
ислам сәулетіне көшпенділер мәдениетінен жаңа сәулет үлгілері мен ... ... ... ... ... ... түсті. Олар қол
астындағы елдерді бір орталыққа біріктіріп, тәртіп орнатып қана қоймай, осы
елдердің ... ... ... ... ... болды. Бұл
жерде баса назар салып айта кететін нәрсе, түркілердің ислам әлеміндегі
жасаған мәдениеті кездейсоқтық, немесе сол ... ғана ... ... ... емес, бұл өз бастауын сонау түркі Қағанатынан алған көне
дәстүрлерге ие ... ... Бұл ... ... ... ... ... мұраға қалған дәстүрлі мәдениет, тұлға бойында болмыспен
жаңа коммуникативті құралдардың анағұрлым жаңа ... ... ... ол ... негіз болды... Бұл өркениет Орталық Азияның көшпенділері құрған
еуразиялық бірінші түркі империясымен ажырағысыз, ең болмағанда ... ... [38,11] – деп ... орайда тағы бір назар аударатын жай, түркілік мемлекеттер
тұсындағы Ирандағы ... ... тек ... ... ... едік. Ислам өркениетінің баға жетпес бөлігі болып саналатын
мәдениеттің өсіп-өркендеуіне ... ... ... аймақтардың халықтарының
түгелге жуығы қатысты. Сол дәуірлердегі түркі билеушілерінің ұлылығына
сәйкес, мәдениеттің ... ... ... ... ... дүниетаным мен
мәдениеттен алынса, оған ... ... ... ... ... ... африка халықтары, тіпті қытай мәдениетінен алынды. Осылайша,
түркілердің Ислам әлемін ғана емес жер ... ... да ... ... нәтижесінде дүниежүзілік мәдениеттердің
тоғысуы, сол арқылы ислам ... ... ... іске ... уақыттарда түрлі саяси-идеологиялық себептерге байланысты тарих
тұрғысынан жете зерттелмеген XI-XIV ғ.ғ. ... ... ... ету ... тыс ... ... ... саяси-діни, мәдениет
аспектілерін жаңаша, жан-жақты зерттеу және сол арқылы ұлттық құндылықтарды
тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік даму бағдарындағы ... ... ету ... ... ... ... ... бағыттарының бірі. Ислам
әлемінің орта ғасырлық саяси тарихындағы оқиғалардың бел ортасында ... ... ... әсер ... түркілердің ислам әлеміндегі тарихи
ролін ашып ... ... ... ... ... өзектілігі мен
кәкейтестілігі, онда қамтылған өзекті мәселелер, жасалынған ... ... ... ... талаптарға жауап беретін, замана
сұранысынан туындаған талпыныс.
Осы сұрақтарды ... етіп ... ... ... ... ... ... шешімі мынадай қорытындылар мен тұжырымдарға саяды.
ХІ ғ. Түркілердің ислам әлемі мен ... ... алу ... ... ... ... саяси- діни ахуал осы аймақтың исламдануына
байланысты күрделі жағдайда өрбіді. Дегенмен, көне, ... ... жаңа ... ... ... ... орын алған
жергіліктілердің араб басқыншылығы мен ... ... ... ... ... Иран жері ... ... бастады. Араб
билігімен ислам діні жергшіліктілердің ұзақ қарсыласуларымен ... ... ... жаңа ... ... сүйенген билікке деген өшпенділігімен
мойынсұнбаушылығы, елдегі ислам билігіне бағынбайтын дербес мемлекеттер
құруға талпынушылықтарымен ... ... ... келуінен бастап Х – ХІ
ғасырларға дейін бірнеше мәрте ... ... ... ... – маздакизм мен зооастризм ұстанушылар қатысқан әлеуметтік саяси
қозғалыстар ... ... ... ... ... соң да
ісжүзінде исмайлшылар мен ... ... ... ... ... келе жатқан ислам әлемінде ... ... Араб ... ... Иран жерінде араб халифатына қарсы негізінде ұлттық
дәстүрлі ирандық мемлекет ... ... ... ... ... құрылуына алып келді. Дейлемилік саяси белсенділік ... ... бұл ... ... тұтастыруға қауқары жетпеді. Халифат
басшылығының іріп шіруінің ... ... ... беделіне
көлеңке түсіп, исламның іштей алауыздыққа ұшырап дінге қарама-қайшы келетін
түрлі діни ағымдардың пайда болуына душар ... Діни ... ... ... діни ... ... ... осы ағымдарды
өздеріне идеология еткен шағын мемлекеттер пайда болды.
Халифаттың ішкі ... ... ... ... ... ... ... көп жерлерін қайтарып алып, ислам әлеміне
тікелей ... ... ... ... күрделі саяси жағдайды реттеуге
халифат басшылығы толық дәрменсіздік танытты. Оқиғаның бұдан әрі өріс алуы
халифат ... ғана ... ... ... дінге ас қауіпті еді.
Ислам әлеміндегі интеграциялануға ... ... ... ... ... іру үрдісін тоқтату сырттан келеті үшінші бір ... іске ... ... сайын айқындала бастады. Бұл үшінші күш,
сол дәуірдегі діни ғалымдар мен қарапайым мұсылмандардың діни ... ... ... ... түркі жаулап алушылары еді.
XI-XIV ғ.ғ. даланың әр түрлі түркі ... осы ... ... ... мемлекеттерін құрды. Түркілердің жаңа аймақта саяси табыстарға
жетуіне оларға тән жоғары әскери дайындықпен қатар, ... осы ... ... діннің ішкі жаулары ... мен ... ... ... мен сыртқы жаулардан (Византия ... ... ... ... ... ретіндекелуі
де оң ықпал жасады. Осы тарихи маңызды оқиғаға талдау жасаған зерттеушілер
түрлі себептерге ... ... ... үшін аса ... ... ... көбірек беріп, осы саяси үрдістердің түркілердің ... ... ... ... ... билеушілерінің сол кездегі жалпы
түркілік тазалыққа негізделген жоғары жеке ... ... ... ... отырықшы билік дәстүрлерінің әсеріне ұшырай қоймаған
билік жүйесінің алғашқы халифтер кезіндегі ислам қағидаларының талаптарына
сәйкестігі олардың мұсылмандар арасындағы ... ... ... шын
мәнінде ислам мен мұсылмандардың нағыз қорғанышы мен тірегі дәрежесіне
жеткізді.
Дегенмен, аталмыш мәселе төңірегінде зерттеу жүргізілген ... ... орта ... ... әлемі тарихындағы алар лайықты
орнын көрсете білгенмен, көшпенділердің діни ... ... ... ... ... ... дейін әртүрлі діни
нанымдарды ұстанған түркілердің кенеттен ислам жауынгерлері ... ... ... ... ... ... Бұл ... зерттеушілердің
түркілер қозғалысына тек саяси-экономикалық рең беріп, ... ... ... назар аудармауына себеп болып отыр. Бұл
қателіктің ... ... осы ... ... ... ғалымдардың
түркілердің дүниетанымы мен ислам дінін бөле-жара қарап екі ... ... ... ... ... болып отыр.
Жалпы, түркілердің исламға қатысын ... ... ... Әрине,
олардың ішінде талас туғызбайтын географиялық, ... ... ... ... да ... рас. ... ... тыс қалған тағы бір маңызды факторына – исламның түркілердің
дәстүрлі дүниетанымымен, әсіресе, ... ... ... аудару
мәселеге жаңаша қарауға негіз болады.
Ұлы Жібек жолы түркі даласына әртүрлі наным сенімдер мен ... ... әсер ... ... ... ешқайсысы да дәл ислам сияқты
түркілер арасында табан тірей алмады. Тәңір дінінде ... ... ... қайта адамның рухани дамуына бір-бірін толықтырып, бірдей
қызмет ететін элеметтердің мол ... ... жаңа ... тез ... әсер ... Бұған әсіресе екі діндегі абсолютті ... ... ... ... ... де Тәңірге серік қоспады, оны ... ... ... ... соң түркілер өздерінің түсініктері ... ... ... ... ... Құран кітабы арқылы
жауап тапты, діни түсініктерін кеңейтті.
Түркілердің исламды қабылдауда табысты болуларына ... ... мен ... басқару принципінің тамырластығы да әсер етпей
қоймайды. Исламның алғашқы кезеңдеріндегі әлі ... ... ... ... мағыналық жағынан түркілік дәстүрмен ұқсас болды.
Біртұтас мемлекет билеушісі ретінде көшпенділер табиғатына да монархия мен
деспотизм жат болды. ... ... ... биліктің сатылы-еншілес
жүйесін пайдаланды.
Зерттеуде Түркістан түркілерінің Иранды жаулап ... ... ...... ... мен ... кезеңі қарастырылады.
Аталмыш екі кезеңнің тарихи сабақтастығы, ... ... ... ... ... себеп-салдарлары тұрғысынан болсын жақындықтары ... ... ... ... ... Екі жаулап алудың соңы мен
нәтижесі де ұқсас қорытындымен бітеді. Дәстүрлі ... ел ... ... ... ... ... осының нәтижесінде орын
алған тақ таластары түркілік мемлекеттің құлдырауына әсер етті. Иран
жерінде Орта Азия ... ... ... ... соң ислам әлемінде
орын алған дағдарысты құбылыстарға тосқауыл қойылғанмен, уақыт өте ... ... ... ... ... тарихи мисияны орындаған соң,
жергілікті жағдайғабейімделіп билік жүйесі де, моральдық бет ... ... ... ... соң ... ... орта ... көшпенді
түркілердің жаңа легі шығады да, ислам ... ... ... ... ... ең ... ... билігінің селжүк-
түркілері билігі кезеңі сөз болады. Мұсылман әлеміндегі қазіргі кезде ... ... ... сол ... берік іргетасы қаланған, исламның осы
аймақта нығайып, ... ... ... осы кезеңде негізделе
бастады. Ислам әлеміндегі түркілер жаулап алулары ... ... ... ... қозғалысына саяси- діни рең беруге арқау
болады. ... ... ... ... алуының діни сипат алуына
біріншіден, ислам әлемінде орын алған діни ... ... ... болса, екіншіден, ислам әлемінде осы бір қиын ... ... ... ... ... ... ... ислам
әлемін жаулап алулары әсер етеді деген сарындағы пайғамбар (ғ.с.) хадистері
де түрткі болды.
Көптеген зерттеушілерге түсініксіз болып келген ... ... ... болу ... ... ... байланыстыра
қарастыру зерттеудің үлкен жетістігі болып ... Бұл ... ... араб-парсы деректеріндегі мұсылмандардың түркілерді «аллатағаланың
қылышы» ретінде қарау себебі түсіндіріледі. ХІ ғасырдың екінші жартысынан
бастап бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ... дүниесі тарихында аса маңызды міндеттрді атқарды.
Олар өздерінің ислам ... ... ... жіберілген Алла
тарапынан жіберілген күш екендіктеріне сенімді болды және мұсылмандардың
дінді құтқарушылар ретінде ... ... ... ... Олар ... ... жергілікті халыққа өдерінің келісін «аспан мен жерді
Жаратушының атымен дүние мен ... ... ... арта ... Сендерге
біөзің құдай әскері екеніміз және құдайдың бізді өзінің көзінің қарашығынан
жаратқаны белгілі. Және ... кек алу үшін ... ... болсын деп
бізді жіберді» деп түсіндірді. Діни алауыздықтар мен ... ... ... ... ... да ... өздері мен исламды
құтақарушылар ... ... ... ... ... ... ... бағытына қолдау көрсету арқылы исламмен ... келе ... ... ... ... ... Түркілердің алдын ислам әлеміне
ішкерілей еніп, мұсылман жерінің территориялық тұтастығына тікелей қауіп
төндіре бастаған христиан мемлекеттерінің агрессиясының ... ... ... ... ... ... жаулап алу себебін тек олардың
шаруашылық қажеттілігіне орай, немесе жергілікті билеушілердің ... ... ... ... ... ... түркілер
қозғалысының жаңа қырлары ашылды. өздерінің ... ету ... ... ... әлемін жаулап алушы түркілердің Иран жерін стихиялы түрде ... ... ... орын ... саяси - әлеуметтік дағдарыс,
түркілер ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Түркілер билігі тұсында Иранда көшпелілер билік жүйесі ... өте ... ... басқару институттарымен бірыңғайлыққа көшу үрдісін
бастан кешірді. Сондай – ақ, осы ... ... ... ... ... парсылық жүйелермен синтезі де орын алды.
Атабектер институты, удж институты, қаңқаш – ... ... ... ... жүйе ... ... ... элементтер ирандық
түркілік мемлекеттерде біршама уақыт ... ... ... ... мен ... ... басқару жүйесінің синтездеу үрдісі
барысында бәрібір ирандық жүйе басымдылық танытып үстем жағдайда қалды.
Түркілер ... ... ... ... билік жүйесі уақыт өте келе
жергілікті ... ... ... ... көшу ... кешірді.
Жергіліктердің түркілік мемлекет қызметіне тартылуы және солар арқылы
дәстүрлі түркілік ел басқарудың жергілікті деспоттанған басқару тәсілімен
алмасу, ... ... орын ... тақ ... түркілік мемлекеттің
құлдырауына әсер етті. Екі ұлы ... ... ... мен Кіші ... ... ... ... демалып, белгілі бір мөлшерде тәртіп орнағанда,
жанұялық соғыс бұл жаңа ... ... әсер етті де, енді ғана ... күшті ислам патшалығының бытырауына алып келді.
Түркілердің аталмыш кезеңдегі билігі кезеңдегі ... ... ... үрдістер, исламдағы алауыздықтардың ауыздықталуы,
мұсылман иеліктеріне христиан ... ... ... отырған
агрессиялық шабуылдарының тоқталуы, енді түркілер билігінің әлсіреуімен
қайта босаңдана бастады. ... ... ... ... - ... ... ұшырап, енді ислам қоғамы діни жазбалар мен діни қайраткерлердің
уәде еткен исламды құтқарушы шығыстағы дін ... ... ... ... Бұл жолы ... ... дені ... құрған
Шыңғысхан әскері тарихи миссияны атқарушылар ... Иран мен ... ... ...... ... кезіндегі діни ахуалдың селжүктер билігі
кезіндегі діни жағдайынан айырмашылығы алдыңғыларының Иранда ... ... өзге де ... ... ... болып табылды. Тарихи
деректерді талдау, ...... ... діндерді қолдағанымен,
соңында ислам дініне тоқтап, осы дінді мемлекеттік дәрежеге жеткізгеніне
көз жеткізді. ... ... ... діні мен ... ... сабақтастығы өз әсерін тигізбей қоймады. Ал, исламнан басқа
діндердің моңғол – ... ... ... ... ие ... ... еуропалық христиан мемлекеттерімен одақтасуға ұмтылуы ... ... ... ... Бұған ең басты дәлел Қазан ильханның
мұсылман болуының да осы саясаттың өзгеруіне әсер етпеуі болып табылады.
ХІ ғасырдың екінші ... ... ... соң бірі ... ... алған Түкістан түркілері ислам дүниесі тарихында аса маңызды
міндеттерді ... ... ... ... ... табылатынын суниттік
бағытына қолдау көрсету арқылы исламмен ымыраға келе алмайтын басқа, әсіре
күпірлік ағымдарды ... ... ... ислам әлеміне ішкерілей
еніп, мұсылман ... ... ... ... ... ... ... қатерінің бетін қайтарды.
Бір ғасырдан аса уақыт Иран мен ислам әлемінің басым көпшілігін билеп
– төстеген Орталық Азия көшпелілері ... ... ... ... ... ... ... мәдениет пен салт – дәстүрде ғана ... ... ... да ... ... ... ... өзгеріске ұшырады. Моңғолдардың Қытай мен Иран сияқты өркениетті
елдерді жаулап алуы, одан соң ... ... ... етуі ... әсер ... қоймады. Моңғол сұлтандары мен әмірлері осы
мемлекеттердің көне ... мен ... ... ... ел ... ... ... де уақыт өте келе өзгерді. Шыңғыс
ұрпағы екі ... соң ... ... күшімен алған жерлерде
қытай, ұйғыр, иран ғалымдары мен кеңесшілері, уәзірлері билікті ақылдылық
пен тіл, дін және ... ... ісін ... ... өз ... сондықтан да, бірінен соң бірі ... ... ... ... тән және ... (ғ.с.) пен алғашқы дұрыс
халифтар кезіндегі ислам әлеміндегі дұрыс моральдық, саяси құндылықтармен
сабақтас ...... және ... ... ... ... ... мен сеніміне лайықты қызмет етіп, олар
мен ... ... дін ... құтқарып отырған түркі көшпенділері, уақыт
өте келе ғасырлар бойы қалыптасқан өркениетті елдердің ... ... ... ... ... ... ... түркілік
мемлекет қызметіне тартылуы және олар арқылы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... осының
нәтижесінде орын алған тақ таластары ... ... ... ... ... құрған түркілер мемлекеттері кезеңі – ислам мен Иран
мәдениетінің кемелденіп, ... ... ... Бұл ... біртұтас
түркілік билік нәтижесінде ислам әлемінде интеграциялық үрдістер орын алып,
әртүрлі ... ... іске ... ... ... ... ... ілгерілеушіктің бір көрінісі ол – сопылық ілімнің
осы аймақта берік ... ... ... болды. Ислам мұраттарының
алшақтаған ресми ... мен ... ... ... саяси - әлеуметтік
наразылықтары нәтижесінде пайда болған діни ағымдардың ішіндегі көрнектісі
шиизм, түркілер билігінің әлсіреуімен қайта жандана ... ... ... ... ... дейін жасырын әрекет еткен шиизм
сопылық ордендер ... пана ... Иран ... үшін аса ... ... қайта жанданған шиизм бертін келе мемлекеттік сипат алып, Ирандағы
бірден – бір ресми діни ... ... Бұл ... ... ... ... шиизм аталмыш кезеңде өзінің бастапқыдағы әсіре күпірлік сипаттарынан
біршама арылып, сопылықтың әсерінен ортодоскальды исламмен идеялық қарама –
қайшылықты ... ... ... мұсылмандардың шыдамына лайықты
исламдағы ... ... ... айналды.
ХІ – ХІІІ ғасырларды Иран мен Алдыңғы Азияны ... ... ... өз мемлекеттерін құрған түркілер, қол астындағы жерлерде өзіндік
мәдениеттерінің элементтерін ... ... ... ... ... ... ... гүлденуіне қомақты үлес қосты. Түркілер билігі кезінде
ислам сәулетіне көшпенділер ... жаңа ... ... мен түрлері
қосылды. Ислам өркениеті түркілік сарынмен толығып, кемелдене түсті. Олар
қол астындағы елдерді бір орталыққа ... ... ... қана қоймай,
осы елдердің мәдениетінің қалыптасып, дамуын қадағалап, мұрындық болды. Бұл
жерде баса назар салып айта кететін нәрсе, түркілердің ... ... ... ... немесе сол жерде ғана кенеттен пайда болған
мәдениет емес, бұл мәдениет өз бастауын сонау түркі Қанағатынан алған көне
дәстүрлерге ие ... ... ... ... ... ... ғылым
– білім салаларымен қатар тіл, өнер салаларында да дала көшпенділерінің
қолтаңбасы ... ... Осы ... ... ... тақырыптың
тарихнамадағы олқы тұстарын толтырып қана қоймай, халқымыздың ... ... бет – ... мен беймәлім қырларын ашады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Л.Н. Көне ... көпшілік оқырманға
арналған. Алматы, -Білім. 1999 ж. -480 б..
2. Мюллер А. История ислама с ... до ... ... ... ... под ... Н.А. ... - Новосибирск: Сибирское
издательство Л.Ф.Пантелеева, 1895. -189с.
3. Грюнебаум Г.Э. Классический ислам: ... ... 600-1258 гг ... ... - ... Наука, 1988. -215с.
4. Гордлевский.В.А. Избранные сочинения. -Москва: ... ... 1960. ... ... Л.А. Из ... ... Сирий (сельджукский период). -
Москва: Наука, 1990. ... ... ... ... // ... Евгений. Торихэ Адобият-э Форси.
-Техран: Хонарманд. 1373ж. -236.
7. Лэн-Пуль. С. Мусульманские ... ... с ... и ... СПб. 1899. ... Босворт К.Э. Нашествия варваров: появление тюрок в мусульманском
мире // ... мир ... ... ... ... Абдольхусейн Зарринкуб. Карнамэйэ Эслам. - Техран:
Амир Кабир. 1369х/ж. -296б.
Петрушевский И. Ислам в Иране в VII-XV ... - ... ... 1960. ... Бейат. Тарихэ Иран аз зохурэ эслам та дэйоламэ. - ... ... ... ... ... Абу ... ... ва мамолек. - Техран: ВТНК. 1347х/ж.-37б.
14. Босворт. Тарих-э сиоси ва ... Иран ... // ... Иран аз ... ... та
форупошиэ даулат-э ильханион. - Пежухеш-э донешгах-э
Кембридж. Техран: Амир Кабир, 1371х/ж. 160-1926.
15. ... К. ... ... //Справочник
по хронологий и генологии. Перевод с англииского
П.А.Гряневича. - ИВАН СССР - Москва: Наука, 1971. 123б.
16. ... ... ... ... ... ... 1971. -663с.
17. Реза Эсфахани. Иран аз зардошт та киомхай ирани. – Техран:
Элхам. 13ббх/ж> -2036.
18. Мес А. ... ... ... с ... Отв. ред. ... - Москва:
Наука, 1973, 491С.
19. Нахджевани, Хендушах бен Санджар. ... ас- ... ... 1344ж. ... ... Али ... Худжум-э ордуй-э моғул бэ Иран. ... ... ... ... СМ. ... ... сект по «ат - ... фи-д-дин»
Абул Музаффара ал-Исфара'ини // Ислам: религия, общество, государство. ... ... 1984. ... ... А. Дин дар охдэ ... // ... Иран «аз
омаданэ салжукион та форупошиэ даулат-э ильханион. -
Пежухеш-э донешгах-э Кембридж.Техран: Амир ... ... ... ... Дж.З. ... ... - Баку: Элм, 1988. 112с.
24. Михайлова И.Б. ... ... ... аспекты социальной и
политической истории города в середине X середине ХШвв).-Москва: ... ... ... А. ... волнения в Багдаде в IV-Vbb // Мусульманский мир
950-1150. - Москва: Наука, 1981. ... ... ... ... Иран аз зохур-э эслам та ... ... ... ... Бехешти, 1370 х/ж. -406бет.
27. НасерХосроу. Сафарнамэ. ... ... ... – 347б.
28. Аджайб ад-дунийа (чудеса ... - ... АН, ... ... ... изд.фирма «Восточная литература», 1993.-539с.
29. Басани А. Дин дар охдэ моғул // Тарихэ Иран аз омадан-э ... ... ... ... - ... ... Кембридж. -Техран:
Амир Кабир, 1371х/ж.-65-876.
30. Чоротегинт К. Расселение ... и ... ... в ... Азии до ... времен (по мусульманским источникам ІХ-
ХІІІвв). - Бишкек: ... ... ... С.Г. К ... ... ... Средней Азии и Казахстана //
Проблемы современной тюркологии: материалы ТТ всесоюзной тюркологической
конференции.- ... ... 1980. ... ... Н.Е. Кочевая цивилизация казахов—основы жизнедеятельности
номадного общество. - ... ... ... Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ХІ-ХІІІвв.
-Ашхабад: Илым, 1979.-264с.
34. Златкин И.Я. ... ... ... ... ... и ... // Современная историография стран зарубежнего Востока. -
Москва: Наука, 1971.-131-163С.
35. Плетнева С.А. Кочевники средневековья: ... ист. ... ... ... 1982. ... ... Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. по арабским источникам. -
Алматы: Гылым, 1987.-121с.
Жумагулов К.Т. Основные проблемы ... ... до ... переселения народов.
Автореферат доктор, дисс. -Алматы, 1997г. -С19.
Кляшторный С.Г. Имперский фон древнетюркской цивилизации //XXI ғасыр: Үлы
дәстүр жолымен (казақтың үлы ... ... ... 70 ... ... ... халықаралық конференция материалдары. 19-20 қазан,
2001ж.), -Алматы: Қазақ Унивврситеті, 2001ж, -3866.
Иахуби ... ... - ... ... 1347х/ж. 371б.
Ходжайов Т.К. Этнические процессы в Средней Азии в эпоху средневековья. ... Фан, 1987. ... М.С. ... ... Казахстана. – Алматы: ... ... по ... туркмен и Туркмении. Изд-во АН СССР том 1. ... - ... в ... ... Плано Карпини и Гильома де ... ... ... 1993г. - ... ... ... ... -Алматы: Ғылым, 1990ж. 259 б.
Банзаров. Д. (Собрание сочинений. -Москва: Изд. АН СССР 1955. ... И.В, К ... ... ... // ... сборник Москва: Наука, 1971г.-213-227с.
Алексеев Н.А. ... ... ... ... ... - ... ... сибирское отделение. 1980.-
364с.
Толеубаев А.Реликты до исламских ... ...... ... ... - ... ... 1992. – 33с.
Гумилев Л. Көне түркілер. - Алматы: "Білім", 1994. ... В.В ... I том. - ... в ... монголского
нашествия, Москва: изд. «Вост. Лит», 1969.-760с.
51. Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных ... ... ... ... ... ... И.С.Гурвич. -Новосибирск: Наука, 1984. -233с.
52. Есім Ғ. Шаманизм деген не. -Алматы: Ақиқат.1996. -
N2.11-256
53. ... В.Н. ... ... - ... ... ... ... Т.Н. Вопросы идеологии и культов
Семиречья // Новое в археологии Казахстана. Алматы: Гылым,
1968. -51-68с.
55. Сагалаев A.M. ... и ... ... (центрально азиатское
влияние). -Новосибирск: Наука, 1984. -121с.
56. Сыздықов СМ. Мүнәжімбашы шейх Ахмедтің ... ... ... ... ... ... 1998ж. N1. -77-786б.
57. Аманжолов А.С. Древнетюркская письменность Казахстана // Казахстан и
мировое сообщество.- N4.1996г. -14-35с.
60. Хара ... ... ... как ... ... наследия (культуро-исторический очерк Монголии XII-
XIVbb, перевод. -Алматы: Крамдс, Ахмед Яссави. 1992. -284с.
61. ... СМ. ... ... ... ... ... ... А.А.Росяков. -АНТССР, институт истории имени
Батырова. - ... ... ... ... ... произведения. IT. Памятники минувших поколении
// под ... ... ... //. ... изд. АН УзССР, 1957.-
487с.
Нуртазина Н.Д. Ислам в ... ... ... ... ... монография. - Алматы: Фараб, 2000г.
-312с.
Снесарев Г.П. Реликты до мусульманских ... и ... у ... ... Наука, 1965.-218с.
Демидов СМ. Суфизм в Туркмении (эволюция и пережитки). Под ... ... ... 1978. ... Л.Н. Удельно-лестичная система у тюрок в VI-VIIIbb //-Москва:
Советская этнография, N3.1959. ... А.А. ... ... ... -Алматы: Фонд Евразии,
1997. -167с.
Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в ... Азии ... ... -М.,Л, 1950.Т 1. ... М.И. История Хазар. -Москва: Наука, 1962. -413с.
Кочнев Б.А. ... ... в ... ... ... и ... культур //
Взаимодействие кочевых и оседлых культур на Великом
Щелковом пути-тезисы докладов ... ... ... 15-19 июня 1991 г). ... ... 1991. 120с.
Трепавлов В. В. Государственный строи монгольской
империй ХШв. Проблемы исторической преемственности. -
РосАН. ... ... ... ... изд. фирма "Вост.
лит",1993.-278с.
Хатиби С. Персидские документальные источники
по социально-экономической истории Хорасана XIII-XIVb. -
Ашхабад: Ылым, 1985. -128с.
Грязневич П.А. ... и ... // ... ... ... ... 1984. -61-87С.
Лембтон Э.К.С. Аспекты ... ... в ... //
Мусульманский мир 950-1150. -Москва: Наука, 1981.-123-145С.
Зейдан Джоржи. Тарихэ тамаддонэ Эслам. -Техран: АмирКабир, 1345х/ж. ... Р.А. ... и ... (из ... ... и вассалитета на
Ближнем ... ... // ... сборник {UC). вып. 19(82).
-Наука, Ленинград 1969. 17 – 36с.
Агаджанов, (с.г. Средневековые этимологии ... ... ... ... ... ... Ылым, 1977, 356с.
Микаелян Г.Г. История Киликийского армянского государства. - Ереван: ... ... 1952. ... Р.А. Из истории отношений Византии с сельджуками (по ... // ПС. ... ... Наука, 1971.-58-79с.
Ақсарай ММ. Тарихэ Саложакэ. -Техран: Асатир, 1342х/ж. -2396.
Бартольд В.В. Сочинение. Ггом. (ред. коллегия Б.Г.Гафуров). 7том. -Москва,
Наука, 1969. ... К.Р. ... ... ... 1-Кітап. (көне дәуірден біздің
заманымыздың XIV гасырына дейінгі кезең). -Алматы: ... ... Л.В. ... исмаилитов в Иране в Х1-Х111в. -Москва: Наука,
1978. -274с.
Лембтон Э.К.С. Торихэ мионе-э Иран. Аударган Я.Ажанд. ... Нэй, ... Р.А. Уджи - ... институт в Малой Азии // ТС.1974.
-Москва: ... 1978. ... З.М. ... ... ... ... -АН
АзССР, Москва: Наука, 1986. -231с.
Аманжолов К.Р., Тасболатов А. ... ... ... ... ... ... Ата Малек ал-Джувейни. Торихе Джахангушоий. III том, ... 1329 /1911ж ... ... ... ... ... Амир ... 1364.-3266.
Ализаде А. А. Социально-экономическая и
политическая история Азербайжана XIII-XIVbb. Баку: Изд.АН
АзССР, 1956.-288с.
Бартольд В.В. Сочинение. V том. -Москва: Наука,
изд. АН ... ... ... ... дар ... ... Бомдод, 1972.-377б.
Аль-Кашани, Абулькасем. Тарихэ Олджайту. -Техран: Бомдод, 1348х[ж.-293б.
Хафиз Абру. Зейль джомэ ... ... ... ... ... ... Иран дар бархурд бо могул. -Техран: Тахури, 1353х/ж. -2856.
Книга Марко Поло. Москва: Государственное ... ... 1956. ... адаб сафа. -Техран: Амир Кабир, 1364. -334с.
Кадырбаев. А. О Государственности кочевнников средневекового Казахстана //
Казахстан и мировое сообщество. N 4.1996. ... Map ... и ... ... ... Наука, 1958.-128C.
Вассаф Аль-Хазра. Тарихэ Вассаф Аль-Хазра дар ... ... ... Ибн ... 1337. – 252б.
Кызласов Л.Р. Городская цивилизация тюркских
народов южной Сибири в ... ... ... ... ... и ... ... -
Алматы: Наука, 1989. -389-409с.
Кызласов Л.Р. Мартынов СВ. Из истории
производства посуды в Южной Сибири в VI-IXbb //
Восточный ... и ... Азия в ... ... А. ... ... 442-751х/1050-
1350м // Тарихэ Иран аз омаданэ салжуқион та форупошиэ
даулатэ ильханион. -Пежухешэ доңешгахэ Кембридж. -
Техран: АмирКабир, 1371х/ж.. -46-636.
Мендикулов М.М. ... ... ... ... -Алма-Ата: Өнер,1987. -235с.
Кастанье А.И. Древности киргизской степи и
Оренбургского края. -Оренбург. 1911. -242с.
Акишев К.А,Байпаков К.М. Вопросы ... ... ... ... ... А.Х., Акишев К.А, Кадырбаев М.К, Оразбаев A.M. Древняя культура
Центрального Казахстана. -Алтма-Ата: Гылым 1966 ... ... көне ... мен діни ... //Қазакстан
және Орталық Азия: тарих, қазіргі ... және ... ... I том. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына
арналған Мухаммед Хайдар ... ... 4 ... ... 29-31 ... 2001ж. ... қ. ... СП. По древным дельтам Окса и Яксарта. -Москва: Наука, 1962. ... Но'й. ... ... және Иран ... ... ... Ираншенохт журналы. 13-сан. Жаз, 1378ж. -251б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Басқару еңбегінің мәдениеті мен этикасы жайлы мәлімет4 бет
Басқару еңбегінің мәдиниеті мен этикасы5 бет
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
Қазақ тілі сабағында оқушыларды тіл мәдениетіне тәрбиелеуді ұйымдастыру жолдарын қарастыру27 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь