Қыналар

Жоспары:
Кіріспе

Негізгі бөлім

I Қыналардың классификациясы
IІ. Қыналардың анатомиялық және морфологиялық құрылысы
ІІІ Көбею ерекшеліктері
ІV Филогенезі
V Табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша (суреттер)
        
        Жоспары:
Кіріспе
Негізгі бөлім
I Қыналардың классификациясы
IІ. Қыналардың анатомиялық және морфологиялық құрылысы
ІІІ Көбею ерекшеліктері
ІV ... ... және адам ... ... ... ... табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз жерлерде өседі.
Тастың үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда ... ... 350 ... Оңтүстік полюске жақын жерден 7 түрі
табылған. ... ... ... өте ... ... ... ... тез кеуіп кетеді де тіршілігі уакытша тоқталады. Қайтадан
қолайлы ... ... ... ... қыналар қалпына келіп, тіршілігін
жалғастырады. Өте салқын ... ... ... ... ... қалың
қабықша қорғап тұрады.
Қыналар пішіндеріне қарай үш топқа бөлінеді.
1. Ағаштың діңіне, тасқа жабысып ... ... ... қына.
Бұлар сары- қызыл, сары, сұр, көгілдір, қоңыр түсті, жұқа қабыршақ тәрізді
болады.
2. ... ағаш ... ... ... ... ... ... —жапырақ тәрізді қыналар.
3. Қарағайлы орманда төсемікте өсетін бұтақталған ақшыл жасыл, ақшыл
түстілері— бұта тәрізді ... ... мен ... ... селбесіп тіршілік
етуінен пайда болады. Саңырауқұлақ жіпшелері балдырларға құрамындағы су
және ... ... ... ... ... фотосинтездің
нәтижесінде түзілген ағзалық заттарымен ... ... бір ... ... ... төсемікпен байланысады. Оның құрамындағы
саңырауқұлақтар тек қынадан ғана табылған. Ал қына ... ... ... өз бетінше тіршілік ететіндері де бар. Қынаның
құрамында ... ... ... ... Балдырлардың
жасушаларындағы хроматофорларында көмірқышқыл газын, суды сіңіріп,
фотосинтездің ... ... ... ... ... ... ... ағзалық заттармен қоректенеді.
Ғалымдар қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар мен балдырларды
қоректік ... ... ... ... саңырауқұлақтардың жіпшелері
ғана пайда болып, спора түзілмеген. Балдырларда көбеюдің барлық ... ... ... ... ... ... бейімделе бастайды деген қорытындыға келген. Қыналар өсімді
жолмен көбейеді. Оның ... ... ... мен саңырауқұлақ
жіпшелерінің бөліктері қынаның ... ... ... ... ... және ... ... түскен бөлшектерінен де қына өсіп
жетіледі.
Қына ... ... ... фотосинтез жүреді. Сондықтан
қыналар тек ... ... ... ... ... ... ... ең қажетті жағдай – оттекке бай таза ... ... өсе ... Сол ... қыналарды сыртқы орта тазалығының
көрсеткіші есебінде пайдалануға болады.
Микобионттың ... ... ... ... төрт ... фиколихенес класы (Рһусоlісһеnеs), қалталы ... ... ... ... ... (Ваsіdіоliсһеnеs),
дейтеролихенес класы (Dеuterolichenes). Осылардың ішінде ең кең ... ... ... 20 ... түрі бар. Қыналарды жіктегенде құрамындағы
саңырауқұлақтар мен балдырлардың ... ... ... ... систематикасы
Микобионттың систематикалық жағдайына қарай қыналарды төрт класқа
бөледі: фиколихенес ... ... ... ... ... базидиальды қыналар класы (Ваsіdіоliсһеnеs),
дейтеролихенес ... ... ... ... ең кең ... ... класы.
Қыналарға 20 000-дай түр жатады. Бұлардың классификациясының ... ... ... ... Сонымен катар кіші топтарға
бөлгенде балдырлар ... ... ... ... ... негізделе отырып жіктеледі.
Құрамындағы саңырауқұлақтарға қарай қыналарды ... ... ... ... деп екі ... ... ...
қыналардың көпшілігі, екіншісіне — тропиктік жақтардағы 10—15 шақты ғана
түрлер жатады. Қалталы ... екі ... ... ... ... ... ) ... ол 42 тұқымдастан тұрады;
2) пиреномицетті (Ругеnоliсһеnеs) ... ... ... ... ... ... және бұталы қыналар жатады. Бұл класс
тармағына 16 тұқымдас ... ... ... ... ... қыналар класына барлық
белгілі қыналардың 90 %-тейі жатады. Олардың басты ерекшелігі- спораларының
қалта ішінде ... ... ... ... ... және гастротеций.
Бұл класс эволюциялық дамуы жағынан ... ... ... ... ... және қарапайым құрылымды сапрофитті тіршілік ететін қалталы
саңырауқұлақтардан шығуы тиіс. ... ... ... жеміс денесінің
құрылымына қарай ... және ... ... екі ... бөлінеді.
Пиренокарпалылар- Pyrenocarpeae класс тармағы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келеді. Басым
көпшілігі қаспақты, сирек жапырақты, бұталы. Қынаны құрайтын фикобионтке
жіптесінді ... ... ... ... ... ... жатады. Пиренокарпалылар клас тармағына аскогеминиальды және
асколокулярлы 70 шақты ... қына ... Олар жер ... ... ... Pyrenocarpales қатарынан, 15 тұқымдастан тұрады. Әрбір
тұқымдас бір-бірінен сырт пішіні фикобионттарына, ... ... ... ... ... ... түрлі пішінді, түссіз, бір клеткалы бір немесе бірнеше көлденең
перделерінің ... ... ... ... битуникатты, сирек
унитуникатты.
Дерматокарпон- Dermatocarpon туысы. Олардың қабаты жапырақ-қабыршақ
пішінді, тасқа резиналары арқылы бекініп жатады. ... ... ... онда 2-8 дейін спорасы болады.
Гимнокарпалылар-Cymnocarpeae класс тармағы. Бұл класс тармағына барлық
жерлерде кездесетін қабықты, жапырақты, бұталы қыналардың 250-дей ... ... ... ... ... гастеротеций. Жемісті денесі
онтогенезінде аскогемениаль типті. Жемісті денесі гимениальді ... ... ... ... ... ... көк-жасыл-
насток балдырлары болады. Класс тармағы жеміс денесінің құрылымына қарай 4
қатарға ... ... ... ... ... және
тармақталған салалы болып келеді. Көпшілігінің қабаты қабықты, құрылысы
күрделі түрлерінде жоғарғы ... ... Бұл ... ... ... дөңгелек пішіндіге және қабықты қынадан жапырақтыға ауысу
түрлері айқын байқалады. Көпшілігінің ... ... ... жататын түрлердің көбісі тропик және субтропик аудандарда таралған.
Графис –Graphis қабаты қабықты, жемісті денесі ұзын ... ... ... сызық пішінді. Түссіз спорасы екі не көп клеткалы.
Артониялықтар-Arthoniales қатары сопақ, дөңгелек, ұзынша, тақ пішінді,
жемісті ... ... және ... ... ... ... әр түрлі, қарапайым, қабықты, гомеомерлі ... ... ... бұталы формаға қарай даму байқалады.
Бұталы түрлеріне рочелла-Rochella жатады. Бұл ... ... ... мұхитының жағалауында өседі, одан лакмус алынады, бұрын бұдан
маталарды бояйтын бояу ... ... ... тармағын апотецийдің пішініне ... ... ... ұзын және ... ... ... деп үш
қатарға бөледі.
Ұзын жемістілер (Graphidinales) ...... ... және тармақталған салалы болып келеді. Көпшілігінің талломы қабықты,
құрылысы күрделі түрлерінде ... ... ... Бұл қатарда сопақ
пішінді апотецийден дөңгелек пішіндіге және ... ... ... ... ... байқалады. Көпшілігінің гонидиясы трентеполиядан
құралады. Бұларға жататын түрлердің көбісі ... және ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл Жерорта
теңізі және Атлант мұхитының жағалауында өседі, одан лакмус алынады, ... ... ... бояу ... ... ... қатарына—барлық жерге таралған,
сыртқы құрылысы алуан түрлі ... ... ... ... ... Апотецийі дөңгелек табақша ... ... ... еніп тұрады. Дөңгелек жемістілер қатарында қабықтыдан бұталы
түрлеріне ... ... Бұл ... 29 ... бар. ... ішіндегі
сегізінің гонидий қабатын көк-жасыл, ... ... ... кұрайды.
Кейінгілерінің кейбіреулерінің апотецийлері — ... ...... Бұл ... ... ... туыстарға
тоқталамыз.
Лецидея (Lecidea) туысының 1500-дей түрлері бар. Бұлардың ... және ... ... тіршілік етеді. Талломы қабықты
(қаспақты) ... ... ... бірі ... ... ... 1100-ден астам қабықты қыналар жатады.
Азияның және Африканың далалары мен шөлдерінде, сондай-ақ ... ... ... ... ... жарайтын, дөңгелек бұдырлы
түйір түрінде топыраққа ... бос ... ... қынасы да (Lecarona
esulenta) осындай ... ... ... (Реltigera) талломы ірі, жапырақты сұр не ... ... Бұл ашық ... көп таралған топырақ қынасы. Пармелия (Рагmelia),
туысында ... түр ... ... ... ... барлық жерлерге
таралған. Цетрарияның (Сеtгагіа) 70-тен астам түрлері бар, олардың да
көпшілігінің ... ... ... ... Солтүстікте, орманда және ... ... ... ... ... ... маңызы ерекше зор. Бұл ... ... ... ... ... құрғақ затында 50 процентке дейін
лихенин деп аталатын углевод ... ол ... ... ... ... ... ... көк түске боялмайды. Лихениннің қоректілігі
картоптың крахмалына қарағанда аздау, дегенмен оны нанға және әр ... ... ... ... Бұл қынаның бүғы шаруашылығында
маңызы ... ... ... ... бас және іш ... дәрі ... ... раrіеtіnа) қорғандарда, ағаштың қабығында сарғыш
қызғылттау жапырақты ... дене ... көп ... Алекторияның
(Аlесtогіа) және уснеяның (Usnea) кейбір түрлері ұзын сұр не қара қоңыр
сақал ... ... ... ... ... ... салбырап тұрады.
Эверния (Еbernia prunastri) — жалпақ жапырақты ағаштарда өсетін бұталы
қына. Бұл ... ... ... ... суын ... ... (Сlаdоnіа) туысына — 300-ден астам түрлер жатады. Бұл
туыстың ... және ... ... ... ... ... екі
түрлі қабат кұрайды. Алғашқы қабаты қабықты, көпшілігінде ұсақ қабыршақты
болып тұрады. ... ол ... ... — тік ... ... өсіп шығады.
Бұлардың кейбір бұталы түрлерін ... ... ... ... ... деп ... Ол қарағайлы ормандарда, сол сияқты тундрада көп
кездеседі және ... ... ... ... өсіп солтүстік
бұғыларының негізгі азығы болып табылады.
Пермелия-Pаrmelia туысына 800-дей түр жатады. Қабаты жапырақты, ... ... ... қатарына жатады. Pragans түрі барлық жерлерде,
әсіресе далалы жартылай шөлейт ... көп ... ... ... жапырақты қына. Бұл қынаны халық медицинасында іш ауруына, ... және т.б. ... дәрі ... ... ... 70-тен астм түрі бар,олардың да көпшілігінің
қабаты жапырақты болып келеді. Қиыр ... , ... және ... ... ... ... ... ерекше зор. Бұл бұтақты қыналар
қатарына жататын « ... ... ... ... 50% -ға ... лихенин
деп аталатын углевод болады, ол қабықтың құрамына кіреді және крахмалдан
айырмасы- йодпен көк ... ... ... қоректілігі картоптың
крахмалына қарағанда азддау, дегенмен оны нанға және әр түрлі суық тағам
дайындауға пайдаланады. Бұл ... бұғы ... ... ... ... тұнбасын бас және іш ауруларына дәрі есебінде пайдаланады.
Базидиальды қыналар- Ваsіdіоliсһеnеs класы. Бұл класқа не бәрі ... ... ... ... ... ... ... Кейінгі уақытта
бұлардың кейбір түрлері-қоңыр жай, тіпті субарктикадан да табылады. ... ... ... ... мен агарикалықтар есептелсе,
фикобионты болып жасыл және көк-жасыл балдырлар ... ... ... қыналардан негізгі айырмашылығы:
1) Жемісті денелері бір жыл ғана өмір сүрсе, қалталы ... ... өмір ... Базидиальды саңырауқұлақтар мен балдырлардың арасындағы ... ... ... формалары құралмайды. Бұл қыналар сырт пішіні
жағынан симбиозға қатысатын саңырауқұлақтарға ұқсас және қарапайым келеді.
Сондықтан бұларды ... қына деп ... ... қалталы қыналарға тән арнаулы қына қышқылдары түзілмейді.
Базидиальды қыналардың ... ... ... ... ... ... ... табылуы олардың симбиоздық қарым- қатынастарының
эволюциялық ... ... және жас ... аңғартады.
IІ. Қыналардың анатомиялық және морфологиялық құрылысы
Қыналар негізінен комплексті симбиотикалық ... ... Олар екі ... - ... жөне ... ... ... өміріне қажетті углеводтарды синтездейді, олар
талломда ... ... ... Ал саңыраукұлақтың гифалары
организмге қажетті суды өз бойына сіңіреді және тұрақтандырады.
Қыналардың ... ... ... ... ... арасында орналасқан жасыл немесе көк-жасыл балдырлардан
тұрады. Талломның екі түрі ... ... және ... ... ... пайда болған және құрылысы қарапайым болып келеді.
Мұндай талломда ... ... ... бір ... ... олар талломның барлық жерінде біркелкі ... ... ... ... мен ... ... орналаспайды.
Талломның бір жеріңде балдырлар басым болса, ... бір ... ... ... ... Талломның балдырлар басым болып
келетін қабатын гонидиалды қабат деп ... ... ... (1867) ... қынадан бөліп алған балдырдың өз
бетімен жеке өсетін балдырдан айырмасы болмайды. ... ... ... ... мен саңырауқүлақтардың
гифаларында) симбиоз түзбей ... ... бола ... ... ... ... қыналар балдырлар
мен саңырауқүлақтар өспейтін жерлерде өсе алады. ... ... ... металдың беттерінде де өсе алады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... діңдерінен кездестіруге борлады.
Әсіресе тундрада олар көптеген территорияны алып ... ... ... ... ... оның ... ... Қыналар ұзақ
уақыттар бойы сусыз өмір сүре ... ... осы ... ... ... фотосинтез процесі) тоқтайды»
Таллом өте жай өседі. Оның түсі сүр, ... көк, ... ... ... ... қара ... келеді. Қыналардың ... ... ... ... ... ... әртүрлі ... және ... ... болады. Жалпы қыналардағы
қышқылдардың саны 230-ға жетеді.
Талломдарының ... ... ... ... үш ... типке бөледі: қаспақты, жапырақты және ... ... ... формалары болады.
Қаспақты қыналардың талломы жартастарда, ағаштардың қабығында,
топырақгың ... ... ... ... қыналардың субстратқа
тығыз бекініп тұратындығы сонша, оларды ... ... ... ... ... ... ... жапырақ тақгасы
секілді болып келеді. Олар топыраққа немесе ағаштың діңіне ризиналары
арқылы ... ... Ал ... ... ... гифалардан
түрады.
Бұталы қыналардың талломы биіктігі 12-15см ... ... бұта ... болады.
Қыналардың анотомиялық құрылысы яғни ішкі ... ... ... ... ... ... және гетеромерлі деп
екіге бөледі. Гомеомерлі құрылысты талломы бар ... ... ... ... ... мен ... ... біркелкі
таралған. Бұлар көбінесе балдырлар бөліп ... ... ... ... ... тез сынғыш, қабыршақ, жапырақ немесе белгілі бір
пішіні жоқ жастықша ... ... Егер суға ... тез ... ... ... ... Мысал ретінде, түсі ... ... ... жартастарда өсетін коллеманы (Соllemа)
алуға болады. Оны көлденең ... ... ... өн ... ... ностоктың ... ... ... ... ... ... көреміз. Лептогиум қынасында анатомиялық
құрылысының ... ... ... ... ... ... және ... қабаты болады, ол саңырауқұлақ гифаларының
тығыз өрімденуінен құралады және төменгі ... ... ... атқаратын ризиналар кетеді. Ортаңғы бөлімі коллемаға ұқсас,
онда саңырауқұлақ гифалары мен балдыр ... ... ... ... бар ... ... ... күрделі
келеді. Оның көлденең кесіндісін ... ... ... ... ... Мысалы, жапырақты қынаның
үстіңгі бетінде саңырауқұлак ... өз ара ... ... ... деп ... ... болады . Плектенхиманың
(жалған паренхима) ... ... бос ... ... ... жатады, олардың ... ... ... ... ... ... ауаға толы
кеңістіктері бар ... ... ... ... ... ... қабат ... ... ... ... ... ... қабаттан
шығатын ризиналар арқылы субстратқа бекініп тұрады.
Қаспақты қыналардың ... ... ... сондықтан олар
субстратқа гифаларының ... жағы ... ... ... (сәулелі) құрылысты бұталы
қыналардың шеттерінде қабығы, оның ... ... ... ... ... ... ... болады.
IІI Көбею ерекшеліктері
Қыналар әр түрлі жолмен көбейеді. Олардағы балдыр клеткалары ... ... ... қозғалмайтын автоспоралар түзу арқылы көбейеді.
Қыналардан ... ... ... ... ата ... бар, бірақ
кейін жойылып кеткен зооспора құруға қабілеттілігі,
кейде ... ... ... ... жаңадан қайталайтындығы
байқалады.
Қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар өздеріне сай ... ... ... ... қына ... еніп ... және оны қара ... томпиып жатуынан ғана айырады. Апотецийі қына ... ... ... ... не ... ... ... Апотецийлер
лецидеиналы және леканориналы болып екіге ... Бұл ... ... және ... ... ... атына байланысты
қойылған. Сонымен қатар ... ... ... ... ... де
болады.
Лецидеиналы апотеций саңырауқұлақ гифаларынан құралған және ол ... ... ... ... апотецийдің гименальды қабатының
астында және дөңгелек шеттерінде балдыр ... ... ... ... ... ... ... балдырдың болуы гимений
кабатының қоректік заттармен жақсы қамтамасыз етілуіне әсерін тигізеді. ... ... ... ... бір ... ... ... қалталы
спора түзуші орган пайда ... ... ... процесі байқалады. Ол
уақытта аскоген қынадан аздап ... ... ... ... ... ... — бір клеткалы спора, кейде оны ... деп ... Олар ... ... ... ... ... Қыналардың көбінде нағыз жыныс процесі редукцияланған, яғни
қысқарған, бірақ дикарион ядролары және ... ... ... әр ... ... ... қалталардан атылған (төгілген) аскоспоралар
колайлы жағдайларда ... ... ... егер ол ... сол ... сай балдыр клеткасы болса, ... оны ... ... біртіндеп қынаның жана қабатына айналады.
Қыналар қабаттардың үзіліп түсуі, сонымен қатар соредий және ... ... ... ... ... ... ... көбейеді. Соредий
арқылы көбею жапырақты қыналарда және ... ... жиі ... ... ... ... Балдырдың бірнеше клеткаларын
саңырауқұлақ гифалары жан-жағынан ... одан ... деп ... шумақтар құралады . Ол қабықтық ... ... ... ... жел мен су арқылы таралады. Қолайлы ... ... ... ... ... жаңа ... айналады. Изидий арқылы
көбею, соредийге қарағанда, өте ... ... ... ... жоғарғы
қабаттарынан саңырауқұлақ гифалары мен балдыр клеткалары бар қоңыр түсті
өсінділер пайда болады. Осы ... ... жаңа ... ... және ... арқылы көбейетін қыналарда ... ... ... ... ... Қыналардың соредий және изидий ... ... ... нәтижесінде кейін пайда болған.
XIX ғасырдың 60-жылдары неміс ... С. ... ... онтогенездік дамуын зерттеу арқылы, олардың балдырлар мен
саңырауқұлақтардан ... ... ... ... ... оны ... ... мойындамады. Кейіннен көптеген тәжірибелердің нәтижесінде
Швенденердің айтқанының дұрыс ... ... көзі ... ... және ... ... ... нәтижесінде, оның
гонидийі балдырларға, ал түссіз элементтері саңырауқұлақтардың гифаларына
және оның ... ... ... ... тән ... спора
түзетін органдарына үқсас ... ... ... ... ... мен ... таза культураларын өсірді.
Қына организмінде балдырлар мен саңырауқұлактардың селбесіп тіршілік етуі
ондағы балдырдың құрылысына аз әсер ... Сол ... ... құрамындағы
балдырлар өз беттерімен тіршілік етулеріне ... аз ... ... бұл. ... ... болғанымен жаңа тіршілік жағдайына
бейімделгендігі сонша, табиғи жағдайда балдырсыз өз беттерінше дұрыс ... ... мен ... кыналардағы өз ара қарым-
қатынасын жиі мутуалистикалық селбесу деп атайды. Бұл қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... ... балдырлар саңырауқұлақтар арқылы минералдық тұздармен, ... ... (М. М. ... 1938; Н. С. ... 1966; Н. ... 1960).
Табиғаттағы барлық организмдер бір-бірімен бәсекелес болған жағдайда,
мұндай үйлесімді қарым-қатынастың ... өте ... ... ... ... ... қыналарда саңырауқұлақ гифалары
балдырлардың тіршілігіне зиян ... яғни оның ... ... ... не ... жататын гаусториялар түзетіні байқалады. Сондықтан
қыналардағы қарым-қатынасты жеңіл ... ... ... деп
атайды.
Кыналар суды жаңбыр жауғанда және ауадағы судың буын бүкіл денесіне
сіңіреді. Ол су гифалардың ... ... және ... ... ... Көмір қышқыл газын ауадан ... Ал ... және ... емес ... ... су ерітінділерінен
барлық денесімен қабылдайды. Қына ауадағы шаңмен де қоректенеді. Қоректену
процесінде қабықты немесе ... ... ... одан ... ауадағы шаңның маңызы арта түседі. Субстрат — қына үшін ... орны ғана ... ... Барлық қоректік затты қыналар ауадан,
ондағы ылғал мен ... ... ... — күй ... ол өте баяу ... көпшілік жағдайларда олардың мөлшері бірнеше
сантиметрден артпайды, тек кейбір түрлерінің ғана ұзындығы ... ... ... ету ұзақтығы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Олар
жақсы өскен жылы 1—35 миллиметрге дейін өседі. Олай ... ... ... ... 10—20 жыл ... ... ... келеді.
Қыналарды субстратқа қатысына қарай эволюциялық үш топқа: ... және ... ... деп ... ... Олар ағаш ... ... қарағанда, солтүстік жағында көбірек, таудың ... ... көп ... ... толық кеуіп қалғанда да тіршілігін
сақтауға қабілетті, олар алғашқы жаңбыр ... ... өсе ... таза ... ... ... сондықтан көбінесе ауасы онша ... ... ... ... өте ... кездеседі. Қыналардың басты бір
ерекшелігі — басқа ешбір жерде кездеспейтін қына ... ... ... ащы және қышқыл реакция береді. Қына қышқылы ... ... дән, ... және ... ... ... оның ішінде жиналады,
көпшіліктерінің түсі — қыналардың түстеріндей. Қына қышқылы күйдіргіш
сілтілермен және ... ... ... ... береді. Бұл қышқылдың
қыналарда болу-болмауына қарап, оларды белгілі систематикалық ... ... ... ... ... ... Олар ... атқаруы мүмкін. Қыналар тау ... ... ... ... болады. Қыналардан шығатын қышқылдар тек ізбес
қосындыларын ғана ерітіп ... ... ... де ... ал одан
пайда болған бұдырлар мен жарықтарға шаң-тозаң жиналады. Мұндай ... ... ... одан ... ... ... ... өседі.
IV Филогенезі
Қыналардың филогенезіне тоқталатын болсақ. Қыналардың шығу тегі ... Әр ... ... ... ... жататын түрлері әр түрлі балдырлармен жанасудың нәтижесінде, ұзақ
уақыт бойы бір-бірімен селбесіп ... ... өз ... және ... ... бар жаңа ... айналған
және бұлар филогенетикалық дамудың жаңа ... ... ... ... ... ... және ... бағытына қарай жүрген. ... ... одан ... ... ... ... ... ауадағы көмір қышқыл газын
ассимиляциялайтын бетінің ұлғаюына, субстратқа тәуелділігі кемігені және
атмосфералық қоректенуге ... ... ... Соредий, изидий және
леканориналы апотецийлер арқылы көбею — ... ... ... ... ... ... табылған қыналар өте аз. Олардың қалдықтары бор
және кайнозой қабаттарынан белгілі.
Қыналарды ... ... бір ... ... ... Ол гректің лейхен — қына, логос — ілім деген сөзінен ... және ... ... ... ... ... таза
түсіндірмелі және классификациялық бағыт үстем болды. Қына туралы ... ... ... ... XVI ... ... ... дәрілік өсімдіктермен бірге «ағашты мүктер» деп атап, ... ... ... ... сипаттап жазып, оларды папоротниктер
және мүктермен біріктірді. К. Л и н н е й ... ... ... ... балдырлар тобына жатқызды. Қыналар (Lichen) деп атауды
алғаш рет ... ... Бүл ... топтарын Вейс (1835), П. Ф.
Горянинов (1841)г И. О. Шиховскийлар (1853) ... деп ... ... ... деп ... А. Н. ... (1860) ұсынған.
Лихенология ғылымының негізін салушы швед ... ... Ол ... рет кыналардың құрылысын зерттеп, оның морфологиялық
терминологиясын жасады және ... ... жеке тобы ... Ол ... ... ... белгілерді
алды. XIX ғасырдың бірінші жартысына дейін қыналарды бір тұтас ... ... ... ... келді.
XIX ғасырдың екінші жартысында неміс ботанигі Швендер (1867—1873)
кыналардың онтогенезін және ... ... ... ... оның екі
организмнен тұратын табиғатын тапты. Ол қынаның гонидийінің табиғатта бос
тіршілік ететін балдыр клеткаларына ... ... және оның ... ... ... ... 1867 жылы ... А. С. Фаминцин мен И. В. Б а р а н е ц к и й ... ... ... гонидийінің суда саңырауқұлақ гифалары шірігеннен
кейін де ... ... ете ... ... және ... ... көбейе алатынын ашты. Екіншіден, қоректік орталарда жасыл
клеткаларын алып ... ... ... жеке өсіріп шығаруға
болатынын дәлелдеді.
Орыс лихенологтары XX ғасырға дейін ... ... ... ... Кейінірек қыналардың систематикасы және экологиясы
туралы еңбектер шыға ... А. А. Е л е н к и н н і ң ... ... ... ... шықты. Еленкин бұл еңбегінде
Россияда көп таралған екі жүзден артық кыналарды сипаттап жазды. ... орыс ... ... қабаттарындағы балдырлар ... өз ара ... ... көңіл бөлді.
Совет зерттеушілері СССР-дің Азиялық және Европалық бөлігінің қыналар
флорасын зерттеу жұмыстарында олардың ... және ... ... назар
аударды. Сонымен қатар қыналардың таралу заңдылықтарын және оның тұқым
қуалау қасиеттерін ... ... ... ... В. П. С а в и ч ... жағдайында өсетін су астындағы қыналарды зерттеді. Сөйтіп,
қыналардың физиологиясын және оның ... ... ... жүмыстары кең
көлемде жүргізіле бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде қыналардың
ішінде ... ... ... бояу және ... ... ... түрлерінің бар екені анықталды. 1938 жылы М. М.
Голлербах пен ... ... их ... и ... — деген еңбектерінде олардың практикалық мәніне ерекше
токталды.
Қыналарды ... ... XX ... ... ... антибиотиктер бөліп алу мақсатында жүрді.
Италиян зерттеушісі Чанджа-Самбо 1923 жылы қабықты қынаның құрамынан
үшінші селбесетін ... ... ... бактерияларды тапты. Мұны
1936 жылы совет ғалымдары П. А. ... Р. ... және Л. ... түрлі топтарға жататын қыналардан ... ... ... Н. ... және ... ... авторлар қыналарда азотты фиксациялайтын
бактериялардың бар екендігін дәлелдей алмады. ... ... ... селбесуі бар деп айту әзірге ерте.
Сонғы жылдары А. Л. Курсанов пен Н. Н. Дьячков ... ... және ... ... сіркесін және оның глюкоза алу ... ... ... ... ... ... көп таралған.
В. П. Савич және А. А. ... ... к ... ... ... СССР» (1950) деген еңбегінде Қазақстан ... ... ... ... ... анықтайды.
Қазақстан территориясында кездесетін қыналарды зерттеу ... ... ғана ... ... Оңтүстік және Шығыс
облыстарында ... ... ... ... Н. П. ... ... және ... Қазақстандағы кыналарды Е. Н. Андреев зерттеп
жүр. Ол жиырма алты ... ... 114 ... ... ... ... Қазір
қынаның Қазақстан жерінде кездесетін 60 туысқа ... ... ... ... ... ... балдырлар мен кыналарды және саңырауқұлақтарды
пайдалану мақсатында үлкен жұмыстар жүргізілуде.
V ... және адам ... ... табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы өте ... ... ... ... ... басқа өсімдіктер өсе алмайтын
жартастарды тіршілік етіп, онда шаң-тозаңның жиналуына және ... ... ... бірігіп, қарашіріктердің құралуына
көмектеседі. Мұндай жерлерге мүктер және ... ... ... ... ... Сөйтіп қыналар өсімдіктердің таралуында алғашқы болып жағдай
жасайды, сондықтан оны «өсімдіктердің пионері» деп атайды. ... ... ... ... ... өсетін бұғы
«мүгі» мен «исландия мүгі» жатады. Бүлар — бұғы ... ... ... ... басқа шөптер болмаған жағдайларда қыналарды
қой, сиыр малдары да жейді.
«Исландия мүгінің» ... ... ... көп ... ... ... манна қынасы деген атпен кейбір ... ... ... ... бұл ... және ... ... спирт
өндірісіне пайдалануға да мүмкіндік тууы ғажап емес.
Жапонияда жартастарда өсетін ... ... ... ... ... пайдаланады. «Исландия мүгінің» Реltіgега саnіnа, Lаbагіа
рulmonaria, Хаnthoria ... т. б. ... ... ... іш, ... безгек ауруларына қарсы дәрі есебінде ... ... ... көп ... ... ... ... ргиnastri» парфюмерия
өндірісінде қолданады. Египетте оны нанға ... дәм беру ... ... ... ... R. ... R. ... кейбіреулерінен лакмус бояуын алады. ... ... ... ... ... сuсullata қынасында С витамині
көп. Ал, летарияны (Lеtагіа vulpina) солтүстік ... ... үшін ... ... ... жақтары шамалы. Тек ағашта
өсетін қыналар ағашқа зиян ... ... ... ... ... ... ағаштарға бордосс сұйығын бүріксе, қыналар
солып қалады.
Қыналардың топырақта қоректенуі нашар ... ... ... ... бетіне алғаш "қоныстанатын" да осы қыналар. Солар өсіп түрған
жеріне қына қышқылын бөліп, тасты ... ... ... сол ... ... болады. Оған басқа өсімдіктер орнығады да, ... ... ... ... маңызы өте зор. Бүғы қынасы
деп аталатын қынаның бірнеше түрі тундра, тайгада қыс кезінде бүғылардың
негізгі ... ... ... емдік қасиеті де бар. Ағаштың діңдерінде өсетін жер- қынаны
қайнатып, дизентерия ауруын ... ... ... ... ... ... ... дәрілер жасалынады. Қынадан қант, спирт, бояу,
лакмус алынады. ... ... ... тәтті тағамдар өнеркәсібінде
қолданады.
Құрамындагы ... ... ... фотосинтез жүретін
болгандықтан, қыналар тек жарық жерде өседі, қараңгыда денесі ыдырап өседі.
Қыналарга ең қажетті жагдай - ... бай таза ауа. ... лас ... ... Сондықтан қыналарды сыртқы орта тазалыгының көрсеткіші
есебінде пайдалануга болады.
Қыналар өсіп түрган жеріне қына ... ... ... ... ... Біртіндеп оз қалдықтары шіріп, сол жерде топырақ пайда болады.
Оған басқа өсімдіктер қоныстанады да, жан-жануарлардың ... ... ... бір ...... ешбір жерде кездеспейтін қына
қышқылын түзуінде. Оның дәмі ащы және қышқыл реакция береді. Қына ... ... ... дән, ... және ... ... кейде оның
ішінде жиналады, көпшіліктерінің түсі — ... ... ... ... ... және ... қызыл түсті реакция береді.
Бұл ... ... ... қарап, оларды ... ... ... ... ... ... ... Олар қорғаныс қызметін атқаруы мүмкін. Қыналар тау жыныстарын
мекендеп, ... ... ... ... ... ... тек ізбес қосындыларын ғана ерітіп қоймайды, тіпті кремнеземді де
ерітеді, ал одан пайда болған бұдырлар мен жарықтарға ... ... ... ... ... ... одан кейін бара-бара
жоғарғы сатыдағы өсімдіктер өседі.
Қорытынды
Қорытындылай келе, қына- комплексті ... ... ... Олар екі ... - ... жөне саңырауқұлақтан тұрады.
Балдырдар организмнің оміріне қажетті углеводтарды ... ... ... ... ... Ал ... гифалары
организмге қажетті суды өз бойына сіңіреді және тұрақтандырады. Қыналар
табиғатта басқа өсімдіктерге ... ... ... ... ... шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік етеді.
Антарктида-дан 350 түрі, ... ... ... ... 7 түрі
табылған. Қыналардың 20 000-дай түрі бар. Қыналарды жіктегенде ... мен ... ... ... Талломдарының
формасына қарай қыналарды негізінен үш түрлі морфологиялық ... ... ... және ... — күй ... ... ол өте баяу ... көпшілік
жағдайларда олардың мөлшері бірнеше сантиметрден ... тек ... ғана ... ... метрге жетеді. Тіршілік ету ... ... ... ... Олар ... өскен жылы 1—35
миллиметрге дейін өседі. Олай болса бұғылар ... ... ... ... ... барып қалпына келеді.
Қыналар вегетативтік көбейеді, ол кезде денесінің ішінде көптеген
бөлшектер пайда болады, олар қынаның қабығын жарып, сыртқа ... ... қына өсіп ... ... сынып түскен бөлшектерінен де
қына өсіп жетіледі. ... ... ... ... сияқты
аскокарп (жемістік дене) пайда болады. Оның ішінде жыныс клеткаларының
қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі. ... ... үш рет ... ... ал ... ... қалта (аско) пайда болады. Аскоспоралар
шашылып, қолайлы ... ... ... ... да, өз ... тән балдырлармен кездескенде
ғана қынаға айналады.
Қыналардың шығу тегі — ... Әр ... ... ... топтарына жататын түрлері әр түрлі балдырлармен
жанасудың нәтижесінде, ұзақ уақыт бойы ... ... ... өз ... морфологиялық және физиологиялық қасиеттері бар
жаңа организмге айналған және ... ... ... ... ... табиғаттағы маңызы ерекше, кыналар басқа өсімдіктер өсе
алмайтын жартастарды ... ... онда ... ... және
басқа төменгі сатыдағы өсімдіктермен бірігіп, қарашіріктердің құралуына
көмектеседі. Қыналардың емдік қасиеті де бар. Ағаштың ... ... ... ... ... ... емдеуге пайдаланады. Сонымен бірге
асқазан, тыныс жолдары ауруларына дәрілер жасалынады. Қынадан ... ... ... ... ... кейбір түрлерін тәтті тағамдар өнеркәсібінде
қолданады. Қыналарды төрт класқа ... ... ... ... ... ... ... базидиальды
қыналар класы (Ваsіdіоliсһеnеs), дейтеролихенес класы (Dеuterolichenes).
Қыналарды зерттейтін ботаниканың бір ... ... ... Ол ... ...... ... — ілім деген сөзінен шыққан. Қазір
қынаның Қазақстан жерінде кездесетін 60 ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1) О.Абдрахманов «Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы» А,1972
2) Ә.Ә. Әметов «Ботаника» А,2000
3) Әлімқұлова, Тәркенова «Қызықты ботаника» ... ... ... ... ... «Биология» А,2003 Оқулық
5) М.Қ. Смағұлов «Биология» А,2005
6) В.Г. Хржановский, С.Ф. Пономаренко «Ботаника» М, 1982
7) Е. ... К. ... К. ... С. ... ... А, ... П.М. Жуковский «Ботаника» М,1964
Қосымша(суреттер)
Бұта тәрізді
1
Қыналардың саналуандығы: 1 -иісқына; 2 - ... 3 - ... ... 4 ... 5 - ... 6 ... 7 - құрттәрізді қына; 8 - кладония; 9
– дәрілік қына
Гомеомерлі қына талломының ... қына ... ... ... ... 2 ... ... 3 - өзектік қабат,
4-төменгі қабықтық ... 5 - ... ... ... стадиясы, 2-дамыңқыраған стадиясы, сп-саңырауқұлақ спорасы, в-
балдыр клеткасы, г-гифалар.
Қыналардың вегетативтік көбеюі:
1-соредий қабатының кесіндісі, 2 — жеке ... 3 — ... ... және 4 — ... даму сатылары.
1
Қынаның анатомиялық құрылысы:
1- балдыр жасушалары, 2- саңырауқұлақ жіпшумағы

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыналар – төменгі сатыдағы ерекше құрылысты организмдер тобы10 бет
Қыналардың көбеюі. Қазақстанда таралуы, экологиясы28 бет
Катонқарағай ауданы2 бет
Тірі ағзалардың өзара теріс және оң қарым – қатынас9 бет
Топырақ түзілу факторлары және жағдайлары12 бет
Төменгi сатыдығы өсiмдiктер16 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Өсімдіктердің мерзімді дамуы және фитоценоздың ерекшеліктері7 бет
Алтын адам10 бет
Аналық жыныс органдары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь