Некені бұзу және ажырасу түсінігі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
І Ерлі зайыптылардың отбасындағы арақатынастары ... ... .. 7
1.1 Қазақтың дәстүрлі қоғамындағы отбасылық құқықтық қатынастарды анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.2 Жеті аталық үрдіс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.3 Отбасының тұрақтылығын қалың мал. Және жасау арқылы нығайту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
ІІ Некені бұзу және ажырасу түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.1 Ажырасудың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ІІІ Әдет.ғұрып құқығы бойынша ажырасу ... ... ... ... ... ... ... 28
3.1 Әйелімен ажырамау үшін еркек ешкімнің Алдана барып жүгінбейді ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
ІV Ерлі.зайыптылардың бірінің қайтыс болуына байланысты некенің тоқтатылуы ... ... ... ... ... .35
4.1 Көптеген ғасырлар бойы күрделі өзгеріске түспеген қазақ даласындағы қоғамдық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... .38
4.2 Революцияға дейінгі қазақ қоғамында рулар арасындағы қақтығыстар мн даулардың көбісі жер мен жесір мәселелерінен шықты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
41 V Некені заңсыз деп тану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
5.1 Бүкіл дүние жүзі халықтары тәрізді қазақ халқынында өзіне тән семья тарихы бар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
5.2 Неке мәселесі жөнінде шариғат қағидасы ... ... ... ... ... ... 49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 53
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
        
        Мазмұны
|Кіріспе…………………………………………………………………. |5 ... Ерлі ... ... арақатынастары………. |7 ... ... ... қоғамындағы отбасылық құқықтық қатынастарды | |
|анықтау............................................................|12 |
|.......... | ... Жеті ... ... ... |14 ... ... ... қалың мал. Және жасау арқылы | ... |18 ... ... бұзу және ажырасу түсінігі……………………………… |22 ... ... ... ... |24 ... ... ... ... ... |28 ... Әйелімен ажырамау үшін еркек ешкімнің Алдана барып жүгінбейді | ... |30 ... ... ... ... ... | ... некенің тоқтатылуы………………………………… |35 ... ... ... бойы ... ... ... қазақ | |
|даласындағы қоғамдық ... |38 ... ... дейінгі қазақ қоғамында рулар арасындағы | ... мн ... ... жер мен ... мәселелерінен | ... |41 |
|V ... ... деп тану…………………………………………… |43 ... ... ... жүзі ... ... ... халқынында өзіне тән | ... ... бар ... |41 ... Неке ... ... шариғат қағидасы ………………..... |49 |
|5.3 Ислам діні ... ... ... бөтен халықтармен | ... ... салу ... |50 ... ... | ... әдебиеттер тізімі………………………………………… |55 ... ... ... бұрынғы-соңғы тарихында басынан небір қилы заманды
өткізген. Көшпелі қазақ өркениетінің бай ... және ... ... және оның ... ... ... - ... психологияны, әдет-ғұрып
және дәстүрлерді түсінудің қайнар көзі.
Қазіргі ... заң ... оның ... ... ... ... зерттеуге арналған ізденістердің ... да тың ... ... жаңа ... қойылуда, жаңа тұлғалар, ... ... ... ... ... ... ... жоқ
емес.
Әдет-ғұрып құқығының қайнар көздерін, ескерткіштерін, үлкен және кіші
заң кодекстерін іздестіріп, қалпына ... ... ... әрі ... ... ... ... құқығы нормаларының кіші заң
көдекстері “Ережелер” текстерінің екі ... ... 1) ... по ... и права Казахстана (Құрастырғандар: С.С. Сартаев., С. Өзбекұлы)
Алматы, 1994.; 2) Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... билер
сөзінің Ережелері, шешімдері). (Құрастырғандар: З.Ж. Кенжалиев., ... ... ... ... ... қоғамындағы әдет-ғұрып заңдарының дербес
құбылыс есебіндегін және некенің ... ... ... ... ... ... ... әдет құқығы бойынша некенің тоқтатылуы өмірдегі
мәдени құбылыс ретінде ... ... ... әдет ... ... ... ... тарихи жетістігі. Қазақ қоғамындағы әдеттік дәстүр ... бір ... ... бар, ішкі ... қызметтік бағыт-
бағдарларына сәйкес, пәк те мөлдір рухани бастаулардан нәр ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер есебінде
сарапқа салынады. Әдет-ғұрып құқығының адами құндылықтары, ... ... ... ... ... негізгі ұғым-түсініктері,
қағида-принциптері, олардың даму кезеңдері, ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып дәстүрлері мәдениетіміздің тарихи
бастауы, негізі және арнасы. ... ... ... ... ... кезеңді өткізген, бірде шарықтап дамып, бірде қолаңсып өшуге аз
қалған тірі де ... ... ... ... ... ... ... түлеуі өткен тарихи белестерімен ... ... ... ... ... төрт ... және қорытындыдан тұрады.
1. Ерлі зайыптылардың отбасындағы арақатынастары
Тарихтағы белгілі бірінші ... ... ... пен ... ... алшақтықтан туады. Әрбір нақтылы қоғамның отбасы
қатынастарын бағалау үшін әйел-еркек оппозициясын ой ... ... ... ... ... рөлі туралы қазіргі кезге дейін
талай дақпырт пікірлер етек жайған. Ең жиі ... ... ... ... еткен тайпалардың әйелге деген көзқарасы дөрекі, мәдениетсіз
болды деген ... ... ... ... ... Марцелианиға
телінетін мынадай жолдар сақталған: "Олар ... ... ... киіз ... көшіп-қонып жүреді; сонда бейшара әйелдер жұпыны
киімдерін тігеді, еркектермен ... бала ... ... ... емізеді. Олардың бірі де өздерінің қайда ... ... ... бере алмайды: бүгін мына жерде отырса, ол ... ... ал ... ... ... ер жетпекші"[30, 48 б]. Тіпті атақты
саяхатшы Пяно Карпинидың өзі тым ... ... ... ... ... сколько может содержать, иной сто, иной ... иной ... ... иной меньше и они могут сочетаться ... со ... ... за ... ... дочери и сестры от той же матери. На
сестрах же только по отцу, а также на женах отца ... ... его они ... А на жене брата другой брат, меныпий после ... ... ... ... из ... ... даже жениться. Всех остальных женщин они
берут в жены без ... ... и ... их у ... очень дорого.
По смерти мужей жены не легко вступают во ... ... ... только кто
пожелает взять в жены свою мачеху"[32, 200 с]. Осындай дақпырт пікірлердің
тізбегін ұзақ келтіруге ... Ал ... және оның арғы ... ... ... аңыз ... орта ғасырлық қолжазба
мұраларымен бейнелер өнерін зерттеу еуразиялық түрік номадалары мен олардың
ұрпақтарында ... ... ... ... бүл отбасы қатынастарының басты
ерекіпеліктерінің бірі болғандығын көрсетеді. Тіпті "әйел" деген сөздің өзі
"ел" ... ... ... "Ана ... мен "Жер-Ана" ұғымдарында үлкен
сыр жатыр. Осетин ғалымы А. ... атап ... ... көшпенділер
петроглифтерінде әйел бейнесі айрықша орын ... бүл оның ... биік ... ... 125 ... ... әйелге құрметпен қарағаны көптеген әділ саяхатшыларды
таң қалдырған: Мысалы, араб ғұламасы ибн-Батута былай дейді: ... ... ... ... я видел в этих странах, то, что жители очень
уважают женщцин. ... ... по ... ... стоят выше чем муж-
чины". Немесе: "Жена держалась с большим ... По ... ... ... ее и ... ... себя; прислуги окружили ее,
принесли кумус. Она своею рукой налила кумус в ... и на ... ... Эмир ... ... она ... кумус и подала брату Эмира,; Эмир сам
налил кумус и подал жене. У ... ... ... ... Жена ... ... ... Эмир подарил жене одежду, потом его жена ... Все жены ... ... себя ... ... 45 ... ... тарихын зерттеуші Массэның өзі Құранда әйел қауымына деген
құрмет жоқ дейді. Әрине, мұсылмандық Шығыспен тайталаста қалыптасқан Батыс
қоғамы үшін өз ... ... ... ... бейнесінде
суреттеу тарихи қажеттіліктен туды. Христиан дінінің өзі ... ... ... ... ... ... болады. Батыс адамы шын
мәнінде әйел туралы ... ... ... ... ... ... әйелді ләззат алу объектісі деп түсініп келген.
"Вся западная ... ... на ... ... ... ... эстетические оценки высокого и ... ... и ... и разрешенного суть модусы восприятия физического ... Тело Девы ... ... ... в ... ... истинности) Тело Христово. Проекция вины на греховное женское начало в
экстазе самобичевания или фаллического самолюбования в ... как ... ... ... ... ... ... тебя плотью.
Любимая модель, обнаженное "Другое Я", попытка объектировать — и тем ...... ... личности. Западная патриархальная культура
осмысливает андрогинностьв ... ... ... ... и ... ... ... "id"[34, 256 с].
Христиандық мәдениет құл иеленуші Рим империясының аймағында қалыптасқан
және қожайын-құл оппозициясын жыныстық қатынастарға да ... ... ... ... бірі — ... туа ... ... Және бұл жағдайда басты салмақ әйелге қарай ығыстырылады. Ислам
бойынша, алғашқы күнәға әйел мен ... ... ... ... ... пен ... ... жоғары қойған. "Үйленбеген адам ... ... ал ... ... ... жағынуды армандайды" [34, 268 с]
- дейді ол. Әрине, Жаңа заманнан бастап батыстық мәдениет әйел ... ... ... ... ... ... ... Республикасы үшін де өзектілігін
ескеріп, әйел туралы ислам өкілдерінің пікірлеріне тоқталайық.
Ислам ... ... ... ... жиі кездесетін пікір туралы
Өзбекстанның діни қайраткері Мухаммад-Содик Мухаммад-Юсуф былай дейді:
"Наша ... ... но не ... как ... некоторые, мужчинам
иметь четырех жен. Жизнь заставляет. Ученые-социологи утверждают, что ... ... в мире ... ... чем ... Что, ... оставаться кому-
то без мужа? Или, допустим, женщина не может родить, а человеку хочется
ребенка, лучше ее ... или все же ... с ее ... на второй?
Другой пример: женщина заболела, не ... быть ...... ... ... ислам позволяет женщинам открывать лишь лицо и кисти рук, остальное
должно быть закрытым. Почему? На этот ... ... ... Если ... ... в открытых одеждах, это влияет на
мужчин, возбуждает их. Не случайно в Европе и тех ... ... ... ... ... ... мужская половая слабость. Потом
закрытые мусульманские одежды — знак ... к ... ... ее к ... семье, ибо по традиции открывали свое тело лишь
женщины легкого поведения. Наконец, на ... ... ... ... ... ... и, если не закрывать тело, обязательно
будут болезни.
В мечети женщины и мужчины молятся отдельно — иначе нет ... ... ... не ... ... в ... ... в мусульманских школах
раздельное"[37, 56 с].
Ислам діні мен әйел ... ... ... ... ... ... туралы Хадистері әйелден тек ананы көріп, оның
жеке ... ... ... туды ... де ... ... ... басын ашып алу үшін мұсылман теологтарына да ... ... ... ... оның ... ... айқындайық:
1) әйелдің исламдағы орны;
2) отбасылық қатынастардың сипаты;
3) әйел ... және ... ... ... ... исламда әйел қауымының алатын орнына тоқталып ... ... ... - әйел ... ... ... бойынша құқықтың 4 типі
бар: 1) Алла хақы; 2) тұлға ... 3) ... ... құқықтары; 4)
құдай пенделерінің құқықтары. Әйел ... ... және ... ... ... ескере кететін нәрсе теңдік пен біркелкіліктің екі ... ... ... пен әйел тең маңызды болғанымен, ... ... ... ... ... Университетінің өкілі Абул Ала ... ... ... ... ... ... ... от всех недомашних дел,
переложив их ... ... ... может полностью посвятить себя своим
обязанностям по дому и отдавать силы ... ...... ... ... должна сидеть дома и ... ... на ... ... не ... ее ... двойными заботами: воспитывать
детей, вести домаш-нее хозяйство и работать вне дома, зарабатывая на жизнь.
Это, ... ... ... ... поэтому распреде-ляет функции
между полами.
Но это не означает, что женщине не разрешается ... из ... Не ... ... Ей ... ... когда это необходимо. Закон просто
определил дом как специальную ... ее ... и ... что ... ... ... очаге. А когда ей нужно выйти, она может
сделать, только соблюдая ... ... 68 ... ... ... елдерінде де осындай функ-ционалдық бөліністің
бұзылуынан туындайтын теріс ... ... ... ... ... ... ... Джоад
Батыс қоғамындағы отбасылық қатынастардың ... атап ... ... ... ... ... рухани-сыздық т.т.). Профессор
Сирил Джоад былай дейді: "Я полагаю, что мир был бы ... если ... ... снижение уровня жизни".
Әйелдің ислам мәдениетіндегі ... орны ... ... Ислам
орталығының директоры Хаммуда Абдалати мынадай ... ... ... үшін ... пен әйел тең ... ... Батыстағы мұсылмандар әйелді адамдық келбетті толық қамтыған жан деп
есептемейді деген пікір жаңсақтық, Ислам бойынша ... пен ... ... ... ... ... әйел мен еркектің тең құқығы бар. XIV ғасыр ... ... ... ... де ... деп ... Еркек сияқты әйелдің де сөз бостандығына құқығы бар. Оны әйел деп
дұрыс айтқан пікірлерін ескермеуге ... Кез ... ... ... ... ... әйелдің алатын
орнымен анықталады деген қағиданы басшылыққа алған ... ... ... ... өркениетте әйел тек күң болып қалды дейді. ... ... және ... мұсылман елдерінде саяси ... шын ... ... мен ... ... ... аударсақ
әйелдер қоғамының өмірге араласқан, олардың жеке меншікке қүқығы бар.
| | |
| ... ... ... ... ... қатынастарды | |
|анықтау | ... ... ... ... ... ... тағы бір ислам дінімен қатысты мәселе — көп әйел алу ... ... Ашық ... ... ... бұл исламдық ерекшеліктер
әйелді қор-лаудың формалары деп жарияланады.
Тікелей алғанда мәселенің мәдени және әдептік жақтарына көбірек ... ... ... ... ... ... ... нәсіпқұмар,
көптеген әйелдері мен ашыналары бар адам деп есептейді. ... ... ... ... ... өте аз.
Жалпы 4 әйел алуға рұқсат беру ... ... ... ... Көп әйел алу ... мұсылман діні қалыптасқанға дейінгі араб
номадаларына тән еді, ... ... ... ... оның ... ... ... өркениеті ресми түрде полигамияны бекерге шығарғанымен,
іс жүзінде оған көзін жұмады. Хаммуда Абдалати, осы ... ... ... не менее, неправильно считать, что иудаизм и христианство всегда
признавали только моногамию или кате-горически возражают ... ... ... Нам ... от ... из знаменитых еврейских ученых, что
полигамия доставила израильским властям, ответственным за решение ... ... ... ... ... и ... епископов,
предпочполигинию неверности, разврату, обмену партнерами. В одних только
США число людей, постоянно меняющих партнеров, ... в ... ... ... прочная взаимосвязь между формаль-ной строгой
моногамией и ... ... ... ... ... ... сексуальной распущенностью. Наиболее характерные примеры в этом отно-
шении дают истории греко-романской и иудейско-христианской цивилизации"
[38, 98 ... Көп әйел ... ... ... ... тең ... және ... жағдайда ұстап тұруға ... Бұл ... ... келе
беретін іс емес. Сосын жауапкершілік заманында жесір және жетімдерді де осы
қағида қамтуға тырысты. Құраннан бір үзінді ... ... ... ... ... әділетсіздік істеуден қорықсаңдар, өздеріне жаққан
басқа әйелдерден екі, үш және төртке ... ... ... егер ... ... ... онда біреу алыңдар немесе қолдарыңдағы күң де
болады".
Жалпы алганда, жоғарыда келтірілген қағидалардан ислам ... ... ... ... және ... тірегі деп
қарастырылғанын ... Бұл ... ... ... отбасылық
дәстүріне өзінің оң ықпалын тигізгені даусыз. Бірақ, біз бұл жерде исламның
әйелге ... ... ... ретінде ұсынғалы отырғанымыз жоқ. Оның теріс
жақтары жөнінде жеткілікті айтылып келді. Ең бастысы ... ... ... ... ... ... оппозициясынан шығаруға
болмайтындығы сияқты оны мұсылмандық ережелерінен де көшірме ретінде алу
мүмкін емес. Бүл жағдай ... ... да ... ... ... батыр" жырын алайық. Бұл мәдени мұра ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келген. Яғни, осы жырды
қарастыру арқылы біз ... ... ... ... ... ... ... арақатынасын аңғара аламыз.
Жалпы алғанда, қазақтың ... ... ... ... айқын болғанымен, бірақ шешуші әрі басым делеторға жеті аталық
үрдіс жатады. Бұл жағынан қазақтың дәстүрлі отбасылық ... ... ... ... ғана ... ... бірге өзіне жақын өзбек,
түркімен, түрік, парсы сияқты халықтардан да ... көп ... ... ... ... ... ... тиым салынбаған.
Жеті аталық үрдіс
Жеті аталық үрдіс - қазақтардың неке және отбасылық қатынастарының
құрылымындағы тәни және ... ... ... шешуші орны осы
қатынастарды реттеуте бағытталған ... ... ... ... жүйесінен, /даму тарихынан айқын ... ... ... қүқығының неке және отбасы саласын реттеуге бағытталған нормалары мен
институттарының негізгі және басты принципі жеті ... ... қыз ... ... ... ... туысқандар арасында қан араластыруға жол бермеу
неке және отбасы қатынасын ... ... ... ... ... ... және мәні еді.
Бұл принцип неке саласындағы әдет-ғұрып құқығының басты қағидасы болып
есептелді. ... осы ... өзге ... ... мен ... сүйенетін, соны негізгі арқау етіп алатын және соның талабына
бағынатын өзге ... мен ... ... мал, көп әйел ... ... осы принцип аумағында және бақылауында іске асты, оның
ықпалынан шықпауға, талабын мойындауға мәжбүр және міндетті ... ... ... кез ... некелік келісім немесе отбасылық ... ... ... ... өз ... ... ... сана және
бақылау мұндай іс-әрекеттерге жол бермейтін.
Сонымен, жеті ата деген не?
Жеті атаны жетік білу қазақ арасында ізгі ... ... ... ... тұрақты белгісі. Халқымызда "Жеті атасын ... ... ... ...... ... дейтін мақал-
мәтелдер бар. Адамның туыстық тегі жайлы мағлұматты қазақтар ... ... оны ... деп ... ... ... ... білу халқымыздың
рухани мәдениетінің елеулі белгілерін ... жеті ... жеті ... аттары қазақ салтында қалай аталады. Бұл
жөнінде қариялар арасында әр түрлі пікірлер бар. ... ... ... жеті атасының тізіміне енгізбейді де, жеті атаның ең ... ... ... яғни әкесінің әкесінен бастап жоғары ... ... ... жетінші атасынан бастап төмен қарай санайды.
Қазіргі кезде жұрттың ... ... екі түрі ... "Қазақ тілінің (он томдық) түсіндірме ... жеті ... ... берген: әке, бала, немере, шөбере, ... ... ... ... барлығы он буын, он ата. Бұл тізбек бойынша 7-ші
атада, яғни жекжат буынында, бұрынғы қандас ... енді ... хүқы бар ... сөз. ... ... бұл ... да бар. Жеті ата ... әке жағынан жақындығы бар
адамдар бір-бірімен құда болып қыз алыспаған. Жеті санын қазақта сондай-ақ
"көптік", ... ... ... да ... киелі деп
есептеген. Жақын туыстардың ұлдары мен қыздарынан пайда болған перзенттер
шалағай, не ақыл-есі ... ... ... ... зерттеу нәтижесі мен
тәжірибелер әлдеқашан анықтаған. Халқымыздың осы мәселедегі көрегендігі
барша жұртты таң ... 85 ... Әбіш ... ... ... жеті ата туралы мынадай
түсінік бар. Әке - бел бала – ... - ... ... – жүрежат - туажат.
Жеті атаның бұл тізбегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... бүкіл рудың протекциясында болды.
Бұл әсіресе қазақтың неке және отбасылық құрылымында көп әйел алу ... ... ... ... ... Әрине, көшпелі қазақ
қоғамындағы некенің негізгі нысаны — ... ... ... ол көп ... толықтырылды және әмеңгелікпен жалғастырылды.
Отбасы және неке қатынасы құрылымында көп әйел алу ... мал ... ... ... ... ол ... ... сарқыншағы
есебінде өмір сүрді. Бірте-бірте оның негізінде табиғи заңдылықтар ғана
емес, неке қатынасын реттеудің экономикалық және ... ... ... сай ол ... ішкі ... түбегейлі өзгертіп жаңа
қоғамдық құбылысқа айналады. Қазақтың отбасылық қатынастарында ... ... ... орын ... ... және неке қатынастарының барлық ... ... ... өн ... ... ішінде жүптасу кезінде бір-біріне
берілетін сый-сияпаттарда, төленетін қалың малдарда көрініс тауып отырды.
Енді ... мал екі ... ... ие бола бастады. Біріншіден, ол баяғысынша
халықтық мерекенің ... ... ... ... қыз беріп, қыз
алудың бірегей процесінің құрамдас бөлігі боп қалды. Екінші жағынан, ол той
салтанатының өзге [элементтерінен ерекшелене ... ол ... ... ие ... ... ... қажетті де арнайы алғы шарттарының
шріне ... ... ... мал ... ... ... да ... жақтарға
қатар ие болып, қарама-қайшылы бастау-ағымдардың тайталаса ... Егер ... ... ... ... ... дәуірлері қызға қалың мал
төлеу отбасына қоғам тарапынан көрсетілген құрметтің белгісі, ... ... мән ... ... ... ... болып келсе, құрылысы
қоғамдық меншіктің әсеріне тап болған жағдайда ол өзінің ... мәні ... ... оған ... ... ие бола бастады, сөйтіп ол
некелесудің жағымсыз ... не ... алғы ... ... ... Қазақ қоғамындағы қызға қалың мал төлеудің негізгі ерекшелігінің
бірі осында жатыр.
Табиғи-тарихи және әлеуметтік-экономикалық факторлардың тікелей әсерін
сезіне ... ... даму ... болған қазақ әдет-ғұрып құқығының
келесі белді институты -әмеңгерлік еді. Әр ... ... ... бір түрі ... ол ... ... ... (матриархат)
әкенің үстемдігі заманына (патриархат) көшу кезеңінде пайда болады. Бұл
жұптасып некелесудің үстемдігі орнап тұрған дәуір еді. ... ... ... ... ол ... ұшырамай тұрған жоқ. Алдымен ол әйелдің
үстемдігі (матриархат) кезінде өмір сүргендігін ескерсек, ... бүл ... ... ... ... болып, оның күйеуінің шешесінің жақындары
саналды. Бірте-бірте әйел ... ... ... ... ... ... ... институты пайда болған кезеңде әмеңгерліктің шеңбері кең
болды. Оған жесірдің күйеуінің барлық туыстары әмеңгер ... ... ... ... ығыстырылғаннан кейін әмеңгерлердің де шеңбері
тарылды. Әдет-ғұрып құқығына байланысты енді әмеңгер болып күйеуінің барлық
туыстары емес, ең ... ... ... ... Орынбор шекара комиссиясы
чиновниктерінің 1846 жылғы материалдарына ... XIX ... ... ... ... ... ... байқаймыз[18, 256 с].
Отбасы меншігінің нығаюына және оның одан әрі дамуына ... ... ... да тарыла түсті. Бұл кезде ... ... ... ... ... ағасы немесе інісіне ғана тиюі керек болды.
Жалпы алғанда, қазақтың дәстүрлі отбасы және неке ... ... ... ... ... ... кітабында
төмендегідей баптар келтірілген:
1. Жеті аталық үрдіс және инцеске (қан алмасушылыққа) тыйым салу;
2. Некенің этникалық гомогендігінің сақталуына назар ... ... ... ... ... ... пен сорираттың (балдыз алу), кросскузендік
(бөлелер) некенің әдет-ғұрып ... орын ... ... Бұл ... ... ... етеді. Көп әйел алу дәстүрі
ата-тектік әлеуметтік типте ... ... ... ... Ол адамдық ынтымақтастықтың кеңейтілген тәртібінің көшпелілік
салт-дәстүр жүйесіндегі сұрыпталу процесіне қатысты еді. Бүл ... ... және ... ... ... зерттеушілер атайды. "Аға өлсе
жеңге мұра" принципі қауымдық түұтастық ... Тағы бір ... ... ... ... ... қоғамында басым некелік тип емес еді. 1897
жылғы санақтың нәтижелері бойынша некедегі 1000 еркектің тек ... ... ... ... ... мал және ... арқылы нығайту
Отбасының тұрақтылығын қалың мал және ... ... ... Бүл ... ... ... түруына себебін тигізген. Ислам діні және ата-бабалық
дәстүр некенің қажеттілігін дәріптеген. Күрделі ... ... ... ... жеңілтек көзқарастарға жол бермеген.
Қазақтын дәстүрлі отбасылық құқығы XIX ғасырдың аяғынан бастап күрделі
өзгерістерге тап ... ... ... бойы ... тұрақтылығынан
айырылды. Алдымен патшалық Ресейдің әкімшілік ... ... ... ... ие бола бастады. Бұл процестің әйел ... оң ... да атап өту ... Біріншіден, қазақтың ақын-
жазушылар көп суреттеген ... мал ... ... егде ... зорлап
қосудың кемігенін еске алуға тұрады.
Дәстүрлі отбасы ... жаңа ... ... сәйкестендіру
мақсатымен 1885 жылы Шар ... ... ... ... Абай
дайындаған "Билер ережесі" қабылданды. Бұл ... ... ... ... әйелдерге еркектермен тең құқық ... ... ... ... ... ... ... бостандықта өмір сүруін
қалайды, қазақ әйеліне жан-жақты білім беруді және оның ... ... ... ... кең ... жан-тәнімен жақтайды.
Абайдың ойынша білімпаз әйелдердің саны көп болса, қазақ қоғамында бала
тәрбиесі де ... ... ... ұлттық намысты қорғайтын нағыз патриот
ұлдар тәрбиеленетініне көзі жетеді. Абай ... деп ... "... ... да ең ... мұсылман ғылымына жіберіп, жақсы дін танырлық қылып
үйретсе, сонда сол ... ... бүл ... ... ... ... ... еді" ("Қырық бірінші сөз").
Сол 1885 жылы қабылданған "Билер ережесінен" бір үзінді келтірейік.
"42-бап. Қазақ салт-дәстүрі бойынша күйеуінен ... ... ... ... ... жыныс мүшесі ауруға шалдықса, ондай жағдайлары болмаса
да күйеуінің келісімімен ажыраса алады. Құда ... ... пен ... де ... ... Егер ... қыздан жиырма бес жас үлкен, ... кем, ... қыз ... ... жас ... ... күйеуі қалың мал
төлей алмаса, денсаулығы сауыға ... ... ... ... ... еркі ... әйел мен ... қалыңдық пен жігітті
ажыратуға тура келеді"_.
Бұл баптан XX ... ... ... ... ... қатынастары
бірталай алға қарай қадам жасағанын көреміз. ... ... ... мәдени типтегі әйелдердің құқығын ... ... Орта ... ... ... салыстырғанда, қоғамдық өмірде ... ... ... және ... атап өтеді. XX ғасыр
көлемінде қазақтың дәстүрлі отбасылық қатынастарында маргиналдық белгілер
басым болып шықты. Бұл ... ... ... қазақтың дәстүрлі
отбасылық қатынастарын мүлдем өзгертіп жіберуінен туындады. Шын мәнінде,
дәстүрлі отбасы ... ... ... ... ... ... үкіметінің 1917 жылғы 20 қазанда "Ресей мен Шығыстың барлық жүмысшы
мұсылмандарына" деген үндеуінде: "Ендігі ... ... ... ... сіздердің ұлттық және мәдени мекемелеріңіз азат ... қол ... ... делінгенмен, Коммунистер дәстүрлі отбасы
нормаларын басты мақсаттардың бірі деп ... ... ... ... ... түрғындары көп жағдайда әлі де патриархалдық
рулық идеологияның ... деп ... "... ... өзбек, тәжік,
түркімен сияқты халықтар жөнінде біз не істей аламыз?... "Біз ... ... ... деп айта ... ба? — деп сүрады
В.И.Ленин РК (б)-ның VIII съезінде шығып сөйлеп. ... өзі оған ... "... Біз мұны ... алмаймыз, өйткені олар, бүтіндей өз молдаларына
бағынышты"[35, 68 б]. ... ... және діни ... ролі мен
ықпалы мұнша асыра бағалау, кейінірек әдет-ғұрып нормалары халықтық әдет-
дәстүрлермен, наным-сеніммен тығыз ... және оны ... ... өзі,
ұлт этникалық тұтастық ретінде сақтаумен ұштасып жатқандығын мойындамай,
естен шығаруға әкеліп ұрындырады. Мұның нәтижесінде отбасылық қатынастар ... ... ... ... ... ... қазақ халқына
жасаған геноцид деп бағалауға да болады. М.Тәтімовтың зерттеуі бойынша бұл
жылдары қазақ ... (өз ... ... 41 проценті аштық пен
іш, сүзек ауруынан өліп, 15 проценті ... ... ... ... адам шығынын Ұлы Отан соғысындағы шығыннан 5 есе және оның ... 10 есе көп ... Тура осы ... ... мен ... ... ... болды. Орта есеппен Қазақстандағы жергілікті халықтың үштен бірі
ғана тірі қалды. Бүл шығындар ... ... ... ... сұлама"
кездеріндегіден шамамен 1,5 есе абсолютті түрде — 2 есе асып ... 1929 ... 47 ... малдан, үш жылдан кейін тек 3 миллион мал
қалған еді [36, 23 б]. Мұндай ... ... ... қайтару мүмкін емес
еді. Әйелге деген көзқарас мәдениетінде қазақтың ... ... ... "серілік" пиғыл пайда болды. "Түнгі көбелектер", жезөкшелер,
"жасырын жар" мен "көңілдестер" көбейіп кетті.
Қазақстан тәуелсіздік ... соң ... ... ... леп ... болғаны сөзсіз. Біздің тақырыбымыз ерлі-зайыптылардың
жанұядағы ара-қатынастары ... ... ... ... ... қояйық. Бұл келесі зерттеулердің тақырыбы болар.
2. Некені бұзу және ... ... ...... ... Неке ... соң, ... жат болып саналады. Еріне қайтып қосылу үшін әйел басқа тұрмысқа
шығып, одан занды түрде ажырасуы ... ... адал ... ... ... ... ойланып-толғанып барып шешкен жөн. Алла өзі ... оған ... ... ... бәрі де осы неке бұзу. Шариатта
некені бұзу рәсімі өте ... Оның ... шыға ... ... ... Сол себепті қазіргі мұсылман елдерінде неке бұзылу өте сирек
кездеседі. ... ... да ... ... ... ... қыз ... қайтып
шапқан жау жаман", - деп ата-бабаларымыз бекер айтпаған. ... ... неке ... ... екі рулы ел өзара қырғи-қабақ болып, жесір
дауы ... заңы ... ... ... ... ... Сол үшін де ... әрекеттерді қарастырады. Мысалы, ері әйеліне бір қатал шарт
қойып, ол ... ... ... некенің бұзылуына дейін барса,
ондайда ажырасу жолын іздейді. Түсінікті болу үшін ... ... ... ... ... ... баратын болсаң, сені талақ етемін, онда ... ... ... ... талап қойса, бірақ әйелі ерін тындамай
кете берсе, мұндай жағдайда неке бұзылады. Ал неке ... ... ... өз еріне оп-оңай қайтып қосылуға хұқы болмай ... ... ... үшін ... бір ... әуелі тұрмысқа шығып, одан ажырасуы әрі
ажырасқанг соң ... ... ... Енді ... қайтып оралса, жаңадан
өкіл әке, екі еркек куә қатысуға міндетті.
Біз бұл арада некені бұзу ... ... ... шешу) мен ажырасу мәнін
жете түсінуіміз шарт. Некені бұзу еркіне ері де, әйелі де ие. Әйел ... ... ... ... мән ... Некені бұзу мен ... ... бар. Неке бұзу ... ... айттық. Ал,
ажырасуда одан жеңілірек жолдар бар. Неке қиылғаннан соң, оны бұзу ... ... ... ... ... ... ... ескеріледі.
Мысалы, отбасын аман сақтау, балаларды жетім етпеу, туысқандық-жекжаттық
арасын суытпау, т.б. Екі жаққа ойлануға ... ... Үй ... ... сылдырламай тұрмайды. Бұл жалғанда төрт ... ... ... бәрі де ... шыға ... ... ... отбасында айқай-
шу, ұрыс-керіс тууы мүмкін. Сол үшін некені бұзатын жағдайлардан әрдайым
аулақ болған дұрыс. Олай ... әйел мен ... ... алып ... ... ... не мән ... бірге тұра беру де арам, зор күнәға
саналады.
Ажырасуда үшке дейін қайтымды ажырасу болады. Ол жайлы Құранда (2:230):
„Қайтымды ... екі ... ... ... болады. ал, үшіншісінде
әйелдеріңді намысына тимей, жақсы сөзбен шығарып салыңдар..."-делінген.
Сол секілді (2:231): „Ері ... рет ... онда ... қосылуларына
болмайды. Әйелі бөгде ерге тұрмысқа шығып, онан ажырасқан соң ғана ... ... ... ... ... бір-біріне қайтып оралу күнә ... ... ... ... ... тиіс. Ақылға келетін адамдарға
Алланың қойған шектері осындай",-делінген.
- Тағы да (2:232): „Сендер ... ... соң, ... ... лайықты түрде, әдеппен шығарып салыңдар; заңсыз жолмен
оларды ұстамаңдар, өйткені бұлай етушілер тура ... ... ... ... ... ... айналдырмаңдар, әрдайым ... ... ... ... ... ... жайлы естеріңде тұтындар.
Алладан қорқыңдар, Ол бәрін жақсы білетінін ескеріңдер",-делінген.
Тағы да (2:233): „Әйелдеріңмен ажырасып, оны күту мерзімі ... ... 3 ай ... ... соң, егер ... ... бірге тұрғысы келген
болса бөгде адаммен әйелінің қосылуына кедергі келтірмеңдер. Бұл нұсқау ... ... ... Аллаға сенушілер үшін. Алла сендердің пәктіктерің мен
қайырымдылықтарыңды түгел біледі, ал сендер білмейсіндер",-делінген.
Екі ретке дейін ... ... ... ... ... жол ... Бірақ үшінші рет қайтып қосылуларына болмайды.
Мұндай үш рет ... ... ... дегендер табылса, төмендегідей
ережелерді сақтаулары тиіс:
1. Бірінші ерінен ажырасқаннан кейін „идда" мерзімі өтуі;
2. Әйел ... ... ... ... Кейінгі жаңа ерімен етек қатынас жасауы;
4. Екінші ерімен занды ... ... ... ... ... ... ... мерзімі өтуі.
Содан кейін ғана бастапқы еріне, онда да „өкіл әкеге" екі ері адам куә
болып, некелесіп қосыла алады.
Ажырасудың түрлері
Ажырасудың үш түрі ... ...... ... бар адам ... етек кірі ... тазаланған
соң етек қатынасын жасамаған жағдайда;
2. Бидьий немесе арам ажырасуға ниеті бар адам ... етек кірі ... не ... соң тазаланып бітпегенінде, не болмаса етек кірі
кетіп тазаланғанымен жыныстық ... ... ... да, ... да емес түрі — ... ниеті бар адам әйелімен
екіқабат кезінде ажырасса, не әйелі бедеу болса, немесе ... ... не ... ... ... болса.
Ажырасу 1,2,3 рет айтылуы мүмкін. Бірден үш рет ері тарапынан ... ... онда ... ... „Талақты" ері әйеліне
мас кезінде, қатты ашу кезінде айтса, ол есепке алынбайды.
Қасиетті Құранда (2:229): ... ... бір не екі рет ... мерзімі біткенше қайтара алады. Не болмаса шариат қағидаларын сақтай
отырып жібере алады",-делінген. Мұндай ... ... идда ... өтпей-
ақ әйелін қайтарып алуға ері ерікті. Бұл кезде қасында куәлар ... Ал, идда ... ... соң ... ... ... онда тағы да
некесі қиылуы тиіс.
Идда - ері ... не ... ... әйел ... ерге шығуға тыйым
салынған уақыт. Сөйтіп, идданы екі ... ... бірі — ері ...... не ... ажырасудағы әйелдер сақтайды.
Ері өлген әйел екіқабат болса, онда босанғанша идда ... ... ... ... онда 4 ай, 10 күн идда ... ұстанады.
Егер ер мен әйел үйленген тұсында ... ... ... ... идда ... ... Етек кірі келмейтін әйел (жасы
келген) 3 ай идда мерзімін сақтайды.
Құранда (2:235):
- „Егер біреулеріңіз ... ... ... ... олар 4 ай 10 ... ... Осы ... соң олар не істесе де лайықты, сендерге күнә
жазылмайды. Сендердің не істегендерің ... ... Тағы да (2:241): ... ... өліп, арттарыңда әйелдерің қалса,
оларға бір жыл бойына жететін күнкөріс берулерің керек. ... ... ... ... ... Ал егер өздері кетсе, өздері білсін, сендер талқыға
қалмайсыңдар",-деп жазылған.
- Тағы да ... ... идда ... ... тұратын үйде
қалдырыңдар, ең жақсы жағдай жасаңдар, ... ... ... үшін
қыспаққа түсірмеңдер. Егер олар ... ... ... залал
келтірмейтіндей етіп жақсылап бағыңдар. Ал нәрестесі болып оны ... онда ... ... ... ... ... Ал нәрестеге
қиындық келтіретіндей болса, оны басқа әйелге емізуге беріңдер.
Кім байлық иесі ... ол ... ... Ал ... шектелгендер де
сараңдық жасамай, Алланың бергенін ... Алла ... өз ... айтылған.
Шариатта: үшке дейін ажырасушы еркек әйелін идда ... ... ... етуі ... Ал ... ажырасып кетсе де, бәрібір үймен
қамтамасыз етеді. Ал әйел ... ... онда үйге қоса ... ... өлген әйелге идда мерзімінде жасанып киінуге, ... ... т.б. ... ... Үйден бет алды шығуына да болмайды.
Бірақ ... ер ... ... ... ... тек ... ... жеке
қалуына тыйым салынады.
Мына жәйттар некелесуге кедергі келтіреді:
жақын ... ... ... әйел саны бір ... асуы,
сүйек жақындық;
7 атаға дейін қазақтар бір атаның баласы ... ... ... ... қыз ... қыз ... тыйым салынады. Мүндай қағида әлем
халықтары ішінде қазақтарда ғана ... діні ... ... ұзатпайды. Ер жағы үйлене береді;
емшектес деп бір анадан емген ... ру ... ... Бір ... туыстас болғанымен, өзара үйленбейді. Сондықтан да ... ... ... енелеріне үйленуге тыйым салынады. Сол секілді
бірден апалы-сіңілі қызға да ... ... ... ... ... ... рұқсат етілмейді. Неке қиылып ерлі-зайыпты
болғандарға міндеттер жүктеледі. Ол:
ері әйелін киім-кешекпен, күнкөріспен, ... ... ... ... ерінің әмірін екі етпей, үй шаруасымен, бала тәрбиесімен айналысуы
тиіс. Әйел ерінің рұқсатынсыз келісім ... ... ... мына ... ... ... 4 жыл бойы хабар-ошарсыз кеткенде;
мұсылман дінінен безіп, басқа дінге өткенде;
үйленген соң кемшіліктері ... кем, белі жоқ, ... ... т.б.)
анықталса;
неке заңсыз қиылса;
ерлі-зайыптылардың бірі өлгенде;
Әйел босанған соң 40 күнге дейін, ... ... ... өз ... ... ... ренжісіп қалған
жағдайда ауыл ақсақалдары араласып талқыға ... Лажы ... ... жағы ... ... ... сол арада ері үш рет талақ
айтып ажырасады.
3. ... ... ... ... қауымында ежелден бері қалыптасқан әдет – ... ... ... ... ... ... кемтар не өте кәрі болған күнде одан
әйелдің айырылысуға қақысы жоқ. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... соң, әйел оның меншігі болып есептеледі де,
кімге арыз етпесін, қолдау таппайтын.
Дегенмен әйел ... ... ... үшін ... ... ... ... түрі де болатын:
– Біріншіден, жас әйелдің күйеуі өзінің ... ... ... кем қуат ... жағдайда, күйеудің мұндай дәрменсіздігі куәлар
алдында сарапқа салынып дәлелденсе, онда ... ... ... ... ... ... балаларын әйеліне бермей алып қалғысы келсе, екі
адамды куәға ... ... ... өзі ... ... ... ... алмаса балалар шешесіне еріп кетеді. Егер белінен айырылған еркек
әйелімен ажырасуға келіспей емделуге мұрсат сұраса, оған бір жыл ... егер осы ... ... оған ем ... ... ... әйелдің
талабы орындалады.
Екіншіден, күйеуі 10-12 жасар бала болып, әйелі (әмеңгерлік әдетпен
қосқан жесір жеңгесі) 25-30, тіпті 40 ... ... ... ... тым ... ... ... бойжеткен қызын қолқанат ету үшін қалыңын беріп ... етіп ... ... ... ... жас ... ержетуін күтсе
әбден қартайып, өмірден еш қызық көрмей өту қаупінен сескенуден) билер
кеңесі ... әйел ... ... күйеуі әйелін жазықсыз жәбірлеп, ұрып-соға берсе, әйел ... ... ... Бұл ... бермесе, беделді туысқандарына шағым
береді. Одан да нәтиже шықпаса, ... ... олар өз ... ... ... Содыр күйеу бұғанда құлақ аспай, жазықсыз әйелін
жәбірлеуді үдете түскен жағдайда әйел төркіні ... ... ... ... мүмкіндігі болады.
Егер әйел күйеуінен немесе оның басқа әйелінен көрген қысымына ... ... онда ... ... ... ... егер ... жағдай үш
мәрте қайталанса, онда еркек әйелінен де, оның ... да ... ... ... ... өзі ... ... онда әйелге күйеуіне
мырзам деп бағынып, барлық бабын ... ... ... ... ... ... Әйелі күйеуінің адалдығына күмән келтіріп, оның өзімен
ерлі-зайыптық қатынаста болмайтынын айтып айыптаса және ... ... ... анықталса, онда еркектің әйел, бала-шағасынан, әйелінің
жасау-жабдығы, еншісінен айрылып қалуы мүмкін. Бірақ ... ел ... үш ... ... ... тынады. Әйелдің талабымен ажырасу деген
кемде-кем болатын жағдай[?]. Бірақ билер шешіміне қай жақ ... ... ... ықпалы әсер етіп, үкім не әйел, не еркек пайдасына шешілуі де
ықтимал.
Егер күйеуінің қатал жазалар ... ... ... ... да ... болса, онда тіпті әйел басқа біреуге қашып кеткен күннің өзінде
билер үкімі бойынша әйелді ... ... ... ... да, ... айнытушы айып төлейтін.
Күйеуі азғана мал-мүлкіне қарамай, оны орынсыз шашып рәсуасын шығарса,
әйелінің де ... ... ... ... салдарынан әйелін
асырауға шамасы келмесе, күйеу туыстарын неше дүркін ескерткенмен еш ... әйел ... ... ... ... ажырасуға ерікті болған.
Әйелдің бұл айтылған себептерден басқа да, яғни шариғат жолымен де
некелескен күйеуінен ... ... ... ... ... ... ... (нафаха) қалдырмай кетіп қалуына байланысты. Еш
күн көріссіз 6 ай 10 күн хабарсыз қалдырса, немесе 7 жыл ... ... ... ... күннің өзінде екі кісі куәмен қазилер алдына келіп
жоғарыда айтылған шарттардың шындығы туралы ант ... ... әйел ... ... ... еркектер тарапынан әйелін тастау оларға әлде қайда оңай болатын. Әйел
тастау қазақ арасында көп болмағанымен кездесіп ... Онда да ... ... әйел ... ... ... ... шөп салса, ол
жағдай бұлтартпай дәлелденген күнде айырылысудан басқа ештеңе қалмайтын.
Ертеректе ... ... ... үшін әйелде оның көңілдесі де өлім
жазасына бұйырылатын болса XIX ғ. ... жаза ... ... ... көңілдестік үстінде ұсталса, онда күйеуі оны ... ... ... ... ... ... ал оның көңілдесінен ат-тон
айыбын талап етуге құқылы. Алайда көбінесе ... ... ... ... де ... жалаңаштап, беттеріне күйе ... ... ... киіз ... ел аралатады, бұл жаза - „бетіне күйе
жағып, мойнына құрым іліп, ауыл айналдыру" деп аталады.
екіншіден, әйелі үй шаруашылығын басқара ... ... ... ... ... көргенсіздеу болса, куәлер арқылы дәлелдеуі ... ... ... құр қол ... кем ... ат ... үйінен әкелген
жасауын түгел беріп төркініне апарып салатын.
Егер күйеуі әйелінің адалдығына күмән келтіріп, ажырасуға ниет білдірсе,
әйелдің екі ... үш ... ... тартып ақталуға еркі бар, ондай жағдайда
куәлар да, әйелдің өзі де құдай алдында ант-су ішулері ... ... үшін ... ... алдына барып жүгінбейді
Әйелімен ажырамауы үшін еркек ешкімнің алдына ... ... ... ажырасқысы келген еркек алақанымен тас уыстап екі қолын төбесіне
қойып куәлар алдында „талақ еттім" деп үш рет ... ... ... ... ... дереу үзілу керек те, ажырасу актысы аяқталған
боп саналады. „Талақ еттім" деу ... ... ... ... төбесіне тас уыстаған екі қолын қою ... ... ... ... безетіндігімді айтып отырмын" деген пиғылын білдіру
ишараты, яғни ... ... ... ... берген анты сияқты.
Күйеуі әйелін талақ тастамай, екі өзара ... ... ... 3 ай,
10 күн өткеннен кейін ... ... ... Тек ... ... ... еркек әйелін бір немесе екі рет қана „талақ" айтса, онда
қайта қосылуларына ... Ол үшін ... ... әйел сырт көз үшін басқа
біреумен некелесіп, үш күн бірге ... ... ... ... ... ... Үш күн өткеннен кейін әйел жалған күйуінен „талақ ... ... да, ... ... ... ... „Талақ" сөзді
бірден, бір мезгілде, қатарынан үш рет айтуға болмайды, әрі әбден ойланып-
толғанып, кесіп-пішіп ... ... ... Ашу ... мас ... ... ... Құнанбаев қатысқан 1885 жылғы Шар билер съезінде: „Егер де ... ... ... ... ... ... талақ қағаз беріп ықтиярынша
қоя берсін, егер де қатынын малға сатса, сатып алған ... ... ... жазасын берсін" делінген.
Яғни, мұнда некенің бұзылуы туралы норма бекітілген. Некенің бұзылуы
турасында Ж. ... ... ... ... ... адам ері ... ол өз ... кез келген уақытта тастап кете ... ... ... ... ... ол ... талақ етті... басқаша айтқанда,
оны бейшара және жалғыздық ... ... ... ... етті ... ... 1882 жылы ... „Қазақтардың дәстүрлік заңдары" деп
аталатын мақаласында некенің ... ... „... ... ... ... біреуі өлгенде неке бұзылады.
Ажырасу көбіне екі жақтың келісімен болады:
а) күйеуі әйелінің басқа адамға күйеуге шығуына рұқсат еткен ... ... ... мал ... ... қүқылы.
Ескертпе: Бұндай жағдайда, яки әйел бір еркектен екінші еркекке
кеткенде, ... ... ... хат ... ... ... ... керек. Егер
әйел төркініне кетсе, онда әйелдің ... ... ... ... ... 1/2 ... ... ал қалған 1/2 бөлігін қызы екінші рет күйеуге
шыққанда қайтаруға міндетті;
ә) күйеуі әйеліне ... ... ... ... ... ... хаттың
ақысына оның жасауын алып қалады;
б) кейде әйелімен тұрғысы келмеген еркек оны ... ... ... ... алып береді;
в) қалың малы төленбей, күйеуге шыққан әйел ... ... ... ... Ажырасу әйелдің талабымен болған жағдайда, оған 10 күннен 30
күнге дейін мұрсат беріледі. Егер әйел осы уақыттың ... ... ... онда бұрыңғы күйеуімен қалады.
г) ерлі-зайыптылар балиғатқа толмаса;
Ескертпе: Белгілі себептермен ... ... әйел ... рет
күйеуге шықса, онда екінші күйеуі оның бұрыңғы күйеуіне қалың мал төлеуге
тиіс, жасауын әйел өзімен бірге әкетеді.
Ерлі-зайыптылар ... ... ... да, ... әкеде қалатын. Тек
кейбір жағдайда ғана емшектегі жас нәрестені шешесімен жіберетін. Ал, мал-
мүлік жағына келсек: әйелін күйеуі ... ... ... ... көш ... т.б ... ... дүниесі өзіне беріледі, қалыңмал
қайтарылмайды; күйеуін әйелі тастап кеткен уақытта ештеңе ... ... ... талап етеді; әйелдің кетуіне күйеудің өзі кінәлі
болған жағдайда әйел өз дүниесін алғанмен, қалың ... ... ... әйелдерінің билер алдына жеке өз ... ... ... іс туралы баруға қақысы жоқ. Би алдына куәлік ... ... жан ... ... ... әйел жіберілмейді. Ал шариат заңы бойынша
тіпті қажет боп қалған ... ... ... киімін кигізіп, одан ант
қабылдауға рұқсат берілетін көрінеді. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың
салдарымен ислам дінінің әсеріне байланысты әйел ... ... ... ... мен ... ... тәкаппарлықпен қарау орын алды. Әсіресе
әйелдерге талап күшті ... ... ... ... ниет ... ... Ол тек еркектердің еркіндегі іс болды.
Абай өз шығармаларында қазақ әйелін бостандық пен теңдікке жеткізуге
кедергі жасайтын ... мен ... ... ... ... Оның
ойынша, әйелді рухани қамауда ұстап, құқын аяққа таптау ... ... ел ... қосылу үшін міндетті түрде арылатын ең
басты кемшіліктердің бірі ретінде танылады.
Міне, осы жағдайларды ескере отырып, Абай ... ... ... ... ... ... ... отырып, ерлі-зайыптылардың
некеден ажырасу туралы мәселелерінде де орасан зор көңіл ... ... ... ... ... ... құқық нормалары некенің бұзылуына әртүрлі
негіздерді пайдаланған болатын. Осыған байланысты қазақ қоғамында әр жердің
билері өздері әділ сот ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде некені бұзу себептері мен
оның негіздері сот ... ... ... көп ... жол берілген еді. Революцияға дейінгі қазақ қоғамының оңтүстік
аймақтарында ерлі-зайыптылардың ... ... ... ... ...... ... керісінше шариғат шарттары арқылы шешіліп отырады.
Осындай ... ... ... Абай неке ... ... ... ереженің нормаларында бір жүйеге салу мақсатын көздеді. Ереженің
42- ші бабын Абай мынадай мағанада ... ... ... ... ... ... болады. Күйеуі белсіз немесе жыныс мүшесі ауруға
шалдықса, ондай жағдайлары болмаса да күйеуінің келісімімен ажыраса алады".
Осы норманың екінші ... Абай ... мен ... арасының жас
мөлшерімен шектелуін енгізеді. Ондағы мақсаты: ауқатты 70-80 - ге келген
шалдардың уыздай жас ... ... ... салу еді. ... күйеу
қалындықтан 25 жас үлкен болса, күйеу кемтар, қалыңдық күйеуден 9 жас үлкен
болса, күйеу ... ... ... төлей алмаса, күйеу түзелмейтін
ұры болып кетсе немесе хал-жай құқынан ... ... ... мен ... неке ... ... ... мұндай идеялары бүгінгі күннің
талаптарына ... сай ... ескі ... жүйесіне елеулі жаңарту
идеясын мақсатын көздегенін айқын аңғарамыз. Бұл да ... тең ... ... ... ... реформаторлық қадам деп түсінгеніміз жөн.
Абайдың әйел бостандығына ара тұрып, сол идеяны ... ... ... ... — оның ... көрегендігінің белгісі еді[?].
4. Ерлі-зайыптылардың бірінің қайтыс болуына
байланысты некенің тоқтатылуы
Қазақ отбасы мен некелік ... ... ... ... өмір ... үшін маңызы зор. Өйткені біріншіден, бұл ... ... ... ... ... ... туралы толық
қамтылмағандықтан, біз осы олқылықтардың орның біршама ... ... ... ... ... ... мен ... өзі сан-
алуан, әсіресе әр түрлі дәстүлер мен жол-жоралғылардың шын сыры ... ... ... бірі ... әдет-ғұрпы заңдары бойынша ерлі
зайыптылардың бірінің қайтыс болуына байланысты некенің тоқтатылуы.
Ендігі сөз ... бірі ... яки ... тұл, әйел жесір
қалғандағы жағдай жөнінде болмақ.
Егер әйлі өліп, еркек тұл ... ... ... ... ... ... бағалы заттарын қайтарумен оның марқұм зайыбының алдындағы ... ... Ол ... ... аза ... ... ... соңын күтуге
міндетті емес. Екінші рет қашан үйленем, кімге ... десе де ... ... ... жөні басқа. Күйеуі өлгеннен кейін жесір әйел қара
жамылып, оның орның бір жыл ... ... ... ... ... әйел ... күн ... борышын ақтағаны деп саналады.
Азалау мерзімі бітіп, әйел мандайына байлаған қара екшенді шешкеннен
кейін ... ... ... Егер ... ... ... ... бар болса, жесір әйел сөзсіз соның біреуіне тиюге тиіс. Алда-жалда
жесір әйел көнбесе, күшпен ... ... ... ... ... ең ... туыстарының ішінен күйеу таңдауға ерік береді. Өлген
күйеуінің туыстарынан басқаға көзі түскен әйел бұзылған әйел ... ... ... ... ... ... ... әдеттегі құқығы туралы
зерттеген еңбекте мынандай ... бар: ... әйел ... ... ... ... ... десе, ол әйел көргенсіз деп
саналады. Ол қашып кететін ... оны алып ... ... ... ... тең, былайша 5 түйе "бас жақсы" ... Бұл ... мал ... ... ... ... әйел етегінен тартқан баласы болмаса және ... ... ... туысы болмаса ғана төркініне кете алады. Қайын жұртының
рұқсатымен төркініне қайтқан әйел марқұм ... ... 1/6 ... ... Кейде балалы әйелді төркініне қайтарып ... ... ... ... 1/3 ... беріледі.
Абай Құнанбаев қатысқан 1885 жылғы Шар билер съезінде: "Қалыңдық ойнап
жүрген уақытта қыз өлсе, берген малының үштен екісі ... ... ... қыз ... ... бармаса, қалың малдың үштен екі бөлігін
алсын, һәм лайығына қарай рәсім бойынша жол етілсін, қыз я ... ... ... ... рәсімі. Қыз өлсе, балдыз алады күйеуі. Егер ... ... ... ... деп. Егер ... ... оның ... қалса,
оған қыз тимесе, онда да қыз "жолын" ... ... ... не ... жігіттің қайтыс болған жағдайдағы қатынастары
реттелген.
Егер қалындық өлсе, ... оның ... ... ... ... тым жас ... ол ... күйеудің өзімен тұрғылас
інісіне шығуға міндетті болды, онда төленген қалың мал ... ... ... басқа біреумен некелесуге ерікті болды.
Өлген қалындықтың орнына берер қыз болмаса ғана ... мал ... ... бірі ... ... ... ше-шіледі. Егер
атастырылып, қалың малы алынған қалыңдық өлген болса, онда қыз әкесі күйеу
баласына ешкім айттырмаған басқа ... ... ... ал берер қызы болмаса,
алған қалың малын толық қайтаруға ... Егер ... ... ... ұрын ... ... болса, екінші қалыңдық үшін "балдыз қалың"
аталатын бір түйе бастатқан тоғыз ... ал ұрын ... ... ... ... күйеу балдызына үйленуден бас тартса, онда марқұм
қалыңдығы үшін төлеген ... ... ... ... ... ... күйеуге кіші қызын бергісі келмесе,
онда алған қалың малын толық қайтарумен қоса бір тоғыз айып төлейді. Өлген
қалыңдықтың ... ... қызы ... онда ... ... қалың малды
мынандай тәртіппен қайтарады: егер күйеу ... ... ұрын ... онда ... ... ... ... алады, ал ұрын келген болса, онда
бір түйе бастатқан тоғызды қалдырады.
Егер қалыңдық қалың ... қоса ... ... сойылар той малы алынғаннан
кейін өлсе, онда күйеуге қалың малы ... ... ... ... яғни ... сәукеле, төсек-орын, енші мал түгенделіп беріледі. Өлген
қалындығының орнына қыз ... ... ... ... ... ... ... күйеудің құқығы жоқ, өйткені той малы төленгеннен кейін құдаласудың
барлық рәсімі аяқталып, қалындық күйеудің әйелі ... ... яки ... ... әйелі үшін ол біреуден құн талап ете алмайды. Күйеу өлген
жағдайда әмеңгерлік тәртіп жүреді, яғни ... ... ... ... ... ... Егер әмеңгер жігіт бойдақ ... ... ... ... бір ... ... ал егер әмеңгер үйлі-боранды болса,
бұрыңғы қалыңға түйе бастатқан тоғыз қосады. Алайда әйелі бар ... ... ... еркінінде. Кейде қыздың ата-анасы ... ... екі ия үш ... алу үшін ... бұлданады.
Марқұм күйеудің артында ерген інісі ия ... ... ... ... ... ... ... толық қайтаруға тиіс, тек күйеу
қалыңдықтың көзі тірісінде ұрын ... ... ғана ... ... ... ... түйе бастатқан тоғызды алып қалады. Қалыңдықтың әке-шешесі бұрыңғы
қалың ... ... ... бір ... ия бір жылқысына қарамастан
әмеңгерлерге қызың ... бас ... ... ... ... ... қайтаруға тиісті, бұндайда марқұм күйеудің қызға ұрын ... ... ... ... қоса ... ... ... бұзғаны
үшін әмеңгер бойдақ болса, бір тоғыз, үйленген болса, бір жылқы айып ... ... ... ... ... төлеп, той малына дейін апарып, нақ қыз
ұзату тойының қарсаңында өлген болса, онда ... оның ... ... ... ... ... әке-шешесінің үйіне түседі де,
әмеңгерлерінің біреуіне ... бұл ... ... ... болу жағы ... ... қарастырылатынын
ерекше айтамыз.
Көптеген ғасырлар бойы күрделі өзгеріске түспеген қазақ даласындағы
қоғамдық қатынастар
Көптеген ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... өзінің реттеушісі-құқықтың өзгеруің қажет
етпеген. Ал Абай өмір сүрген кезең өзгерістер ... ... ... ... ... етіп ... шақ ... Абай тірлігі ортақ
қоғамдағы әлеуметтік-саяси өмірдің барлық саласында әйелдерге ... ... ... ... ... ... ... өркениетті елдердегі сияқты
бостандықта өмір сүруін қалайды. Еуропа мәдениеті мен орыс ... ... ... ... ... сіңірген идеолог-реформатор
ретінде қазақ әйеліне жан-жақты білім беруді және оның интелегенттілік
рухани ... ... ... кең болуын жан-тәнімен жақтайды. Оның
ойынша білімпаз ... саны көп ... ... ... бала ... ... жолға қойылып ұлттық намысты ... ... ... ... көзі ... Абай былай жазды:
" ... хәтта қыздарды да ең болмаса мұсылман ғылымына жіберіп, жақсы дін
танырлық қылып үйретсе, ... сол ... ... бұл аталары қартайып,
сөзден қалғанда түзелсе болар еді" ("Қырық бірінші сөз").
Қазақтың әдеттегі құқықтық жүйесіне реформаторлық көзқарасын ... ... ... тұрған тілек, теория деп ойлауға ... Абай ... ... аралығында өте жоғары дәрежеде және саналы
түрде би қызметін ... ... ... ... ... тең ... мен
ботандығын заман талабына сай келмейтін нормалардан ... ... ... өнері пайдаланудың нәтижесінде жеңістерге жеткен. Нақтылы
дәлел ... ... ... ... ... ... суреттелген Салиха мен
Олжабай, Бипаның істерін алға тартуға ... Осы ... ... ... ... ... ... оның әділеттілік құқық жүйесін жетік
меңгергендігінің биік шыңы болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ретінде жаңа заманға сай келетін құқық
жуйесінің қажеттігі айқын аңғарылады.
Дегенмен де қазақтың әдеттегі құқықтық ... ... ... бір қалыпты аяқталған социологиялық теория немесе концепция
ретінде танылмайды. Ол тек ... және ... ... ... сай
келмейтін нормаларды ғана сынға алады, оларды реформалаудың нәти-жесінде
әлеуметтік прогресске жол ашу ... ... ... ... "Абай жазған ереженің" идеялары нақты дәлел бола
алады. Бұл құқықтық құжатта сол заманның талабына сай ... ... және ... ... ... отарлау және империялық
саясаттың тәкелей ... ... және ... ... әдеттегі
құқықтық жүйесін жаңарту идеясы тұжырымдалғаның аңғару қиын емес. ... ... ... ... ... мәселелеріне жауап
беріп, қазақ қоғамындағы шиеленістерге тиімді формула ретінде ... ... " Абай ... ... " ... ... ... қарасақ, оның мазмұны
қазақ қоғамының құқық жүйесіне өлшеусіз мағыналы үлес қосқанын ... ... ... ... ... ... Абайдың түбегейлі
өзгертулер енгізгені, революцияға дейінгі Қазақстанның саяси-құқылық ой-
пікірлерін терең ... ... ... ... еңбек болып саналатыны
анық. Өзінің көлемі мен мазмұны жағынан Абай жазған ереже мүмкіндігіне
қарай ... ... ... ... ... қатынастарының даму
нормалары мен қамтып, сол салалардан ... ... ... қолданылатын
әдеттегі құқық шарттарына жаңа өмірдің талаптарына сай ... ... ... енгізеді. Қазақ ойшылы сол дәуір шеңберінің
көлемінде, өзінің ... ... ... ... тендігін, әйел
бостандығын және еркіндікке ұмтылған ниетін ескере отырып, қазақ қоғамының
құқылық ... жаңа ... ... ... ат ... тер ... реформаторлық көзқарасының ең негізгі идеясы - ... ... ... ... гуманизм, адамгершілік және қазақ әйелінің
тең құқылық статусы деңгейіне көтерілуі. Ол жазған ... ... бойы ... бұзылмай, бір орнында сіресіп тұрып ... ... ... ... ... ... теңсіздігінің тамырына
балта шапқаны анық байқалады. Ереженің көптеген ... Абай ... ... ... ... күйеуі қайтыс болған жесірдің өз ықтиярымен болашақ
күйеуің таңдап алу құқын бекітеді. Ал бұрыңғы ... ... ... ... ... жесірге өз еркімен күйеуге ... ... ... ... тыйым салынғаны белгілі. Жесір әйел неке ... ... ... ... ... бір жыл қаралы мерзімді сақтап, одан кейін
міндетті түрде ... бір ... ол жоқ ... ... жақын
туыстарының біріне шығуға тиісті болған. Қазақтың әдеттегі құқығы аталмыш
институты ... деп ... және әр ... ... даму
сатыларында таптық некенің сарқыншақтары ретінде ұзақ уақыт сақталып, іс
жүзінде ... ... ... ... жесір қалған әйел еш уақытта өз
ниетімен күйеуінің руынан кетуге құқы болмаған, себебі ... ... ... ... ... ... ... алу үшін қалың мал төлеген.
Сондықтан әйел отбасының толық қанды тең құқықты мүшесі ... ... ... ереженің" 47-бабы бұл норманы мүлдем жоққа шығарып, болашақта
билердің ... ... ... ... талап етеді:" Жесірге
күйеуінің бауырына немесе туыстарына шығу міндетті емес, оған оның ... ... ". ... ... ... ... ... мәдениетінің
Қазақстанда әйел бостандығына озық ықпалының тікелей әсер ... ... ... ... құқық нормасы арқылы тежеу
Абайдың ірі реформаторлық қимыл-әрекеті және батыл қызметі деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... қақтығыстар мен
даулардың көбісі жер мен жесір мәселелері
Революцияға дейінгі қазақ қоғамында рулар арасындағы қақтығыстар мен
даулардың ... жер мен ... ... ... Қазақ қоғамының
әлеуметтік практикасындағы өмірде көп ... ... ... ... ... ... жеке пікірі мен санаспай, әдеттегі құқықтық жүйе
негізінде ... ... оны ... ... ... ... ... мүшел кіші жасөспірімдерге қосып отырған. Абайдың сол кезде ... ... ... ... концепциясының әдеттегі қүқықты шегендеп,
ғасырлар бойы халықтың санасы мен ... ... ... ... үн ... некеге тұрар кездегі қазақ әйелінің тең құқықтық және ... ... ... ... ... іс жүзінде асуы еді.
Абайдың әмеңгерлік институтына рефоматорлық ... ... ... мұрагерлік құқың тиімді қорғаудан да анық байқалады. Әйел
бостандығының заң ... ... оның ... ... ... ... ... анық аңғартады. Мысалы, "Абай жазған ереженің" 51-бабында
мынандай норма бекітіледі: "Күйеуі ... ... ... әйел ... да мал-мүлікке иелік етеді. Егер күйеуге шыққысы ... ... ... бар малының сегізден бірін, баласыз болса алтыдан бірін
алады". Мұндай норманы енгізуге дейін қазақтың әдеттегі ... ... ... ... ... сай ... еркекке жесірдің күйеуге
шығуына тыйм салынғаны мәлім.
Қазақы тұрмыс жоралғыларда құда түсіп, қалың малын төлеп ... ... ... ... әр ... себептерге байланысты қайтыс ... ол үшін ... ... ... ... болашақ жездесіне балдызының
күйеуге шығуын міндеттейтін еді. "Абай жазған ереженің" 46-бабы мүндай
теңсіздікті, әйел ... ... ... ... ... ... осы талап бойынша күйеуге шығуына тек қана ... ... ... нормаға арнайы түрде енгізеді:" Қайтыс болған қалыңдықтың
орнына оның сіңілісін келісімсіз беру міндет ... ... ... ... қайтарылады.
Міне, бұл бапта да Абай әйелдің тек құқықтық ... ... ... ... күні ... ... кертартпа әдеп-ғұрып, тәртіп, тұрмыс-
тіршілікке қарсы тұрып, қоғам санасынан ... ... ... ... қиын да қилы ... ... ... мен таласқандар
үшін шындыққа жету құралы, билер мен сот ... үшін ... пен ... ... ... жол ... ... заңсыз деп тану
Қазақ халқының әдет – ғұрпын сөз еткенде, ислам дінінің заңы шариғатқа
және оны әдет-ғұрпымызға тигізген ... ... өту ... ... Өйткені
шариғат халқымызға көптеген ғасырлар бойы әсер етіп, өз ізін қалдырғаны
даусыз. Бір қызығы, ... ... пен ... ... ... әдет-ғұрпы өте ұқсас жатады. Біз араб халқының әдет-ғұрып,
салт-дәстүрімен, Құран және ислам дінімен танысу ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, мінез-құлқы,
салт-дәстүрі өте ұқсас мәселен, қонақжайлығы ру-ру болып ... ... жыр ... ... ... т.б. өте ... шыққанға дейін арабтар тайпа-тайпа болып көшіп қонған. ... ... дәл ... ... ... ... болған. Олар да
ежелден қалыптасқан әдет-ғұрып нормаларымен өмір сүріп, әрбір тайпа не ру
басында ру ... ... ... ... ... ... ... мықты ұстаған, яғни "құн" кегін бүкіл ру болып ... ... ... Бұл ру арасында кикілжіңнің өршуіне басты себеп болды. Дәл
осы жәйт қазақ тайпаларының басында бар еді. ... келе ... ... ... ... ... неше түрі болған. Некелесіп тұрмыс
құрудың бірінші жолы - ер жағы қыз ... ... елші ... ... мал, ... ... ... дайындау арқылы құда түскен.
Бүлайша некелесу қазақтарда да болды. Сондықтан да ... ... ... ... жүз ... деп құдаласуға мән берген. Басқа тайпалармен
құдалық ... ... ... ... ... ... құда ... арабтар айырылып өз жақын қандастарымен де құда болып, қыз
беріп, кыз алып жатыр. Бұл ... ... ... ... дәстүр.
Исламға дейінгі арабтарда некелесудің тағы бір түрі - екінші біреулері
қыз жағына ... мал ... ... айлаған немесе белгілі бір
мерзімге келісіп, некелесіп тұра берген. Мұндай некені арабтар "көңіл ашар"
немесе ... ... ... Енді тағы бір ... "Көңіл аулау" некесі.
Мұндай неке біреу-біреуте батылдық, жомарттық іс көрсетсе, оның ... үшін оған өз ... ... рұқсат етілген.
Дінтанушы ғылым Мұртаза Жүніс-ұлы Бұлантайдың "Ата ... ... ... ... ... ... ... корғаудағы жеңістері жөнінде
таратыла айтылған. Атап айтар болсақ, ислам дәуіріне дейін араб ... бір ... ... бар ... ... ... деп аталатын тағы
бір неке бар еді. Шиһар некесі ... екі адам ... ... беріп
қарсы үйленеді һәм қыздарға мәһірін бермейді. Дәлірек айтқанда, бой жеткен
қызы бар біреу бой жеткен қызы бар бір ... ... ... ... ... мен де ... саған ұзатамын" — дейді. Сүйтіп олар бір-
бірінің қызын алып малданушы еді. Пайғамбарымыз мұндай ... ... деп ... ... Арабтарда "бәдел" деп аталатын тағыда нахак неке
түрі бар. ... ... бір адам ... ... ... ... бер, мен ... саған берейін, оған қоса мынандай мөлшерде ақша ...... ... ... ... олар ... ... еді. Бұл
азғындық та ислам тарапынан тоқтатылды. "Күйеуі кайтыс болған әйелді жаназа
үйден шықпай тұрып қайнағаларының ... ... ... ... ... ала
түғын. Ері өлген әйелдің мал-мүлкіне, не көркіне ... ... ... бір ... ... не ... әлгі әйелдің үстіне жаба салса, ендігәрі
сол әйел әлгі ... ... ... саналатын. Мұндай жағдайда балаларының
әкесінен, өзінің өмірлік жолдасынан айрылған басы қаралы әйел әлгі жаулықты
жамылмау үшін азалы халіне карамастан өте сақ ... һәм ояу ... ... Бір ... ... ... жапқан кісі қаласа әйел ғып ұстауға"
қаласа сатып жіберуге хакқлы еді. Бұдан басқа әлгі егер әйел ... ... онда ... оның басқа біреумен үйленуіне тиым салуға
да хақылы еді. Сондықтан әйелдер көп жағдайда еркіндіктен ... ... ... еді. ... ... ... бергенде ғана еркіндікке кол
жеткізуші еді. Мына аят осы ... ... ... "Ей ... ... мұрагер, әменгер, һәм ие болуларың сендерге халал емес,
анық әдепсіздік кылмаса оларға берген "мәһірлеріннің" бірсыпырасын жырымдап
өндіріп алу үшін ... ... ... ... тату ... ... әкелері өлген соң өгей ... ... ... ... әдеттері бар еді. Мұндай жағдайда әйелдің келісімі сұралмаушы еді.
Әмір Мағдекербұлы өгей ... ... ... бар осы ... ... келісіп қалғандағы өлеңі: "Бауырларым мен балаларымды егер ... ... оң ... ... ... ... еді ... Міне бүл
неке де хақ дін-ислам тарапынан арам ... ... ... ... ... ... шек жоқ еді. ... қалағанынша әйел алып, қалағанынша
тастаушы еді. ... бір әйел ... ең ... неке деп ... ... ... ғана ... дейін алуды рұқсат етті. Заңсыз
әйел алатын атахандық қоғамында бүл үлкен төңкеріс боп ... ... ... ... енді бірі - ... ... әйелдің әпекесі, немере
әпкесі және бір емшектен сүт еміскен сүт сіңілісімен ... ... ... бұл ... қоса ... те көп ... ... күңдерге ғана лайық деп саналық, солар ғана айналысқан, ол ... олай ... ... ... ... ... ... Әбу Суфьяның
әйелі өзі разы болып, Мұхамедке ерік бергенде, пайғамбарымыз: "ендігі ... ... жол ... ... ... да ислам
жезөкшелікке қарсы шығып, оған қатаң жаза ... ... ... ең ауыр ... ... ... ... жасау қоғамды
бүлдіреді, ұятты жоғалтады, некесіз туылған бала санын арттырады.
Басқа халықтардағы сияқты "көп әйел алу" ... да ... ... ... да ... кем қалмай, көптеген әйелдер алғанын
жасыра алмаймыз. Көп әйел алудағы ... ... ... ... ... үшін ... ... жақындарынан қалған мал-
мүлікті, яғни жетім ұл-қыз, жесір әйелдің ... ... ... болу ... ... еріксіз үйлене берген.
Ислам діні көп әйел алуды да шектеді. Ол шек ... ... ... күш ... ... ... ... болса, төрт әйелге дейін ... Тек ... әйел ... ... риза ... әрі олардың бәріне
бірдей әділетті, тең қарау, киім-кешек, тамақпен бірден ... ... ... шамасы келмегендер бір әйелді ғана қанағат тұтуы тиіс. Алла
тағаланның өзі Адам ... ... Хауа ... ... Егер 4 әйелге
үйленіп, бірінен-бірін кем тұтса, не ... ... ... ... онда ең ауыр ... душар болады делінген. Бұл жөнінде Алладан
"Бан Хафтим" сүрасының үшінші аяты түскен. Көп әйел алу ислам ... ... ... ... ... ... ... Ол:
а) соғыс жағдайында ерлер азайып кетсе әйелдерді ... ... ... ... әйел ... ... ... үшін бедеу әйелі үстіне оның
келісімімен басқа әйел алу т.б.
Қазыбек бек ... 1776 жылы ... ... ... "Түп-түқияннан
өзіме дейін" деген тарихи шығарма жазғаны арада екі ғасыр өткен сон еліне ... ... ... Бүл ... ... ... арқылы біз Қазыбек бектің
ғылымының әр саласын зерттеген ғұлама ғалым, саяхатшы, ел ... ... үлес ... қоғам, мемлекет қайраткері екендігіне көзіміз жетіп
отыр.
Қазыбек бек елді билеу басқару, мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мәселеріне терең мән
беріп, өз шығармасында Фарабидің осы мәселеге ... ой ... одан ... ... зерттеуі.
Қазыбек бектің шығармасындағы елеулі орын алған зерттеу тақырыбы - ... ... ... ... ... орындалуы, жүзеге
асырылуы болды.
Қазыбек бек ... ... ... ден ... оны терең
зерттегендігін тағы мына мысалдармен дәлелдеп көрейік. Жер ... ... ... ... шахарында көрген — білгенінен бір үзінді келтірейік.
Бізге сұмдық көрінген нәрсенің бірі, - деп жазады Қазыбек бек, ... ... Бұл ... соңды естіп білмеген жабайылықтан да жаман
ырым. Бір күндік, екі күндік неке болады ... біз ... бақи сене ... Оны ... ... ... Тағы бір ... дінін қатты ұстанған
елден көргеніміз - әйелін ұрып ... ... ... ... ... ... парсылар, арабтар сияқты өз туыстарын өздері алады
екен.
Қазыбек бек өмірінің біразын Төле би мен ... ... ... ... ... ... көптеген мағұлыматтар бар.
Бүкіл дүние жүзі халықтары тәрізді қазақ халқынында өзіне тән семья
тарихы бар
Бүкіл дүние жүзі халықтары тәрізді ... ... ... тән семья
тарихы бар. Оны жер шарын мекендейтін барлық халықтар өз басынан өткізген.
Ф.Энгельс америка этнографы ... ... ... ... ... ... атты аса ... ғылыми еңбегінің XIX ғ. екінші жартысында жарық
көруіне байланысты жазған кітабында ... жеке ... ... шығуы") көне тарих үшін Морган ашқан жаңалықты өте ... ... ... ... құрылыстағы семья формаларының даму жолын
бүкіл ... ... ... паш ... қауымдық құрылыстағы ең көне семья ... ... ... ... ... тобы рулар ішіндегі бірі мен бірі тұтас
ұрпақтар жігімен ... ... ... мен ... ... ... ... тобында — ағалы-інілер, апалы-сіңілілер, немере және
шөбере туыстар біріне бірі ерлі-зайыпты, яғни әр ... бір ... ... бола тұра ... болатын. "Алғашқы заманда, - дейді К. Маркс, -
қарындасы ағасының әйелі болған, мұның өзі ... ... да ... ... ... ... даму ... Ф.Энгельс айтқандай, топты
некенің ішінде жұп ... ... ... яғни ... ... некелесу ғүрпына тиым салынуына байланысты болған. Осының
нәтижесінде ... ... ... ... бірі ... ... ... қалыптасады да, тағылық дәуірдегі топты ... ... ... оның ... жұп ... дүниеге келді. Жұп семья
тағылақ дәуірдің соңында қалыптаса келе, варварлық дәуірде әбден ... ... ... ... ... ... Бірақ, мұндағы неке
беріктігі онша мығым болмағандықтан, семьяның ыдырап, ... тым ... ... қыз ... ... ... ... ортақ мәселелердің бірі —
экзогамиялық табу, яғни жеті ... ... қыз ... ... ... ... ... бұрын жеті
атаға дейін қыз алыспайтын болса, өткен ғасырдың ... үш ... қыз ... ... үш ата арасындағы қыз алысу ... ... ... ... әдет емес, тек төрелер мен қожалар
арасындағы қатынас екендігін дәлелдейді.
Төре тұқымы қыздарын қара қазаққа бермейтін де, немере ... ... ... ... ... ... бағы мен ... бірдей жүріп, аты шыққан
адамдар ғана төрелер мен құдандалы болып, қыз беріскен. ... ... ... Шорман әулеті Уәлихан ұрпағымен көп жылдар бойы сүйек-шатыс
болды. Осындай ұзақ байланыс Шорман әулетіне де әсер ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар өте сирек кездеседі. Сөйтіп, қазақ арасындағы осы
уақытқа дейін сақталып келе жатқан экзогамиялық тәртіп ... ... ... ... ... Қазақстан деректері негізінде дәл
осындай пікірді В.В.Востров, Алматы, Жамбыл ... ... Н. ... те ... болатын.
Неке мәселесі жөнінде шариғат қағидасы
Неке мәселесі жөнінде шариғат қағидасы бойынша баласының енесіне әкесі
үйленуге болмайды. Өгей ... ... өгей ... артынан еріп
келген қызға, яғни тумаған қарындасына үйленуге қақысы жоқ. ... ... ... ... ... ... адамдарға тұрмысқа шығуға
болмайтындығын бірнеше авторлар келтірген.
Ал, ел ... ... ... ... ... ... ... тыйым
болмаған сияқты. Өйткені, апалы-сіңілілер ... ... ... ... арасындағы туыстық байланысты үзбей, қайта ... ... ... ... ... ... ауыз ... де келтіруге де ... ... "Ер ... ... ... 9 ... екінші бір байдың 9 қызын ... ... ... әйелінің тірі кезінде үйленуге болмағанымен, әйелі өлсе,
үйленуге болады. Ал, туған қайынбикесіне еш уақытта ... ... өліп ... ... әйел ... атасына және туған қайнысының
балаларына тұрмысқа шығуға ... Ал, ... ... інісіне,
қайынағаларына, олардың балаларына шығуға қақы бар.
Қыз бала ... ... ... аға, ... ... шықпайды, бірақ
олардың балаларына шығуға болады. Сол сияқты жиен балалар нағашы ... қақы жоқ, ... ... және ... ... қыздарына үйлене
береді. Мұны қазақ халқы бөлелер арасындағы және ... мен ... ... неке ... ... ғылымында күзендік (кузенный) неке дейді.
Бұл некенің екі түрі болады:
кросскүзендік неке (шешесінің аға-іңілерінің қыздарына не әкесінің ... ... ... яғни ... мен жиен ... ... осы көрсетілген екі варианты да ... ... ... ... жиен ... гөрі нағашы алғанды дұрыс көрді. Сондықтан да
қазақ арасында "жиен ... ... ... ... ... ... ... ағасының қыздарына үйлену правосы өте көне замандағы
жиендердің тек қана шешелері шыққан топтан, рудан әйел ... ... ... неке ... аға-інілерінің қыздарына үйлену, ... ... неке не ... ... ... үйлену
яғни бөлелер арасындағы неке). ... ... ... яғни немерелер
арасындағы некелесу правосы қазақ тәртібіне жат, өйткені ол ... ... ... ... ... ... яғни бөлелер арасындағы неке кездесіп тұрады. Ата-
енеге екі жағынан да қайырымдылық мол болғандықтан, ... ... ... өте ... ... "Төрт аяқты бота, екі аяқты да бөле тату" деген
мақал да осыдан қалыптасса ... ... ... ұл мен қыздың балалары
яғни нағашы мен ... ... қыз ... Екі елге ... ... ... бір-бірімен қосыла беретін. Өйткені
шеше тарапынан болған туыстық қатынас қазақ ... ... ... болып есептелмейді.
Ислам дінінің қағидалары
Ислам дінінің қағидалары бойынша туған ана, бірге туған апа, қарындас
әкесінің апа, ... ... ... ... туыстардың бәрінің
де алыс-жақындығына қарамай неке қүруға болады. ... неке ... ... ... ... ... көп ... тигізе қойған
жоқ. Оған жоғарыда келтірілген көптеген көне ... ... ... сақталып келуі толық дәлел болғандай.
Ислам діні мұсылмандардың басқа діндегі бөтен халықтармен некелесуіне
тыйм салды. Немесе басқа діндегі адам ... ... ... ... ... неке ... болады. Шариғат бойынша басқа діндегі адамды мұсылман
етіп үйлену үлкен сауап делінеді.
Неке туралы ислам ... өз заңы бар. ... діні ... ... ... халықтармен некелесуіне тыйм салды. Кейде өзбек, қазақ,
қырғыз, татар, башқұрт сияқты ... ... қыз ... қыз ... ... ... ... болғандықтан мұндай некеге рұқсат етілген.
Аралас ... ... ... халық түгелдей құптай ... ... ... ... ... жағы ... білдірмей қалмайды. Әдетте
аралас некеге наразылық білдіретін қарттар, әр ұлттың өзін тән ... ... ... өзге ұлттардың түсіне бермейтіні көлденең
тартады. Шынында да өз ... ... оны ... ... ... ... ... тез бейімделіп кеткенде тату отбасын
құрып, екі жақтың да тілін тауып, өз ұлтынан кем ... ... ... ... тіл ... ... отбсының шырқы тез бұзылатын кездер де болып
тұрган. Сондықтан ... ... құру - қай ... ... да ... өте ... қарауды талап етеді.
Аралас неке туралы М.Г. Тәжімов: "Егемендікке қол ... ... ... ... ... ... ... керек. Ынтығып та кетпеген жөн. Ал,
аралас неке ислам дінінің түпкі ... ... ... Бірақ, бұл жерде
тектіліктің көп рол ойнайтыны артық. Тарихқа ... ... ... ... ... ... ... үйленсе де, оларды мұсылман қылып,
діни жол-жораны қатаң сақтаған. Мысалы: Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа ... ... т.б. ... ... ... әйелдердің басқа діндегі ер-
азаматтарға тұрмысқа шығуына тыйм салуында үлкен мән бар. ... ... олар ... ... қала ... Қай ... де әйел еріне
бағыныштырақ болтын өтірік емес. Ал еркек кіндіктілердің ... ... бас ... - ... ... ... ықпал етеді",-
дейді.
XIX ғ. соңымен XX ғасыр басында мұсылман дінің қабылдап, ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін.
Мысалы, орыс қызы Мария Рыкин қазақ жігіті Дүйсенге ... ... ... ... ... ән туады. Олардың есімі ... ... аңыз ... тарады. Ақын Қ. Беккожин бұлар туралы ... ... ... ... неке ... да, ... де ... аралық мерізімге дейін тарихи-құқықтар әдебиеттерде көшпелі қазақ
өркениеті ... ... ... ... және
мәніне біржақты пікір ғана үстемдік етті. Тіпті көп жағдайларда қазақтардың
құқық зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... “тек хандар ... ... ... “төменгі таптарды қанау құралы” т.б.
жағымсыз теңеу мен ұғымдарға ие ... ... ... және ... тек ... ... ... бағалаудың
жойылуы қазақ қоғамының құқықтық ақиқатын бағалаудың жаңа ... ... ... мүмкіншіліктер тудырып отыр.[?]
Мемлекет тарапынан жүргізілген саясат, асыра ... т.б. ... ... ... ... ... ... қондырмалы мәдениет
қазақ санасына сіңбейді. Халық мұраты ғасырлар бойы дамыған әдеп-ғұрып
дәстүрін пайдалану. Өйткені ... ... ... Әдет ... ... күн талабына үйлестіру болашақ ұрпақ ... ... ... ... ... ... енші етіп қалдырған мұра телегей-теңіз, түбі жоқ мұхит. Осы
мұраны қажетімізге жарату біздің парызымыз.
“Қазақ ата заңдарының мәнін тек қана Қазақияның ... ... ... рөлімен түсіндіруге, шектеуге болмайды. Онда біз ... ... ... ... ... ... ... хақ. Ол бір
мезгілде бірнеше функция (қызмет) атқарады: реттеушілік, ... ... және ... Ол кең ... заң да, билік
те, қоғамдық болмыс пен өнегеліліктің қайнар көзі де, рухани құндылық та
болады. “Көне қазақ ... ... ... адуыны мықты мұсылман
құқығының, көшпелілік сипаты бар ... ... ... ... мықты
орыс заңының ықпалында кетпей өзінің бет-бейнесін сақтап қалды. Көршілес
елдердің ... ... ... ... ... болса да оны жоятын күшке
ұласа алмады. Қазақ құқығының түбегейлі құрылымы кешегі Жаңа ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы. 5 томдық. 2 т. 1996 ж. – 325 б.
2. ... ... ... ... ... 2003. – 420 ... ... Казахской ССР. Алматы, 1979 г. – 462 с.
4. Өсеров Н.Ө. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы, 1994. – 150б.
5. З. ... ... ... қоғамындағы дәстүрлік құқықтық мәдениет.
Алматы, 1997. – 324 ... С. ... ... хан. ... 1994. – 102 ... ... Өзбекұлы. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы, 2002. ... ... ... С. Ата ... ... Алматы, 1998 ж. – 126 б.
9. Ө. Өмірзақов. ... ... не ... ... 1999 ж. – 155 ... Н. ... ... неке заңдары. Алматы, 1997 ж. – 198 б.
11. Құран Кәрім. Алматы, 1991. – 632 б.
12. Өсеров Н. Шариғат. Алматы, 1996 ж. – 256 ... ... Н. ... ... ... 1994 ж. – 148 ... Н. Өсеров. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері. Алматы, 1998. –
196 б.
15. ... Ж. ... ... ... ... ойлар»
«Парасат» журналы, 1992 ж. № 10.
16. Зиманов С.З. Қазақтың ата ... және оның ... ... ата ... Алматы, 2001. – 456 б.
17. С. Өзбекұлы. Абай және адам құқығы. Алматы, 1995. – 256 ... ... по ... ... ... ... 1948. – 464 ... Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Алматы,1996. – 389 б.
20. Абай ... ... 2 том. ... 1968. – 248 б.
21. Н.Өсерұлы. Қазақтың үкім-кесімдері. Алматы, 1994. – 146 б.
22. Ф. Энгельс. Семьяның, жеке меншіктің және ... ... ... ж. – 156 ... К. ... и Ф. Энгельс. ПСС. Т.21. – 289 ... Х.А. ... ... ... ... мен неке. Алматы, 1973 ж. – 268
б.
25. Х. Арғынбаев. Қазақ отбасы. Алматы, 1996. – 197 б.
26. Тәтімов М. ... ... ... 1993. – 216 ... М. Тәтімов., Ж. Әлиев. Дербестігіміз – демографияда. Алматы, 1999 ж. ... ... С. ... Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. Алматы, 1998
ж. – 189 ... ... Қ., ... Ә., ... Т. Әдеп ... Алматы, 1997.-
150 б.
30. Сапарәлі Б. Адал бақан. Алматы, 1992. - 384 б.
31. ... А.Г. ... на ... ... 1979. - 175 ... Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Алматы. 1935. - 295
б.
34. Скрипник А.П. Христианская концепция зла. М., 1992. - 446 ... ... ... ... С. ... 1995.- 112 ... ... М. Қазақ әлемі. Алматы, 1993. - 160 б.
37. Абдул Ала Мавдуди. К пониманию ислама. Новосибирск: ВИУ, 1960. - 108 ... ... ... ... на ... ... ВИУ, 1995. - 252 б.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Некенің сот арқылы сотсыз бұзылуы3 бет
Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы83 бет
Қазақстан Республикасының неке туралы жалпы түсінік33 бет
Қиын оқушының психологиялық мінездемесі7 бет
Ажырасу мәселесіне арналған әдебиеттерді талдау19 бет
Отбасы құру және оның проблемалары9 бет
Отбасын құру және оның проблемалары16 бет
Отбасындағы ажырасу мәселесі57 бет
Қазақстан Республикасындағы және шетелдердегі неке шарты ұғымы және маңыздылығы7 бет
Бұрғылау сұйығын дұрыс пайдаланбаудан немесе технологиялық қасиеттерді бұзудан пайда болатын қиындықтар35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь