Дәнді дақылдардың зиянкестері мен аурулары

Жоспары:

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

2. Негізгі бөлім

2.1. Дәнді дақылдардың зиянкестері. Астық қандалалары...4.10
2.2. Бидай трипсі (Haplothrips tritici Kurd) ... ... ... ... ... ... ... ..11.12
2.3 Астық биттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13.15
2.4. Астық қоңыздары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16.18
2.5. Сабақ бүргелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.21
2.6. Жүгері дақылының аурулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.24

3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
4. Пайдаланылған әдебиеттер
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚОРҚЫТ АТА АТЫНДАҒЫ ҚЫЗЫЛОРДА МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
«Биология, география және ... ... ... ... ... ... ... Ақжігітова А.Б.
Оқу тобы: Б-09-1
Қабылдаған: Кужамбердиева С.Ж.
Қызылорда, 2012 жыл
Жоспары:
1.
Кіріспе..............................................................
...............................3-5
2. Негізгі бөлім
2.1. Дәнді дақылдардың зиянкестері. ... ... ... трипсі ... ... ... ... ... ... ... Пайдаланылған әдебиеттер
5. Қосымшалар (суреттер)
1. Кіріспе
Ауыспалы егіс дегеніміз — ғылымға негіздеп дақылдар мен сүрі танапты
белгілі бір ... және ... ... ... ... ... ... кезектесу ретімен бірінен соң бірінің орналасуын ауыспалы
егістің кестесі (схемасы) деп атайды. Мысалы, Қазақстандағы ең кең ... ... ... 1 — сүрі жер, 2 — ... бидай, 3 — жаздық бидай,
4 — арпа. Да-қылдар мен сүрі жердің ауыспалы егістің ... ... өтуі ... ... кезектесуін білдіреді. Дақылды бір танапта үзақ
уақыт ... ... ал ... ... ... дара дақыл деп
атай-ды. Ауыспалы егістерде, ... бір ... ... жыл бойы қатарынан
егеді, сосын оны басқа дақылмен ауыстырады. Мүндай егістіктерді ... деп ... ... ... әр ... әдетте бір дақылды
өсіреді, кейде бір танапта биологиясы және ... ... ... ... орналастырады. Ауыспалы егістің мұндай танаптарын құрама деп
атайды.
Ауыспалы ... ... алғы ... ... ... жақсы алғы
егістің алдында аяқталатын бөлігі ауыспалы егістің буыны деп аталады.
Ауыспалы егіс тәсіліне сәйкес, ... мен сүрі ... ... ... ... ... айналым (ротация) деп ... Оның ... ... ... ... ... тең. Ауыспалы егістің тыс танабы
деп дақылдардың кезектесуінен уақытша шығарылып және бірнеше жыл бойы ... ... ... ... айтады. Тыс танапта көбінесе көпжылдық
шөптер, жүгері өсіріледі.
Ауыспалы ... ... мен сүрі ... ... ... олардың
кезектестік қағидасына өзгертулер енгізуге мүмкіндік беретін қасиетін оның
икемділігі (бейімделгіштігі) деп атайды. Айналымы үзақ және ... ... ... ... ... кемділігі жоғары.
Бір дақылды тұрақты немесе ұзақ уақыт бойы бір ... ... ... ... ... және ... қаптап, топырақ тозады да, ... әкеп ... ... ... ... ... себептердің кері әсерін төмендетеді немесе тіпті мүлдем жояды.
Мәселен, күнбағысты түрақты сепкенде ол ... ... ... ... ... ... ... онда ол тамыр шіріндісі ауруына
шалдығады.
Бірнеше дақылдарды (дәнді, отамалы ... ... екпе ... ... ... орып ... мерзімдері әр түрлі болғандықтан,
еңбекті, техни-каны, жүмысшы күшін ... ... ... ... ... етуге мүмкіндік жасайды.
Дақылдардың кезектесу қажеттілігі химиялық, физикалық, биологиялық,
экономикалық ... ... ... дақылдары (асбұршақ, ноқат, ноғаттақ, бөрі бұршақ, ... ... ... ... ... ... да, бұршақ тұқымдасына
жатады. Бұл дақылдардың тұқымдарында 20-30% және одан да жоғары мөлшерде
ақуыз ... ал бұл ... ... ... 1,5-3,0 есе ... ... ... заттар амин қышқылдарының құрамы бойынша (лизин, триптофон,
т.б.) толыққұнды, жеңіл ериді, адам мен ... ... ... ... мен жемістерінде ағзаның ... ... ... көп ... ... ... және ... дәрумендер (А, В,
С, т.б.) де шоғырланған.
Дәнді бұршақ дақылдары мал шаруашылығындағы ... ... ... ... Таза және ... ... олардан қоректілігі жақсы
жасыл балауса, пішен және сүрлем дайындалады. Олардың сабаны мен мекені
де мал ... ... ... . ... ... ... ... өнеркәсібінде де пайдаланылады. Айта кеткен жөн, ақуыздың
көп ... ... ... ... ауадығы азотты сіңірудің
нәтижесінде қалыптастырылады. ... ... ... да зор ... ... ... бактерияларының азотты байлау қабілетінің
арасында топырақ органикалық заттармен және ... ... ... барлық бұршақ тұқымдас өсімдіктер көптеген ауыл шаруашылығы
дақылдарына жақсы алғы дақыл ... ... ... ... ... ... бір қатар морфологиялық
ерекшеліктерімен де ажыратылады: тамыр жүйесі ... ... ... ... ... 1,5-2,0 м ... ... бойлайды. Ұсақ
тамыршаларында түйнектер орналасқан және ... ... ... дамиды. Сабағы әр түрлі деңгейдегі біріктілігімен ерекшеленеді:
біреулері (ноқат, майбұршақ, т.б.) тік өскен ... ... ... ... ... ... т.б.) ... тұның өзі егін
жинауда үлкен қолайсыздық тудырады. Жапырақтары құрылысына қарай үш топқа
бөлінеді: біріншісі-қауырсын жапырақты өсімдіктер ... ... ... т.б.), ... ... жапырақтылар (майбұршақ, үрме ... ... ... ... ( бөрі ... ... ... бестік түрде болады. Жемісі – әр түрлі ... және ... ... ... ... ... ... т.б.)
жемістері піскен кезде жарылады да, тұқымдары
-4-
шашылып, астық өнімін төмендетеді. Тұқымның көлемі мен түсі де ... ... ... ... дәнді бұршақ дақылдары екі топқа
бөлінеді: қысқа (асбұршақ, жасымық, т.б.) және біраз ұзақтау (ноқат, ... т.б.) . ... ... ... дәнді бұршақ дақылдарынан суыққа
төзімділеу (асбұршақ, жасымық), жылу сүйгіштеу (бөрі ... ... ... және жылу сүйгіш (майбұршақ, үрме бұршақ) деп ... ... ... да талаптары бірдей емес: ең ылғал
сүйгіштерге май бұршақ, бөрі бұршақ, атбас бұршақ жатады, сондықтан оларды
ылғалы молырақ ... ... тек ... ... ... төзімді деп ноқат, асбұршақ, ноғаттық саналатындықтан, оларды
Қазақстанның солтүстік және орталық ... ... ... ... ... ... Дәнді дақылдардың зиянкестері. Астық қандалалары
Дәнді дақылдарға зиян келтіретін насекомдардың ... ... ... зиянкестік қабілеті жағынан ерекше орын алады. Олар
жартылай ... ... ... ... ... - ... және ... (Pentatomidae) тұқымдастарына жатады.
Бақашық қандала (Euryygaster integriceps Put.). Қалқаншалы бақашықтар
тұқымдасына жатады. Орал және Ақтөбе облыстарының ... ... мен ... ... ... және Семей облыстарының ... ... ... таралған.
Дене құрылысы жағынан тасбақаға ұқсайды. Осы себептен де ол ... деп ... ... 9-12 мм, ... 6-7мм. ... үшбұрыштылау
келген басы ұзынынан үш бөлімге ... ... екі ... бет
пластинкалары, ортаңғы бөлімін маңдайша деп атайды. ... 5 ...... ауыз ... ... істік тұмсықшаға айналған. Ол науа
тәрізді көп буынды төменгі ... және оның ... 4 ... ... Алдыңғы кеуденің үстін дөңестеу келген ... ... ... Одан соңғы кеуде бунағында қалқанша ... ... ... және ... ... ... ... тұрады. Еркек
қандаланың ең соңғы құрсақ сегменті астыңғы жағынан қарағанда біртұтас
пластинка ... ... ал ... ... ол ... ... анық
көрінетін 6 пластинкадан тұрады.
Дәнді дақылдарға бақашық қандаламен бір ... ... ... және мавр ... да зиян ... Дене ... ... олар
бақашық қандалаға өте ұқсас.
Бақашық қандаласы жылына бір ұрпақ ... ... ... ... ... ... 1 ... Бір-екі күн өткен соң ... ... ... де, оның ... ... ... ... басады.
Үшінші-төртінші күндері жұмыртқа ... ашық ... ... ... ... дөңгелек қоңыр таңба пайда болады, ал бесінші-алтыншы күндері
якорь пішінді ... ... ... Личинка жұмыртқадан шығар кезде
жұмыртқа қызғылт түске енеді.
Қоршаған ортаның температурасы мен ылғалдылығына байланысты
-6-
ұрықтың дамуы 5-6 ... 10-12 ... ... даму мерзімі ауа райына байланысты 30-50 күнге созылады.
Осы уақыт ішінде личинка 5 рет ... ... жаңа ... личика
алғашында аздап қызғылт түсті, пішіні шар тәрізді келеді. ... ... ол ... ... ... қара ... ... Ұзындығы 1,6 мм,
көлденеңі 1,3мм шамасында болады. II жастағы личинканың ұзындығы 2,2мм,
көлденеңі 1,5 мм. Бас, ... ... ... сегменттерінің ортасы мен
шеттері қара ... ... ... ... ... ІІІ- ... пішіні жұмыртқа тәрізді.
Батыс Қазақстанда бақашық қандала ормандардың, ағаш шоқтарының және
орман алқабы мен жол бойына ... ... ... ... ... және ... ... бақашық қандала
биік таулар мен тау бөктерлерінде өскен әртүрлі ағаштардың, бұталардың және
аласа бұта ... ... ... мен орман алқаптарын қыстағанжағдайда қандалалар көбінесе
жерге түскен ... ... ... Ал ... ... өсетін
жерлерде олар көбінесе жабайы еркек шөптің, беденің, бидайықтың немесе
жусан сияқты тырбық бұталардың шоқ ... ... ... ... 17-20 º ... яғни ... ... ждақылдары көптеп өсе бастаған кезде қандалалар егінге қарай ұша
бастайды. Орал және ... ... ... ... кездегі жаппай көшуі
әдетте сәуірде басталып, мамырдың жиырмасына дейін ... ... ... ... ұшу мерзімі және оның ұзақтығы негізінен жазда ауа
райының жағдайына байланысты. Көктем неғұрлым салқын және ... ... ... қандаланың жаппай ұшуы да кешігеді және ол ұзаққа созылады.
Ал көктем жылы және құрғақ болып, жаз ерте ... ... да ... ерте ұшып ... қандаланың жыныс мүшелерінің жетілуі де ауа райына тікелей
байланысты. Ауа райы неғұрлым жылы болса оның ... ... де ... ... ... Бұл кезде олар қоректік затты көбірек қажет етеді.
Сондықтан олардың жазғы зиянкестік әрекеттері жаңадан ... келе ... үшін өте ... астық дақылдарының жас көктерін сорып қоректенеді. Олар
қоректенуге күннің ... жылы ... ғана ... Ал ... уақыттарын
әртүрлі паналардың астында өткізеді. Пана ретінде өткен жылдан ... ... ... ... жер ... ... ... егінге ұшып келген күйінен бастап
-7-
есептегенде, 7-10 күннен кейін жұмыртқалауға ... ... ... ... келе ... ... ... арам шөптердің жапырақтарына, қурап қалған өсімдік ... ... ... ... ... ... ... қандала бір маусымда
бірнеше рет жұмыртқалайды. Әр ретінде 14 жұмыртқадан салып, оларды жеті-
жетіден екі қатар етіп ... ... ... жеке ... ... ... ... дейін жетеді. Бірақ орташа өсімталдығы онша жоғары емес, әрбір
ұрғашы қандала 30-40 жұмыртқадан салады. ... ... салу ... ... ... Осы ... ішінде қыстап шыққан қандалалар
жұмыртқаларын түгел салып болады да, өздері біртіпдеп өле ... ... ... ... саны ... пісер алдында мүлде бітеді де,
олардың орнын ... жаңа ...... одан ... ... басады.
Бірінші жастағы личинкалар өздері жарып шыққан жұмыртқа қабықтарының
маңайына топталып, қозғалмай жатады. Олар бұл ... ... ... ... қалған ұрық қорымен қанағаттанады.
Олардың дамуы 3-4 күнге ғана созылады. Одан кейін олар ... де, ... ... ... ... ... кетеді. Дамудың осы сатысынан
баста, бақашықтың жаңа ұрпағы егінге зиян келтіре ... ... ... ... ... ұзақтығы 35-40
күнге созылады. Личинкалардың ересек қандалаларға айналу процесі дәнді
дақылдардың сүттену және ... ... тура ... Ал ... жас ... ... ... қарай жаппай ұшуы астықты
орып, ... ... тура ... Ал ... өте ... ылғалы
жеткіліксіз болатын кейбір құрғақшылық жылдары олар орақ басталмай-ақ
қыстайтын, ... ... ... ... ... ... ... қарай
ұшып кетеді.
Бақашық қандала дәнді дақылдардың барлық түрлерін –жаздық және күздік
бидайды, қара ... ... ... ал ... ... еркек
шөпті, бидайықты және ... ... ... ішінде көбірек
зақымдайтындары жаздық және күздік бидай мен қара бидай. ... ... оның ... ... ... ... ... Көктеу және
түптену кезінде зақымдалған өсімдіктің орталы жапырағы солып, ... Ал ... ... ... ... онда оның масағы қурайды
да, , ал ... ... ... ... ... ... ... дәндерін басқа сау
-8-
дәндерден ажыратып алуға болады. Егер ... дәні ... ... ... ... онда дән бүрісіп қалады. Ал бидай дәні ... ... ... онда дән ... ... пішінін өзгертпейді. Дәннің
қандала сорып жарақаттаған жерінде қара қоңыр нүкте қалады.
Қандалар және олардың личинкалары бидай дәнін ... оның ... ғана ... қана ... ... ... оның тұқымдық сапаларын да
төмендетеді. Себебі зиянкестің сілекейі дәннің ... ... ... зақымдаған бидайдың ұнынан пісірілген нан көтерілмей, сапасы нашар
болады. Ал қандала бидай дәнінің ұрық бөлімін зақымдаса, онда оның ... ... ... ... ... ... қандалардың сан
мөлшері неғұрлым көп болса, астықтың түсімі де соғұрлым аз болады.
Бақашық қандаланың сан мөлшерінің ... ... ... не ... ... ... ... бірі – ауа райы. Кейбір жағдайларда
ауа райы зиянкеске тікелей әсер етеді. Әсіресе қыс ... ... ... ... ... қыстап шығуы үшін өте қолайсыз ... ... ... ... ... факторлардың , атап
айтқанда оның табиғи жауларының маңызы өте зор. ... ... ... ... жұмыртқа және ересек насеком сатысында да ... ... ... ... паразиттер – жұмыртқа жемірлері немесе
теленомустар деп аталады. Олар жарғаққанатттылар ... ... ... ... зақымдаған жұмыртқаларды сау
жұмыртқалардан оңай ... ... Олар ... ... ... –ақ қара немесе қара көк түске айналады. ... ... ... ... ... да ... ... қандалаларының теленомустардан кейінгі негізгі бір жауы – фазия
деп аталатын шыбындар. Олар қосқанаттылар отрядының тахина деп ... ... ... шыбындары өздерінің жұмыртқаларын қандаланың
денесіне ... ... қара ... ... ... ... ... өсімдікке ұшып-қонып жүргенде оның арқа жағына немесе
қанатының астына салады. Жұмыртқадан шыққан ... ... ... оның ... енеді де сонда қсіп жетіледі. ... ... ұрық ... ... ол ... ... қалады.
Паразиттер, әсіресе теленомустар, зиянды бақашықтың жаппай ... ... ... ... ... ... ... қандалалар (Aelia F.) – қалқаншалылар тұқымдасына жататын
қандалалар. Қазақстанда олардың 5-6 түрі кездеседі. Солардың ішінде ең ... түрі – ... ... ... ... Ол әсіресе Қостанай облысында
кең таралып, өсімдікке едәуір зиян ... ... ... 8-11 мм; ... жұмыртқа пішінді сопақша,
арқа жағы дөңестеу, басы сүйір де үшбұрышты. Жалпы түсі ... ... ... ... сұр ... қара жолақтар бар. Жұмыртқасы кішкене
кеспек тәрізді, ақ сары ... ... ... ... ... сопақ
денелі келеді. Бірінші және екінші жастағы личинкалардың бас және кеуде
бөлімдері қара қоңыр, ... ... ал ... ... ... біркелкі бозғылт немесе ақшыл қоңыр болады.
Қандалалар әдетте жаздың ... ... ... ... ... яғни егіс ... көп жылдық жемшөптік дақылдардың егісінде
сонымен қатар астық тұқымдас өсімдіктер өсетін тың жіне тыңайған ... ... ... ... ... ... ... сүйір басты қандалалар көктемде шығады.
Сондықтан қоректенуге де ұрықтанып көбеюге де олар ерте кіріседі. ... ... ... ... ... жапырағына, кейде
өткен жылғы қалдықтарына немесе топырақ кесектеріне ... ... ... немесе тізбек етіп салады. Орташа өсімталдығы – әрбір ұрғашы
қандалаға 50 жұмыртқадан келеді.
Бақашық қандала сияқты сүйір басты ... да ... ... ... зақымдайды. Ал жабайы қсетін аастық тұқымдас өсімдіктермен
олардың байланысы бақашық қандалаға қарағанда күштірек. Егер ... ... ... ... ... ... өсімдіктер жергілікті болса, онда
сүйір басты қандалалар дәнді дақылдардың ... ... ... даму
кезеңін сол өсімдіктерде өткізе алады. Зиянды бақашықтардың сан ... не ... ... әсер ... факторлар сүйір басты қандалаларға да
сондай әсер етеді.
-10-
2.2. Бидай трипсі (Haplothrips tritici Kurd)
Бидай трипсі ... tritici Kurd). Бұл ... мен қара ... кең ... ... ... қанаттылар отрядына жататын ұсақ жәндіктер.
Үлкендерінің ұзындығы 1,5-2 мм, түсі қара. Қанаттарының шетінен жіңішке
шашақтар ... ... ... қызыл түсті.
Трипс личинка күйінде егіс далаларындағы әр ... ірі ... ... және ... ... ... ... көктемде топырақ жылынып қыза бастағаннан ... ... ... ... ... айналады. Қазақстанның солтүстігінде
ересек трипсілер шілденің ортасында, оңтүстігінде сәуірдің аяғы, мамырдың
басында шығады. ... ... ұшуы ... ... ... ... оңтүстігінде мамырдың аяғында байқалады.
Алғашқы кезде тприсілер күздік бидай, қара бидай және ... ... ... ... жем ... дақылдардың егістеріне жиналып
шоғырланады да, кейіннен жаздық егістерге ... Олар ... ... ... ... еніп ... ... орамының нағыз шырынды
жұмсақ жерлерін сорады.
Трипсілер масақша ... ... және ... ... Олар ең ... ерте бас ... ... мекендейді, ал
егін түгел масақтанғаннан кейін өсуі ... ... және ... ... шоғырланады.
Трипсілердің жұмыртқалары сопақша, сарғылт қызыл түсті келеді. ... ... өз ... 20-22 ... ... Жұмыртқасының жетілуі 6-8
күнге созылады. Әдетте личинкаларының шығуы ... ... толу ... ... ... сан мөлшерінің ең көп болуы бидай дәнінің сүттену
кезеңінің аяқ кезінде байқалады. ... ... ... ... ... масақты тастап, жерге түседі.
Бидай трипсі ересек және личинка күйінде де зиянкестік әрекет жасайй
алады. ... ... ... тұмсығымен масақша қауызының және ең жоғарғы
жапырақ түтікшесінің керегесін тесіп жарақаттайды да сол ... ... ... ... ... ... өсіп. Өз пішінін жоғалтады
және оның ұшындағы ... ... ... ... ... ... қарағанда өсімдікке онша көп зиян келтіре қоймайды.
Личинкалар алғашқы кезде гүл және ... ... ... ... толып келе жатқан бидайдың дәндерін сорып,
-11-
салмағын кемітеді. Зақымдалған дәндер қатая келе пыш болады. Личинкалар
дәннің ... ... ... ... ... сорып зақымдалған
жерлерінде әжім басқан қоңыр ... ... ... ... ... зиянкестік әрекеті күшейе түседі.
Суармалы егістерге қарағанда олар ... ... ... ... ... трипсілермен зақымдану дәрежесі – бидайдың ерте не кеш
бас алуына және ол фазаның өту ... ... ... егіс бірден
түгел масақтанбай, біртіпдеп масақтанатын болса, трипсілер әрі көп, ... ... ... де ... ... Астық биттері
Астық биттері тең қанатты ... ... ... ... ... ... жатады. Қазақстанда кең таралған
түрлері: кәдімгі ... биті – ... gramina Rond, арпа биті ... noxius Mordrv және сұлы биті - ... avenae F. ... ... жасыл немесе сарғылт қоңыр түсті, жұмсақ денелі, баяу ... ... мен ... ұзын ... ... ... ... астық биті мен сұлы биті бидай, қара бидай, арпа, сұлы, күріш
және жүгері дақылдарын, ал арпа биті тек ... мен ... ... сонымен қатар траыда және қонақ жүгері мен ... ... ... Бұлар мекен өзгертпейтін өсімдік биттері тобына жатады. Олар
өздерінің тіршілігі ... ... ... ... тек ... ... ғана ... биттері жабайы өсетін астық ... ... ... ... ... жұмыртқа фазасы күйінде қыстайды. Олар
жұмыртқаларын ... ... ... таяу ... ... ... Өсімдік биттері жұмыртқаларының пішіні сопақша, жаңадан
салынғандары ... ... 2-3 ... соң қара ... айналады.
Астық биттері көктемнен бастап күзге дейін ұрықтанбаған жұмыртқа салу
жолымен өніп-өседі. Жаздың аяқ кезінде, яғни астық ... ... ... ... ... ... жағдайлары нашарлаған
кезде, әлі де қатая қоймаған жастау өсімдіктерге ұшып бара ... ... деп ... түрлері пайда болады. Кәдімгі астық биті мен сұлы
биті өсімдік жапырақтарына, көбінесе олардың астыңғы ... ал арпа ... ... ... ішінде және қынабында топтаса ... ... ... ... ... ... ... бұлар да өте тез көбейеді.
Олар әсіресе егіннің сабақтану кезінде өте көп болады. Бір ... ... ... ... биттерімен зақымданған өсімдіктер баяу өсекді де нашар дамиды,
жапырақтары сарғайып, қурап қалады. Өсімдік жас ... ... ... ... масақтанбай қалуы да мүмкін. көпшілік жағдайды астық биттерінің
зақымдануының салдарынан ... ... ... және ... пішінін
өзгертеді.
Астықтың сұр көбелегі (Hadena sordidae Bkh.). ... ... ... көбелектер тұқымдасына жатады. Солтүстік Қазақстан,
Көкшетау, Қостанай, ... ... ... Ақтөбе және
-13-
Семей облыстарында таралған. Қазақстан жағдайында дәнді дақылдардың ең
басты зиянкестері, әсіресе республиканың солтүстік ... ... ... ... ... түрлері сияқты бұл да жуантық ... ... ... ... ... жайып отыратын көбелек.
Қанаттарының өрісі 38мм, ... ... ... ... жіп
тәрізді. Қанаттарының түсі ақшыл сұрдан қара сұрға дейін құбылып тұрады.
Ақшыл түстілері көбінесе бозғылт ... ... ... кездеседі.
Қоңыр көбелектердің басқа түрлеріне қарағанда астық сұр көбелегінің
жұмыртқа салғыш қынабының құрылысы ... ... Оның ... ... ... ... түсті, жақтаулары қысқыш тәрізді болып көрінеді.
Көбелектің жұмыртқалары өте ұсақ (диаметрі 0,4-0,5 мм), шар пішінді,
көп қырлы болады. Жаңа ... ... ... түсті болады, кейінірек
ұрықтың дамуына байланысты қызғылт, ал гусеница шығар алдында қоңыр түске
айналады.
Астық сұр ... ... бір ... ... Ең ... жастағы
гусеницалары топырақ арасында қыстайды. Қуыршақ дәуірі орташа есеп бойынша
26-28күнге, ал кейде 36 күнге және одан да ... ... ... ... ауа райының жағдайларына байланысты. Көктемі жылы және құрғақ
жылдары гусеницалар ерте қуыршақтанады және осыған сәйкес ерте ... ... ұшу ... 30 күн ... ал соның ішінде
жаппай ұшуы тек 10-12 ... ғана ... Олар ... және ... ... ... ұшатын уақыттары түңгі сағат 11-ден 1-ге дейін. Күндіз
көбелектер әр ... ... ... ... және ... ... ... сұр көбелегі негізінен бидайды, қара бидайды аздап
арпаны, кейде ... да ... ... сұр көбелегінің зиянкестік
қабілеті гусеницалардың сан мөлшерімен және олардың масақта ... ... ... оның ... аз не көп ... ... кезіндегі өсімдіктердің қандай даму сатысында
тұрғандығына байланысты. Сонымен қатар ең алғашқы ... ... ... ... мен қоректенген гусеницалардың тіршілік қабілеттелігі жоғары болады.
Осы айтылғандарға байланысты ... сұр ... ... ... ... көп болады да, соған орай бұл егіннің өнімі азаяды.
Астықтың сұр көбелегінің зиянкестік ... ... ... де ... ... ... сапалы астықпен ұзақ
уақыт қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, көбірек зықымдалады.
Жаздың екінші ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде гусеницалардың зиянкестік әрекеті
төмендейді, ... ... ... ... қалады. Өнімді ертерек жинап
алудыңда зор маңызы бар.
-15-
2.4. Астық қоңыздары
Астық қоңыздары қатты ... ... ... ... жатады. Олардың ішінде ең ... ...... ... Hrbst., ... ... – Anisoplia Agricola Poda
және дала кузькасы – Anisoplia campicola ... ... мен ... қоңыз Қазақстанның далалы аудандарында тегіс
таралған. Әсіресе олар Павлодар, ... ... ... ... ... ... аудандары мен Батыс Қазақстанның далалық
аудандарында көп кездеседі.
Бұл екі түрлі қоңыздың әрқайсысының ... ... 9-13 ... ... ... ... ... бар қара түсті болады. ... ... ... ... ... немесе якорь тәрізді ... ал дала ... ... қанаттары біркелкә ақшылдау қызыл қоңыр
түсті. Кузька қоңызы бұлардан гөрі ірі, ... ... ... ... түпкі бөлімінде төрт бұрышты қара таңба болады. Сол таңбадан артқа
қарай қанаттардың ... ішкі ... ... қара сызық орналасқан.
Қоңыздардың жұмыртқалары ақшыл, шар пішінді, диаметрі – ... ... ... ... ... ... 3 пар ... аяқтары
бар, сарғылт ақ түсті болады. Ересек личинкаларының ұзындығы 3,5 ... ... ... даму ... екі ... ... ... жабайы
өсетін және мал азығы ретінде егілетін көп ... ... ... гүлденген кезінде шығады. Алғашқы ... олар ... гүл ... және ... ... ... ... әсіресе жылыда шуақ, бұлтсыз күндері сергек
болады. Мұндай күндері олар бір егістіктен ... ... ... қонып
жүріп, тез де көп қоректенеді. Түнге қарай қоңыздар топырақ ... ... ... ауа райы жылы ... ... ... масақ басынан
түнде де кездестіруге болады.
Қоңыздар жұмыртқаларын сол ... ... ... ... ... және ... ... өсірілген участоктарда топырақтың ылғалды
қабатына салады. Қоңыз личинкалары ... ... ... ... ... және топырақ шірінділерімен қоректенеді де, ... ... ... ... (Ophonus ... Duft.) қатты қанаттылар
-16-
отрядының барылдақ қоңыздар тұқымдасына жатады. Қазақстанның солтүстік
бөлігінің қуаң далалық аудандарында ... ... ... ... ... ... көп кездеседі.
Бұл өзі қара түсті, ұзындығы 15 мм-ге дейін баратын едәуір ірі қоңыз.
Мұртшалары, ... ... және ... ... сары ... ... ... қара қоңыр, ал еркектерінікі жылтыр және
олардың салалы жолақтары анық ... ... ... ... ... 2,5 мм, ені 1,5 мм
шамасында сүттей ақ түсті ... ... ... ... 25 ... ... ... сүйірлене беретін құрсағының соңғы жағында церки
деп аталатын 2 қосалқы бөлшегі болады.
Қоңыздардың личнкалары тереңдігі 10 см-лік топырақ ... ... ... жер ... ... ... шығып, бір айдай өмір сүреді, өте
жылдам қозғалады,и жарыққа қарай жақсы ... ... және ... сағаттарда
сергек тіршілік етіп, күндіз көбінесе топырақ кесектері мен сабанның және
басқа заттардың ... ... ... ... ... ... ... топыраққа салады. Сондықтан олар борпылдақ топырақты жерлерді, парға
себілген егінді, жыртылып ... егін ... ... ... және отамалы даұылдар егісін ұнатады.
Қоңыздардың барлығы бірдей бір ... ... ... ... ұзаққа созылады. Сондықтан топырақ арасына жаңа ... ... ... тамыздың аяғына дейін кездестіруге болады.
Бұл түрдің тек ересек қоңыздары ғана өсімдікті зақымдайды. Олар ... ... тары ... қоректенеді. Әсіресе олар дестеде жатқан тарыны
қатты зақымдайды. Олар тек қана тары ... ... қана ... ... ... өрмелеп жүріп, дәннің бірқатартын жерге түсіріп ысырап етеді.
Тары ... ... ... басқа пісіп келе жатқан бидай мен қара бидайды
да зақымдайды. Арамшөптерден оның көп ұнататына мысық қүйрық.
Астық ... ... (Zabrus morio Goeze). ... Жамбыл
облысының Мерке және Луговой аудандары мен Талдықорған обылысының Панфилов
ауданында дәнді дақылдарға, әсіресе бидайға едәуір зиян келтіреді. ... тары ... ... өте ... ... ... арасында 20 см тереңдікте қыстайды.
Көктем шығысымен олар көбінесе ... ... ... індерінің
ішіне тартып алып, қоректенеді. Зақымданған жапырақтар түте-
-17-
түтесі шығып, біріне – бірі ұйысқан талшықтар шумағы түрінде ... ... ... қара ... ... және басқа дақылдарға қарағанда күздік
бидайды ... ... ... ... ... ... ... қоңыр бас, қой көде, қылтықсыз арпабас және тағы басқаларын
зақымдайды. Қуыршақтануға 12-13 күн ... ... ... ... ... ақ ... ақ сары түске көшеді. Қуыршақтану
процесі май айында жер бесіктің ішінде ... ... 12-14 ... жаңа ... жас ... ... Тары ... сияқты бұл түрдің
де қоңыздары өте жылдам қимылдайды, жарыққа қарай жақсы ұшады.
Жас қоңыздар толысып келе ... ... ... ... ... мен ... да ... қояды. Зақымдалған
масақтар ұйпалақтанып қалады.
Жаздың нағыз ... ... ... ... ... ... ... дейін топырақ арасына еніп, жазғы ... ... ... соңғы тіршілік әрекеттері (қоректенуі, ұрықтанып, өніп-
өсуі) жаздың екінші жартысында басталады. Олар ... ... ... өсімдіктермен қамтамасыз ете алатындай участоктарға
салады. Ондай участоктар: астық дәндері ... ... ... ... ... ... және ... жұмыртқадан 14-20 күнге шығады да суық күзге ... ... ... ... қоңызы жаппай өсіп-өнген жылдары
олардың личинкаларының зақымдануынан егіннің көгі сиреп қалады да, ... ... ... ... ... ... болады.
Басқа дақылдармен алмастырмай бидайды жыл сайын бір жерге өсіре беру,
өнімді жинау кезінде төгіп-шашып ысырап жасау, зябь жыртпау ... оны ... ... ... ... ... ... қоңызының сан мөлшерінің
көбеюіне қолайлы жағдайлар ... ... ... және кіші ... ... (Chaetocnema aridula Gyll., Ch.
Hortensis Geoffr.). Қатты ... ... ... ... ... жататын қоңыздар. Екеуі де Қазақстанның барлық
жерлерінде тегіс таралған. Олар өсімдікке республиканың ... ... және ... ... ... бөлігінің тау етектеріне
орналасқан аудардарында зиян келтіреді.
Жылтыр қола түсті, үстіңгі қанаттары дөңес, артқы сандары жуан ... ... ... алатын қоңыздар. Бұл екі түрді бірінен – ... өте қиян – тек ...... ... ... Үлкен астық
бүргесінің ұзындығы 2,5-3 мм, кіші ... ... ... 1,6-2,3мм.
Қоңыздардың личинкаларының пішіні цилиндр тәрізді, жалпы түстері
бозғылт. Денелерінің ұзындығы 5 мм- ге ... ... ... ... ... құрсақтарының артқы бөлігі хитинді болады.
Қоңыздар егіс далаларында қураған өсімдік қалдықтарының астын, тың
жерлерде ... ... ... ... ... астын және
бұталардың түптерін паналап қыстап ... ... ... ... ... өте ерте – ... ең ... жылы күндерінен бастап –
ақ кіріседі. Алғашқы кезде олар әр ... ... ... ... өсімдіктер
өсетін участоктарды және күздік егістерді мекендейді де, ... ... ... ... негізінен өсімдіктің сәл сола бастаған төменгі
жапырақтарының паренхимасын қырып жейді, сондықтан олар ауыл ... үшін ... ... ... қоректенуден соң қоңыздар жұмыртқалауға кіріседі. Үлкен
астық ... ... ... ... таяу орналасып қурай ... ... ал кіші ... ... ... ... таяу топырақтың
үстіңгі қабатына салады. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... дамып кек жатқан бастапқы жапырақпен қоректенеді. Әдетте личинканың
жетілуі толығымен бір сабақтың ішінде ... ... ... ол бір сабақтан
екінші сабаққа көшіп отыруы да ... ... ... 14 ... 20 ... ... одан соң ... тесіп шығады да, топыраққа еніп, ... Жаңа ... жас ... ... тамыз айларында шығады да
біраз уақыт қоректеніп, одан қысқы ұйқыға кетеді.
Сабақ бүргелерінің өсімдікті ... ... ... ... ... өте ... ... зақымдаған өсімдіктің орталық
жапырағы қурап қалады. Бүргелердің зақымданғанын олардың
-19-
личинкаларының ... ... ... ... ... ... ... жылы және ылғалды болса сабақ бүргелерінің ... ... ... ... ... ... Қазақстанның орманды далалық
алқаптарындағы ... егіс ... ... ... ... ... дейін зақымдайды.
Астықтың жолақ бүргесі (Phyllotreta vittula Redt.). ... ... ... қуаң ... және ... ... аймақтарда көп болады.
Дәнді дақылдардың жаңа шыққан көктерін зақымдайды. Үстіңгі қанаттарында
салалы сары жолақтары бар, ... қара ... өте ұсақ ... ... бүрге-қоңыздар сияқты артқы сандары ... ... ... ... ... ... түсі ақ, ұзындығы 3,5 ... ... Даму ... бір ... ... ... жердің үстіңгі бетіндегі
өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Кейде жердің жарықтарына немесе ... ... ... ... ... кіріп жатады. Жаздың екінші жартысы
жауын-шашынды болып егіс далаларында өсетін астық тұқымдас ... ... бойы ... ... ... ... онда қоңыздар еш қайда кетпей, сол
егін ... ... ... Керісінше құрғақшылық жылдары жаздың
екінші жартысында қоңыздар орман алқаптарына, сай- жараларға, көп ... ... ... ... ұшып ... сонда жете қоректеніп,
қыстап шығады.
Көктем шығысымен қоңыздар тіршілігін қайта бастайды. ... ... ... 7-9º C ... ... ... ... жерлерінің маңайындағы жабайы астық ... ... де, ... ... дәнді дақылдардың егісіне көшеді. Әдетте
қоңыздар егіннің көгі ... ... ... ... ... 6-7 күннен
кейін өте көп қаптап кетеді.
Қоңыздар жұмыртқаларын топырақтың үстіңгі қабатына салады. Личинкалар
әр түрлі өсімдіктің ұсақ ... және ... ... ... ... ... зиян ... мерзімі аяқталған соң олар топырақ арасында жасаған індерінде
қуыршаққа айналады. Қуыршақ фазасы 2 жетіге ... Жаңа ... ... ... ... ... ... аяқтала қоймаған астық
тұқымдас өсімдіктердің жапырақтарымен біраз қоректенеді.
Өсімдіктерді негізінен қыстап шыққан қоңыздар ... ... ... ... ... кеміре қырып, сонымен қоректенеді.
Осының нәтижесінде ... ... ... ... майда тесіктер пайда болады. Көбінесе ол ... ... ... ... ... жұқа үлпек қабығы жауып тұрады.
Астық бүргелері қатты зақымдаған егін сирексіп ... ... өсуі ... және нашар түптенеді. Астық жолақ бүргесінің
зақымдауы өсімдіктің көктеуінен батсап оның ... ... ... кезеңде өте қауіпті болады. Сондықтан бүргелердің зияндылық
дәрежесі астықтың себу ... ... ... құмыты (Stenodiplosis panici Rodd.). Тары құмытының таралуы тары
дақылы және арам шөп – күрмектің таралуымен тығыз байланысты.
Тары ... қос ... ... ... ... ... Денесінің ұзындығы 1-3 мм. Көкірек және құрсақ
бөлімдерінің үстіңгі жақтары қоңырқай, мұртшалары ұзын және ... ... ұзын ... ... ... ... ... қызыл түсті,
денесінің екі жағы бірдей сүйірленген сопақша пішінді ... ... ... түсті, ұзындығы 2 мм шамасындай.
-21-
2.6. Жүгері дақылының аурулары
Қазақстанның егіс далаларында және ... ... ... ... көп кездеседі.
Түйіршік қаракүйе. Оның қоздырғышы – ... Ustilago zeae. ... ... ... ... көп ... өте қауіпті аурулардың
бірі.
Табиғатта қаракүйе ауруларының таралуына қоздырғыш спроралары ... ... ... ... ... ... қабатында қыстап шығады. Бірнеше жылдан кейін қаракүйенің
споралары сол ... ... ... ... ... ... хламидоспорадан пайда болған базидоспоралардың
өсуіне жағдай жасайды. Құстар мен ... ... ... ... ... ... ... Ауру жұққан жерде әуелі түсі бозғылт,
томпақтау дақ пайда болады. Соңынан ол үлкейеді.
Түйіршік әбден жетілген кезде түсі сұрғылттанып, сыртқы ... ... ... ... ... ... ... алынса, олар сол
күйінде пісіп, дұрыс өсе алатын споралар ... ... ... ... ... болған қаракүйенің түйіршіктері төменгі
собықтарда кездесетін және басқа мүшесінде ... ... ... және ... тарайды.
Дақылдың өсіп –жетілуіне керекті жағдайлар қаракүйе түйірлеріне де
қолайлы. Біздің байқауымыз бойынша түйіршік ... бола ... соң ... күн ... оның сыртқа қабыршақтары жырталы бастайды. Пайда болған
түйірлердің споралары желді күндері сау өсімдіктерге ... ... ... зақымдайды. Ауруға төзімсіз Алматинская 236 жүгері сортының собықтары
қамырланып пісу кезінде ... ал ... ... жағдайда жаңа пайда
болған спораның ... ... ... ... сақталған
хламидоспоралардан өсіп шыққан базидиспоралардан зақымданады. Бұл кезде
ауру онша қауіпті емес, өйткені ... ... ... ... ... ... Ешқандай өзгеріс болмағандықтан собық толық пісіп жетіледі.
Әдетте, жүгері егсінің зақымдалуы жазық жерлерде көбірек болатынын
байқалды. Суармалы жерде ... ... ... ... ... өсірілгенге
қарағанда түйіршік қаракүйе ауруына аз ... ... ... ... де көп ... сырт ... мен көлемі әр түрлі болады. Ең ... 10 см ... ... томпақтар дөңгелек шарға ұқсайды, ал
-22-
жапырақтарда кездесетіндері ұзынша келген сопақтау болады.
Түйірлер ... ... ... жай көзге көрінбейтін, өте ... деп ... ... ... ... өсіп ... ... томпақтардың ылғалы кеміп, оның ішіндеші ... ... ... жұқа сұр ... ... томпақ
жарылады да, одан шыққан хламидоспоралар сол ... ... Олар ... ... ... ... ... егіске ауру тарататын орынға ... және ... ... ... ішінен дымқыл түйірлер шығады.
Осы белгілеріне қарап, көпіршік қара күйені жүгерінің шашағын зақымдайтын
тозаңды ... оңай ... ... ... ... ... ... әр уақытта құрғақ және тығыз болады.
Әдетте түйіршікті ... ... ... ... зақымдайды.
Қаракүйе дақылдың жер бетіндегі мүшелерін ғана емес ... ... ... зақымдайды деген болжамдар әдебиеттерде кездесіп қалады.
Біздер өсімдік тамырынан түйіршік қаракүйені еш ... жоқ. ... ... ... жағдайымызда жүгерінің жас
өскіні қаракүйемен ауырған емес. Ауруға шалдыққан дақылдан алынатын өнім
кемиді, оның ... ... осы ... ... жүгерінің басқа
ауруларға төзімділігі күрт төмендейді. Түйіршік қаракүйе зақымдаған жүгері
сабағындағы ... 29% ... ... кететіні анықталды. Мұның өзі жүгері
собықтарының өсіп жетілуін тежеп, көк ... ... ... ... қаракүйенің жұғу мөлшері жыл сайын бірдей болмайды.
Зақымдалу дәрежесі деп ауруға шалдыққан жүгерінің қаракүйе томпағының
саны мен көлемін ... ... ... әр ... ... болуы ауа райының
жағадайына , ... ... ... және ... ... - ... кезеңі ұзақ сорттардың сабағы, жапырағы және шашақтары
ауруға кем ... да, ... ... ... ... ... ... мынадай топқа бөлінеді:
1. Бір томпағы бар дақыл әлсіз зақымдалғанға жатады. ... ... ... сау өсімдікке қарағанда 20 процент кем болады.
2. 2-3 томпағы бары орташа зақымдалғаны. Мұндай өсімдік собығының ... ... ... ... 1,5-2,5 есе кем ... ... 4 томпақ кездессе, онда ол қатты зақымдалғаны. Мұндай
-23-
4. өсімдік ... ... сау ... ... он есе ... болады.
5. Жүгері сабағында және басқа мүшелерінде бес және онан да көп томпақ
болса, онда ауру ... деп ... ... ... ... ... қаракүйе томпағының саны көбейген сайын аурудың
келтіретін зияны да арта ... ... ... ... төзімділігін анықтау үшін аурудың
қоздырғыштары дақылға әр түрлі әдіспен ... ... ... ... бойы ... егілсе ауруға төзімділігін кемітеді.
Ауру қолдан жұқтырылған өсімдіктердің ... ... саны ... ... ... ... қаракүйе
томпағының саны өздігінен ауырған өсімдіктердің собығындағы томпақтармен
шамалас ... ... ... ат ... ... үлкендігіндей.
Собықты жинаған кезде томпақтары жарылмайды. Қолдан ... ... өнім ... ... ең бастысы егіншілік аймақтарына лайықталған
агротехникалық жүйелерді қолдану. Ол ... ... өсіп ... ... жасайды. Егісті агротехникалық жағдайларға сәйкес күту
қажет. Жүгері ... ... жою және ... ... ... ... ... жүргізген жөн, өйткені өсімдік
жарақаттанса, оған қаракүйе және басқа аурулар үйір келеді.
Тұқымды іріктеп, сұрыптау ... ... ... себер алдында
дәрілеу қажет. Алайда себер алдында оны ... ... ... ... ... дұрыс.
-24-
3. Қорытынды
Ауылшаруашылық дақылдары зиянкестерінің түрлері өте көп және алуан
түрлі. Оларға омыртқалы ағзалар ... ... ... ... ... (Зиянды кеміргіштер) жатады. Зиянкестердің
арасында ең көбі насекомдар (1 млн-ға жуық), содан кейінгі кенелер (12-15
мың), ... (10 ... ... ... ... және басқа зиянкестер өсімдіктерді көбінесе қоректенген ... ... ... ... ... ... зақымдайды. Өсімдіктердің
зақымдау типі насекомдардың ауыз аппараттарының құрылысына, даму ... ... ... байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... тектес
өсімдіктердің сабағының ішін ... жол ... ... ... ... бар. Одан басқа зақымдау типтері: генеративті
мүшелерін зақымдау, масақтың толық ... ... ... ... ... ... личинкалармен құрттардың қоректенуі үшін даярлық
жасап ... да ... ... ... ... ... және ... өкілдері, шыртылдақ қара денелі қоңыздардың өкілдері, тақта
мұртты қоңыздардың түрлері, қабыршақ қанаттылары менкеміргіш көбелектердің
өкілдері, қан ... ... ... т.б. ... ... ... зиянкестері.
Олардың ішінде ең зияндылары: бұршақ бітесі, түйнек ... ... ... ... ... жоңышқаның зер қоңызы, жоңышқаның
сүген ... ... ... ... қандаласы, гүл құмыты.
Зиянкес кеміргіштердің негізгі түрлері: кіші саршұнақ, ... ... ... ... ... ... (үй тышқаны) , дала тышқаны,
кәдімгі тоқалтісі, табанды тоқалтіс, дала алақоржыны, соқыртышқан, қамба
егеуқұйрығы, аламан, ... ... сұр ... ... ... ... үшін ... және ... ... ... шарадардың негіздері – арамшөптерді жою, жоғары сапалы
тұқымды себу, ауыспалы егісті ... ... ... ... ... дақылдарының микрофлораның негізгі көзі – топырақ.
Топырақтың өсімдік тамырына жақын жерінде ... ... де ... ... ... ... ... Сондай-ақ, шірік
бациллалар, актиномицеттер, сүт ... ... және ... ... да кездеседі. ... ... ... ... тобы мен түріне тән эпифитті,
паразитті, өсімдікке кездейсоқ түсетін, дән ... егін ... ... кезінде түсетін микроағзалардан тұрады. Кейде микробтар дәннің ... да ... өтіп ... ... ... ... дән мен ... сыртында болады, дамуы үшін
олар органикалық заттарды қажет етеді. Кейбір сапрофиттер ондай ... ... ... оның химиялық ұрамы мен физикалық қасиеттерін ішінара
немесе толығымен ... және ... ... ... ... гөрі ... ... организмдер. Ашытқы колонияларына паста тәрізді консистенция
тән. Сақтау кезінде дән сапасына елеулі бір ... бола ... ... бір жағдайларда қамба иісі деп аталатын иістің ... ... ... ... ... ... мәні жағынан екінші орында
тұратын микроорганизмдер ... ... ... ... олардың
үлесі 1-2%. Қатты қоректі ортада саңырауқұлақтар ... ... ... ... түзеді
Зеңдердің жалпы құрамына саңырауқұлақтың 60-тан астам түрі енеді.
Дәннің сақталуы мен ... әсер ... ... ... ... атаққа ие
болған Aspergillus және ... ... ... ... Бұл сәулелі саңырауқұлақтар,
дән құрамына орақ кезінде топырақ түйірлерімен ... ... ... де ... жиналған дәнде онша көп болмайды. Қолайлы жағдай туған кезде ... ... әкеп ... ... ... ткандерді зақымдап, қабықтарға күйген
секілді дақ және жапырақтарға теңбіл дақ түсіреді, ал егер олар сөл ... ... онда ... ... ... қалады. Астыққа кездейсоқ
түсетініне қарамастан кейбір инфекцияның қоысымша ... көзі ... ... ... дәні мен ... көптеген сапрофитті, әсіресе
зең саңырауқұлақтар ... үшін ең ... орта ... табылады.
Микроағзалар қоршаған ортада қолайлы жағдай болғанда ғана ... ... ал ... қолайсыз болған кезде өліп қалады немесе ... ... Су, ... денесінің 80-96 % мөлшерлі болып келетін
бір ... ... ... үшін аса ... ... ... олардың
тіршілігіне дем береді, ал оның тапшылығында микроағзалар дамуын тоқтатады.
-26-
Күріш бізтұмсығы (Sitophilus oryzae L.) ауа райы жылы ... ... ... өте ... одан ... ... 3,5мм,
денесі күңгірт қоңыр түсті, үстіңгі қанаттарында 4 ... ... ... ... ... ... бар, қоңыздың қанаттары жақсы дамығандықтан
ұша алады, сөйтіп тек ... ғана ... ... де ... ... ... сала ... оңтүстік өңірлерінде ол жылына 4-5, ал кейде ... ... ... ... ... ... ... сайын ұрпақ саны
3-ке дейін кеми береді. Қолайсыз температураға /-5°C/ 4-5 күн ғана шыдайды.
Күріш бізтұмсығының тәуір көретін қорегі – ... ... ... ... ... ... тіршілік ететін өзге де барлық дақыл ... ... ... ... жауы да ... ... ... егістікте тамырынан, үймелерде және қоймаларда
(бидай, арпа, жүгері, қарақұмық, күріш, қара бидай) зақымдайды. ... (27-28 °C) бір ... 25-35 ... ... ... Жылына бірнеше
ұрпақ береді. Төмен температурады өте сезімтал. Оның 10°C-тан төмен түсуі
күйе үшін өте ... ... ... ... Hb) еліміздің оңтүстік аудандарына
және әлемнің өзге де жылы елдеріне тараған. Оны тұқым, ... ... ... деп те айтады. Сыртқы пішіні мен тіршіліг жағынан ... ... ... ... тек оған ... жылу ... және ... де
кішілеу. Денесінің ұзындығы 8 мм ... ... ... ... ... ... сұр ... артқы қанаттары лай сұр. Оңтүстік
аудандарында жылына 4, ... ... 2 ... ... береді.
Жұлдызқұртты сақтауға қойылған өсімдік тектес өнімнің бәрін де зақымдайды.
Астық ... ... ең ... оның ... түбіршігін жейді Өнімді
зақымдау сипатына ... дән ... ... күйесімен шатастырады.
Қанкөбелек жұлдызқұрты өнімді өрмектерімен торлап, жентектейді. ... ұн ... кем ... қоңыр көбелегі. (Hadena basilinea Shiff) егіс зиянкесі, бірақ
дәнмен бірге ... ... ... ... өнімге елеулі нұқсан
келтіреді. Бұл ірі көбелек, денесі түкті, жуан, ... 20мм, ... 42 ... ... ... қанаттары ақшыл сұр түстен қоңырқай, сұрға
дейінгі аралықта, сақина және бүйрек тәрізді ... бар, ... ... ... ... өте ... ... масақ қабыршықтарына
жұмыртқалайды. Жұлдызды құрттар дәнді масақта тұрған кезде-ақ жей ... өте ... ... 200-ге ... ... зақымдайды, негізінен өзі түнде
қоректенеді.
-27-
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Дәнді дақылдардың аурулары» Ж.Жиенбаев ... ... ... ... дақылдарының зиянкестері» А. Тілменбаев Алматы 1971
3. Қ. Аюпов Қ .Жеміс және жидек шаруашылығы.-Алматы:Қайнар, 1993.
4. ... ... ... ... Аринов К.К.., и др.Растениеводство.-Ақмола, 1993.
6. Т.Саудабаев, А.Қадырғалиев, Л. Шаддыбаев. Жармалық дақылдар.-Алматы:
Қайнар, 1985.
7. Сулейменов И. С. Культура ... в ... ... Қ. ... ... ... Жұмағұлов. Агрономия
негіздері.-Астана.2007.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Белок өндірісін арттырудағы дәнді бұршақ дақылдарының алатын орны9 бет
Сұлының тәжтәріздес тат ауруына қарсы төзімділік генетикасы42 бет
Құстардың табиғатта және шаруашылықтағы ролі4 бет
Жидек дақылдарының аурулары7 бет
1)вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.вакцина дайындау принциптері.адьюванттар,иммуномодуляторлар 2)құтырық,аусыл,шмалленберг,блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары21 бет
Адамның гендік аурулары51 бет
Адамның экологияға тәуелді аурулары14 бет
Айқышгүлді егістік, жемдік, көкеніс дақылдарының зиянкестері12 бет
Айқышгүлді егістік,жемдік,көкеніс дақылдарының зиянкестері16 бет
Айқышгүлді егістік,жемдік,көкеніс дақылдарының зиянкестері жайлы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь