Шортанбай Қанайұлы

Шортанбай Түркістан жерінде Қаратауды жайлаған шаруа Қанайдың отбасында дүниеге келген. Жас шағынан мұсылманша оқып замандастары қатарлы білім алмаған. Бұрыннан қазақ халқының қасиетті астанасы есепті Түркістан қаласы, оның сол тұстағы шар тарапқа жайылған даңқы жас талапқа әсерсіз болмаған.
Қиялына қанат бітіріп, өнер.білім биігіне талпыған алғашқы тәлім.тәрбие ұясындай ізгі әсер еткен, парасатты ақыл иелеріне жақын жүріп, жақсылар қатарына ерте ілескен. Көзі ашық, сауатты, білімге құштар жасқа үлгі.өнер боларлық ойлы орта, тәлімге . ұстаздар да кезіксе керек.ті.
Көкірегі ояу, көркемдікке әуес сезімтал жас естіген есті сөздерін құлағына құйып, көрген ғажайыптарың ойына орнықтырып, шама.шарқынша ақылға салып, санамен салмақтайды.
Жас талап тұстастарының бірі аллатағала әмірімен, діни түсіністіктермен баланыстырса, екіншісі Яссауи қалдырған парасат сөздерін тақпақтап, ауызға.өсиетке негізделген "Диуани Хикметтен" үзінділер келтіріп, көкеге ой салар сырлы сөзжинағын ауызға алар еді. Жалғыз ғана емес, одан бергі Түркістандық өнерпаздар.
Мұсылмандық жолындағы оқудың нәтижесі оның қолын ишандық дәрежеге жеткізді. Бұл жолда қызмет атқару үшін Түркістаннан Арқаға, Қарақаралыға қарасты Бесата жайлаған Жамантай төренің мекеніне қоныс аударуға тура келеді.
Одан кейін Аюлы.Ақсу бойын қоныстанған Жанғұтты бидің қарамағанан шағын мешіт салдырып, медресе ашады. Өле.өлгенше осы биді төңіректеп, өмір кешеді. Ер жетіп, еркінше еңбек етуге бел буған талабы зор, талғамы қалыптасқан Шортанбай жаңа ортаға, өзге өлке жағдайына кезігеді.
Жігіт жасындағы Шортанбай мешіт ашы, діни жұмысатқара бастағанмен, оған мүлде беріле алмайды. Тіршіліктің талабы, өмірдің рухани
азығы, дүниенің қызығы оны тәубасынан жаңылдырады. Қызойнақ пен Алтыбақан кештеріне бірден барып, жастарға араласып кеткісі.ақ келеді. Амалын тапса, екеуін де қолданып, өзі де елден шеттемей, жастарға да, үлкендерге де үйір боп, солардың ортасында өмір сүру, мүмкін болғанынша сезімге бой алдырмай, ақыл мен парасатқа жүгіну қажет. Осылайша ой түйген Шортанбай өзін еркін ұстайды.
Жастық шақтың қызығы оны ойын.сауыққы жетелейді. Елдегі әр қилы дәстүрлі той, жиын, келін түсіру, қыз ұзату салттарына байланысты думандарға еліктемеу мүмкін емес.
Ел толған төкше ақындардың айтыстары, жыршы.жыраулардың тамаша толғау, жырлары өнерге әуес, сөзге жүйрік, тілге шешен Шортанбайдың жанына жағады. Біраздан кейін өзін.өзі билей алмай, бойын кернеген ақындық өнердің аузын қалай ашып жібергенін өзі де сезбей қалады.
Енді ел.жұрт Шортанбайды ишан деуден көрі төкпе ақын деп атап кетеді.
Міне, ғажап! Қазақтың бір өлкесі бір Шортанбайды тақуа ишан етіп тәрбиелесе, екінші өлкесі оны тамаша ақын етіп шығарды. Асылы, адамды .
        
        ШОРТАНБАЙ ҚАНАЙҰЛЫ (1818-1881)
Шортанбай Түркістан жерінде Қаратауды жайлаған шаруа Қанайдың отбасында
дүниеге келген. Жас шағынан мұсылманша оқып замандастары қатарлы білім
алмаған. Бұрыннан қазақ ... ... ... ... ... қаласы,
оның сол тұстағы шар тарапқа жайылған даңқы жас талапқа әсерсіз болмаған.
Қиялына қанат бітіріп, өнер-білім биігіне ... ... ... ізгі әсер ... ... ақыл ... жақын жүріп, жақсылар
қатарына ерте ілескен. Көзі ашық, сауатты, білімге құштар жасқа үлгі-өнер
боларлық ойлы орта, тәлімге - ... да ... ... ояу, ... әуес ... жас ... есті ... құлағына
құйып, көрген ғажайыптарың ойына орнықтырып, шама-шарқынша ақылға салып,
санамен ... ... ... бірі ... әмірімен, діни түсіністіктермен
баланыстырса, екіншісі Яссауи қалдырған парасат сөздерін тақпақтап, ауызға-
өсиетке негізделген "Диуани ... ... ... ... ой ... ... ... алар еді. Жалғыз ғана емес, одан бергі Түркістандық
өнерпаздар.
Мұсылмандық жолындағы оқудың нәтижесі оның қолын ишандық дәрежеге жеткізді.
Бұл жолда қызмет ... үшін ... ... ... ... жайлаған Жамантай төренің мекеніне қоныс аударуға тура келеді.
Одан ... ... ... қоныстанған Жанғұтты бидің қарамағанан шағын
мешіт салдырып, медресе ашады. ... осы биді ... ... Ер ... ... еңбек етуге бел буған талабы зор, талғамы
қалыптасқан Шортанбай жаңа ортаға, өзге өлке ... ... ... ... ... ашы, діни ... бастағанмен, оған
мүлде беріле алмайды. Тіршіліктің талабы, өмірдің ... ... ... оны тәубасынан жаңылдырады. Қызойнақ пен Алтыбақан
кештеріне бірден барып, жастарға араласып кеткісі-ақ келеді. ... ... де ... өзі де елден шеттемей, жастарға да, үлкендерге де үйір
боп, солардың ортасында өмір сүру, мүмкін болғанынша сезімге бой алдырмай,
ақыл мен ... ... ... ... ой түйген Шортанбай өзін еркін
ұстайды.
Жастық шақтың қызығы оны ойын-сауыққы жетелейді. Елдегі әр қилы ... ... ... ... қыз ұзату салттарына байланысты думандарға
еліктемеу мүмкін емес.
Ел толған төкше ... ... ... тамаша толғау,
жырлары өнерге әуес, сөзге жүйрік, тілге шешен Шортанбайдың жанына жағады.
Біраздан кейін өзін-өзі билей алмай, бойын кернеген ақындық ... ... ашып ... өзі де ... ... ... Шортанбайды ишан деуден көрі төкпе ақын деп атап ... ... ... бір өлкесі бір Шортанбайды тақуа ишан етіп
тәрбиелесе, ... ... оны ... ақын етіп ... ... адамды –
жасаған ортасы тәрбиелейді, - дейтін қағида дұрыс. Оған Шортанбайдың өсу,
жетілу жолы бірден-бір куә.
Еліне ақын боп танылған Шортанбайдың ... ... ... болсақ, онда да
өзіндік сыр жоқ емес. Қазақта, ... не көп ... ақын көп деп ... еді. Бұл ... екі ... бар. ... ... ең алдымен,
халықтың талантқа бай екенін көрсетеді.
Екіншіден не нәрсе көп болса, онда құнсыздық та орын ... ... ақын ... ... жақындар да көбейер еді. Кез келген ұйқас сөз өлең емес,
өлең ол Абайша айтқанда, "сөз ... ... ... сөздің патшасы".
Ал оны жасаушы "Ер данасы" - шын мәніндегі ақын. Ойын-сауықта екінің бірі
елдің алты аузын айта алады. ... ол ... ақын ба, жоқ, ол ... бір ғана.
Нағыз ақын өзінің ішкі жан сезім дүниесін нәзік те, ... ... Ішкі ... ... ... ... ... Бұл – жеке
адамдар өміріне, сезіміне байланысты лирикалық туындылар. Сол адамдар
сезімін әсем табиғат құбылыстарымен де ... жыр ... ... ... ... Тылсым табиғатты қыз-бозбала ғашықтығымен
ұштастырса, тамаша сурет туындайды. Осылайша лирикалық нәзік те ... ... ... ... - өз ... ... ... ақылғой шешен жырауы. Өзі өмір
кешкен замана шындығын барлық көрінісімен айқын да дәл бейнелеп, ... зор ... ... ... ... ХІХ ... ... айнасы, әсіресе, кедей – кеншік, момын шаруаларының тұрмыс
тіршілігінің шынайы куәгері. Жан-жақты ... ... ... боп жатқан
туған елінің ауыр тағдырын тайға таңба басқандай бейнелей ... ... ... ... ... ... ширегінде кейбір жинақтарда
баспа бетін көре бастады. 18882 жылдардан бастап, өлең, толғаулары
жинақталып, бөлек кітап көлемінде жарық көреді. Көрсетілген ... "Тар ... ... ... ... ... атқаны", "Атамыз Адам
пайғамбар", "Өсиет – насихат сөздер", "Айттым сәлем", "Асан қожаға" т.б.
енген.
Шортанбай ... ...... ... халық тұрмысы, ел
өмірі, жер, қоныс қысымы, отаршылар мен жергілікті әкімдердің озбырлығы,
жаңа қарым-қатынастан туындаған тонаудың жаңа түрлері, сатқын ел
билеушілер, бұзақы топта, ... ... жаңа ... ... байлар, алыпсатарлар, саудагерлер
екенін ақын айқын суреттейді. Оларды нағыз ел ... ... ... ... ... ... ... деп бейнелейді. Ақшаға байланысты
елдегіқайғы қасіреттің де шынайы суреті жасалады.
Арам арсыз жан шықты,
Қайыры жоқ бай шықты.
Сауып ішер сүті жоқ,
Мініп ... күші ... ... мал ... қоғамын билеп-төстеген сол тұстағы әкімдер тобы – халыққа арсы боп,
елдің басына зобалаң орнатып жатқан қу мен ... ... ... ... ... ... ... өзіндік салты, өнегелі басшы адамдары
ығысты. Ел билегенде титтей де адалдық қалмады деп өз сынын күшейте түседі.
Халық қайғысының қалыңдауына негізгі ...... ... ... ... және оны ... ... жергілікті әкімдер. Генерал, майор, князь,
тілмәш, дуанбасы, оның соты, әскері, түрмесі, т.б.
Бұлар елді еркіндіктен айырған, дәулетін ... ... ... ... ... ... себепкерін "Жалмауыз болда ұлығың", - деп әкімдерден
көреді.
Заман қайтып оңалсын,
Адам қайтып қуансын.
Жанарал болды ұлығың,
Майыр болды ... дерт ... ... зорлығың,
Князьді көрдің піріндей,
Тілмәшті көрдің биіңдей.
Дуанды көрдің үйіндей,
Абақты тұр алдында,
Қазылып қойған көріндей
ХІХ ғасырдың көптеген ақындары қазақтың тәуелділікке душар боп, қоныс
қысымына ... ... ... Қолынан шығып кеткен мекендеріне іштері
қазандай қайнап, жоқтау айтып, зар жылады. Патшалықтың ең ілкі тырнағына
ілінген Сарыарқа, Еділ, ... ... ... жер ... ... бойларынан
айрылу шымбайына қатты батты.
Шортанбай туралы пікір айтқан кейбір зерттеушілер оны өмірден түңілген
жігерсіз, қайғы мен зардың ақыны деп келді. Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... күш – ... емес, жігерлілік, үмітсіздік
емес, батыл күреске үндеу, оптимистік, патриоттық сезім екенін көрсетеді.
Шортанбай жасаған заманда ... ... елі мен ... қамы үшін ... ету акі ... ... халқының тағдырын ойлаған ақынның жарғақ
құлағы жастыққа тиген жоқ. Ел-жұртының қасіретін арқалап, бойындағы бар
күшін сол үшін сарп етті. Сол ... ... ... ... ... жатпай-тұрмай халқын үгіттеп, ілгері жетеледі.
Ел ішіндегі әр түрлі жетесіздіктерге, талан-таражға, ... ... ... ... шықты. Әуелі өз елінің мінезін,
мініп түзетпек болды. Жігерін оятып, тәуелсіздігі үшін аянбай күресуге
шақырды. Оны ақын жақсы түсінді.
Отаршылар мен оның қазақ ... ... ... ... ол ... түскен ақырзаман, елдің береке-бірлігін кетірген тар заман, жұрт
болашағын тұйыққа тіреген зар заман деп өзінше қорытты.
Бұл ... енді бір ... ол ... ... ... бойы
қалыптастырған кәсібінен, тіршілік қамынан, үйреншікті, сүйегіне сіңген
әдет-ғұрпынан, наным-сенімнен, иманнан, дағдылы ел ... ... ... ... ... тұрпаты, елдік сипаты бұзылды. Адамы, азаматы,
оларды мінез-құлқы, іс-әрекеті өзгерді. Олар тәуелсіздігінен айрылды.
Құлдық тәуелсіздік ... ... ... ... ... Міне, осының
бәрі ақынның зарлы-шерлі толғаулары арқылы сыртқа шықты.
Ол ... мұңы боп ... ... ... ... деп, оның жырларының ақылғой,
өсиетшіл келетінін айтқан жөн. Адамгершілік ақыл ... ... түзу ... ... зор ... санағандықтан болса керек. Ақын әр түста терең
толғап, өрнекті де ... сөз ... ... ... ... ... ерлерде айтып кеткен өсиет
сөздері де бар. Ол өсиеттерін қалың ... оның ... ... ... ... арнайды. Өз атынан барлық қауымға сәлем жолдап,
бақұлдасқандай болады.
Келтірілген ақынның қоштасу сөздері, өсиеттері мәнсіз ... ... ... ... ... шақырып, мал, дүние үшін қор болмай, халық үшін,
бір құдай үшін қызмет ... ... ... әділет жолынан тайынбай іс
қылып, саналы, салихалы өмір кешуін уағыздайды. Ақырет жолы ... ... ... тең ... ... ... қиянат жасамай, тек
қана ізгілік жасап өткенін тілейді.
Әрбір адамға үлгі ... ... ... ... өмір ... ... ... қарсы күресуге, қанағат, рақым
сияқты адал жан айналысар істерге меңзейді.
Ақын адамның мінезіне ерекше көңіл бөледі, жақсы адам өз мінезіне ... ... ... ... керек дейді. Бұл мәселеде кейде ол Абайдың
"мінезді түзелмейді дегеннің ... ... ... дегеніне қосылмайтын сияқты.
Адам санаулы өмір жолын есепсіз, мәнсіз өткізіп алмай, нәтижелі, нәрлі,
пайдалы өткізуі абзал. Керексіз, өнімсіз іспен ... ... ... ... керекті тиімді әрекеттер істей білуге дағдыланғаны жөн
деп термелейді.
Жамандық пен жақсылық, адамдық пен арамдық ... ... ... ... ... шындық пен жалғанды айырып, бірін жақтап, екіншісіне қарсы
тұруға шақырады.
Талапты жас, ең алдымен оқуға әуес ... ... ... ... тек ... ... алған жас ойлы, өнерлі боп өседі. Арамдыққа,
зұлымдыққа бармайды. Олар құдай жолына да, адам үшін де ... ... ... ... өмір ... алданбай, қиындыққа төзіп, ізденуді қолдайды.
Жылы үй, сәнді ... ... өмір ... бейқам өсіреді. Асылы, болам
деген жас еңбекке, өнерге әуестеніп, аң аулап, құс ... ... ... да ақын ... ... мәңгі жасарлық мәнді. Көп жылдар өтсе
де жырау сөздері өзінің құнын ... ... ... ... етіп ... ... ... өнегелі өсиет сөздері, шебер де шешен
тұжырымдары құнды. Басына қайғылы, ауыр күн ... ... ... ... өз ойына үндес сөз табады. Оның өлең жолдарын жиі қайталайды.
Күйзелген жанына жай тауып, көкірегін кергеген ... ... күш ... ... ... тек ... адамдар үшін пайдалы
туынды деп біржақты түсінікке жетелеуден аулақпыз. Керісінше, оның
шығармалары – алуан салалы, өміршең, адамның бойына жігер, қуат құярлық
оптимизмге де ... ... өз ... ... ... ілестіріп кетерлік
логикасы мықты туындылар. Сондықтан да әрбір дәуір ол туралы әр түрлі
пікірлер айтып, кейде айтыстар туғызып ... ... осы ... ... ... етек алып ... кереғар
пікірлердің орын алу негізі де оның талғамының күрделілігі, күштілігі
демекпіз. ... – бір ... не бір ... ақын ы ... Ол ... өз ... ... жырауы. Сонысымен де құнды.
Шортанбай шығармаларын бастан-аяқ дидактикалық сарында келеді деуге
болмайды. Ірі талант иесі, ұлы жырауға тән ақынның ... ... ... Ақын айтар ойын жай баяндай сала бермейді.
Әр тұста ақылға бай, ойлы сөздер ұшқыр да ... ... ... ... ... ... боп ... Ақындық шалқар шабыт пен төгілген сөз
нөсерлері қазіргі оқушыларына да әсер ... 1881 жылы ... ... мен ... ... ... Шет
ауданы жерінде қайтыс болды. Ол - өлерде үстіне ескерткіш орнатпауды, үлкен
ас бермеуді тапсырып, оған шыққан шығындарды елдегі жоқ-жітік, кемтарларға
үлестіруді өсиет ... көз ... ... астам уақыт өтсе де, оны халық қастерлеп,
шығармаларын жадында ұстап, ... мұра ... ... ... сұңқар ем,
Қанатым сынды ұша алмай,
Қиындап қуға түсе алмай, ... ... өз ... ... ... ... "қияға қанат қағар сұңқар
едім" - деп бекерге айтпайды.
Шортанбай творчествосы да әдебиетіміздегі ақтаңдақтардан қатарында жөнді
зерттелмей, жабулы тақырыптар қатарында келеді.
Жасоркен орта мектебі
Тақырыбы: ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зар – заман ақындары Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы М.Мөңкеұлы20 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Орталық Азия ойшылдарының экономикалық ойлары22 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Зар заман өкілдері мен шығармашылығы13 бет
Таспа құрттар класының негізгі өкілдері5 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь