Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін тарихы мәселелерін зерттеу

Мазмұны
Кіріспе


I. Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы және саяси қуғын.сүргіннің орын алуы
I.1. Әкімшіл.әміршіл басқарудың республиканың қоғамдық.саяси өміріне ықпалы
I.2. Ұлт зиялыларын айыптаудың және жазалаудың басталуы

II. Қазақстандағы саяси қуғын.сүргін тарихы мәселелерін зерттеу
II.1. Кеңестік тарихнамада қуғын.сүргіннің зерттелу мәселелері
II.2. Тәуелсіз Қазақстанда қуғын.сүргіннің тарихи зерттеулерден көрініс табуы

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі
        
        Қазақстандағы қуғын-сүргін жылдарының зерттелуі
Мазмұны
Кіріспе
I. Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы және саяси қуғын-сүргіннің орын алуы
I.1. Әкімшіл-әміршіл ... ... ... ... ... Ұлт зиялыларын айыптаудың және жазалаудың басталуы
II. Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін тарихы мәселелерін зерттеу
II.1. Кеңестік тарихнамада қуғын-сүргіннің ... ... ... ... ... ... ... көрініс
табуы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі
Кіріспе
Зерттеу ... ... XX ... 20-50 ... қазақ
халқының тарихындағы аса бір азалы жылдар болғаны белгілі. Сонау зобалаң
жылдары елдің ... ... ... зиялылар “ұлтшылдар” ретінде негізсіз
айыпталды. Және осы жазықсыз жазаланған жандар ұлт зиялыларының ... ... еді. ... ... деп ... ... Бұл сауал жөнінде
қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі М. Шоқай: “Оқыған, тәрбие ... ... ... деп ... оны сол адам өзі тән болған ұлттың “ұлттық
зиялысына” қоса ... ... деп ... ... ... ... бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-
мақсаттары ... ... ... ... деп ... болады.
Ұлттық зиялылар қатарына тек өз ... ... ... ... дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады”[1]
– деген болатын. ... да, ... ... міндеті ұлы да қасиетті
болды. Олар мақсатқа жету жолының ауырлығына мойымай, ... ... ... үшін ... ... өңін ... ... отаршылдардың саясатына ұлт
зиялыларының ұстанған бағыты кереғар келді де, ... ... ... ... ұлттың сана-сезімінің оянуына қазақ зиялыларының
қосқан үлесі еленбей, саяси қуғын-сүргін құрбандарына айналды.
Қазақстан тарихынының “ақтаңдақ” ... бірі ... ... ... ... ... ... Өйткені, әміршіл-әкімшіл мемлекет пен оның
таптық идеологиясының жетегінде кеткен елімізде болған оқиғаларға ... ... әділ баға ... ... ... ... ... еді.
Ұлттық тарихтың ақиқаты айтылмады, тарих коммунистік идеологияға сай
жазылып ... ... ... ... ... жазу ешкімге де, ешбір
халыққа опа бермейтінін өмір өзі айқын көрсетті.
Қазіргі тәуелсіз ... ... ... ... ... – Отан ... объективтік тұрғыдан қайта қарап, отарлық кезең ... жүйе ... ... саясаттың нәтижесінде оның елеусіз
қалған, бұрмаланған және ... ... ... ... зерделеп,
халқымыздың шынайы тарихын қалпына келтіру болып табылады. Бұл тәуелсіз
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... түгендеуге, халықтың тарихи санасын
қалыптастыруға бағытталған шаралар ... ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін тарихы маңызды
орын алады. Осы орайда мәселеге тарихнамалық ... ... ... бағыттары мен қалыптасқан көзқарастарын көрсете отырып, бұдан
кейінгі ... ... ... ... ... ... жөнінде
қорытындылар жасау өте өзекті мәселе болып ... ... алға ... мақсаттары мен міндеттері. Жұмыстың
негізгі мақсаты – ұлттық тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерінің бірі ... ... ... жылдарының Кеңестік және Тәуелсіз
Қазақстан тарихнамасында зерттелуін талдау. Анықталған ... ... ... ... ... ... ... басқарудың республиканың қоғамдық-саяси өміріне
ықпалын ... Ұлт ... ... және жазалаудың басталуын көрсету;
- Кеңестік жүйе кезеңіндегі саяси қуғын-сүргіннің зерттелу дәрежесін
анықтау;
- Тәуелсіз Қазақстанда саяси қуғын-сүргін жылдарының зерттелу ... ... ... теориялық-методологиялық негіздері. Ғылыми жұмысты
жазуға тарих ... ... ... ... ... және Тәуелсіз
Қазақстан мемлекетінің тарихын ... ... ... ... және ... талдау мен сараптау принципі алынды.
Жұмысты жазу барысында ... ... ... және ... ... ... ... әдістер қолданылды.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Жұмыстың деректік негізі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары,
баспасөз және құжаттық жинақтардағы материалдар болып табылады. Қазақстан
Республикасының Президенттік мұрағатының 141 және 3 ... ... ... алынды. Қуғын-сүргінге ұшырағандар туралы “Книга скорби – Азалы
кітап: Расстрельные списки” атты еңбек дерек ... ... ... ... ... қарастырылып отырған мәселе
кеңестік тарихнамада жете зерттелінбеген. Тек тәуелсіздік тізгіні қолымызға
тиген шақта саяси қуғын-сүргін тарихын зерттеу қолға ... ... жылы ... айында Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... оған ... ... жылдарындағы зорлық-зомбылық
пен ашаршылық нәубәтінің зардаптарын ... ... Бір ... ... арнайы зерттеу жүргізіліп, бұрынна жабық ... ... ... ... ... ... сақталған құжаттар
көтерілді. Осының нәтижесінде 30 жылдардағы ашаршылық пен ... ... ... кесепаты мен себептері айқындалып,
зерттеулерге жол ашылды.
Сөйтіп 90-жылдардан бері жаңа негізде ... ... ... ... ... ... саласында тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерін
ашуға негіз салды.
Осы кезеңде ғалымдардың басты назарын аударған мәселелердің бірі ... ... ... тұрғыдағы зерттеулер әлі де жалғасуда.
Сонымен қатар, осы кезеңде бұл ... ... ... ... ... жазылды.
Олардың авторлары бұрын зерттеуге тыйым ... ... ... осы ... ... ... жатқан құжаттарды ғылыми айналымға
енгізді.
Қарастырылып отырған кезеңде, кеңес ... ... ... ... ... ... зиялыларының өмір жолы мен қызметін, олардың әдеби
және ғылыми мұрасын халыққа жеткізуге көп жұмыс ... Ш. ... ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. ... ... Қ. ... Т. ... және ... шығармалары жарық көріп,
олардың өмірі мен қызметі жөнінде көптеген материалдар жарияланды. Олардың
қайта басылып шығуына, ... ... ... ... ... ... М. Қозыбаев, М. Қойгелдиев, Т. Омарбеков, т.б. болды [2-5].
Сонымен, зерттеліп отырған тақырып бойынша бұрынғы Кеңестер ... ... ... ... ... ... ... еңбектер
тарихнамалық тұрғыдан жеке зерттеуді қажет ететін өз ... бір ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы Отан тарихын зерттеуде Қазақстандағы
қуғын-сүргін жылдарының зерттелуі ... жеке ... ... ... ... жүйе кезеңіндегі саяси қуғын-сүргіннің зерттелу ... ... ... ... ... зерттеулерден көрініс
табуына баға беріледі.
Зерттеу жұмысының ... ... ... зерттелуі халқының қамын ойлаған ... ... ... жету ... ... ... және ... өткендігін
түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан да ізденіс нәтижелерін XX ғасыр
басындағы ... ... ... ... ... курстарда,
семинар сабақтарында қолдануға болады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу ... ... ... ... екі ... (бірінші және екінші тараулар ... және ... ... мен ... ... ... жүйенің қалыптасуы және саяси қуғын-сүргіннің орын алуы
I.1. Әкімшіл-әміршіл басқарудың республиканың қоғамдық-саяси өміріне ықпалы
XX ... 20-30 ... ... саяси-экономикалық және
әлеуметтік өмірі қарама-қайшылықтарға толы кезең болды. ... ... ... ... ... ... ең бірінші кезекте
“ұлтшылдық” деген кең тарап, сол ... ... ... ... ... тағылды.
“Ұлтшылдыққа айыптау науқанының жүргізілуі В. Лениннің тірі кезінен-
ақ басталды. Большевиктер 1917 жылдары отар болып ... ... ... ... уағыздаумен болды. 1917 жылғы сәуір айында Петерборда
өткен ... ... ... ... ... езілген
халықтарға Ресей мемлекетінің құрамында қалу немесе дербес мемлекет болып
бөлініп шығу мәселесін ... ... ... берілуге тиіс…”[6; 184] - деп
мәлімдесе, көп ұзамай большевиктер Ресей мен ... ... ... ... Онда мынадай жолдар бар еді:
“Уақытты өткізіп алмаңдар, ғасырлар бойы жерлеріңді жаулап алып ... ... ... ... ... ... жерлеріңізді олардың
тонауына жол бермеңіздер, өз елдеріңіздің қожайыны өздеріңіз ... ... ... ... ... сай, өз ... орай ... тиіссіздер!…”[2;
256 б.].
Еркіндікті аңсаған түркістандықтар үшін бұл үндеу бостандық алғандай
әсер етті. Елдің түрлі ... осы ... ... ... ... ... “Бірлік туы” және басқа
басылымдарда жарияланып, автономия құруға ... ... ... ... ... Түркістан жұрты теңдікке қолымыз жетті
депр үлкен үмітпен қарсы алды. ... ... ... ... ... алуға шақырған үндеулері бос сөз болып, уақыт озған ... ... бет ... ашыла берді. 1917 жылғы 16-қарашада құрылған
Түркістан ... ... ... 17 ... ... ... ... шықты.
Б.Р. Тагеев өзінің “Қан төгіліп, гүл өскен алқапта” деген еңбегінде
Халкомкеңестің ... ... ... “ … ... ... ... ... бірде-бір пролетарлық ұйымы болмағандықтан
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... көзқарасы әрқилы
болып отырғандықтан да мүмкін емес”[7; 97б.] - деп ... ... 1917 жылы 19 ... ... ... III съезі: “Қазіргі
кезде мұсылмандардан жоғары ... ... ... ... ... 181б.] - ... ұлт намысына ... ... ... ... бұл ...... теңдік пен автономия алу
жолында тәуелсіздік үшін ... ... ... ... ... айыптап қуғындау үшін жасалған арандатушылық саясат болды. Алайда,
1917 жылғы 22 ... ... ... ... мен ... ... ... онда Түркістан ... ... ... Оның тұңғыш төрағасы Мұхамеджан Тынышбаев
болғаны, онан кейін ... ... ... ... ... 1917 жылғы
желтоқсанда Алаш автономиясы құрылды. Алаш ... ... ... болып Әлихан Бөкейханов сайланды.
Тәуелсіздік пен еркіндікке ұмтылған ... ... мен ... ... ... күш ... ... Түркістан
автономиясының басшысы болған М. Шоқай шетелге кетіп ... ... ... 4-де ... ... революциялық соғыс кеңесі Совет
өкіметіне тікелей және жанама түрде қарсы күресіп келген барлық ... ... ... ... ... кешірім жасау туралы қаулы
қабылдады. Қазақ автономиясы мәселесін тұңғыш көтеріп, оны өзі іске ... ... ... ... ... ... болған үкіметке”
қызмет етуден бас тартты. Осы ... ... үшін 1920-22 ... ... ... ... жала ... қуғындалды. 1922 жылдың
күзінде Ә. Бөкейханов Мәскеуге жер ... ... ... ел ... ... үшін қаймықпай қарсы тұруының себептеін Түркістан халық
комиссарлар кеңесі К. ... ... ... сұрқия саясаты
туралы айтқан мына сөздері аша түседі:
“ … Мұсылмандардың барын тартып ... алып қана ... ... ... ... ... ... тонап, қанға бөктіруде… Мұны
істеп отырған партия емес, зәбір-жапаны жасап жатқан ... ... ... шығуы мүмкін. Бірақ, осының басында партия тұр ғой. Партиядағы жолдастар
жағдайы ... үшін ... шара ... ... ... ... ... алған, әлбетте осының бәрі үшін партия кінәлі. Мұсылман
пролетариаты орыстан көмек сұрайды, орыс оған ... ... ... ... түбіне жетуде. Ақ-қарасын ажыратып
жатпай, ... ... ... ... ... ... мұсылман кедейлерінің соры қайнауда… Осыншама ... тұра ... ... ... достық сезімде болары айтпаса ... емес пе? ... ... ... ... ... 352 ... Шоқай большевиктердің бұл саясатына:
“Орыстар Түркістанды Мәскеуге тек экономикалық жағынан ... ... ... рухани өмірінің көрінісі болған бүкіл тарихи
шығармаларын да өз ... ... ... еркіне тәуелді етуде. Олар
тіпті сүйікті атамекеніміздің “Түркістан” екенін де ... ... ету үшін ... ... симайтын ең бір шектен шыққан
шараларға дейін барып отыр.
… Дүние ... ... ... да ... отар ... бар. Ол
жерледе де үстем ұлттың озбырлығынан жәбір шегіп ... аз ... ... орыстың отаршылдық саясатындай сұмдықтарды тарих әлі көрген жоқ”[10;
306 б.] - деп, кезінде әділ бағасын берген.
Ал, ... ... ... бірі ... ... ... өзінің шовинистік көзқарасын былайша жеткізген: “Маркстік тұрғыдан
алғанда экономикалық жағынан әлсіз қазақтар бәрібір ... ... ... ... да ... үшін басты мақсат-мүмкіндіктің бәрін аштыққа
қарсы қолдану емес (бәрібір мақсатқа жеткізбейді), одан да ... ... 75 ... ... бір ... ... құртып жіберу үшін жасалған саясатқа
қазақ зиялылары ... ... ... көп ұлтты Түркістандағы күрделі
ұлттық қарым-қатынастарды ... ... үлес ... көрнекті қоғам
қайраткерлерінің бірі Тұрар Рысқұлов болды. 1920 жылы ... ... ... РК(б)П Орталық Комитеті мен В. Ленинге “Түрік республикасын құру”
туралы ... ... Т. ... ... ... ... ... саяси әлеуметтік жағдайы мен ... ... ... ... ... ашып көрсетілді. 15
маусымда Орталық Комитет В. ... ... Т. ... ... құру ... ... қабылдамады. 29 маусымда В. Лениннің
басшылығымен қабылданған “Түркістан туралы РК(б)П-ның негізгі ... ... ... Т. Рысқұлов және оның пікірлестері Н. Ходжаев пен ... ... ... ... 16-18 ... ... ... Орталық Комитеті позициясымен келіспейтіндігін мәлімдеп, олар бұл
мәселені Түрік комиссиясының қатысуымен Түркістан компартиясының ... ... ... ... ... Бұл ... та
қабылданбай, оларға “ұлтшылдар”, “басмашылар идеологы” ... жала ... ... ... Атқару комитеті төрағасы қызметінен босатты,
ал Низаметдин Ходжаев Түркістан Атқару комитеті президиумынна мүшеліктен
және ... ... ... ... ... мүшеліктен
шығарылды. ВЦИК және СНК ... ... ... ... деген терминді енгізді. Аталған комиссия 1919 жылы ... ... Оның ... ... тәртібі РК(б)П ОК-де бекітілді.
Комиссияның бастапқы құрамында Ш.З. Элиава (төраға), Г.И. ... ... В.В. ... ... ... Я.Э. Рудзутак, М.В. Фрунзе
болды. 1919 жылдың соңында Түркістанның басшы қызметкерлері арасында өріс
алған ... ... ... ... өзі шешу құқы жайлы ұрандарды
тәжірибе жүзінде іске асыру туралы ... ... ... ... ... пен оның ... ... компартиясын құру идеясына қарсы
шықты. 1920 жылы 19-шілдеде Рысқұлов, Ходжаев, Бисерев, Әбусаттаров және
Железнев ... ОК мен ... ... ... ... босатылды. Түріккомиссия Өлкелік комитеті таратылып, Уақытша
Орталық Комитет құрылды, жауапты хатшы болып Н. Төреқұлов сайланды. ... ... ... ... ... де жаңартып, төрағасы А. Рахымбаев болды.
29-шілдеде РК(б)П Орталық комитеті Түріккомиссия құрамын толық жаңартып,
төрағасы етіп Я.Г. ... ... ... партиялық
жұмыстардың бәрі жаңадан құрылған РК(б)П ОК Түркістан бюросына берілді.
Түріккомиссияда ... және ... ... ... ... 1922 жылы 16 ... ... ОК-нің шешімімен өз жұмысын тоқтатты.
Ресейдің В. Ленин басқарған КСРО деп аталатын жаңа ... ... ... ... ... ... саясаты мен халық
ретінде жойылып кету қаупінен қорғау ісін ұлт коммунистері ... ... ... ... ... ... Икрамов, қазақтар Тұрар
Рысқұлов, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, ... ... ... өз қолдарына алуға күш салды.
1923 жылы 17-25 сәуір арлығында Москва қаласында өткен РК(б)П ... ұлт ... ... ... баса назар аударды. ... ... ... ... ... ... ... Сталин жасап,
“жергілікті ұлтшылдық” деген аса қауіпті ағым ... бар ... ... И. ... бұл пікірін Т. Рысқұлов пен М. Сұлтан-Ғалиев сынға
алды. Т. Рысқұлов жергілікті ұлтшылдықты ... ... ... ... М.Х. ... ... ... дегеніміз не нәрсе
өзі, егер жергілікті ұлтшылдық ұлы державалық шовинизмге ... ... ... онда ол ұлтшылдық емес, ол дегеніміз жай ұлыдержавалық
шовинизмнің ... ... ... - деп ... ... ұлт ... ... мән бере сөйледі.
РК(б)П XII съезінің делегаттары ұлт ... ... ... ... де, ... ... ... да сол республикалардың еңбекші бұқарасының ... ... ... таныстығы жоқ, ал сондықтан да, олардың мұң-мұқтажын ылғи
елеп отырмайтын, орыстан шыққан партия қызметкерлерінің ескі ... ... ... ... ... 86 б.] - ... ... мәселесі жөнінде қабылданған мұндай қаралар сырттай қарағанда
орыс емес ұлттар үшін ... ... ... ... ... барысында
қарама-қарсы мәнге ие болып отырды. Бұған ...... ... мен
кеңес өкіметі жүргізген ұлт саясатын жүзеге асырудың жолдары мен әдісетрі
сөз ... қызу ... орын алып ... Ресей мен КСРО-дағы ұлт
мәселесіне арналған кеңестердің ... мен ... XII ... кейін, 1923 жылы 9-12 маусым аралығында Москва
қаласында РК(б)П Орталық комитетінің ұлт республикалары мен ... ... IV ... ... ... ... күн тәртібіне екі
мәселе қойылды: біріншісі “М.Х. Сұлтан-Ғалиев ісі”, екіншісі партияның XII
съезінің ұлт мәселесі ... ... ... ... шараларын анықтау.
“М.Х. Сұлтан-Ғалиев ісі” жөнінде Орталық тексеру комиссиясының ... ... ... М.Х. ... атына “қара күйе” жаға сөйледі.
И. Сталинге “Сұлтан-Ғалиевтің ісі ұлт кадрларын қуғындау үшін қажет болды.
М.Х. Сұлтан-Ғалиев 1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... мен Башқұртстанда беделі зор мемлекет
қайраткері болатын. Ол ... ... ... топ ... ... ... З. ... және төңкеріске қарсы ... ... ... үшін ... Сұлтан-Ғалиев басшы қызметтердегі партия
және кеңес қызметкерлерімен ұлт және отар елдер ... ... ... ... ГПУ ... жасырын қолға түсіріп, оны федеративтік
негізде біріккен Түркістан, ... ... ... ... және
Ауғанстан мен Иранның “түріктер қоныстанған” бөлігінен тұратын ... құру ... ... ... деп, осы ... ... үшін пайдаланды. 1923 жылы 4-мамырда РК(б)П Орталық Тексеру
комитетінің партколлегиясында М.Х. ... ... ... ... алу және оның ісін ... ... ... шешім
қабылданған болатын. IV ұлттар кеңесі осы шешімге қосылатынын ... мен оның ... ... ... ... өкілдерін заңсыз
қуғындау ісін осылайша ұйымдастырып, ... ... М.Х, ... ұлт зиялыларның қуғын-сүргінге ұшырауы жалғаса берді. М.Х. Сұлтан-
Ғалиевқа 1939 жылы 8-желтоқсанда ату жазасы ... Ол тек ... ... 1990 жылы ... ... келе ... әкімшіл-әміршіл жүйе алдыңғы қатарлы ой-
пікірлердің ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда ұлтыңды ерекше құрметтеу, салт-дәстүрлерін сақтап,
мәртебесін көтеру, ешкімге ... ... ... тәрізді қадамдардың
барлығы “ұлтшылдық” болып есептелді.
И. Сталиннің “жергілікті ұлтшылдыққа” ... ... ... ... ... шовинистік пиғылда жүрген коммунистер
тарапынан ерекше қолдау ... 1925 жылы 9-11 ... ... ... ... ... ... БК(б)П Қазақ Өлкелік партия
комитетінің хатшысы Нанейшвили қазақ коммунистерінің ... ... ... болу ... ... ... ... тағы басқа”[14;
100-п.] - деп, біржақты көзқарасын білдірді. Ұлттық интеллигенция өкілдері
болса, қазақ ... ... ... ... орын ... ... ... таңда атқарылар істерге кесірі тиіп отырғанын
жасырмады. Алайда, соңғылар жікшілдіктің мәнін мансап пен ... ... ... ... ... ... біржақты көзқарастан туып отырғанын да айта
келіп, “…қазақ коммунистері жаңадан қалыптасып келе ... жас ... ... ... ... ... арыла қалу бір күннің ісі емес,
сонымен қатар елдегі экономикалық ... ... ... әсер
етіп отырғандықтан, қазақ коммунистері арасындағы әртүрлі пікір, көзқарас
та осы экономикалық қайшылықтар ... туып ... ... ... ... исі де жоқ ... ... оны өздері қолдан жасап
алатын кездері де кездеседі. Жіктен арылу үшін әртүрлі ағымдар мен ... ... ... ... алу ...... ... істі
бітіре алмаймыз. Жағдай жақсармайынша жікшілдік те жойылмайды”[14; ... деп ... жылы ... ... ... ... келген Жетісу,
Сырдария облыстарының қазақтар қоныстанған жерлері Қазақстан ... ... ... енді ... ... ұлт зиялылары жік-жікке
бөлініп, билік үшін таласты деп айыптау асыра айту болар еді. Елдегі ... озық ойлы ... ... ... ... ... ... экономикасын көтеру, ұлттық мәдениет пен салт-сананы жетілдіру болды.
Олар жіктен арылу жөнінде “ең ... іс ... әр ... ... іс
пайдасы болса, осы күнгі “жіктің” көбі өзінен-өзі жоғалмақшы”[12; 31-п.] -
деген сынды ... ... ... ... ... 1925 жылдың тамыз айында
Өлкелік партия комитетінің хатшысы ... Ф. ... ... ... зиялылары арасындағы “жікке” ерекше саяси баға беріп, Қазақстанда
өзінің жеке билігін ... ... осы ... ... ... ... жылы 1-7 желтоқсан аралығында Қазақстанның V Өлкелік ... ... Осы ... Ф. ... орыс ... ... ... туралы және қазақ коммунистері арасындағы “жікшілдік”
туралы сөз сөйлеп, “біреулер рушылдықты, ... ... ... ... Кейбіреулері қазақта зауыт, ... ... ... ... ... Меніңше, мұның негізгі
себептері: Жалпы ... ... ... ... ... 5 б.] - деп түсіндірмек болды. Халықтың жайын,
болашаҒын ойлап, халықтың ... ... ... ауыл ... ... ұлттық интеллигенция өкілдерін “қалың ... ... ... ол ... елдің саяси-әлеуметтік өмірінен бейхабар екендігін
аңғартты.
Ф. Голощекиннің алғашқы күндерден-ақ алға қойған ...... ... ... ... ... отырып жұмыс жасауды ұсынған
ұлт коммунистерінің белсенді бөлігін биліктен ... ... ... ... ... құрамында болған қазақ оқығандарын пария басшылығндағы
жауапты қызметтерден қуу болатын.
Оның бұл ойын ... ... ... ... ... ... ... құрамында болған белсенділерін “сенімсіз әлеуметтік
саяси элементтер” ретінде ... ... ... ... ... одан соң ... ашық қуғындауға 1925 жылдың 29-
мамырында Қазақстан партия басшылығына жолдаған И. Сталиннің ... ... хаты ... көмек көрсетті. Қазақстанның қоғамдық-саяси ... ... зор ... еткен бұл хатта былай делінген еді: “…Мен
партияда жоқ интеллигенттердің ... ... ... ... идеологиялық
тәрбие берумен айналысуларына қарсымын. Біз өкіметті, жастар тәрбиесін
партияда жоқ буржуазиялық интеллигенттерге тапсыру үшін ... ... ... газеті туралы хат “Алаш” қозғалысына белсене қатысқан қазақ
зиялыларын Кеңес үкіметімен ықтиярсыз болса да ынтымақтаса, бірлесе ... ... ... мен мақсаты, болашағы үшін қайткен күнде де қызмет
ету мүмкіндігінен айырды.
И. ... ... ... Ф. ... ... ... асыра орындап, “көсемге” ұнаудың бар шараларын ... ... ... ... ... ... тұрғанда,
қазақ оқығандарына қосылып кету де дұрыс емес… Техника, құрылыс, шаруашылық
жұмыстарына ... ... ... мәселесі киліккен жерде олардан бір
шақырым аулақ болуға тиіспіз”[17; 3 б.] - деп, ... ... ... ... ... орын ... және пайда болып отырған келеңсіз
құбылыстар мен тенденцияларды жоюды ... ... ... ... ... ... ... “ұлтшылдық” төңірегіндегі даурықпа ұрандар
арқылы емес, ... ... ... ... ... ... ... Партия тарапынан ұлт коммунистерін топ-топқп бөліп
бір-біріне қарсы қойып, партия ішіндегі билікті бұзуға жол берілді. Ұлттық
ерекшелік, салт пен ... ... ... көне дәуірлерден
тартылатыны дәлел бола алмай, бұл маңызды мәселе еңбекшілерді экономикалық
және рухани басып-жаншудың жиынтығы – ... ... ... жат
әдеттер ретінде түсіндірілді. Сондай-ақ енді-енді ес біліп, ... ... ... ... қалың қазақ бұқарасының санасын осы ресми
идеология улай бастады.
1926 жылы ... ... ... ... ... ... ... комитетінің Қазақстандағы ұлт аралары мен партия ұйымдарының
ішіндегі жіктер туралы”[18; 19 б.] ... хаты ... ... ... таратылды. “Құпия” деп белгі соғылған бұл нұсқау хат ... ... 1926 жыл) ... ... ... ... ... алғысөз жазып қол қойды. Алғысөз хатты әр ұяда құпия талдап,
мазмұнын жақсылап түсіндіріп ... ... ... бар, ... ... ... керектігі және хат қаралған ... ... ... алысу ретіндегі я қарсы сөздері, я ұсыныстары
тегіс жазылып отыру керектігі ... ... ... ... хат ... ... ... тағы басқа материалдар әр ұядан уезге келіп
жиналып, уездің партия ... ... ... ... ... ... ... осындай мағлұматтарды өзі қарап, тиісті
қорытынды шығарып Өлкелік ... ... ... тиіс ... ... ... ... айтылып отырған жұмыстар өте ... ... ... көп ... ... 4 б.] - деп ... авантюристік айлакер саясатының жаңа ... ... және ... ... өз ... ... жағдай
туралы бастапқы кезде Голощекиннің өз әдісі ... ... ... ... мен ... айыптау науқаны кең өріс алған кезде газет-
журнал беттерінде жария ете бастады. Осы ... ... ... ұлт
қайраткерлерінің ішінде де партияның сұрқия саясатына алданып, бірінің
үстінен бірі арыз жазу, баспасөз ... ... ... ашық ... орын ... ... осылардың бәрін “ұлтшылдықты”, “жікшілдікті”,
“оңшылдықты” тағы басқа “шылдықтарды” айыптау, қуғынға ... ... ... ... пайдаланды.
Нұсқау хатқа жауап ретінде “аса құпия” деген белгімен БК(б)П Орталық
комитетіне 1926 жылы 20 ... ... ... хат келіп түсті. Бұл
хаттағы назар аударатын жай – ... ... ... ... ... туралы: “орталықтан келген жауапты ... ... ... ... білмей іс қылуға ұмтылады, ... ... ... және ... да ... ... туу себебі
осында” – деп атап ... ... ... ... және ... ... мәжіліс “жікшілдіктің шығуы ... мен ... ... ... ұмтылыстан”[19; 5 б.] ... де ... ... жылы 12 ... “аса құпия” деген белгімен БК(б)П Орталық
комитеті Сталин, ... және ... ... ... ... ... хатында жоғарыда айтылған пікірлер сарынды
бірде-бір ... ... ... ... және ... туралы айтылып, Қазақ Өлкелік комитеті мен БК(б)П Өлкелік
бақылау комитеті пленумының қарары қоса жалданды.
Партиялық пленумдар, конференцияларды ұлт ... ... ... мәселе қозғалмай қалмайтын болды. Сонымен бірге оларды
үш топқа бөліп жіктеу, осылайша олардың жұмыстарына теріс ... баға ... ала ... ... ... ... топ – алашорда ... топ – жас ... ... топ – ... ... басында отырған
коммунистер. Ал, осы үш топтағы қазақ оқығандарының ұстанған көзқарастарына
келер болсақ, ... ... ... ... ... осы күні ... ... жоқ, әлі отаршылдар езгісінде” деп қынжыла айтып жүрді,
бодандықтан құтылудың сан-салалы жолдарын ... ... ... А. ... және ... ... ... бағытты отарлау саясатының жаңа бір бағыты ретінде бағалады.
Сондықтан шын мәнінде большевиктер мен ... ... ... ... ... болмады. Алашорда оқығандары кеңес үкіметіндегі партия
саясатына көңілдері толмай, ... ... әлі де ... ... бұларға бүйрегі бұрып ... ... ... ... ... жолы дұрыс, бірақ қазақ арасындағы үкімет істері орыс
арасындағыдай тап жолымен жүргізілмеуі керек, қазақтың ... ... ... деген пікірде болғандар. Үшінші топ – ел ... ... ... ... ... ... орындаушылар еді.
Қазақ елі мемлекет болған алғашқы жылдарда жеке бас ... ған ... ... ... да ... ... ... бола қалғандар да, реті
келсе халықты төңкеріс үшін құрбан етуге даяр тұратындар да жоқ емес еді.
Ф. ... ... баға ... “алашорданың жолы үшін күрес ашты” деп
айыптап жүрген жас ұлтшылдар осындай солақай саясатқа ... ... Сол ... ... ... ... Әмзе былай дейді: “…қазақ жастары
азды-көпті оқып, білім алып, өз ұлтының езіліп келе жатқанына көзі жетті де
ұлтшыл ... Орыс ... ... ... ... Қазақ
жастарының төңкеріс ұраны Ахметтің “Масасы”, ... ... ... ... тән ... ... ... көрініп тұрған
ерекшеліктерін ескермей, оларды сылдыр сөзбен боямақ болғандарға ... ... ... ... ... ... Жел ... сол кездегі
партияның орыс жағы да дем ... ... ... ... жол
берілді. 1926 жылы Н. ... ел ... ... ... “… ... ... отаршылдармен күресіп жүрген қазақ коммунистерінің көбі
партияның негізгі пікірін ұмытып, бәлки “ұлтшылдық” ... ... ... - деп ... ... отырғандар ешқандайда ұлтшылдық ауруы емес, ... ... ... ... қазақ халқының мүддесін қорғау еді.
Мұндай қиыншылықтардың қазақ қайраткерлері алдарынан шығу ... ... ... ... ... ... мен мазмұнынан іздеуіміз керек.
1923 жылы IV кеңестен кейінгі жылдарда ел ішінде елеулі өзгерістер
болды. Орталықта ... үшін ... ... И. ... мен оның ... ... ... күшейтті. Л. Троцкийге марксизмді
ревизиялады деген айып ... оны ... және ... ... жылы желтоқсанда өткен БК(б)П-нің XIV съезінде Л. Каменев пен Г.
Зиновьев басқарған ... ... ... ... ... антипартиялық топ дегн атпен енген, Л. Троцеий, Л. Каменев және
Г. Зиновьевтің И. Сталиннің ... ... ... де ... ... ... ... үшін осындай күрес жүріп жатты. Дара билікке қол
жеткізуді мақсат еткен И. Сталин ... ... ... ... қойды. Ал, ұлт мәселесі шешімін таппай қала берді. Мемлекет пен
партия басшылығындағы билік үшін ... ұлт ... ... ... болды. Осындай ішкі партиялық күрес өршіп тұрған ... ... ... мемлекет қайраткері дәрежесіне жеткен Тұрар Рысқұлов 1926
жылы 12-14 қарашада Мәскеуде ұлт ... ... ... ... ... өткізді. Бұл кеңес материалдары мұрағат ... ... ... ... ... жанындағы ұлттар Бөлімі
және ... ... ... Кеңесі Төрағасының орынбасары ... ... ... шақырылған ұлт өкілдерінің БОАК пен ССР
Одағы Орталық Атқару Комитеті мүшелері және ... шет ... ... ... жеке ... ... ... құпия құжат ретінде сақталынып келді.
Т. Рысқұлов өткізген жеке ... ... ... ... ... ... М. ... 3 б.] болатын. Ұлт мәселесіне
арналған аталмыш кеңестің құжаттарын жан-жақты ғылыми ... ... ... ... журналист және баспагер М. Қазыбек пен
тарихшы ғалым Ғ. Маймақов ұсынды[20; 124 б.].
Кеңестің ... ... ... ... ... ... ... орынбасары Т. Рысқұлов төрағалық еткен. Кеңеске автономиялы
республикалар мен ... ... ... өзге 49 адам ... 9 ... ... Ж. – ОАК ... Қожанов – қызметі
көрсетілмеген, Тоқжігітов - ... ... - ... Қосымов – облатком
төрағасы, Жансүгіров - өкіл, Орынбаев – ... ... ...... Жер ... БОАК мүшесі, Мұқтаров – Денсаулық
сақтау халкомы. Сондай-ақ, ... ... ... ... Меңдешев –
РСФСР экономикалық кеңесі мүшесі, Асфендияров – БОАК-тың Ұлттар бөлімінің
меңгерушісі ... ... ... ... ... 12 ... қатысты.
Кеңесте ұлт саясатында жіберіліп отырған кемшіліктер қатты сынға
алынды. Күн ... ... бес ... қойылды:
1. Калинин жолдас басшылық ететін “РСФСР-дың, ұлттық республикалар мен
облыстардың құрылысы ... ... ... ... ... Орталық Комитеті IV Ұлттық кеңес сипатындағы ұлттық кеңес
шақыруы туралы мәселелер.
3. БОАК-тың Ұлттар бөлімінің жұмысы, оның құқықтары ... Ұлт ... ... ... ... ... тарту
туралы.
5. Ұлт аймақтарының ... ... ... ... ... 4-5 ... күн ... негізінен ұлт аймақтарының егемендігін барынша
кеңейтуге бағытталған мәселелерден тұрды. ... ... ... Досов, Мыңбаев, Қожановтар сөз сөйледі. Кеңесте
сөйлеген ұлт өкілдері ұлт саясатындағы барлық ... ... ... ... ... ... көтерілген ұлт мәселесі Сталинге ұнамады.
Кеңестің стенограммасымен танысқан Ф. Голощекин 1926 жылы ... ... ... ... Сталин, Молотов және Косиор
жолдастарға “аса құпия” деп ... ... ... ... сөз алған Ж. Мыңбаев 6 жыл ішінде Қазақстанда әлі де партия
ұйымына жергілікті ұлт өкілін сайлай ... ... 8 ... жеке ... бір автономиялы облыста партиялық басшылықта бір ғана
қазақтың отырғанын, сондай-ақ, ... ... да ... ... ... ... Оны бұл ... С. Қожанов әрі ... ... ... ... және Қожановтың Рысқұлов жолдаста өткен
Ұлттар мәжілісіндегі сөздері ешқандай дәрежеде партия ұйымының, ... ... 23 б.] - деп ... ... хаты И. ... ойының үстінен түсті. Т. Рысқұлов
өткізген жеке кеңестің ұсыныстарын, оған ... ... ... ... ... 1926 жылы 18 ... ... Қазақ өлкелік партия комитеті
бюросының, Өлкелік Бақылау ... ... ... ... және Қазақ Орталық Атқару Комитетінің фракциясының ... ... ... ... ... БОАК және ... ... ОАК-не мүшелері –
ұлт өкілдерінің кеңесі туралы біріккен ... ... ... өлкелік
партия комитетінің бюросының шешімі бойынша шақырылды.
Ф. Голощекин өткізген кеңес Мәскеуде Т. Рысқұлов өткізген жеке кеңесті
ресми ... ... ... ... мен ... ... ... әрекет
ретінде айыптады. Кеңестің қарарында: “Біздер бұл кеңестің Орталық Комитет
пен Орталық Бақылау Комиссиясы құрамын ... ... ... ... ... ... табанды түрде айыптаймыз, өйткені мұның өзі
партиямыздың негізгі принципімен ... ... әрі ... ... басшылыққа нұқсан келтіреді”[21; 36 б.] - деп атап көрсетілді.
И. Сталиннің қолдауына сүйенген Ф. Голощекин жеке кеңесте айтылған аса
құнды пікірлер мен ... ... ... ... ... ... ... қатысқан Ж. Мыңбаев, Ж. Сұлтанбековтер өз
сөздерінде ... ... жеке ... ұлтшыл деп айыптамады. Бірақ,
олардың жазықсыз жазаланып, рухани жан дүниесі ... ... ... Бұл
кеңес шын мәнінде Ф. Голощекинге өзімен келіспейтіндерді қуғын-сүргінге
салуға саяси негіз қалады. Ол ... ... ... ... ... 1930 жылы ... партия белсенділерінің жиналысында
баяндама жасап, “қазақ коммунистері арасында ұлтшылдық 1920 жылы партияға
алаш оқымыстылары ... бері ... ... 41 б.] - дей келіп,
“Қазақстанда партия ... ... ... ... ... ... ол кезде Меңдешұлының жігіне қатынасып, соның маңына
ұйымдасқандар. Жас ұлтшылдар ( ... ... ... Әуезұлы,
Сәдуақасұлы Смағұл Алашордамен байланыста болып, солардың ... ... 49 б.] - деп ... ... ... ... ұстанғандарды қолдайтын жастар, оқу орындарының
студенттері мен ұстаздары да қалыптасып келе жатқан әкімшіл-әміршіл жүйенің
құрығынан ... ... ... ... ... тұрмыстары
анағұрлым жақсы”, “мақтаны теріп керегі жоқ, ... ... ... халқының ең таңдаулы ерлері алашордашылар болса, олар абақтыда отыр,
солар бас болып үкімет басында отырса, ... ... ... ... 50 б.] ... сынды пікірлері негізінде айыптаған. 1931 жылы
“Қазақстан большевигі” журналының №4 ... ... ... ... ... ұлыорысшылдық пен ұлтшылдыққа қарсы”
деген атпен Қазақстандағы барлық партия ... ... ... ... ... ... қыр көрсетіп қалатындары да болған.
Нағыз барып тұрған қара жүректердің сөздеріне де қарсы, ісіне де ... ... ... соққы берушілер болмаған”[22; 51 б.]. Міне,
коммунистік партияның өсіп келе ... жас буын ... ... ... Олардың қоғамдағы саяси белсенділігін шектеуді мақсат еткен партия
белсенділері тарапынан “ұлыорысшылдық пен ұлтшылдыққа қарсы күресіміздің ең
елеулі жері дәл ... ... ... майданы, әсіресе оқу орындары
болып табылады” ... ... ... да берілді. Айта кеткен жөн, Ф.
Голощекиннің өзі атап көрсеткендей, “ең басты күрес ... ... ... ... ағымына және қанаушы тапты қорғаушы
“Сәдуақасовшылдыққа” қарсы бағытталды”[21; 38 б.].
Ф. Голощекин ұлт ... ... ... қудалауға шебер
болғанымен, олардың алдынан шығып отырған қиыншылықтардың туу ... тыс ... ... өзі ... ... ... әкеп
соқты. Ф. Голощекин “жікшіл”, “ұлтшыл” деген сөздерді синоним ретінде
қолданды. Оның нақты дәлелі: ... ... сөз ... “жікшілдік”
жайы қалай деген сұрау өзінен-өзі келіп шығады. Сондықтан “жікшілдік” қалай
деп сұрайды. Мен ұлтшылдық туралы ... ... ... туралы
сөйлегенде ұлтшылдықты естен шығармаймын. Ал, ... ... ... де, ... да естен шығармаймын, қатар қойып
сөйлеймін”[21; 39 б.] - деп тұжырымдауынан танылды.
Сол жылдары Сталин бастаған “жергілікті ... ... ... Ежов пен ... ... Ежовтың қысқаша өмірбаянымен
таныса кетсек, ол 1895 жылы Петербург қаласында ... ... ұлты ... 1923 жылдың наурыз айынан Семей губерниялық комитетінің хатшысы, 1924
жылдың маусым айынан 1927 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... жылдары КСРО Ішкі істер
халық комиссариаты, Мемлекеттік қауіпсіздік бас ... ... КСРО су ... ... ... ... 1939 жылы ... тұтқындалып, 1940 жылы 3 ақпанда ату жазасына ... ... ... ... ... ... О. Исаев, Ғ. Тоғжанов,
І. Құрамысов, А. Байділдин, А. Асылбеков, Н. Сырғабеков, Е. ... ... М. ... және т.б. ... ... ... сүйенген Ф.
Голощекин билігі тұсында бұл науқан аясы күннен күнге ... ... ... ұлт ... өрескел бұрмаланды. Жергілікті ұлт
кадрларына астамси ... ... ... ... бір-біріне айдап
салып, артынан кінәлі атанғанды аяусыз жазалауы Ф. ... ... паш ете ... ... ... азаматтық парызды, партиялық міндет ... ... биік ... ... интеллигенцияның ұстанған
позициясы, осы ... ... ... және “меңдешевшілдік” деген тәрізді Голощекин ойлап
шығарған ... ... ... ... ... ... Ұлт ... айыптаудың және жазалаудың басталуы
XX ғасырдың басындағы ұлттық ... ... ... ... ... өмір ... жаңа ... өзгерістерін қабылдау
қабілеттеріне де елеулі әсер ... ... ... қалыптасу
барысын бүгінгі күннің тұрғысынан қарасақ, ең негізгі қозғаушы күш ... тобы ... ... Олар ... жүріп жатқан процестерді терең
түсіне отырып, әлеуметтік өзгерістер ... ... ... озық ойлы ... ... үш ... жер мәселесі, оқу-
ағарту мәселесі, патшалық ... ... ... ... ... ... елді өркениет жолына шығарып, азаттық әперу еді.
Патшалық Ресей тұсында отарлау ... ... ... ... ... ұлттық бірлік үшін күрескен ұлт зиялылары “сеператистер”,
“пантюркистер” ретінде қуғындалса, ... ... ... ... басқыншылығы баса көктеген шақта Қазақстанды Одақтан бөліп
әкетуді ... ... ... атанды. Кеңестік мекемелерде
қызметте болған С. Сәдуақасов, Т. ... С. ... ... ... жаңа ... да ... ... ізбасарлары,
“жікшілдер”, “ұлтшылдар” деген сияқты негізсіз айыптаулар ... ... ... жүргізу үшін ұлттық ерекшелік, ұлттық дербестік ... ... ... ... ... ... да, шындықтың өзі
деп көрсеткен ... ... ... ... ... жүйе ... ... мүддесі үшін күрескен ұлыларды “жіктердің көсемдері” етіп,
соның негізінде ... ... ... ... ... ... жазалаудың ең бір сорақы да тұрпайы түрі –
күнәсіздерді жалған жалалармен айыптап, арнайы сот процестерін ... И. ... және оның ... бұл әдіске “лениндік жол” арқылы
біртіндеп, ... ... ... ... ... жеке ... ... билікті күшейтуді көздеген
В. Ленин кезінде меньшевиктер мен эсерлерді жазалауды талап етті емес ... жылы ... ... ... партиясының кейбір басшыларына қарсы
ұйымдастырылған сот процесі осының нақты нәтижесі болатын. Айыпталушыларды
азамат соғысы ... ... ... В. ... ... ... ... кейбірі өлім жазасына кесілді. Бірақ,
үкім орындалмай, большевиктер айыптыларды ... ... ... ... ... ... ... әдістері келесі ... ... ... Бұл ... ... ... бассейніндегі
мамандарға қарсы бағытталды. Сот Мәскеуде 18 мамыр мен 6 шілде ... 30-шы ... ... ... ерекше белсенділік көрсеткен,
ол кезде КСРО Жоғарғы Сотының Төрағасы А.Я. Вышинскийдің төрағалығымен және
мемлекеттік айыптаушы Н.В. Крыленконың, ... тағы ... ... болып өтті.
Онда негізінен инженерлер мен техниктерден құралған 53 адам ... 1923 жылы ... ... ... ... тау-кен өнеркәсіп
иелері съезінің кеңесі” және “Донбасс тау-кен ... ... мен ... ... ... ... шетелдік
ұйымдардың басшылығымен Кеңес үкіметіне қарсы “зиянкестік” жұмыстарымен
айналысты” ... ... ... ... ... ... және ... бүлдіру әрекетіне басшылық жасайтын арнаулы
орталықтары болғаны “анықталды”.///
1928 жылы 13 ... ... ... пен ... ... ... Пленумының жұмыстары туралы баяндамасында И.
Сталиннің өзі бұл ... ... ... Айыптау мәнін нақты
ашатындықтан, бұдан нақтырақ ... ... ... ісі ... ... нені ... ... көрсететіні – шахта ісі
бұрын көмір өнеркәсібін иемденген ... ... бір ... ... ... ... табылады.
Онан соң, фактілердің көрсететіні – бұл мамандар құпия топ болып
ұйымдасқаннан кейін, қазір эмиграцияда ... ... ... ... ... антисоветтік капиталистік ұйымдардан зиянкестік
жұмыстар жүргізуі үшін ақша алып отырған.
Ақырында фактілердің көрсететіні – ... ... бұл ... капиталистік ұйымдардың нұсқаулары бойынша әрекет істеп, біздің
өнеркәсібімізді қиратып отырған”.///
И. Сталин осылай “шахта процесінің” ... ... ... ... бұл ... осы ... ... сталиндік жалпы
қорытынды болды. “Бізде ішкі жаулар бар, - деді онан арі И. ... - ... ... бар. Мұны бір ... ұмытуға болмайды, жолдастар…
Шахта ісінің өзі халықаралық капиталдың және оның ... ... ... ... қарсы жаңадан жасаған аттанысы болып табылады.
Бұл – біздің ішкі істеріміздегі экономикалық интервенция.
Бұл аттаныстар және бұл сияқты басқа да аттаныстар ішкі ... ... ... ... ... ... сірә, қайталанатын да шығар.
Біздің ...... ... ... сақ болу ... ал егер,
жолдастар, біз сақ болсақ, өз ... ... ... боламыз,
оларды қазір қалай қиратқан болсақ, келешекте де ... ... ... ... жаулар іздеуді мақсат еткен мұндай біржақты
көзқарас баспасөз бетінде жаңа науқанды ... ... ... бұл
туралы алғашқы болып “Правда” газеті өзінің “Классовый процесс” деген атпен
берілген бас мақаласында үн көтерді. ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, әрбәр
жанұя ішінен де “өз жауларын” іздеуге жұмылдырып, мақалалар топтамаларын
шығара бастады. ... ... бір ...... ... бірінің 12 жасар баласының өз әкесін атып тастауын өтініп,
газет бетінде өтініш жасауы еді./// Мұның өзі таптық ... ... ... ... ... ... Морозов тәрізді ... ... ... уланған жас ұрпақты тәрбиелеуге ... ... ... ... белгісі еді.
Мамандар мен ғалымдарға, яғни ресми сталиндік ... ... ... ... ... еркін ойлы интеллигенция өкілдеріне
қарсы күрестің алғашқы қорытндысы болған “шахта ... ... КСРО ... Соты 1928 ... 6 ... шығарды. Ол бойынша ... (Н.Н ... Н.К. ... В.Я. Юсевич, С.З. Будный және Н.А.
Бояринов) ату жазасына, 40 адам 1 жылдан 10 ... ... ... ... 4 адам ... түрде жазалауға кесілді. ///
БК(б)П-ның 1928 жылы 4-12 шілде аралығында болып өткен Пленумы ... ... ... ... ... ... ... адамдарын
шақырып, өндіріс орындарында социализмге берілген мамандарды ғана ... ... ... ... ... кешікпей-ақ, “шахта процесінің” үлгісімен маман-кадрларды және
ғалымдарды екі топқа бөліп, контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... ... “Одақтық бюро” ұйымын
ұйымдастырды деген айыппен ... ... ... ... тұтқындау
басталды. Оларға тағылған күнә қандай біржақты қатал болса, жазалау да
сондай мейірімсіз болды. ... 1930 ... 25 ... мен 7 ... ... ... басшыларына арналған сот процесінде
өздерінің “күнәларын” ... 8 ... 5-і КСРО ... ... ату ... ... 10 ... бас еріктерінен айырылуға
кесілді. Бірақ, ... КСРО ... ... ... өтініштерін
ескеріп, оларды өлім жазасынан құтқарды және соттау мерзімдерін қысқартты.
///
Белгілі ... А. ... пен В. ... ... ... ... партиясын” соттау да осы жобамен жүрді. Бірақ,
әртүрлі себептермен бұл партияға ашық сот ... ... ... ... ... ... кеңес өкіметін құлатуды көздеді”
деп ... ... өлім ... 30-жылдар басында
құтылғандарымен, келесі 1936-1938 ... ... ... ... бұл ... ажал ... ... Олардың кейбіреулері тіптен жергілікті
жерлерден Мәскеуге арнайы алдырылып, сонда атылды.
Ең сорақы нәрсе, ... ... ... ... ... ... ... олардың бөлімдерін және бастауыш
ұяларын іздестіруге ұласты. Көп жағдай бұл ... ... ие ... ... көп ұзамай-ақ, Татар және Башқұрт жерінде астыртын жұмыс
жасайтын “Шаруалар иттифагі” деп ... ... ... тобы
“әшкереленді”. ОГПУ бұл ұйымның теориялық басшыларын іздестіру ... ... ... ... ... және Уфада жаппай тұтқынға алу
жүргізді және барлығы 58 адам ұсталды.
Дегенмен де, әртүрлі себептермен атышулы сот ... ... ... ОГПУ ... 1933 ... мамыр айында “Шаруалар
иттифагін” ұйымдастырушыларға үкім ... ... 5 адам ату ... ал
қалғандары әртүрлі мерзімге тұтқында болуға кесілді. ///
“Еңбекші шаруалар ... ... ... ... да тыс қала қойған жоқ. ОГПУ ... да ... ... ... ... 1932 жылы ... “анықтады”. Оның мүшелері
ретінде Тоқтыбаев ... ... ... ... Ахмедулла, Ақжанов
Құсайын, Тоқжігітов Шаймерден және осы ... ... ... ... ... Данияр, Ермеков Әлімхан және т.б. ... Енді ... ... ... ... және аудандық деңгейдегі
бөлімдерін іздестіру істері қолға алынды. Семейде “Орта шаруалар партиясы”
деп аталатын осы ... бір ... ... оның ... ... ... ... Иванов, Попов, Ильинский, Күзембаев, Торайғыров
Шаймерден, Қабылбеков Хафиз, Жаналин Нұрке, Көркембаев ... ... ... ... Дүйсенбаев Кәрім тәрізді адамдар айыпталды.
Мұнан ары осы партияның ... ... ... адамдарды
іздестіру басталып, нәтижесінде Қызылтаң ауданынан Майтанов ... ... ... Әнісбеков Ишан, Қозыбағаров Ахметжан,
Аймауытов Жүсіпбек, Абыралы мен Шұбартау ... ... ... ... ... ... Молдабаев Мұсатай және оның
балалары Көпжан мен ... ... ... ... ... қудаланды. ///
Сталиндік басшылыққа ұнамайтындарды арнайы сот процестерінде айыптау
тәжірибесі, әсіресе, 1934 жылы Ленинградтағы С.М. ... ... ... ... ... ... ішінде “Мәскеу процестері”
деген атпен белгілі болған сот процестері қоғам өмірінде ... ... ... ... ... 1936 жылы 19-23 тамызда әскери судья Ульрихтың
төрағалық етуімен болып өткен ... ... еді. ... мен ... ... 1932 жылдың соңынан бастап
келісімдер жүргізу нәтижесінде ... ... ... одақ жасағаны,
осылайша пайда болған біріккен орталыққа Зиновьевшілдерден – ... ... ... ... ал ...
Смирновтың, Мрачковскийдің және Тер-Ваганянның енгені және бұл орталықтың
БК(б)П басшыларын, алғашқы кезде ... жіне ... ... ... ... етіп ... “әшкереленді”.
Процесс басталар қарсаңында, 1936 жылдың 29 шілдесінде осы ... ... ... комитеттеріне БК(б)П Орталық Комитеті жолдаған
жабық хатқа И. Сталин өз ... ... ... ... “Бірақ троцкистік-
зиновьевтік орталық тек ... ... ... ... ... ... жоқ, ол басқа партия басшыларын – Ворошиловты, Кагановичті,
Орджоникидзені, Ждановты, Косиорды, ... бір ... ... ... етіп ... алдында-ақ күштеу және қысым жасау жолымен сағы сындырылған
“террористік орталық” мүшелері өздерінің “күнәларын” бас шұлғып мойындады.
“Мен, - деді ... - ... да 1932 жылы ... ... ... ... болдым”;
“Троцкистік және зиновьевтік контрреволюциялық ұйымдарды біріктіру
туралы троцкистермен келісімдерді, - ... Л. ... - біз ... ... ... ... қарсы террорға дейін жүргіздік”;
“Террорлық әрекетті дайындаудың барынша жеделдетілуі қажеттігін, -
деді Н. ... - және ... ... ... өлтірілуі керектігін Зиновьев
маған атап көрсетті”;
“Маған ... ... ... ... ... ... ... мен мойындаймын, - деді Бакаев”. ///
Әрине, ашық процесте, шетел журналистерінің көз ... ... ... және ... ... ең ... қарапайым
большевиктердің, онан соң халық бұқарасының Сталиннің саяси ... ... ... Ал И. ... ... ең ... де осы еді.
Осылайша Зиновьев, Каменев және олардың 14 ... ... ... көз ... ... қылмысқа айыпталып кете барды.
Барлық “басты айыпкелер” өлім ... ... және үкім ... кейін жүзеге асырылды. Айыпталушылардың қастандық ұйымдастырушылар
ретінде ғана кінәлап ... ... ... барлау орындарына қызмет етушілер
және шпиондар ретінде кінәлау да орны алғанын айта кеткен жөн.
Кейінірек, 1938 жылы ... ... ... ... осы істі ... НКВД ... Г.С. ... бұл сот процесінің ... ... ... ... атап ... Ал ... ... өздерінің “кінәларын” мойындауларына келер болсақ,
олардың басшысы Г.В. Зиновьевтің түрмеден Сталинге жазған ... ... ... шпионажға қатысы жоқ екендігі аңғарылады. Сонымен
бірге, бұл хаттар сотталушылардың жазалаудан әбден ... ... ... дайын күйге түскенін көрсетеді. “…За эти месяцы, - деп
жазады Г.Е. ... ... 1935 жылы 6 ... И. ... - ... на 20 лет. Силы на исходе. …Помогите. Поверьте. Не дайте ... ... Не ... ... с ума в ... ... де ... И. Сталинді біле тұра, процестің қарсаңында 1936
жылы 12 шілдедегі келесі бір хатында Г.Е. Зиновьев оған тағы да ... ... ... ұлына бас-көз болып, ... ... ... ашық Мәскеу процесі 1937 жылдың 23-30 қаңтарында болып,
“параллельді антисоветтік троцкистік ... ... ісін ... ... сотқа тартты. Бұлардың ішінде Г.Я. Сокольников, К.Б. ... ... Л.П. ... ... ... 20-шы ... Л.Я. ... оппозициялық күреске катысқан кісілер де болды. Бірақ, партияның XV
съезінен кейін бұлардың бәрі мұндай ... ... бас ... ... мүше ... ... ... атқарған еді.
Ешқандай кінәлары болмаса да, оларды 1933 жылдан бастап, Троцкийдің
басшылығымен КСРО-да кеңестік билікті құлатуды ... осы ... ... және ... қызметті жандандырған
“орталық” құрды деп айыптады. Ең қауіптісі сол, бұл “троцкистік ... ... ... ірі ... ... ... жұмыстары тергеу және сотпроцесі барысында “әшкереленді”. Мұның
өзі Қазақстанда да осы мәселе бойынша көптеген ... ... ... жылы жазда “әскерилер ісі” деген атпен дүниежүзілік баспасөзді
Қызыл Армия басшыларын соттаған сот ... ... М.Н. ... Якир, И.П. Уборевич және басқа да ірі әскербасылары Қызыл Армияда
“антисоветтік торцкистік әскери ұйым ... және ... ... ... ... ... ... айыпқа ұшырады.
Мұндай “ұйымның” әрекетін сол ... ... ... ... ... ... бастығы С.Б. Мрачковский, Оңтүстік
Қазақстан мақта басқармасының бастығы И.И. ... және тағы ... ... ... “дәлелдей” түскен.
Елде кең қанат жайған әскерилерді соттау нәтижелері төмендегідей:
БК(б)П Орталық Комитетіне XVII ... ... мүше ... сайланған 9
қызметкердің 7-уі, Кеңестердің VII Бүкілодақ съезінде КСРО ... ... 36 ... ... мен ... саяси
қайраткерлердің 30-ы, КСРО Қорғаныс халық ... ... ... 108 ... 98-і, 1937-38 ... ... ... “әскери
қастандық
Ұйымдастыруға қатысушылар ретінде кінәланып айыпталды. Қорғаныс ... К.Е. ... ... ... ... осы жылдары 4
мыңнан астам әскери қызметкерлердің көзі жоғарыдағыдай айыппен ... ... ... КСРО ... ... ... ... 408
әскери қызметкерлердің 401-ін ату жазасына кесіп, 7-ін әртүрлі мерзімге
еңбек-түзету ... ... ... ... ... 1938 жылдың 2-13 наурызында болып өткен
“антисоветтік оңшыл троцкистік ... ... соты ... ... 1937 жылы Қазақстанда да “халық жауларына” арналған
сот процестерін ... ... ... Олар – ... ... Солтүстік Қазақстанның Преснов ауданында болған сот процестері.
Бұларды ңішіндегі ... ... ... кеңес қызметкерлеріне
айып таққан ең ірісі – Қарағандыда 1937 жылы қарашада өткен сот ... Онда А. ... Н. ... және М. ... тәрізді Қарағанды
облысының басшылары өздерінің “Мәскеудегі “троцкистік орталықпен” қалай
байланыс орнатып, ... ... ... ... ... ... ... А. Асылбеков ... ... ... ... ететін Н. Нұрмақовтың пәтерінде болған
кездесуде ... ... ... ... ... және ... ... өкіметімен күрес жүргізуге дайын, сыннан өткен ұлтшылдарды
тарты, оларды Кеңеске ... ... ... керектігін, Қазақстандағы
колхоздарды және совхоздарды толық ... және ... ... ... ... жүргізу қажеттігін” атап көрсеткенін айтты.
Сондай-ақ, осы сот процесінде дәл ... ... ... ... Сейфуллиннен және Жанайдар Сәдуақасовтан алғандары да
айтылды.
Осындай “қаскүнем” ... ... ... ... ... 1934 жылы ... округі жаңадан ұйымдастырылғанда
жауапты жұмыстаға “алашордашылардың қазақ ... ... ... ... көңіл-күйдегілерді алған ... ... ... Ұ.Ж. ... пен О.Қ. ... арнайы
нұсқаулар алған Үржар ауданында да жүргізілген. ... ... ... Матжанов, Мадалиев, бекебаев осындай контрреволюциялық-
троцкистік ұйым “құрып”, оған аудандағы колхоз ... ... ... ... ... Құлжабаевты, Жүнісовты, Ыдыросовты,
Қалышевті, Батқаловты тартқан. Ал, Солтүстік ... ... ... ұйым жұмысына Конюхов және Қанаровтар “жетекшілік”
жасаған.
“Жапон-герман фашизмі асырандылары” деген сипаттама ... бұл ... ... ... “мойындаған” қылмыстары төмендегідей:
олар саналы түрде колхоздарды таратқан, адал ... ... ... ... ... ... Колхоздардың мал фермаларын
таратып, олардағы малдарды жекешелерге үлестірген. Дамудың капиталистік
жолына ... ... ... ... ... ... ... материалдық көмектер жинап, қасақана оларды қанаған.
Осынау ішкі істер органдары ойдан шығарған “жантүршігерлік қылмыстар”
сот процестерінде “нақты ... ... ... ... ... ... жылдары Қарқаралы округінде 52.000 бас
мал жойылып, ал тек 1936 жылдары Қарқаралы және Қоңытар ... ... мал ... ... ... ... ... осындай қаскүнемдік нәтижесінде тек бір
ғана “Путь к коммунизму” колхозында 70 бас жұмыс жылқысының 58 ... атап ... ... ... ... 1936 жылы елден
400 мың сом салықтың заңсыз ... ... ... әдейі
зиянкестікпен қиратылғаны әңгіме болды. Куәлардың айтуынша, “Асылбековтың
бандасы” ТОЗ-дарды артельдерге көшіруді әдейі кешіктірген.///
Айыптыларды “әшкерелеуді” халық жауы ... ... Л.И. ... ... ... болған, бұрынғы екінші хатшы Н. Скворцов Қазақстан
ҚК(б)П-ның екінші съезіндегі есепті баяндамасында қорытындылады. ... ... ол ... - Мирзоян бастаған, Қазақстанда өмір сүрген оңшыл-
троцкистік және ұлтшыл-фашистік ұйымның өзінің ... ... ... ... ... оның ... обкомдарыдың, аудандық
комитеттердің бірқатар хатшыларын, сондай-ақ ... және ... ... қызметкерлерін тартқандарын ... Бұл ... ... ... ... үлкен табыс ретінде бағаламауға
болмайды”.///
Тағдыр тәлкегін қойсаңызшы, осының алдында ғана ҚК(б)П I ... ... ... Л.И. ... өзі ... ... ... Асылбековті жіне т.б. халық жаулары ретінде “әшкерелеген”
еді. /// Енді сол кебінді өзі киді.
Бүгінгі қайраткерді ертеңгі күні-ақ ... ... ... ... ... ... ... осындай еді.
Топтап жазалаудың нақты көрінісі – 1936 және 1938 жылдар ... ... ... 25.833 ... партиядан шығарылуы және олардың
8544-нің “халық жаулары” немесе халық жауларының сыбайластары ... ... және т.б. ... элементтнр ретінде айыпталуы еді.
///
Бұларға қосымша тек 1937 ... 25 ... мен 8 ... ... ... және ... ... органдарының 500 бірінші
басшыларының атылғанын айта кеткен жөн. ///
Қысқаша алғанда 30-шы жылдардың екінші жартысындағы ... ... ... Қазақстандағы интеллигенция өкілдеріне қарсы бағытталған қуғын-
сүргіннің 1948-1953 жылдардағы үшінші толқынына тоқталып ... ... ... ... негізгі соққысының
интеллигенцияға қарсы бағытталғаны ... ... ... ... ... ... жаңарту немесе өзгерту әрекеттері ... ірге ... ... сол ... Кеңес өкіметі басшылары
жақсы түсінді. Өмірдегі келеңсіз құбылыстарға терең ой жүгіртіп, оны шынайы
таразылай алатын, ... ... сын ... ... да ... еді. ... ескерген сталиндік басшылық, біздің ойымызша,
өзінің алдына екі түрлі мақсат қойды. Оның ...... ... бере ... ... оңай ... ғалымдардың, жазушылардың,
публицистердің және халықтың қалың тобын рухани және саяси ... ... ... ... басқаша ойлайтындарға қарсы ашықтан-ашық
жазалау және қуғын-сүргін науқанын ... да бұл ... ... қала қойған жоқ. Өз кезегінде
республика партия ұйымының басшысы Ж. ... ... ... ... ... ... ... - деді ол өзінің Орталық Комитетінің VIII
пленумында 1951 жылы 17 ... ... ... - ... ... бірқатар пьесалардың авторлары совет адамдарын дөрекі, ... ... ... ... ... етіп ... өзі ... өрескел бұрмалағандық болып табылады.
Соңғы жылдары бізде қазіргі тақырыпқа бірде-бір опера жазылған жоқ.
Республикалық опера театры ... ... ... ... музыкалық
спектакльдер қоюмен ғана келеді. “Қыз Жібек”, “Ер Тарғын” ... ... ... ... ... ... болсақ, бұл шығармаларда біраз
кемшіліктер және тарихи шындықты бұрмалаушылықтар бар және олар ... ... ... ... соң ... ... ... жазбайтындар сынға алына бастады.
Олардың қатарына М. Әуезов, Ғ. ... С. ... ... ... ... қатар “Қобыланды”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, ...... ... ... ... ... оларды түбірінен қайта
өңдеу қажеттігі айтыла бастады.
Ал, енді қазақ ... ... ... келсек, Ж. Шаяхметов Қазақстан
Компартиясының V съезінде композитор А. Жұбановты ... ... ... ... ... ... кемел шығармаларын республика басшысы түкке
тұрмайтын, буржуазияшыл-ұлтшыл бағытта жазылған туындыдар ... ... ... ... ... осы съезден бұрын-ақ басталған еді.
Бұған ... оны ... ... ... партия комитеті партиядан
шығарды, ... ... ... ... ... Оның ... – “Қазақ ... ... ... “Қазақ халқының музыка мәдениеті”, “Орталық Қазақстанның
музыка өнері” феодалдық-байшылдық ... ... ... ... бір айта ... ... 1946 жылы 26 тамызда ... ... ... ... ... және оны ... ... туралы”
қаулы қабылдады. Онда кейбір орын алған “қателіктер” атап көрсетіліп,
қазақстандық Ә. ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
қате пьеса ретінде сынға алынды. Авторға өткенді көксеуші, қазақ халқының
тарихын ... ... мен ... ... марапаттаушы деген жала
жабылды.
Буржуазиялық-ұлтшылдыққа айыптау науқаны, ... ... ... ... 1947 жылғы “Қазақ ССР Ғылым Академиясының
Тіл және әдебиет ... ... ... ... ... туралы”
қаулысынан соң кең өрістеді. Онда Базар, Мұрат, ... ... ... С. ... ... ... ... бұрынғы қазақ әдебиетінің
өкілдерінің мұралары буржуазиялық-ұлтшылдық, феодалдық-реакциялық сарындағы
шығармалар ретінде сипатталды. Сонымен қатар, халық ауыз ... ... ... ... ... да ... ... Енді
космополитизм мен буржуазиялық-ұлтшылдық бір медальдың екі беті ретінде
сынға алынатын болды.
Осы ... ... ... Орталық Комитетінің 1948 жылы
тамызда қабылданған “Қазақ совет әдебиетінің жағдайы және онан әрі ... ... ... ... ... болған идеология қызметкерлерінің қалалық ... соң ... ... ... ... IV ... Қазақстан
шекаралық республика болғандықтан, қырағылықты күшейте түсуге, буржуазиялық-
ұлтшыл, шовинистік жау элементтерді дер кезінде әшкерелеуге, байлардан ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуден жасалған қысымға, тіптен, кезінде замандастары
білімділігі, әдептілігі және мәдениеттілігі үшін аса құрметтеген республика
партия ұйымы Орталық ... ... ... ... ... өзі төтеп бере алмай, аталмыш жиында ... ... ... құптап сөйледі. “Панисламизмді, буржуазиялық-ұлтшылдықты және
феодалдық-байшыл ... ... ... ол: ... ... бізге
Шығыстың алқызыл халатын киіп келуі мүмкін екенін ұмытпауымыз керек”, - деп
Таяу Шығыста болып ... ... ... ... ... ... осы съезінен кейін 1949 жылғы 17 наурызда ... Т. ... Ә. ... Е. ... ... ... ... партия жиналысы болды. Онда С. Омаров, Ж.
Саин, С. Мұқанов жоғарыда ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ айыпталушылар қатарында Т. Ахтанов, Д.
Әбілев, М. Ақынжанов, С. Адамбеков, Т. ... және ... да ... ... ол ... әрине, өздеріне берілген партиялық тапсырманы орындаған
еді.
Осылайша өзара сынды өрістете тұрса да, ... ... ... ... ... ... ... жақпады. Оны Ж. Шаяхметовтың республика партия
ұйымы Орталық Комитетінің VIII съезінде ... ... ... ... ол ... ... ... Одағының президиумы, оның председателі
Мұқанов жолдас жазушылар ... ... сын мен ... ... отыр. Жазушылар Одағында принципті творчествалық сын мен ... ... ... қатынастар, қателіктер мен кемшіліктерді
бүркеу орнаған”.///
Жазушылардың біраз шығармаларының “халықтар ... ... ... ... жол ... де атап ... болды. Мысалы,
Қ. Әбдіқадыровтың мақта өсіруші, атақты звеношы Рыскүл Мақатоваға арналған
“Келес қызы”деген ... ... мен ... ... ... бұрмалап көрсететіндігі”, С. Мұқановтың “Сырдария” ... ... ... Қ. ... ... ... жинағының “қайдағы бір ежелден келе жатқан, жападан-жалғыз
Қазақстанды жырлауы”, Ә. Тәжібаевтың ... ... ... өлеңіндегі “елелі
ұлтшылдық қателіктер”, Қ. Бекхожиннің ... ... ... ... ... ... ... С. Бегалиннің “Көксегеннің
көргендері” әңгімесіндегі “Колхозды елеусіз, артта қалған етіп суреттеуі”,
Ә. Әбішевтің “Сахар ... ... ... ... ... бейнесін
бұрмалап көрсетуі” өткір сынға алынды.///
Кейбір әдебиетшілер “қазақ ... жат ... ... ... Ноғайлы кезеңдердегі адамдар болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... Тіл және
әдебиет институты туралы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің қаулысы
ғана емес, 1944 жылы БК(б)П Орталық ... ... ... ... ... ... туралы қаулы да еді. Осы соңғы құжат Едіге ... ... ... ... ... ретінде қаралады.
Сондай-ақ, ноғайлы жырларына жататын “Ер ... ... ... ... ... тәрізді халықтық эпос үлгілері де осылайша өткір
сынға алынды. “Ер ... ... ... ... ... ... ... ретінде сипатталса, “Шора батыр” жыры “қанқұмарлықты,
жыртқыштық пен қатігездікті”, ал “Қобыланды батыр” ... ... ... идеясын насихаттаушы” шығармалар ретінде айыпталды.
Кезінде 1940 жылы Л. Соболевтің редакциясымен “Дала әндері” ... ... ... ... ... көрген еді. Ал оған М. ... ... және ... ... ... деп ... беташар мақала жазған
болатын. Бұл мақала да енді жөнсіз айыпталды. Мұхаңның осындағы “… ... это ... ... в ... ... мощи ... своего рода…” деген пікірі партиялық аппарат чиновниктеріне
мүлде ұнамады. ///
1948 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және ... ... ... тарихының” 1-ші томын жарыққа шығарды. Оның бір бөлімін
жазған Қ. Жұмалиевтің: “Қобыланды ... ... ... ... ... - деп ... ... оны буржуазияшыл-ұлтшылдар қатарына
қосты да жіберді. Ал, Ә. Марғұлан болса ... ... ... ... кезіндегі эпикалық поэмалардың ... ... ... ... Әсіресе, ғалымның осы кезеңді Қазақстан
тарихындағы “алтын ғасыр” деп бағалауы ... ... ... де ... А. ... ... ... героический эпос” деген шығармасында
Алтын орда хандары ... мен ... ... және “қанқұмар қатал
Шора батырды, Ер Сайынды, Қобыландыны көтермелегені” үшін жақпай ... ... ... ... ... ... В. Бартольд шығармалары да
“зиянды” еңбектер қатарына жатқызылды.
Бұл кезеңде, сондай-ақ, Кеңес Одағының ... М. ... де ... тыс ... Оны ... ... батыр” жырын зерттеуге арналған
кандидаттық диссертациясында М. Әуезовтың, Қ. ... және ... ... ... үшін ... интеллигенциясын қуғындауда Кенесары Қасымұлының көтерілісі
төңірегіндегі айтыстар үлкен роль ... Сәл ... ... айта ... ... ... көзқарас ұзақ жылдар бойы қайшылықты болып келді.
1939 жылы “Большевик Казахстана” журналы ... ... ... деп ... ... Бірақ соғыстың басталуына байланысты
Қазақстан басшылығы өзінің көзқарасын өзгертті. 1944 жылы маусымның 18-інде
“Социалистік Қазақстан” ... Ұлы Отан ... ... бара ... ... Ж. ... мақаласын басты. Онда республика
басшысы қызыл әскерлерге үлгі ретінде халық батырларын атай келе, ... ... мен ... да ... ... ... болса да, кейіннен
біз әңгімелеп отырған кезеңде ұлтшылдықты айыптау науқаны өрістегенде
республика ... өз ... ... ... ... - деп атап көрсетті
1951 жылы 17 ... ... ... ... ... Ж.
Шаяхметов, - 1944 жылы Аманкелді Имановтың қайтыс болуына 25 жыл толуына
арналған “Социалистік ... ... ... ... ... қате ... ... жауынгерлерін неміс-фашистерге қарсы күресуге
шақыра ... мен ... ... ... ... ... ... сөйтіп, Сырымның, Исатайдың, Махамбеттің, Амангелдінің есімдерімен
қатар Абылайдың, Кенесары мен ... ... да ... ... ССР
Жоғарғы Советінің сессиясында 1944 жылғы апрельде жасалған баяндамасында
Оңдасынов жолдас та ... қате ... ... ... мұндай “қателікке” ұрындырған, біздің ойымызша, И.
Сталиннің орыс ... ... 1941 ... 7 ... ... сөзі және ... ... Ушаков, Нахимов, Хмельницкий атындағы
ордендер тағайындауы болды. ///
1943 жылы ... ... ... ССР ... ... ... Оны ... жағдайында Алматыға қоныс аударған А.М. Панкратова бастаған ресейлік
ғалымдар және М. ... С. ... Ә. ... Б. ... ... Е. ... тәрізді қазақ зиялылары қатысты.
Кітаптың Кенесары қозғалысына байланысты тарауын Е. Бекмаханов жазды.
Бұл көтеріліс патшаның ... ... ... ... ұлт ... ... бағаланды. /// Бірақ, көп кешікпей-ақ, Орталық партия
комитетінің ... ... ... ... және ... ... жағдайы және шаралары туралы” (1944ж. 9 тамыз) ... ... ... ... ... ... және оны
жақсарту шаралары туралы” (1945ж. 27 ... ... ... айыптау науқанының жаңа кезеңін бастап берді. Хан және ... ... ... ... көтермелеушілер енді буржуазиялық
ұлтшылдар қатарына жатқызылды. Мұндай көзқарас жоғарыда ... ... ... және 1947 жылы ... Тіл және ... ... ... қазақстандық қаулыдан соң тіптен ... ... ... ... тиек ... 1949 жылы ... ... одағының партия
жиналысында белгілі ғалым Есмағамбет Ысмайыловқа “Кенесарыны дәріптеуші”
деген кінә тағылды. “Ол ... ... ... ... ... ал
бұл жыр әдейі жазылып алынып, өткен ғасыр фольклоры ретінде ұсынылды”, -
деп атап көрсетті ... ... ... ... Ж. ... Е. Ысмайыловты
“Кенесары Қасымовтың қазақ халқын азат ету жолындағы күресі туралы” (1940
ж.) деген монографиясында және ... ... ... ... (1948
ж.) Кенесарыны “ұлт-азаттық қозғалысының көсемі деп дәлелдеуге тырысып,
оның қырғыз халқына шабуылын ақтағысы ... деп, Қ. ... ... атты ... ... ... ... Наурызбайды халық батыры
деп көрсетті”, ал соғыс кезінде “Кенесарыны еске түсіріп, қазақ халқын қан
қақсатқан осы ... ... ... ... деп М. ... ... өзінде “Хан Кене” деген ұлтшылдық ... ... ... ... және ... журналында басылған “Ақындар ағысы” деген
жаңа романында да ... ... деп, С. ... “1923 ... ... ... ... мен Наурызбайды, ал 1942 жылғы “Балуан
Шолақ” повесінде ... ... ... ... ... деп, ... 1943 ... “Батыр Мәлік” деген мақаласында “Мәлік Ғабдуллиннің
батырлығын халықтарды тұншықтырушы Едігенің, ... ... ... ... қарақшылық зорлықтарынан туғызады”, - деп айыптады.///
Тарихшы Е. Бекмахановтың 1947 жылы ... ... ... ... 20-40-жылдарында” деген монографиялық еңбегінде осы ... ... ... ... ... “Қазақ ССР тарихының” екінші
басылуында Кенесарыға байланысты бұрынғы ... ... ... түсті. Ақыры осыған байланысты 1950 жылы 26 ... ... Т. ... Х. ... А. Якуниннің “За
марксистко-ленинское освещение вопросов истории Казахстана” деген ... ... Е. ... тарихты бұрмалаушы ретінде айыптаған бұл
мақалада мынадай жолдар бар еді: ... ... ... говорят о том,
что движение Кенесары не было ни революционным, ни ... Это ... ... которое тянуло казахский народ назад, к ... ... к ... ... ханской
власти, к отрыву Казахстана от Росии и великого русского народа”. Осыдан
соң көп ... Е. ... ... бәрі ... ... Ж. ... өзі де “қателіктерін” мойындай бастады.
Жоғарыда аталған Қазақстан Компартиясының VIII ... ... ... ... ... II пленумы және солардан кейін өткен
республика ... V ... ... 1947-1948 жылдардағы айтыстарды
қорытындылады. Нәтижесінде ғалымдарды жаппай қуғындау басталды. Қазақ
Мемлекеттік университетінің ... ... ... ... ... және ... ... ретінде айыпталды. 1951
жылғы 9 желтоқсанда Алматының Фрунзе аудандық ... ... ... ... оны ... сілкіледі. Ал конференцияда сөз
берілген Тәжібаев болса ендігі әңгіменің мәнсіз ... ... ... ... аз айтқан жоқпын”, - деп сөз сөйлеуден бас ... оның ... ... Компартиясының алдағы съезіне
делегаттыққа ұсынбай тастады.
Сондай-ақ, Орталық Комитетінің идеология жөніндегі хатшысы І. ... ... ... ... жедел шаралар қолданбады,
“идеологиялық бұрмалауларды ашпады, бақыламады, ... ... ... қате ... ... ... айыптардың астында қалды. Мәселенің мәнісі
шындығында төмендегідей еді: 1948 жылы ... ... ... үгіт және насихат бөлімі Кенсеары қозғалысының ... ... ... Ол көп ... бұл ... ... ... Комиссия материалдары Орталық Комитетінің идеология
жөніндегі ... І. ... ... Ол осы ... бойынша “жедел
шаралар қолданбағаны” және “Қазақ ССР-і тарихының” бірінші ... ... ... ... оның ... басылымындағы Кенсеарыға
байланысты бөлімді тағы да Е. Бекмахановқа тапсырғаны үшін айыпталды. Оның
үстіне, І. Омаровтың ... ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бюро мәжілісіндегі
және аталған комиссия мәжілісіндегі ұстанған бағыты, ... ... сол ... ... мемлекеттік форма болатын, бұл
қозғалыстың бұқаралығын ешкім теріске шығарған жоқ”, - деген пікірі ... ... ... де, ... да, ... да ұнамады. Бұл
кезең тіл білімі саласында зертеу жүргізіп ... ... оңай ... басты түрткі болған И. Сталиннің “Марксизм және тіл ілімі ... ... еді. Оны тіл ... ... ғалымдары сол жылдары “тіл
білімін дамытуға ... ... жаңа ... ... классикалық еңбек” деп,
дәріптеп жатты. Ол академик Н.Я. Маррдың “жаңа іліміне қарсы бағытталып”,
оны ғылымға жат, ... ... деп ... ... ... тілдерінің семит тілдерімен туыстастығы
және тіл шығармашылдығы процесіндегі дүние жүзіндегі барлық тілдердің даму
бірлігі туралы ... ... ... ... мәселеге байланысты Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және Әдебиет
институты 1952 жылы 5-9 ... ... ... оған Орта ... ... ... ... интеллигенция өкілдері
келіп қатысты. Онда Қазақстанның тіл білімі саласындағы ғалымдары ... І. ... М. ... Ж. ... ... ... ... көзқарастарын өздері сынға алып, “қателестік” десті.
Ғылыми интеллигенцияны қуғындауда, ... ... ... ... ... лысенковшылдықтың кең өрістеуі үлкен
роль атқарды. ВАСХНИЛ-дің 1948 жылы ... ... ... ... ... ... сессиясында баяндама жасаған академик
Т. Лысенко отандық генетика ғылымының ... ... ... ... ... ... бағаларын берді. Неміс биологы Вейсман,
американ генетигі Морган, австриялық жаратылыстанушы Мендель және ... тірі ... ... ... қасиеттерінің сыртқы ортаға
тәуелділігін жоққа шығарған генетика іліміне Лысенко Мичуриннің есімімен
аталған ... ... ... қарсы қойды.
Лысенконың баяндамасы Сталиннің өзінен жеке қолдау тапты. Кейіннен,
Лысенконың өзі жазған естелікте мынадай жолдар бар: ... ... ... ... жобасын редакциялады, өзінің түзетулерін маған нақты
түсіндірді, жекелеген тұстарды қалай баяндау керектігі туралы” ... ... ... ... ... жаңа ... ретінде бағаланды.
Яғни, нақты генетик ғалымдарды селекционер малшылар және ... ... ... ... Лысенко есімі ауылшаруашылығы
ғылымдарының П.А. Костичев, В.В. Докучаев, В.Р. Вильямс тәрізді ... ... ... Ауылшаруашылығындағы жаңалық атаулы Лысенко есімімен
байланыстырыла бастады.
Мұндай құбылыстан, әрине, Қазақстан да тыс қала ... жоқ. 1948 ... ... ... ... бөлімшесінің төралқа мәжілісі болып,
онда оның төрағасы белгілі ... К. ... ... ... ... ... ... Сәл кейінірек, қайтыс болған К. ... ... осы ... Х. ... ... лысенковшылдықты өрістетуде бұдан да
гөрі белсенділік танытты.
Ол Қазақстан Компартиясының IV съезіндегі биік ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарының биологиядағы
мичуриндік бағытты табысты дамытуы социолистік ауылшаруашылығының онан ... ... ... ... ... Міне, сондықтан да әрбір
биолог, агроном, колхозшы. Совхоздың және МТС-тің жұмысшысы ... ... ... ... ... ... ... қолдануы тиіс”.///
Х. Чуриннің мәліметіне қарағанда, 1948 жылдың қыркүйегінен 1949 жылдың
ақпанына дейін ВАСХНИЛ-дің қазақ ... ... ... ... ... лекциялар, баяндамалар оқыған, ... ... ... мақалалар жазған, қазақ-орыс тілдерінде 20
ғылыми-көпшілік ... ... ... бір ... қазақстандық-морганистерді сынау,
әшкерелеу және қуғындау сипатында да ... ... ... ... ... Завадский, Ильин, Литвинов, Кудерниязов,
Боголябский, Раушенбах, Сызғанов, Павлов, Бессонов, Луса, ... ... ... ... ... ... ... И.С. Сүлейменов өзінің
“Қазақстандағы астық дақылы мәдениеті” деп ... ... ... ... ... ... құрғақшылық
аймақтарында аңызға күздік егіс себу ... ... ... ... бере ... ... пікірі үшін арнайы сынға
алынды.
Қ.И. Сәтпаев ғалымдарға бағытталған соққыны әлсіретуге тырысып бақты.
Ал мұның салдары да ауыр ... Ол ... ... ... ... және ... президенті болған республика Ғылым академиясының
басшысы жұмысынан айырылды. Ол қуғындаудың шыңы мен сөресі – 1952-жылдың 15-
17 ... ... ... ... ... ... академиясының жалпы
жиналысы дер едік. Оған Ж. Шаяхметов қатысып, ұзақ сөз ... ... орын ... ... ... шықты. Қ.И. Сәтпаевты нақты сынау
Ғылым академиясы төралқасының бас ... ... Д.В. ... орын ... Ол ... ... ғылыми қызметкерлер жетекшісі
ретінде төралқа алдында есеп бермейді, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... бұзды, академияны
іскерлік және саяси сенім артуға болмайтын адамдарға толтырды, нәтижесінде
үкімет қаржысы далаға кетті деп кінәлады. Қ. ... ... ... ол ... М. ... ... ... кетуге мәжбүр болғаны
белгілі.
Иә, соғыстан кейінгі ... ... ... ... ауыр із ... ... қамау, жер аудару, партия қатарынан және
қызметтен босату тәрізді жазалаулар тағы да орын ... Ал ... ... ... ... ... ... тіптен екіжүзді етіп
қалыптастырудың жаңа кезеңіне апарды. Бұрын өзінің ... ... ... ... ... ... енді партияға ғана қызмет
етуді ойлайтын ... жаңа ... ... ... ... ... ... рухани тұрғыдан тоздырып
жіберуге негіз қалап берді.
II. Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін тарихы мәселелерін зерттеу.
II.1. ... жүйе ... ... тарихи зерттеулерден
көрініс табуы.
Кеңес өкіметі жылдарындағы ... ... бұл ... ... ... қандай идеологиялық және саяси қағидаларды
басшылыққа алды, соған ... ... ... ... Н. ... өзінің “Тарих толқынында” деген кітабында:
“Тоталитаризм ұлттық тарихтың қалың-қалың қабаттарына кереметтей бір
зұлымдық әдісті қарсы ...... ... ... ... ... тап ... дейтін мұқыл ұғыммен мылжалап тастады” /// деп, әкімшіл-
әміршіл жүйе тұсында ... ... ... ... ... идеологиямен уландырғанын атап өткен еді.
КСРО-да КОКП-ның XX съезіне дейін репрессия тарихы зерттелінбегендігі
мәлім. Ал XX ... ... ... мен еңбекпен түзету лагерьлерінде
болғандар естеліктер, әңгімелер шығара бастады. ... ... ... ... ие ... ... саяси қуғын-сүргін туралы еңбектер Л.И.
Брежневтің басқару тұсында кенеттен азайған. ... ... ... ... ... ғана жазған. Олар өз шығармаларын шет елдерде
бастырған.
Әкімшіл-әміршіл жүйе кезеңіндегі саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... ... ... XX ... 20-30-
жылдарындағы Қазақстан тарихының “ақтаңдақ” беттерінің бірі – ... ... ... ... ... ұйымшыл, жік-жікке
бөлінбей бір ауызды болу мәселесін 1925 жылғы сәуір айында өткен ... ... ... пленумы күн тәртібіне қойды. Онда “Алдымызда
тұрған асқар ... ... ... іске асыруға бөгет болып келгенде,
арамызда көп мәселелерге әлі күнге ... ... ... ... алмай
келгендіктің себебі де, орыс жолдастар мен қазақ коммунистерінің арасындағы
анда-санда болатын қырғи-қабақтық” /// - деп, ... ... ... негізгі себебі дәл атап көрсетілген болатын.
1925 жылы тамыз айында Қазақ Өлкелік партия комитетінің хатшысы болып
Ф. Голощекин ... Ол ... ... ... ... ұжымдастырудың”
негізгі жетекшісі ретінде танылды. Жергілікті халық ерекшеліктерін ескермей
жүргізілген бұл ... ... зор ... ... жаңа ... ... ... белгііл. Ф. Голощекин қазақ оқығандары мен
Алашорда зиялылары туралы “оларды ... ... ... ала ... ... байшыл, ұлтшыл салт-санасына қарсы күресу керек” /// - ... ... Ф. ... осы ... жүзеге асыру мақсатында Қ.
Жүсіпбекұлының ///, Ғ. Тоғжанұлының ///, О. Исаұлының ///, ... ... ... ... ... Қазақ Өлкелік комитетінің қараша пленумы ұлт
зиялыларын “жікшілдікке” айыптап, Мыңбаев, ... ... ... ... ... ... және Косиор жолдастарға 1926 жылғы 12-
желтоқсанда “аса ... хат /// ... ... пен ... ашық ... ... Партиялық қызметте жүрген қазақ ... ... ... ... жарық көре бастады. Сырдария
губерниясы ... ... ... ... ... ... жергіліктендіруге байланысты қызметіне партиялық тұрғыдан
“ұлтшыл”, ... ... баға ... Бұл ... ... ... ... партияның негізгі жолынан тайған адамдардың қылмыстары қаралды”
/// - деп ... ... ... мен ... ... ... адамдары деп атап көрсетті.
Қазақ зиялыларының қызметіне біржақты баға беруге қарсылық ретінде Н.
Нұрмақовтың /// мақаласы шықты. Н. ... ... ... ... бола ... ... ... мініп алып, “реті келсе қазақ халқын
төңкеріс үшін ... ... да ... ... ... ... партия жолына
қарсы келетін айқайға да салынды” /// - деген пікірін ... ... ... жөнінде: “мансап қуғандармен алысып, отаршылдармен
күресіп жүрген ... ... көбі ... ... ... ... “ұлтшылдық” ауруына ұшырады” /// - деп жазды.
1926 жылғы қараша пленумы қарарларын орындауға ... ... ... өз ... қазақтың ұлттық зиялылары С. Сәдуақасов, Ж.
Мыңбаев, С. Қожановтардың аттарына қара күйе жағуда алдыңғы ... ... Ол: “III ... өзінше бұрмалап жүргендер көбінесе Смағұл,
Жалау, Сұлтанбектер (не осыларды жақтаушылар). Бұл жолдастардың ойынша: III
пленум көп пленум, көп ... ... /// - деп, Ф. ... қолдай кетті. Осы ... Б. ... ///, ... //, І. ... /// ... жарық көрді.
Ғ. Тоғжанұлының “сынына” жауап ретінде С. Сәдуақасұлының /// мақаласы
баспасөзде жарияланды. Ғ. ... ... ... “еңбегі”
ескерусіз қалмады. 1927 жылы 15-23-қараша аралығында өткен БК(б)П Қазақ
Өлкелік комитетінің VI партконференциясында Ф. ... ... ... Ғ. Тоғжанұлы келгенге дейін партия газеті болмай келді. “Еңбекші
қазақты” ... ... ... ... да, ... ... қара ... газет болуға тиісті болса да , олай болмады” /// - деп, ... ... ... қазақ” газетіне редакторлық еткен С. Сәдуақасов,
Т. Рысқұловтардың еңбектерін жоққа шығарды.
1928 жылы мамыр айында Қызылорда партия ... ... ... ... ұлт мәселесін қалай шешетінін, олардың пікірі,
олардың сыры партияның да, жұмысшылардың да қаулысына қайшы ... ... ... жазу ... /// - ... ... ... орай О. Исаұлының ///, С. ... ///, ... ///, Н. ... /// ... ... көрді.
Қазақ халқының тарихы мен ... ... ... ... ... ... үлгі алып, жаманына жиренуге үндейтін ақын-
жазушылардан марксизм-ленинизмге жат элементтер ретінде бас ... ... ... ... ... ... ... Олар “ұлтшыл”, “байшыл”
атанды. 1928-1929 жылдары Сталин “оңшыл ағымды” түпкілікті ... ... ... ... ... ... Қазақстанда “ұлтшыл”,
“байшыл” атанғандар “оңшыл ағым” ретінде негізсіз айыпталды. Шын ... ... ... ... ... қалу ... ... еткен ерлер еді.
С. Сәдуақасұлы: “Абай-Мабайыңды біз білмейміз. Бернияз-Мерниязыңды біз
есіткеміз жоқ, осы күнге өзімізде жараймыз” – деушілер ... Егер ... бола ... олар біздің надандығымыздан басқа еш нәрсені
дәлелдемес еді” /// - деп, ... ... бас ... ... емес екендігін
айтады. Қазақ әдебиеті өзінен өзі үлгі ... ... ... жоқ деп ... ... ... ... таланттарды сол кезде-ақ бағалаған ол, М. Әуезов пен Ж.
Аймауытовтың шығармашылығы ... “… ... да, ... ... өмір ... ... ... ретінен қарағанда оларға рахмет
айтпасақ, ... ... ... ... /// - ... ... сыншы әрі ірі қоғам қайраткері Ы. Мұстамбаев: “Абайдың
пәлсапасы бізді марксизмге үйретпейді, Абайдың дүниеге көзқарасы теріс деп,
Абайды бұл ... сөге салу оңай ... ... сол ... ... заманның
пішінін айқындау, сол күнгі қоғам тұрмысының күйіне жетіп, Абайдың тарихи
салмағын білу ... /// - деп, ... ... саясатынан қаймықпай,
батыл пікірлер айтады.
Қазақ коммунистерінің партия жолына қалай келіп ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің тыныс-
тіршілігінен мағлұмат беретін Ә. Нақымжанұлының мақаласына да ... жөн. Ф. ... ... ... дейінгі жағдай туралы ол
былай дейді:
“Қазақстанда жікшілдік партия ұйымымен қатар туды деуге ... ... ол ... қандай болды? Бұл мәселе жөнінде: “Ұлтшылдар, шенқұмарлар,
тағы түрлі-түрлі жіктер ... ... ... ... ...... нағыз оңшылдар, ұлтшылдық идеясына берілгендер еді.
“Солшылдардың” көбі ... лай ... ... ... ... ішінде таза коммунист болғысы келген, ақ жүретіндер де ... олар ... ... ... бәрін қырып-жойып, бір-ақ күнде
істемек болып айқайға салып жүретіндер еді. Бұл жіктердің саны да, түрі ... ... өсе ... Онан бұл ... неше ... ... ... отыр ///. Бұл
пікірлер “сәдуақасовшылдық”, “қожановшылдық”, “рысқұловшылдық” және ... ... Ф. ... ... кезінде ұлт зиялыларын қуғындау үшін
ойлап шығарылған айла екеніне дәлел.
1929 жыл жағдайында ... түгі бар ... ... партия саясатына
ашық қарсы шығу іс жүзінде тоқталған кез еді. Ә. ... ... ... ызғарлы желі өз ығына көндірмен қоймады. Ол С. Сәдуақасовтың
қызметіне ... ... ... деген баға берді.
1929 жылғы орталықтағы Бухарин, Томский, Рыковтардың “оңшыл” тобына
қарсы күрестің салқыны ... ұлт ... ... ... ... ... ... мәжілістерде қазақ зиялыларының
“жікшілдігі”, ... ... ... ... айналды.
“Шылдықтарға” айыптау үлкен науқанға айналдырылды. І. Құрамысұлы ///, Ж.
Сәрсекұлы ///, Қ. Жүсіпбекұлы ///, Ә. ... ///, Ә. ... Ғ. ... ///, Н. ... ///, Н. ... ///, Шаймерденұлы
///, Ә. Мұсаұлы ///, Қ. Тәштитұлы ///, Қ. Әзірмәмбетұлы ///, ... ... ... /// бұл ... ерекше белсенділіктерімен көзге түсті.
Аталған авторлардың жазғандары қалыптасып келе жатқан әкімшіл-әміршіл жүйе
саясатына сай ... ... күні ... сын ... ... шындық бұрмаланып, бірінші хатшының ұстанған ... ... ... ... “оңшылдық” –
“сәдуақасовшылдық” деп ұрандаған партиялық ... С. ... және ұлт ... ... ... мақаласы жарияланғаннан кейінгі
кезде оның соңына шырақ алып ... ... С. ... ... ... де көңіліне күмән ... ... ... ... ... та үлес ... Мәскеулік
Тоболов: “сәдуақасовшылдық салт-сананы қазақ тұрмысынан ғана тауып ... ... ... ... күнде төңкеріс жолына қарсылық дәрежесіне
жетіп ... ... ұлт ... да, ол ... ұлт ... жеке
жолмен жүргізудің бір түрі болатын, сәдуақасовшылдық бірінде аз, бірінде
көп бола отырып, басқа кеңес республикаларында да ... ... ... ... ... /// - деп ... ... сатысынан өтпеген аймақтар мен халықтардың
социализмге жедел өту мәселесіне балама пікірлерін ұсынған ауыл ... мен ... ... ... “зиянкестер” деп
айыпталды. Олар Қазақстан экономикасын көтеруде дәстүрлі мал ... даму ... ... жөнінде ғылыми теориялық, публицистикалық
еңбектер жазды ///.
Орталықта ... ... ... ... ... ... Н.И. Бухарин
///, А.И. Рыков ///, Томскийдің “оңшыл ағым” ретінде, экономист ғалымдар
Н.Д. Кондратьев ///, А.В. ... және ... ... “кондратьевшілдікке”, “чаяношылдыққа” айыпталып, қуғын-
сүргін басталған кезде, Қазақстан да бұл науқаннан қалыс қалмады.
Қазақстанда ... ... ... ... пен ... көрінісі болып табылатын материалдар Б. Семевский ///, Ф. Фролов ///,
Н. Сырғабеков ///, Ф. ... ///, Ф. ... ///, Ф. ... ///, ... ///, Е. Федоров ///, И. А. ... /// ... мен ... ... жинағы ///. Аталған авторладың мақалалары мен
кітаптары қазіргі тарихнамада сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің ... ... ... де ... ... ... зиялыларға қарсы жүргізілген жаппай жазалау
саясатына және әкімшіл-әміршіл жүйенің орнығуына ... ... ... ... ... өзі мүмкін болмады.
1938 жылы 28-маусымда қазақ және орыс ... 97 ... ... ... ... алу, оларға тиым салу жөнінде қаулы
қабылданды ///. Олардың ... С. ... Ә. ... І. ... ... Т. ... Ұ. Құлымбетов, І. Құрамысов, Н. Нұрмақов, ... Ғ. ... С. ... Т. ... және т.б. ... ... ... дейін 20-30-жылдардағы ұлттық зиялылардың қоғамдық-
саяси қызметіне арналған арнайы зерттеу объектісі есебінде жазылған ... ... ... таптық қозғалысқа немесе кеңестік ... ... ... ... “қожановшылдық”,
“рысқұловшылдық” деген айдар көп айтылды, аталмыш қайраткерлердің қызметі
мен саяси идеяларын барынша қаралап көрсетуге тырысушылық орын алды ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі Қазақстан тарихының өзекті
мәселелерінің бірі – ... ... ... ... ... тізгінін қолға алған бетте тарихшыларымыз сталиндік қуғын-
сүргіннің себептерін, сипатын, ішкі механизмін және ауыр салдарларын ашып
көрсететін ... бет ... ... жеке ... ... ... өту ... жартылай ғана тарихшылар зерттеулерінде
көтерілген бұл мәселе жаңа жағдайда толық қолға алынды. Тәуелсіз ... бұл ... ... ... ... ... зерттей
бастады:
- 20-шы жылдардың соңында 30-шы жылдардың басындағы ... ... ... ... ... ... ... жер аудару (депортация) мәселелері;
- 30-шы жылдар соңындағы – 50-ші жылдар ... ... ... ... ... Б. ... Т. ... (Көк
сеңгірлер. –Алматы: Қазақ ун-ті, 1992. –272б.), Қ. ... ... ... // ... 1998), Ж. ... (Нәзір Төреғұлұлы. –Алматы: ... 1992. ... ... ... ... ... 1997.
–272б.) тәрізді зерттеушілер біраз жұмыстар жасағанын айта ... ... ... ... зиялыларын “оңшылдыққа” және ұлтшылдыққа айыптаудың
бұрындары тарихымызға белгісіз, “ақтаңдақ” болып ... ... ... алуға қызмет жасады.
Бұл мәселе төңірегінде М. Қойгелдиев (Ұлтшылдықпен күрес ... ... ... 1992. –5,7,8,9 - мамыр) пен Т. Омарбеков (“Оңшыл
ағымға қарсы күрес: мәні және қорытындылары // ... -95. ... ... ... ... ... танытқандықтарын айтпасқа болмас. Бұл
ғалымдардың еңбектері сталиндік қуғын-сүргіннің ... ... ... ... көмектесті.
Бұл тақырыптағы зерттеулердің қорытындысы Д. Махаттың арнайы ... ... ... ... Д.А. ... ... “оңшылдыққа” және ұлтшылдыққа айыптау: тарихы және салдарлары
(1925 - 1933жж): ... ғыл. ... ... ... ... 2000. ... 1925 – 33 жылдардағы қазақ зиялыларын “ұлтшылдыққа” және “оңшылдыққа”
айыптау, тарихи жаңа көзқараспен жүйелі зерттелді. ... тың және ... ... ... ... ... қуғын-сүргінді ұйымдастырудағы кеңестік сот-
тергеу, әкімшілік органдарының зомбылықтары С.Саржанованың ... ... ... ... С.С. ... әкімшілік
органдарыкеңестік зорлық-зомбылық шаруаларын жүзеге ... ... ... (1925 ... ... ғыл. ... ... автореф. – Алматы, 2002.
–29б.).
Сталиндік қуғын-сүргіннің келесі мәселесі ... ... жер ... ... ... әлі де кеңінен зерттеле
қойған жоқ. ... ... ... ... зерттеген Т. Омарбеков болды
(Омарбеков Т. XX ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері: ... ... ... ... 2001. –404б.). Ол, ... ... ... ... ... Кавказ және Еділ бойы халықтарын
Қазақстанға жер ... ... ... ... Жер ... ... ... Г. Канның зерттеулерінде толық және тиянақты ашылды (Кан
Г.В. Корейцы Казахстана: Истор. очерк. –Алматы: ... 1994. ... жер ... ... ... ... және Қырым татарлары
тағдырларына қатысты тың, жаңа деректерді Қ. Алдажүмановтың ... ... ... Қ. ... в Казахстан … //Депортированные
в Казахстан народы: время и судьбы. –Алматы: Арыс – ... 1998. ... ... мен ... ... ... жер ... кейбір
мәселелерін тарихшы Е.Уәлиханов зерттеді (Валиханов Е. Переселение иранцев
в Казахстан. Поляки в ... // ... в ... ... и ... ... ... 1998. –с.152-171). Депортацияға
ұшыраған халықтардың лагерь жағдайындағы ауыр ... Ж. ... ... ... ... Ж.Б. Лагерная экономика //
Депортированные в Казахстан ... ... и ... ... Арыс ... 1998. –94-106 бб.).
Тәуелсіз Қазақстан тарихшыларының назарын аударып отырған тағы бір
мәселе - 30-шы ... ... 50-ші ... ... ... ... Зерттеушілер бұл жылдары құрбан болғандар тізімін ... ... ...... ... ... ... Вып. 1. –Алматы,
1996. –360б.; Вып.2. –Алматы, 1998. ... 1937-38 ... ... ... құрбандары болғандар туралы архивтік құжаттар жинағы ... ... ... в ... 1937 – 1938 гг. ... 1998. –336б.). Бұл кезеңдегі ... ... ... ... естеліктері де жарық көрді (Народ не безмолвствует.
–Алматы: П. Обелиск, Простор, 1996. –305с.); Қызылдар ... ... 1992. ... ... ... лагерьлеріндегі жағдайлары
Ж.Абылхожинның (Абылхожин Ж. Очерки ... ... XX ... ... 1997. ... Т. ... (Садықов Т.
Жезқазған өнеркәсіп аймағының қалыптасу және даму тарихы (XIX ғ. ... ... ... ғыл. ... Дис. ... 1998. ... Д. Шаймұхановтың және
Д. Шаймұханованың зерттеулерінде біршама қамтылды ... ... Д.С. ... -–араганда, 1997. –175с.). Бұл тақырыпқа
байланысты арнайы диссертациялық еңбектер де ... ... ... ... кандидаттық /// және С. Дильмановтың /// ... ... ... ... жөн. Айта кету ... ... ... құжаттар әлі де өздерінің зерттеушілерінен терең талдаулар
күтіп жатыр.
Осы саяси репрессия туралы алғаш зерттеу ... ... ... ... ... М. ... ... “Сталин және Қазақстан”
атты мақаласында академик, лениннің мұрагері болып, партия басшылығына
келген И. ... ... ... ... ... ... көрсетіп, іс жүзінде, яғни практикада осы теорияны
қолдана отырып социализм құруда өзіндік ... жол ... ... ... ... таққа, баққа талас барысында білім емес, білек
жұмсады, әділ ел ағасы, ... ... болу ... ... қара ... ... жазады ///. Бұл мақаладағы бір қызықты дерек, 1921 жылы 1-ші қаңтарда
РСФСР-дың құрамындағы түркі коммунистерінің жиналысында ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін қолданғандығы. М.
Қозыбаевтың пікірінше, И. Сталин Ресейдегі ... ... ... ... социализмі” деп бөлудің ... ... ... ... мен ... келтіре отырып дәлелдейді. Сталиннің бұл
тұжырымы қазақ халқына ... ... ... деп ... М. ... ... ... аталған мақаласы Қазақстанның тәуелсіздік алу
қарсаңында ... ... ... ... жан-жақты, терең
қарастырылмаған.
Саяси репрессия ... ... ... бір ...... “Қазақстандағы Сталиндік саяси террор” ... ... Т. ... 1920-1930 жылдардағы сот процестеріне талдау жасай
келіп, осы процестердің 1937 жылы Қазақстанда да “халық ... ... ... ... ... ... жазады. Оның пікірінше,
олар – Қарағандыда, Үржарда және Солтүстік Қазақстанның ... ... сот ... бұл сот ... ішкі ... ... ойдан
шығарған, қолдан жасалған жалған қылмыстық істерді ... ... ... ... ... ... келбеті айқын көрінді
///. Троцкистік, Зиновьевтік оппортунистерді және ұлттық республикалардағы
буржуазияшыл ұлтшылдарды жазалаған сот ... ... ... ... ... ... Комитетке мүшелердің және ... ... ... ... ... ... және
мүшелікке кандидаттардың саяси репрессияға ұшырауына талдау жасай ... ... ... ... ... XVII ... ... Комитет мүшелерінің және мүшелікке кандидаттардың осыншалықты қатал
жазалау себебі – олар осы съезде И. Сталинді Бас ... ... ... ... бар ... ... бөлігі оған қарсы дауыс
берген. Осы қарсы дауыс бергендердің ішінде, Т. ... ... сол ... ... ... Л. ... да ... Себебі Л.
Мирзоян 1938 жылы қызметінен ... 1939 ... 26-шы ... ... П. ... және В. ... ... партия қайраткерлерімен бірге
атылған ///. Бұл мақалалар жинағында Т. Омарбеков ... ... ... ғана ... ... партия қайраткерлерінің жазалау құрбандығы
болғандығын архив ... ... ... соңы мен ... жарық көрген ғылыми зерттеулердің негізінде көрсетіп берген.
Қазақстандағы саяси құғын –сүргін туралы тек тарихшы ғалымдар ... ... ... қауымның басқа да өкілдері зерттеулер жазды. ... бірі – Қ. ... пен Ә. ... ... “Қызыл қырғын
37-де опат болғандар” атты очерктер ... ///. Бұл ... ... Қазақстанның саяси өмірінде елеулі рөл атқарған қазақ зиялыларының
өмір жолы, қатал тағдыры ... ... ... ... ... жүйе ... ... қарсы жасалған қылмыстарды әшкерелеуде,
оның тарихи шындығын қалпына келтіруде баспасөздің атқарған ... ... ... ... ... баспасөздің рөлі ерекше болғанына
күмән жоқ.
1920-1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргін ... ... оның ... ... аяққа таптаған қылмыстық болмысын әшкерелеуде, репрессия
туралы объективті қоғамдық пікір қалыптастыруда ... ... ... ... да ерекше рөл атқарды. Публицистикалық мақалалар
мен очерктер 1987-1998 жылдар аралығында қазақ мерзімді баспасөзінде жарық
көріп, осының нәтижесінде ... ... ... ... ... атын
естіп қана жүрген қайраткерлердің өмірбаяны, саяси-қоғамдық, әдеби-мәдени
қызметі, отбасы ... ... ... ... белгілі болды.
Демократиялық шарттарды былай қойғанда, социалистік ... ... жеке ... ... ... елді ... ... туралы, зерттеуші, тарих ғылымының докторы І. ... ... ... ... мақаласында жан-жақты ашып көрсеткен ///. Автор
жаппай жазалау мен қудалау ... ... ... ... ең бір ... қиын ... ... шұбырындымен” теңестіре отырып, оның ... ... І. ... сол ... ... құжаттары мен
басылымдарындағы материалдарды талдай отырып, “шпиондар” мен “жаулардың”
кімдер болғанын ... ... ... репрессиялау кадрларды
жоюдың жан-жақты ойластырып жасалған Н.И. Бухаринге, А.И. Рыковқа және т.б.
болған тамыз (1936.) процесіне байланысты етек ... сөз ... тек 1937 ... ... ... ... ... (Ақмола ісі) “контрреволюциялық ұлтшыл-фашистік қаскөйлік
ұйымдар” деп үш “шулы” процестің өткендігі белгілі. Бұл ... ... ... ... сот ... ... ... жазылған
мақаласында айтылды ///. Сондықтан тарихтың осындай “ақтаңдақтарының”
шындығын көрсету үшін, М. ... К. ... М. ... ... Ұ. ... Ғ. ... Ж. ... І. Құрамысов сияқты
абзал азаматтардың қоғамдағы орнын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... істеу қажет.
В. Чундеровтың “Жарты ғасыр бұрын, 38-жылы…” атты ... ... І. ... ... ... ... ///. Онда соғысқа дейінгі
жастардың өмірі, ... ... оқу ... студенттерінің “жалаң
империализмге” тәрбиеленіп, “ұлтшыл-жауларға” қарсы науқандық жұмыстар
ұйымдастырып, жеке ... ... ... ... ... бұл материалда қос тілділіктің лениндік ... ... ... ... функциясының аясы тарылғандығы,
жастарға интернационалдық және патриоттық тәрбие берудің ... ... ... бұл ... тек ... ғана қол ... ... мен қиындықтар болмағандай түр көрсетеді.
1988 жылдың 26 маусымында “Казахстанская правда” газетінің арнаулы ... ... ... атты материалы жарияланды. Осы тақырыпқа байланысты
газеттің 4 нөмірінде (25, 27 ... 27 ... және 1989 ... ... оқырмандардың пікірлері басылды. Ілешала бұл мәселе Орталық
телевизияның “Көзқарас” бағдарламасынан да көрсетілді.
Кезінде жариялылық пен ... ... ... ... ... И.А. ... Л.Д. ... Н.С. Хрущевтің және Л.И.
Брежневтің саяси портреттерін ... Бұл ... ... да И.В. Сталиннің жеке бас және оны ... ... ... ... ... ... ... “Қазақ әдебиеті” газетінде Қазақстан Республикасы
ұлттық ҒА академигі М. Қозыбаевтың қазақ жазушыларының шығармаларына ... ... және ... ... ... ... ///. Онда ... әдебиеттің өткенді шындықпен ... ... ... ... еске салады.
Осылайша тәуелсіздік алған жылдарда Қазақстан тарихшыларында, жалпы
қазақ зиялыларында 20-30 жылдардағы саяси репрессия туралы тәуелсіз ... ... ... тарихнамасында 40-шы жылдардың соңындағы 50-ші
жылдар басындағы саяси қуғын-сүргін ... әлі де ... ... Бұл ... ... И. Қозыбаевтың ///; К. Нұрпейісовтың ///,
Л. Гуревичтің ///, Т. Омарбековтың /// ... ... ... ... ... ... ... ; тарих сабақтары” деп аталатын
монографиялық еңбегінің “Бекмаханов ... атты ... ... ... ... Е. ... ... қатысты архивтік деректерді
ғылыми айналымға енгізді. Оның “Қазақстанның тарих ... атты ... ... ... ... ішінде қазақстандық тарихшыларды
саяси қуғындаудың қыры мен сыры жүйелі баяндалды. К. ... пен ... ... де осы Е. ... саяси қуғындауға арналды.
Зерттеуші Л. Гуревич тоталитарлық жүйенің қазақстандық ... ... ... ... ... ... мәнін ашып берді. Осы
кезеңде қазақ интеллигенциясы өкілдерін ұлтшылдыққа айыптаудың ... ... Т. ... ... ... тақырыптың күрделілігі бұл мәселені әлі де ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Қорытынды
Сонымен, қазақ халқына тәуелсіздік жеңіл жолмен келген жоқ. ... ... ие ... ... екі рет ... туды. Осы екі
мүмкіндікті де қазақ қайраткерлері пайдаланып ... ... ... ... мүмкіндікті Ә. Бөкейханов бастаған алаш қайраткерлері
билікті қолдан ... үшін ... ... құрды. Ал екінші мүмкіндік –
КСРО-ның құлағанын пайдаланып, қазіргі тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... ... коммунистер екенін
ұмытпайық. М. Фрунзе ... ... ... ... большевиктер көсемі В.
Ленин қазақтың осы ғасырдағы алғашқы тәуелсіз ... ... ... ... бермеді. Орталықтан басқару жүйесі күшті болды. Кеңестік
әкімшіл-әміршіл жүйеге қарсы тұрған, осы кезеңдегі ел ... ... ... тар жол, ... ... ... ауыр азапты
бастарынан өткізді.
Большевиктер партиясының отаршылдық саясаты ... ... ... алып бір ... қазақ елінің өзіне тән ерекшеліктерін
ескеруді, Орталық Ресейде ықпалды және маңызды ... ... ... ... ... ... ... болатындығын айтқан зиялыларымыздың ой-
пікірлері партия жолынан ... басу ... ... ... ... тарттырды.
20 жылдардың соңынан бастап партия мен Кеңес өкіметінің идеологиялық,
ұлтаралық, экономикалық саясаты өзіне тән ғылыми ... ... ... бастайтын, іске жарайтын заңдармен емес, партия “көсемдерінің”
нұсқауларымен жүргізіле бастады. Саяси бюродағы ... И. ... ... ... ... мен темірдей тәртібі жолында”
деген ұранды бүркенген Сталин саясаты азшылықтағы, ... ... ... ... ... ... бас ... халықтың маңдайына біткен жұлдыздарын, елім, жерім деген арыстарын
содырлы саясаттың сойылымен соғып, есеңгіретіп отыруды не ... ... ... қана ... ... өзгені көзге ілмеген шовинизм сырқатының сырынан
іздеу керек. Бұл әдейі зымиян саясатпен саналы ... ... ... мүддесі алдындағы азаматтық парызды, партиялық міндет пен
қызметтен ... биік ... ... интеллигенцияның ұстанған
позициясы, осы ... ... ... және ... деген тәрізді Голощекин ойлап
шығарған көптеген “шылдықтар” арқылы талқыға түсіп отырды.
Күндердің күнінде ... ... ... ... ... да ... тарихы төрінен өзінің лайықты ... ... ... ... ол ... ... алмады.
Соғыстан кейінгі интеллгенцияға қарсы сталиндік қуғын-сүргін қоғамда
ауыр із қалдырды. ... ... жер ... партия қатарынан және
қызметтен босату тәрізді жазалаулар тағы да орын ... Ал ... ... ... интеллигенциясын жалтақ, жасқаншақ, тіптен екіжүзді етіп
қалыптастырудың жаңа ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеленген интеллигенцияның орнына енді партияға ғана ... ... ... жаңа ... қалыптаса бастады.
Сталинизм осылайша ұлттық интеллигенцияны рухани тұрғыдан ... ... ... ... ... ... қарсы жүргізілген жаппай жазалау
саясатына және әкімшіл-әміршіл жүйенің ... ... ... ... ауызға алудың өзі мүмкін болмады.
1938 жылы 28-маусымда қазақ және орыс тілдеріндегі 97 ... ... ... ... алу, ... тиым салу ... ... ///. Олардың ішінде С. Асфендияров, Ә. Байділдин, І. Жансүгіров,
Ғ. Тоғжанов, Т. Жүргенов, Ұ. Құлымбетов, І. Құрамысов, Н. ... ... Ғ. ... С. ... Т. ... және т.б. еңбектері болды.
80-жылдардың соңына дейін 20-30-жылдардағы ұлттық зиялылардың қоғамдық-
саяси қызметіне арналған арнайы зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... қозғалысқа немесе кеңестік құрылысқа
арналған еңбектерде “ұлтшылдық”, “сәдуақасовшылдық”, “қожановшылдық”,
“рысқұловшылдық” ... ... көп ... ... ... қызметі
мен саяси идеяларын барынша қаралап көрсетуге тырысушылық орын алды ... ... ... бұл ... әлі де ... ... ... қажет етеді деп ойлаймыз.
Біз, кейінгі ұрпақ, абзал ағаларымыздың қиын-қыстау жағдайдағы айнымас
асыл ар-ожданын, парасатын қадірлеуіміз қажет. Сондықтан да ... ... ... ... өте ... ... ... жылдарының зерттелуі Кеңестік тарихнамада
әкімшіл-әміршіл жүйенің қыспағына байланысты орын ала ... ... ... бұл мәселе елеулі орынға ие болды.
Қазақстан тарихшылары бұл тақырыпты бірнеше бағыттарда тереңдете зерттей
бастады.
Алайда, ... ... бұл ... әлі де ... ... ... қажет етеді деп ойлаймыз.
Қазіргі тәуелсіз Қазақстанның еркін, демократиялық ел ... ... тең, ... ... үшін ... ... өткен тарихын терең
зерттеп, жан-жақты біліп, оны жаңа ... ... ... қажет. Біз
өзіміздің жұмысымыз осы үлкен нысанаға аз да ... ... ... ... ... орындалды деп санаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі:
1. Шоқай М. Таңдамалы. – ... ... 1999. Т. 1. – 521 ... ... К. Алаш һәм ...... Ататек, 1995. – 256 б.
3. Қозыбаеы М. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. ... б.; ... ... ... ... - Алма ... ... – 136 с.; Историческая наука Казахстана (40-80-е годы XX ... ... ... ... 1992. – 143 с.
4. Қойгелдиев М. Алаш ...... ... 1995. – 368 ... ... Т. XX ... ... тарихының өзекті мәселелері: Көмекші
оқу құралы. – Алматы: Қазақпарат, 2001. – 404 б.; ...... 1994. – 272 ... ... М. ... қилы тағдыры. – Алматы: Жалын, 1992. – 196 ... ... С. ...... ... 1994. – 175 ... ... Т.Р. Собрание сочинений. – Алма-Ата, 1982. Т. 1. – 227 с.
9. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұловтың ... және ...... ... 1994. –447 б.
10. КПСС съезінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының
қарарлары мен шешімдері. Т. 2. ... жж.). – ... ... – 469 ... ... ЦК ... – 1990. - №10. – 88 с.
12. КР ПМ – 141-қ, 1-т, 28-іс, 29-п.
13. “Ақжол” туралы үш құжат. // ... – 1993. -№1. – ... ҚР ПМ –3-қ, 1-т, ... 100-п.
15. Тоғжанұлы Ғ. Екі жастың әңгімесі. / Ұлтшыл мен ... // ... –1929. – 26 ... - ... ... Ә. Қыңырлатқан партия жолына. // Еңбекші қазақ. – 1929. –
8 қаңтар. - №6
17. ... Н. ... ... // Еңбекші қазақ. – 1926. – 25 қараша. -
№262
18. ... М. ... ... ... Т. ... ... руководящих работников автоном. образований РСФСР в 1926 г. //
Горизонт, - 1994. – 16-23 сентября
19. Ф. ... ... ... ... ... ... // Еңбекші қазақ. – 1930. – 15 қазан. – №228
20. Қазбек М., ... Ғ. ... ...... Санат, 1999. – 336 б.
21. Голощекин Ф. Казахстан на путях социалистического переустройства. Сб.
статей и ... ...... ... – 1931. – 248 ... ... Д. Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде “оңшылдық” ... ... ... және ... ... Т.ғ.к. дисс. –
Алматы, 2000. – 151 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстандағы қайырымдылық негіздері15 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь