Мағжан Жұмабаев шығармалары

Бүгінгі өз алдына тәуелсіздік алған егенменді елміздің мәдениеті мен әдебиеті ұлттық сипатын айқындай түсуде. Бұл мақсаттың алғашқы қадам алаштың ардақты ұлдарын ақтаудан басталғаны баршамызға мәлім. Алаш азаматтары яғни қазақ зиялылары қазақ ұлтын жеке автономиялық мемлекет етіп құруды мақсат етті.Олардың осы өмірлік мұраттары шығармашылық идеяларын айналды. Бұл ұлт . азаттық идеяның әдебиетте алғаш көрініс беру еді. Бірақ ұлт . азаттық идея ұстанған ағым өкілдірі саяи айыппен қоғамнан аластатылды да, оларды тану, зерттеу соңғы жылдары қолға алынды. Басқа сөзбен айтсақ алаш азаматтары аңсаған екріндікті, егемендікті ұрпақтары біз көріп отырмыз.
Бүгінгі таңда жарты ғасырдан астам өз оқырманын күткен Мағжан Жұмабайұлының шығармашылығы қазақ халқының асыл мұрасына айналды. Осы уақыт ішінде Мағжан Жұмабайұлы шығармашылығы жан.жақты зерттелді.Ақынның қаламынан туған классиқалық шығармалар ұлт әдебиетін белгілі бір көркемдік дәрежеге көтерді. Ал ақын көркем туындыларындағы естетикалық таным өз бастауын ұлт тарихынан, халық ауыз әдебиетінен халықтық мәдениеттен алып жатады. Ақынның осы негізде қалыптасқан азаматтық ұстанымын тануда патриоттық рухта жазылған поэмаларының рөлі зор. Поэмаларының ішіндегі ең көлемдісі және алдымен ауызға ілігері . "Батыр Баян". Өйткені поэма идеясы ұлт тағдыры идеясынан туындаған.
Алғаш "Шолпан" журналының 1923 жылы №4.8 сандарында жарияланған "Батыр Баян" поэмасы тарихи деректерге қарағанда Мұқтар Әуезовтың үйінде бір таңда жазылған. Осы помасына негіз болған деректерді ақын Шоқан Уәлиханов еңбегінен алғаны баршамызға мәлім. Поэманың кейіпкері болып отырған Абылай хан да, Батыр Баян да өмірде болған адамдар. Және Баянның Абылай ханның сүйікті батыры болғаны да рас. Сондықтан Мағжан қазақ халқының тәуелсіздігі, бірлігі, бостандығы үшін күрескен . Абылай хан батыр Баян есімдерінің ел назарынан тыс қалып, ұмытыла бастауы бір кездегі, батыр халықтың рухының жойылуына апарып соғарын түсінгендіктен, "Батыр Баян" поэмасын жазған.
"Батыр Баян" поэмасында қазақтың хандық дәуірі, оның ішінде Абылай тұсындағы жаугершілік заман психологиясы көрініс тапқан.
Ақын шығарма мазмұнына реалистік оқөиғаларды мәселен, Абылай дәуірі, XVIII ғасырдағы қазақ батырлары, соның ішінде Баянның ерен ерлігі, қайсарлығы мен батыр мінезі, қалмақ пен жауласқан майдан даласы, Абылай мен Баян арасындағы сөз бәсеке, Сары батырұлы Қыстаубайдың қалмақ қызына ғашықтық оқиғасы, Жанатай өлімін таңдап ала отырып, тарихи шындыққа романтикалық қуат берген. Яғни негізгі мазмұнын тарихи оқиғалар құрып тұрған поэмаға ақын романтикалық махаббат, асқақ өлім ырғағын үстемелеу арқылы бүкіл өмірін қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған батыр Баян Қасаболатұлының образын сомдауға,
        
        Мағжан  Жұмабаев шығармалары
Кіріспе
Бүгінгі өз алдына тәуелсіздік алған егенменді елміздің мәдениеті мен
әдебиеті ... ... ... ... Бұл ... ... ... ардақты ұлдарын ақтаудан ... ... ... ... яғни қазақ зиялылары қазақ ұлтын жеке автономиялық мемлекет ... ... ... осы ... ... шығармашылық идеяларын
айналды. Бұл ұлт – азаттық идеяның әдебиетте алғаш көрініс беру еді. ...... идея ... ағым ... саяи ... ... аластатылды
да, оларды тану, зерттеу соңғы жылдары қолға алынды. Басқа сөзбен айтсақ
алаш ... ... ... ... ... біз ... таңда жарты ғасырдан астам өз оқырманын күткен ... ... ... ... асыл ... ... Осы ... Мағжан Жұмабайұлы шығармашылығы жан-жақты зерттелді.Ақынның
қаламынан туған ... ... ұлт ... белгілі бір көркемдік
дәрежеге көтерді. Ал ақын көркем туындыларындағы ... ... ... ұлт ... ... ауыз әдебиетінен халықтық мәдениеттен алып
жатады. ... осы ... ... ... ұстанымын тануда
патриоттық рухта жазылған поэмаларының рөлі зор. Поэмаларының ішіндегі ең
көлемдісі және ... ... ... - ... Баян". Өйткені поэма идеясы
ұлт тағдыры идеясынан туындаған.
Алғаш "Шолпан" журналының 1923 жылы №4–8 ... ... ... поэмасы тарихи деректерге қарағанда Мұқтар ... ... ... жазылған. Осы помасына негіз болған деректерді ақын Шоқан
Уәлиханов ... ... ... ... Поэманың кейіпкері болып
отырған Абылай хан да, Батыр Баян да өмірде болған ... Және ... ... сүйікті батыры болғаны да рас. ... ... ... тәуелсіздігі, бірлігі, бостандығы үшін күрескен – Абылай хан батыр
Баян есімдерінің ел ... тыс ... ... ... бір ... ... рухының жойылуына апарып соғарын түсінгендіктен, "Батыр Баян"
поэмасын жазған.
"Батыр Баян" поэмасында қазақтың ... ... оның ... ... ... заман психологиясы көрініс тапқан.
Ақын шығарма мазмұнына реалистік оқөиғаларды мәселен, Абылай дәуірі,
XVIII ғасырдағы ... ... ... ... ... ерен ерлігі,
қайсарлығы мен батыр мінезі, ... пен ... ... ... ... мен
Баян арасындағы сөз ... Сары ... ... ... қызына
ғашықтық оқиғасы, Жанатай өлімін таңдап ала ... ... ... қуат ... Яғни ... ... ... оқиғалар құрып
тұрған поэмаға ақын романтикалық махаббат, асқақ өлім ырғағын үстемелеу
арқылы бүкіл өмірін қазақ ... ... ... ... ... Баян ... образын сомдауға, характерін ашуға пайдаланды.
Яғни ер Баянды Мағжаннан асып, ашын тарихқа қалдырып, ... ... ... ... болмады.
Мағжан Жұмабаевтың "Батыр Баян" поэмасы екі тараудан тұрады. Бірінші
тараудың бас шенінде ақын басқа ... ... өз ... ... Ақын ... күн тақырыбына неліктен оралып ... ... ... ... ... бейім. Ары қарай Мағжан XVIII ... ... ... ... созылған қазақ-қалмақ арасындағы айқасты
суреттейді. Және поэманың драмалық тартысын күшейту үшін Баян-Ноян-қалмақ
қызының арасындағы ... ... Ноян мен ... ... ... Ал екінші тарауда ақын басшы кейіпкер Баянның жүз жігітпен қалмақ
қолына шабуын, асқақ өлімін ... ... және ... ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың бес томдық шығармалар жинағының бірінші томын
айтамыз. (Алматы I том, 1961). Ал, ... ... ... ... ... ... " Мағжанның ақындығы туралы ( Ташкенттегі қазақ студенттеріне
етілген баяндама "Лениншіл жас" журналы №5, 1923 жыл) ... ... ... қатар Сәбит Мұқановтың "XX ғасырдағ,ы қазақ ... ... ... ... ... көлемді еңбек Ш. Елеукеновтың "Мағжан"
монографиясы (Алматы, Санат, 1995) ... ... ... ... ... ... қарастырады. Ал Сәкен Жүнісов "Мағжанның
поэмалары" (қазақ әдебиеті 1990ж, 13 көкек) мақаласында ақын ... ... Б. ... ... мен ... оятқан"
монографиясында (Алматы. Ана тілі 1998) ... ... ... ... ... дере ... ... З.Т. Жұмағалиев
"Шындық және көркем әдебиет" еңбегінде (Қарағанды 1993) ақын ... ... ... Әбдиманұлы " XX ғасыр бас кезіндегі ... ... ... ... 2002) ... және мақалаларында
"Батыр Баяндағы" сонымен қатар, басқа поэмаларындағы азатшылдық ... ... ... ... ... ... ... Қазақ Университеті 2001) оқу құралында поэма көркемдігін сөз етеді.
Балтоғаева Жайлы Елеңқызы ... ... ... ... ... 2003) атты ... ... ерекшеліктерге
тоқталады. Ал Мүсілім Мұсағитов "Батыр Баян дағы таным және ... 1994ж, 8) ... ... ... ... ... сюжетінде
Шоқан Уәлихановтың мақасымен салыстыра қарайды. Ерік Асқаров болса, "Батыр
Баян туралы бірер ... ... Ноян мен ... қызы ... ... Бұдан басқа мерзімді басылым ... әр ... ... отырады.
Бітіру жұмысымның құрылымына тоқталсам, жұмыс ... ... ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарауда М.Жұмабаевтың "Батыр ... ... ... ... "XVIII ғасыр батырлары ... ... ... ... мен айырмашылықтарын ажыратамыз. Яғни ... ... ... ала ... оны ... ... пайдаланды,
тарихи шындықтан алшақтап кеткен жоқ па, болмаса бұл деректерді ... ... ... ... төңірегінде зерттеу жұмысын жүргіздік.
Екінші тарау бойынша образдар жүйесі яғни Абылай хан, батыр Баян және
Ноян мен ... ... ... жан-жақты талдауға тырыстық.Ақын осы
образды сомдау арқылы не ... ... ... ... не ой тастап отыр
осы сұрақтарға жауап іздеп, ой өрбіттік. Сонымен ... ... ... ... ... ... көркемдеуіш құралдарды пайдаланды, қалай
пайдаланды және қандай дәрежеге көтерді ... ... ... ... мен ... дүл-дүл жазушы Ж.Аймауытов Ташкенттегі студенттер
алдында оқыған "Мағжанның ақындығы туралы" ... ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз: толық
сынау үшін, оның алды-ыртын ... ... ... ... сегіз қырлы,
негізді білім керек" деген еді [1, 365бет]. Осы сөзді ойға ала ... ... ... жұмысын жүргіздік.""""""
I тарау: Тарихи шындық және ... ... ... ... ... ... алғаннан бастап, шығармашылық күш-
қуатынаумақты да биік әлеуметтік мәселелерге арнады. ... ... ... ... ... ... хал-ахуалын таразылады. Оның жылт етер
жарамдысына ағынан жарыла қуанса, келіссіз, қара-қоңырына күйзелді. ... ... ... ... ... бой тасалаған жоқ, арашаға
ұмтылды.
Патша саясатының момын да қонақжай халқымызды ... ... ... ... ... ... ... барғансайын күшейе түсуі,
ол аздай дінінен, тілінен,ділінен қол үздіруге ... қос ... ... ... ден қоюы Мағжан сыны өрен ойшыл түгілі
кеудесінде саңылау барлардың бәрін ... ... ... қоса 1916
жылдың трагедиясы, онан соң кешікпей басталып талай ... ... ... ... ... ... алғашқы тұсындағы әр түрлі
жағдайлардан туындаған күштеу, қорқыту, әкімшілдік, ... мен ... ... мен сауатсызды бір тал тарының қауызына тықты.
Әуел бастан бұлтарақ пен бұлтарыс ... ... Абай ... ... ... Дулатовтар сияқты аз ғана ... ... ... ... жақсы көрген Мағжан кедейдің ғана жоғын жоқтаған жоқ.
Жаңа қоғамның бойы бекіп, бұғанасы қата ... ... Екі ... ... ... ... бой алдырып, белсенділіктің ... ... ... да ет пен ... ... оның ... сан-алуан әуені мен өрнегіне орай қуанатын не қайғыратын туыстары
болуы мүмкін екенін ... ... ... ... ... тегінің
әулеттілігі, дәулеттіліг, ескі мектептерден дәріс алғаны, алашордашылардың
тобында болғаны шотқа қағылды. Шығармаларында орысқа қарсы әуен бар, ... ... ... теріс деп аттай желді. Ол дүниелердің қашан ... ... ... ... ... жоқ. «Ақынды сынау-мінеу
1923 ж Ташкентте шыққан үшінші жинағынан кейін тіпті күшие түсті, науқанға
айналды»,- дейді З.Т. ... ... және ... ... ... [2, 50 бет].
Осындай алып қашпа жағдайдың да әсері ... ... ... кең көлемде сырласуды жөн көріп, кең құлашты бірнеше поэмалар
жазды. Ақын бұл ... ... көне ... ... ... ... есімі көмескілене бастаған кейбір хандардың, батырлардың,
өнер иелерінің өмірінің қайсыбір ... ... ... ... ... ... қайраткерлер туралы ой – толғаныстарын ортаға салды.
Мағжан поэмаларына келер болсақ, оның ... ... ... ... ... ... ... анық байқалады. Ақын сезімі ғасыр
басындағы қоғам, ... ... ... ... ақын ойы тығырыққа
тірелген тұста дүниеге келген "Батыр Баян" поэмасында ... ... ... жан ... ... ... ... сюжетті оқиға
желісін бастамас бұрын ақтарып ... мен ... ... өмір ... ғой ... тіл, ... емес ... жаным күйіп жанады да.
Қу өмір қызығы жоқ ... ... ... сол ... [1, 20 ...... ақындық кредо да, ақындық абыз түйін де...
Ашынған ақынның ішкі монологынан басталатын поэма бірден ... ... ... кінәлі – заманы. Өткенге ой жіберіп отырған ақын сонау
"абақтысыз" ерлік күреске толы Абылай ... еске алу ... да, ... ащы ... ғана ... ... XIX бен XX ... өмір сүріп
отырғанын естен шығармай "абақты" сөзін әрі образды, әрі тура ... ... ... мүшкіл халін рухани ойсыраған жайын ақырмай
санасына өз ... ... ... ... ... толғайды ақын
Күрсініп көзіне жас алады да,
Ақында адамзаттан дос болмайды,
Жалғыз-ақ сырын төгер қаламына [1, 29 ... ... аяғы ... ... ... ... ... серігі –
қаламы. Көзіне жас алып күңіренген, Күрсінген ақын көңіл-күйін, ... ... ... шын ... ... өзі жырлағалы отырған оқиғаға кіріспес бұрын, осылайша өзінің
сезім-сырын, жүрегінен шыққан мұңлы зарын толғап келіп ойын ... ...... ... сұлу ... туған "Сырлы дария, қиыры жоқ
Сарыарқаны, Арқа ... жер ... ... ... ... ... заманының
оқиғасы.
Творчество баспалдағы /"тіл кісендеулі"/, ... ... ... ... ерлік тарихы /"Ақтабан"/, қазақтың екі империя
қыспағындағы халі /"екі оттың орыс қытай ... ... ащы да ... алдымызға жайып салады.
Ақын жүрегінің жарасы һәм ел-жұрттың жарасы поэмада табиғаттың ... ... ... арқылы өте дәл көрінеді:
Айырылып асау ерке аңдарынан
Көкшенің тас жүрегі жаралы да [1, 29 ... ... ... ... асыл ... ... ... өзі
өмір сүрген ендігі халінен де хабар бергендей, әрі сол ерлерді аңсаған ақын
көңілінің сағынышы екені даусыз. ... осы ойы ... ... ... ... от ... ерлерінен
Алаштың жанында ауыр дерт еді ғой
Сонау дерт ... ауып ... ... ... ... [1, 42 ... көңіліндегі, көірегіндегі айықпас дертті ақиқатын осылайша кесіп
айтады. Жатырқау көңіліне медет, жаралы жанына дәт іздеген автордың ... ... ... ... үнемі араласып, өз жүрегімен үндесіп, жан
дүниесінің талқысынан өтіп, ... ... ... аңғартып отыруы заңды.
Алыстан орыс-қытай ауыр салмақ
Жақыннан тынышытпайды қалың ... ор, ... көл, ... жау,
Дағдарған алаш енді қайда бармақ [1, 30 бет].
Қайран қазағымның бір ... ... сан ... ... ... ... барарын, қайда паналарын білмей ... ел ...... мен ... ... ... үшін тыным-тыныштықтан қалып, күні-түні ат үстінде шаң ... ... бой ... ... ... еске ... сауал тек Абылай заманына ғана емес, ақынның өзі өмір ... де дәл ... ... поэмада ақын бұл сауалды Абылай заманына әкеп
тірейді де, осындай қиын-қыстау тығырықтан алып шыққан ... ... ... ... қос ... ... ... баяндайды. Оқиғаның
баяндау барысында ақын жаны ... ... ... да, ... тән ... та
ер тұлғасын, берік сақтап отырады.
Ақырында ақын:
Өткен күн таң-тамаша ... ... ... өрт еді ғой,- деген тұжырымға тіреледі [1, 42 ... ... ... ... ... поэмасын жан-жақты талдамас
бұрын, осы "поэманың сюжеттік желісін ақын ... ... ... сұраққа
жауап ізделік.
Мағжан поэмаларын дерекнамалық тұрғыдан ... ... ... ... ... пен дәлдікке классик ақынның
қаламынан туған "Батыр Баян", ... ... ... мен ... ... бұлтартпас айға Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ... [1, 192 бет]. Нақтылай айтсақ,
"Батыр Баянда" суреттелінетін Абылай жорығы Ш. Уәлихановтың "XVIII ... ... ... ... атты ... ... Мұнда да
Баянның біраз күттіріп барып 540 сарбазымен сапқа қосылғаны, содан кейін
Абылайдың сырнайлатып, ... ... ... ... ... батырдың неліктен кешіккені туралы еш мәлімет
жоқ. Баянның, Ноянның, тұтқын қыздың араларындағы драма және оның ... ... ... Ал, ... ... қалмақтардың ұрысқа
тәуекелі жетпей, Уса, Серен Бастаған жеті кісіні келісім жасауға жібергені,
олардың көршілікті, ... ... ... ... екі ... да бар. Және ... ... береміз деп сауға сұраған
қалмақтардың сыйлығын алып ... та, ... соң ... ... ... ... шыққаны,қалмақтар бізді алдап соғайын деген ниетте дегеніне
Абылайдың құлақ аспауы , ... ... екі рет ... ... ... келіп, қалмақтардың алдап қытай асып кеткені екі авторда да
бар. Тек Ш. Уәлиханов мақаласында Баянның жауды мың адам ... ... ... ... ... ауыз ... ұшынып, қайтыс болғаны айтылса, Мағжан
Жұмабаев ... Баян ... ... ... ... ... дастанынан Бурабай даласының тамаша ... ... ... келе жатады да, кенеттен ... ... ... ... ... күннен бергі ханның қалың әскері
өздерінің қанды жорыққа қашан аттанатынын білмей, Абылайдың ... ... ... Осы ... ... ашу үшін ... Қанай биді Абылайға
жібереді:
Жиналған өңшең бөрі Бурабайға
Алаштың кебісіндей ізгі жайға
Батырлар бұғаудағы арыстандай,
Абылай ... бір ... ... де ел ... ... ... тек жатудан таппай пайда:
"Жүрелік жау басынар деген сөзбен,
Салады Қанай биді Абылайға
Би Қанай "Бұл ... деп ... ... ... ... қайда?!"
Бірнеше күннен бері "бұғаудағы арыстандай батырларды" Абылайдың жіпсіз
байлап, жорыққа бастамай жатқан себебі – ... ... ... ... ... ... іздеуімен сюжеттің негізі қаланады. Жорыққа
сансыз көп ... ... ... ... ... күтеді: Бұл оқиға Ш.
Уәлиханов мақаласында: "Ақырында 540 адамымен ... де, хан ... ... ... ... мен ... - ... Хан халыққа қарата:
"Міне, мен неге сонша ұзақ күттім Баянды", - деді [4,225 бет].
Ханның күту ... ... де, ... бар. ... ... оқиғасын Мағжан поэмасына шебер пайдаланған, тіпті оны махаббат
трагедиясымен байланыстырған. Сюжетте Баянның: "қайда ... да ... - ... ... ... ... риза болғандығы айтылса, Мағжан
ханның баянды күту себебін былай түсіндіреді:
... Баянның аруақты құр ... ... ... ма еді ... ... ... өрттей өшкен, қайтпас болат
Баянсыз қанатымды қалай жаям?!
Би Қанай аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ Батыр Баян! [1, 31 бет].
Сюжеттегі хан сөзіне қарағанда ... ... ... ... әлде
қайда қуаттырақ шыққан.
Абылай қолына келгеннен кейін батыр Баян:
"Тілегім-енді жауға аттаналық,
Қан көрсе, қас қыранда шер ... [1, 43 ... ... ... ... білдіреді. Одан әрі Мағжан:
Алдына отырғызып күміс кернеу
Керсеннен көкжалына берді сарқыт, - [1, 43 бет].деп ежелден бері ... шарт етіп ... ... бұзылмас салтын алға тартады.
Ертеде ... ... ... ... ... ... қиыншылық болмасын
серттен таймаймыз десіп, бір ... ... ... ... бір ыдыстан
сусын ішіп, бір қоржыннан ас татысып елдескен.
Абылай батырларын ертіп қалмақтарға қарсы жорыққа шыққанда, ол ... ... ... ... Уса, Серен бастаған жеті кісісі келісім
жасауға жібергені, ағайындықты көлденеңдетіп, сый ... ... екі ... да бар ... ... ... Бұл жерде Шоқан:
"Алла жар ... Уса мен ... хан сый ... ... қалмақ- қазақ
бауырлас, бұдан былай да ... - өмір ... ақ киіз үйді ... ... – деп хан, батырларын жинап, кеңес қылды, "ақ ... ... ... ... ... десті.
Баян: "Жоқ! Ақ шаңырақты алмаңыз, алдаймыз демеңіз: Уса мен Серен Ор
қытай мен Ой ... да ... сені де ... ... – деп жауап қайырады.
Хан өз айтқанын екі рет қайталады, ол да екі рет солай жауап қатты, Хан ... ... [4, 226 ... енді ... бұл ... ... - екі ... – Іле өзені ұзын аққан, - деп оқиғаны Іле өзені жағасында ... ете ... қос ... "Уса, ... ... де жеті қалмақ, - дейді. Дастанда да Шоқан жазған ... ... ... өтініш поэмада:
Ағаттық бізде болды, кешсін Абылай
Ақ-отау, айдаған мал – ... ... да ер ... бір ару ... нар – ... ... - ... жолдармен берілген.
Қу қалмақ кеше ғана алдамап па еді;
Шоқитып Ор қытай мен Ой ... да екі, Баян да екі ... ... тіккен көзін [1, 45 бет].
Ақын Шоқан Уәлиханов еңбегіндегі тарихи шындықтан алысқа ұзамайды.
Шоқан жазбаларындағы Абылай хандық кезеңдегі ... мен ... ... ... ... ... қимыл-істеріне баға беріледі.
Кейбір батырларды суреттеуде Мағжан Шоқан жазып кеткен кейіп те
алады. Шоқанда: ... ... ... ... ... даңқты", - дей
келіп, бағаналы Баянбай әңгімесінен ... ... "Бір жолы ... ... басшылар сегіз киіз үйден тұратын қалмақтардың ауылын ... ... ол екі ... ... ... ... ... қалған алты үйді шауып алыпты". "[4, 223 бет].
Мағжанда осы шапшандық: "Балталы, екпінді оттан ... [1, ... – деп ... ... ... ... ... Шоқан да былай баяндалады: бір жорықта
үңгірге тығылып, ... ... ... ... ... мергені
жақындағандардың бәрін көздеп атып, ешкімді алға ... ... ... ... не қыларға амал таппай тұрғанда, Елшібек
батыр ... ... ... ... ... жерге тартады. Шоқан бұл
оқиғаны: "Елшібек осындай ... өте ... ... ... ... ... пілтесін қайыра жығам дегенше, батыр шауып та тастаған"[4, 224 бет].-
деп жазған.
Ал Мағжан "Сіргелі, шапшаң оқтан, ер Елшібек",[1, 30 бет]. – ... ... ... ... ... ... суретті құбылысқа
айналдырады.Шақшақұлы ер Жәнібек хақында Шоқан оны ... ... ... ... ... ... ... да тәкаппар, паң мінезін мағжан:
Өзіне тірі жанды тең көрмейтін,
Тәкаппар Қошқарұлы ер ... [1, ... – деп сырт ... ерлігіне сай
алады.
Тұтқында бірге болған Жәнібек (жапаң) батыр жайында Шоқан: "Қалмақтар
оны аңшылықта жүргенде ... ... ... ... би, атақты
Құдайберді батырмен қоса ..... Жәнібекті Қолданға алып ... 222 ... ... ... Мағжан:
Қолданға ханмен бірге тұтқын болған,
Жолдасы Абылайдың батыр Жәнібек, [1, 31бет]. Деп солқалпында береді.
Мағжан Жұмабаев "Батыр Баян" поэмасында осы аталғандармен ... ... ... ... ... қарт ... "Аузынан жалын шашқан" жас
Жаңатайды, "Найзасын нажағайдай ойнататын"Бәсен... Сарымалайды, "ойы ұдай,
тілі ... ... қара ... дес ... ... ... биді сипаттап
өтеді.
Б. Қанабаева "Жырымен жұртын оятқан" монографиясында: "Мағжан ... ... ... ... ... аңыздарды сұрыптаған. Одан
Баян мен Абылайға байланысты ... ... ... ие ... ... ... поэманың сюжетіне сәйкестендіріліп құрылғаны сондықта",-
[5, 160 бет]. Деген пікір айтылады. Шоқан Уәлихановтың "XVIII ... ... ... аңыздар" атты мақаласы мен "Батыр Баян" поэмасының
сюжет ... ... ... Б. ... бұл ... келісеміз.
Мағжанның бұл поэманы жазуына Шоқан мықтап әсер еткен деп ... ... ... ... ... ... ... мақаласын көшіріп алды
деген ой тумаса керек. Ақын Шоқан мақаласындағы тарихи деректі ... ... бұл ... ... мәдениетін сездіреді."
Дастанда Баянның туған інісі ретінде алынған Ноян кім? Баянның
махаббат үшін оны атып ... рас па? Енід осы ... ... өз еңбегінде "Возвышен ауданының "Писеровка" кеншарының, Ленин
бөлімшесінде ... 80 ... ... Қажымұрат Айтмағамбетов қазіргі
Булаев ауданының, Полуден кеншарына жақын жердегі обалардың ... ... ... ... ... [5, 161 бет] деген мәлімет келтірсе, Е.
Асқаров 1989 жылғы "жұлдыз" журналының №8 санында ... ... Ноян деп ...... ... ... Сары ... баласы
Қыстаубай. Ел есінде қалған әңгімеге қарағанда, Қыстаубай ... ... ... ... деген қызын алып қашса керек. Баласының ... ... ... ... "Сары батыр долданса екі көзін қан жауып кетеді
екен. Қашан оншақты дұшпаны түйреп тастағанша көзі ... Оған ... ... ... ... екен", - деп әжелеріміз әкелерінен
естігенін айтып отырушы еді. Сол Сары: "Қыстаубайды қуып жетіп ... ... ... ... көм!", - деп Баянды жұмсайды. Баян Қыстаубайды
қуып жетіп, бір қабат киімін ... ... ... ... ... ... ... нағашылары кіші жүзден екен. Сол жаққа бар ... ... ... алты алаш дүр ... бір ... кіші жүз ... ұлын ... Сары батыр жібудің орнына Баян батырға қатты ренжіпті
деседі", [6, 125бет] – дегендерек ... ... ... ... Абылайдың ең жақын батырларының бірі болған. "Ол өзінің ағасы ... ... ... ... жасақтарын бастап қалмақтарға қарсы
соғысқан және жорықтарға қатысып отырған. Осындай бір ... Сары ... қаза ... ... ... қос батырдың аттары біріктірііп Сары-Баян
деп қосақталып айтыла да береді", - деп жазады ...... ... ... үзінділерін, фактілерін, болмаса
оқиғаның шағын эпизодтарын пайдаланады. Ол ... ... ... ... ... Біздің ойымызша М. Жұмабаев бұл аңызды шығарманың
қуатын арттыру үшін, сюжет желісін ширықтыру үшін, ... ұлы ... үшін ... Бұл ... ... ... ... жаңа драмалық
тартыс, жаңа кейіпкер енгізген. Фольклорлық мұраның әдебиетке ... ... ... ... ... ... Ноян мен
қалмақ қызының мәйіті жатыр деп жұртшылықтың, күні бүгінге дейін қол жайып
құран оқитындығынан ... ... ... ... келіп, Баянның "Ноян" деген
інісі болмаған деген тоқтамға келеміз. Поэмадағы маңызды композициялық рөл
атқарып ... – Баян ... ... Ноян мен қалмақ қызы поэма
сюжетін ... ... ... Баян – Қыз – Ноян арасындағы махаббат өрісі
сюжеттің желі болып тартылғанмен "ғашық жар" ... ... ... ... ... ... азаматтық үні айқын шығарма. От – жалынға ... ... бар ... ... биік ... ... ақындық
қуатын танытатын бұл дастан – батырлық пен ерлік, өлім мен махаббат, ел
тағдыры, сонымен қоса ... ішкі ... жан ... бір ... қалпын да аңғартатын шығарма.
Енді ақын Мағжан Жұмабаев ... ... ... өз ... ... қандай дәрежеде көрсете білді соған тоқталайық.
Баянның ағасы Сары екеуі талай ... тізе ... ... ... ... ... ерлік пен жанпидалыққа барған:
Баянның ерағасы батыр Сары,
Қос қыран тізе қосып жаушы қуған [1, 32бет].
Мағжанның "Батыр ... ... - ... көркем шығарма. Баян – тұлғасы
кесек, жаны нәзік, ішкі адами сезіммен, бір ... ... ... ... ... ... ... бір жорықта бір сұлуын
Ер баян алып қайтқан алдына сап.
Баянның алып қайтқан сол ... ... ... дерлік, он төрт жаста-ақ.
Міне, осы тұс, батырдың тағдырына кері әсер етеді.Баянныі ішкі ... ... яғни ... қалмақ қызы ғашық болуы. Ал – аңызда бұлай
емемс. Демек, ақын аңыз желісін толық сақтаулы ... ... етіп ... ... бар он бес ... ... – Бала Ноян [1, 33 бет] деп, ақын аңыздағы Қыстаубайды
"Ноян" бейнесінде алып, оны Баянның ... ... ... суреттейді: Ноян
мен қалмақ қызының арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... ... жастық сезімін, сұм сұлу қыздың арбауына түскен сәтін:
Жас Ноян қызды көріп от боп ... ... ... шоқ боп кетті,
Жер мен көк, ай, жұлдызды тұман басып
Бір қыздан басқа нәрсе жоқ боп ... [1, 35 бет] - деп ... ... ... қызы жас бала ... ертіп, екеуі еліне қашады. Сол
сәттегі Батыр Баян жайын ақыл: "Жаралы жолбарыстай күңіренді", - ... ашу ерді ... ... етіп ... шамдай ақыл өлді:
Өлді ақыл. Атып тұрып батыр Баян
Боз үйден оқ жыландай шыға келді, -[1, 37 бет] деп Баян ... елім деп ... ... ... ... ... ... Осы ашумен Баян туған інісі Ноян мен қалмақ ... ... ... жас ... ұшып ... ... құшып түсті [1, 38бет] ....
Бұдан ақын қиялында батыс еуропаның романтикалық шығармаларымен шығыс
әдебиетінің аталары Фирдоуси, Низами мен ... да ... ... ... ... ... мен ... дастанында, Навойдың
"Фархад-Шырын" дастандарының сюжетінде ... жете ... ... бір-бірлерін құша құлайды.
Ия, сонымен Ноян мен "Сұм сұлу" оққа ұшты. Осыдан кейінгі сәттегі
Баянның ішкі ... ... ... Батырдың көз жасы көлдария болып,
зарланып, белі бүгіліп түседі. Ер бауырын қимайды. Өз ... опық ... бір ... ... іс-амалынан жүрегін қанжұтады:
Сындырдым аз ғана уақ – елім болып
Елімнен кетіп, елді қайдан табам [1, 39 бет]. Ой- миын ... ... ... ... ... монологы арқылы өрбиді: өз-өзімен арпалысқан
батырдың жан күйзелісін ақын ... ... ... батырдың жүрек
түбіндегі жатқан қиналыс пен ел ... ... ел ... деген отаншылдық рухының жеке бастан, туыстық мүддеден жоғары
тұрғандығын сезінесіз.
Жоқ, әлде, жоқ,жоқ...Әлде... өлтірдің ... алты ... ... үшін?? [1, 40бет]
Халық тағдыры сынға түскенде, жекенің мақсат-мүддесі, сезімі қараң қала ... ... Баян ... ... көз ... өзін ... барлығын тәрк
етіп, адам бір күнәлі кейіпке түскеніне таң ... Ішкі ... ... ... ... Ашу мен ақыл ... туыстасқан кезінде батырды
аяғынан шалған, "ашу -шайтан" ақыры дегенін ... ... ... ... ... жырланған эпизод" сөз жоқ, Баянның
қалмақтармен соңғы айқасы [2, 66 бет] деп З.Т. ... ... ... ... ... Баянның соңғы айқасы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда болғанын білеміз. Ақын
биік көркемдік ... ... ... ... ... Жанатай ердің
шайқасымен алмастырғандай", - деген ой айтады Б. Майтанов. ... ... ... [7, 34 бет].
Осы пікірді басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... ... аңыздар" атты мақаласында Жанатайдың
шайқасы туралы мынадай дерекке кезіктік: "Осы уақытта ... ... ... Жанатай батыр ағасы арқандардың өлімі үшін 500 жасағымен
10 мың қалмақ ... ... ... ... мерт ... Ары ... ұрысты Шоқан: "Жанатай батыр ... ... ... ... ... ... кек алуға ант береді. "Не өлемін, не қандарыңды
ішемін!" "Атын әкелтіп, 500 ... ... ... ... ... ... 10 мың жаудың ішіне батып кетеді. Жанкешті ұрыс еді. Қазақтар өлімге
бас тігіп, Үйсінбай қақ жарылған ... ... ... ... ... және ... батыр: "Жарық қарынмен де өмір сүруге де бола ма? ," ... ... Бәрі де мерт ... ... ұлы ... ... адам қалды.
Жанатай атынан түсіп, шалбарын ұлының ... ... ... ... елге ... менің кегімді қайтарар адам қалмайды" – дейді. Өзі шейіт кетеді.
Жанатай өлімін ... ... ... ... жүзі ... ... [4, 226 ... ойды Мүсілім Мұсағитов толықтыра түседі: "Сірә, Мағжан Баянның
кешігуін ел аузындағы аңыздан алып, ... ... ... алса ... ... ортасында байланыс бар. Біріншісі, екі ... де ... ... үшін бас ... ... ақын Баян мен ... батырды
бір майданда қаза тапқызады", [3,198 бет] – ... ... ... ... ... мен Баян ... ... шайқасын
салыстырып көрейік. "Жанатай шайқасында" : жанатай сүйікті туған ... ... қан ішер ... кек ... ант береді.
"Не өлемін, не қандарыңды ішемін". [4,226 бет]. Ал "Батыр Баян" поэмасында,
Баян інісі Ноян мен ... ... ... ... беті енді маған болсын арам,
Алашым аттанамын, жауына өлем!", - [1,41 бет] деп жылайды.
Шоқан Жанатайдың ... ... ... ... 500 ... ... ордасына қойып кетеді. Жанкешті ұрыс еді",- [д4,226 ... ... ... ... ... ... ... мың сан қолға араласты,
Орғыған асқар таудан судай тасты.
Шыдамай жүз екі күнге шулай беріп,
Қалмақты ә дегенде қара басты, - [1, 47 бет] – деп ... ... ... ... ... береді.
Шоқан Жанатайдың сол шайқаста қаза тапқанын айтса, Мағжан:
Жанында жалғыз жолдас- жас Жанатай
Қансырап ... ғана ... ... -деп ... халін суретейді де, Баян
жайында: Алайда уақыт өтті, ... ... ... жан ... [1,48 бет]- деп ... мен
батыр Баянды бір шайқаста қаза тапқызады. Осы ұқсастықтарға ... біз ... ... ... ... шайқасын Жанатай ұрысынан алды дегенге
тоқталамыз. Бірақ, Мағжан бұл деректі толықтай сақтауды міндет ... ... ... ... ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында, мағжан поэмаларын үш
топқа бөледі: "Тарихи сюжеттер, аңыз сюжеттер және ... ... ... -деп, ... ... Баян " поэмасын тарихи сюжетке жатқызады.
Қиын күн туған алаш баласына,
...Кез болған жаудан үркіп, "Ақтабанға",
Дұшпанның қалғандай боп табасына,
...Күндерде ... ... ... ... ... ... ... қытай ауыр салмақ,
Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ.
Артында - өр, алдында – көр, жан-жағы ... ... ... шаңып, бірін арбап,
...Күндердің бір күнінде хан Абылай
Қалмаққа ... алды ... ... [1,30 бет].
Мағжанның осы жолдары Мұхтар Әуезовтың мына пікірімен дәлме-дәл:
"Орысқа бағыну елдің ... ... ... ... болып, еріксіз бой
ұсындыруға айналды. Ел өмірі мен әдебиеті тарихында осы дәуірден ... көп. ... ... ... бұл ... Абылай айналасынан шығады.
Абылай маңына жиналады. Ал сол аласапыран дәуірде қалған елдің "қайрандап
жон қала ма" деген ... ... ... ғана ... ... ... Ескі қазақ елдігін, ескі жұрттың тілегін,тең көтеріп бір араға
жиған Абылай ... ... ... ... ... ... үлкен тарихи
оқиғалар мен тарихи жырлар түгілімен Абылай заманынан суат алады [9,142
бет].
Мағжанның "Батыр Баянына" ... ... деп ... та, поэманың
тарихилығы мен тарихи шындыққа негізелгендігі ақиқат. Тарихтың өз дертіне
тоқталар болсақ та, жыр жолдарынан алшақтығы жоқ ... ... да, ... да тарихта бар, болған тұлғалар екендігін
жоғарыда айтқанбыз. Абылайдың Баян сүйікті ... ... ... ... ... қатар,Абылай хан мен батыр Баян жайында ел
арасында аңыз көп тараған. Соның ... ... ... ... ... ... әскер кезеті бір жорыққа шыққалы дайындалып жатқанда Абылай
хан ... ... ... ... ... қағып ал!", - деп жүзі
қылпылдаған қылышын Баян жалаңаш қолмен ұстауға жасқанады деп ойласа керек.
Бірақ ... сыр ... ... ... ... келе жатқан қылышты
жерге түсірмей, жүзінен тап беріп ұстап ... ... қан сау ... ... ... да ... кірбің байқатпаған батырға риза болған хан,
өзінің сынайын деген ойын жасырып: "Енді құлаштап өлше",- ... ... жеті рет ... да; енді ... ... өлшеңіз" деп
қылышын қынабынан суырып алып, Абылай ханға тура ... етіп ... да ... ... төрт рет құлаштайды да: ... төрт ... ... ... одан кейін ұрпағың атыңды ұмытады",- ... ... ... ... ... ... жеті ... да асады" деп қылышын ... ... ... хан ... ... ... деймін. Себебі 1990 ж
бұрынғы Аралағаш, кейінгі "Қарағанды" совхозының атын Баян батырға берейін
деп ... ... ... ... ... білмейміз, тарихта болмаған
деп, совхозға көзі тірі Миллердің атын берген [10,4бет].
Батыр кеудесін найза ұшына төлегенде, тек ... ғана ... жоқ, ... алаш ... ... үшін ... емес пе?!
Осыны білген мағжан қазақ халқының тәуелсіздігі, бірлігі, ... ... ... Баян ... тарихта өр тұлғасымен қалдыру мақсатында
"Батыр Баян" поэмасын жазған.
II Тарау. ... ...... ... ... ... тарихында үлкен орын ...... ... ... ... ... ... өлімнің намысы ... ... ... қару ... сермеген нар тұлғалы, арыстан
жүректі айбынды батырларымыз ... жар да, аңыз да ... ... ... ... сондай ерлердің бірі-Баян
батыр. "Баян – артына аңыз да, нақты дерек те қалдырған тарихи тұлға , ... ... ... өз еңбегінде [11,384 бет].
Ұрпақтарының айтуынша, Баян батыр 1700-1715 жылдар ... ... жылы ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысы
Булаев ауданының тұрғыны, Баян ұрпағы Зейнолла Олжабаевтың аузынан батырға
қатысты шежірелік дерек ... ... Сол ... ... ... – уақ руынан,
Уақ – Шоға, Шәйкөз, Баржақсы, Жансары, Мұрат дейтін ... ...... арғы ... ... ... тайпалары Семей, Аякөз, Өскемен
аймақтарын мекендейді. Тіпті Уақ тайпаларын Шу өзені төңірегінен, Баянауыл
маңынан да, қала ... ... ... де, Қытай мен Монғолиядан да
кездестіруге болады. Уақ ... ескі ... ... мен ... екі ... ... өңірі. Шоға –Баянның жетінші атасы.
Шоғадан Байыс, Байыстан Қырғызәлі, Қырғызәліден ... ... ... Абылай, Алтыбай атты үш ұл бала, Қасболаттың үлкен ұлы Баян,
кіші ұлы – Жарбол. Баяннан ... ...... ... ... ... ... Құлтабай, Жаныбай, Олжабай дейтін үш ұл баласы
болды, Олжабай Бұдан он жыл бұрын дүние салды. Олжабайдың ... ... ... ... ... ... ауданында жауапты қызметте.
Құлжабайдың баласы Шер 19990 жылы қайтыс болды. Шеридің Қайырбек Қаһарман
атты екі балалары ... ... ... ... ... ... [12,4 ... шежіре Баянның Ер Көкше, Ер ... ... ... ... Оның ... марғұланда терісіне шығармайды.
"Батыр Баянның әкесі Қасболат, Қасболаттың әкесі ... та ... ... ... ... өте ... адам болған деседі. Батыр Баянның өз
ұрпақтарына ата санатсаңыз одан арғыларын да Жаубасарға дейін тереңдеп ... І. ... ... ... ... арғы аталары
монғолдан сіңген Салы, Аян дегендер еді", - деуі ... ... ... деген батырлар қазақтың да, монғолдың да тарихында болмаған, ... ... - ... ... ... Ерік ... өз еңбегінде [6,
125бет].
Мағжан Баянға қатысты ... ... ... ... ... ... арттыру үшін шындықты "бұрмалауға" да барған.
Поэма да ... ... – Баян ... ... Баян мен ... ... хан, ... қалмақ қызы арқылы өрбиді.
Баянның шыққан тегі мен нәсілін ақын ... ... бір ... дер ... ... аз ғана Уақ ... қылған.
Уақтың ерте күнде өжет –қайсар
Ер Көкше, Ер Қосайдай ер болған,
Сол ері ерте күннің, Ер Көкшенің
Нәсілінен қайтпас алмас Баян туған. [1,32 ... ... Баян ... ... көркем образ. Біз поэмада ең
алғаш Батыр Баян тұлғасын, сол кезде ел тұтқасын ұстап отырған хан ... ... ойың ... тілің шаян
Амал не, келген жоқ қай батыр Баян.
Көп жаудың албастысы, ел еркесі,
Баянның ... ... ... ... ... қалмақ болмаушы ма еді қоқақ қоян?
Наркескен, өрттей ескен, қайтпас болат,
Баянсыз ... ... ... ... ... хан Абылай,
Келмеген қандыбалақ батыр Баян! [1,3 1 бет].
Қалмақтарға қарсы жорыққа ... ... алып ... ... де, ... ... айбар, әйгілі ханның тек Баянды
күттіріпқоюын ескертумен-ақ бас кейіпкердің ерен тұлғасын асқақ ... ... ... ... ... келіп, Абылай сөзін
жеткізеді:
Аяңдап батырларға қайтты Қанай,
Байлаулы бөрілерді аза қылмай,
Кестелеп сөзбен сипап айтты ... ме, ... ме? – кім ... ... ... ... болса-ай".
Көкшенің бауырында өңшең көкжал
Күңіреніп күтіп жатты күндер талай,
"Жоқ" десе жатпайтұғын батыр Баян,
Апырым-ай келмеуінің мәні ... [1,32 ... ... ... батырлардың пендешілікпен күндеуі ме, әлде
Баянды көтеру ме кім білсін, бірақ осы ... ... ... ... көрінеді:
Жас Баян жауды талай көрмеп пе еді,
Сорғалап сұңқардайын төнбеп пе еді,
Майданда жолбарыстай жалғыз ойнап,
Сан қолға аш ... ... пе ... көбе бұзып, жүректі үзбей,
Найзасын, сірә, шалғай сермеп пе еді?
Бәрін айт, бірін айт та ... ... ... деп ... пе ... жолы ... жай емес қой,
Тұлпарым кез болды ғой орға, тегі!, - деген Абылай сөзінен ... ... және ... орны ен ... ... Қанды балақ батыр
Баян жоңғар ... ... ... ... ... абыройы мен
рухы болғандығы – тарихи шындық.
"Үш жүздің батырларының арасында кімдерді ерекше ... ... ... хан екі ... ... ... Олар: бәсентиін
Малайсары байлығымен, ... ... ... уақ Баян
ақылдылығымен, батырлығымен, ержүректігімен ерекшеленеді, -деп айтқан
Абылай хан. [4, 221 бет]. ... бұл ... өз ... батыр Баян
ханына да, қазақ жұртына да мәлім, айбынды ... және ер ... ... айғақтайды. Бүкіл өмірінің қазақ елінің тәуелсіздігі жолындағы
күреске арнаған батыр Баян Қасаболатұлы, алғырлығы, тапқырлығымен ... ... ... ... ... – жоңғар шайқастарына ... ... ... осы ... ... ... білген. Сондықтан Мағжанның "Батыр
Баян" поэмасын – атты жүрек ақынның батыр тұлғасын дәріктеп, бар ... ...... ішкі ... жан күйзелісін шебер суреттеген,
ірі туындыға жатқызамыз.
Енді оқиғаға қайта оралайық. Абылай хан ... ... тек тек ... ... ... ... кешігу себебі мынау: жорықтардың бірінде Баян
қалмақтың он төрт ... сұлу ... ... ... алып келеді. Оған өзі де
інісі Ноян да ғашық болады. Автор бұл тұсты былай береді:
Болмасын жас ... ... ... Баян ... қып ерік ... " ... ар ... жүрегі мен
Теңізде алысқандай күшті сең ... ... ... ... Баян [1,33 ... тән ... мен ары ... жүрегіне тоқтау салады. Ар
жолынан аттамағаны-анық азаматтығы.
Осылай ғашықтық дертіне ұшырап, адам айыға алмай жүргенде соққы үстіне
соққы ... ... ... Ноян ... ессіз елітіп, қалмақ қызының
соңынан ілесіп, елін, жұртын тастап қалмақ жеріне бет түзейді.
Осы ... ... ... ... ... ... әсері күшті,
нанымды суретті сөздермен бейнелейді. Ақын Баян ... ... ... ... қоса батырдың пендешілік қасиетінің барын, оның да
бірде қуанып, бірде тұнжырай, сезімге берілетіндігін көрсетеді.
Ақылға алғыр құстай ашу ... ашу ерді ... ... етіп ... шамдай ақыл өлді,
Өлді ақыл. Атып тұрып Баян батыр,
Боз үйден ақ жыландай шыға келді. [1, 37 ... ... үшін ... ... ... ұйқы ... ... жуған батырды
кім болсын құрмет тұтады. Қашқындықтан, ... ... ... ... екі ... ... нәлет-қарғысқа шыдап отыра алмайды.
Заманында ел, жер ... үшін Мүде хан ... ... Баян да дала заңына
бағынып ... мен сұлу ... ... қару жұмсады. Жиренішті, бірақ керек те
құдіретті жол.
Екі жасты жер жастандырғаннан ... қу ... ... ... ... құр ... ақыл есті,
Тұрды да біраздан соң батыр Баян.
Атынан есі ауғандай құлап түсті. [1, 38 ... ... ... ... күңіренеді. Ащы сор басылды.
Енді Баян өзіне-өзі сот құрады. Өзін ... ... ... Бір ... екіге жарылады. Бір ойы айыптаса, екінші ойы ақтайды. ... әрі ... әр қилы ой, әр қилы ... ішкі үні ... өз ... ... өз ... болдым бөрі,
Ісімді мынау ағат немен жабам? -[1, 39 бет]. Деп өзіне ауыр ... Оған ... тағы бір ойы дау ... әлде жоқ, жоқ ... ... алты ... намысы үшін? -[1 40 бет] деп жанын жалаған өкініш
жалынына су себелегендей, ... келе ... ... ... көне ... ... ... үшін жаңа
кейіпкер еді. Баян уақ руынан ... те, ұлт ... Ол ... ... ... Халық мүддесі категорияларымен ойлайтын қаһарман. Өзін-өз
күшігін ... бөрі ... де оның Отан ... ... жазалағанын
ұмытуға болмайды.
Ел беті енді маған болсын арам,
Алашым, аттанамын жауызда өлем! [1, 40 бет]. Деп батыр ... ... ... ... Баян ... қосылғаннан кейін, Абылайдың
қалың қолы жорыққа аттанады. Бірақ, қалмақтар ... деп, ... ... ... етеміз дейді. Абылай хан қалмақтардың ... ... та, ... ... дегенді айтады. Абылай сөзін ... ... ойым осы! – ... ... ойды теріс дейтін адам барма?-[1 45 бет]
Сонда Баян:
Сөзімді не кектерсің, не ... ... ... Баян – ... ... ... ... ғана .... ылғи қабылдайды
Қу қалмақ күні кеше алдамап па еді,
Шоңқитып Ой Қытай мен Өр ... -[1 45 ... дара ... ... Ойға бай, ... ... кімнің алдында да
иленбей дәлелдеуге бар. Абылай хан шешіміне батырлар ішінен сурылып жалғыз
батыр Баян қарсы ... ... ... бағынғысы келмегендіктен олай
етпейді, ханды қателіктен сақтандырғысы ... ... ... ... білімі бір қайраткерден кем
еместігінен. "Талқыға салмай ... ... ... берік нанымнан.
Мұнда Мағжан стиліне тән суреткерлік психологизм аз сөзбен көп жайларда
аңғарылып тұр. Яғни, Баян ... ... ... ... иесі ... ... байқаймыз.
Ақыры қалмақтар Абылайды алдап кетеді: Хан жауынгерлеріне елге
қайтуға жарлық жасайды. Мұны естіген ... Алаш арын ... бұл ... мәні қалай? –
Деді де атып тұрып топ ішінен,
Ерлерден от екпінді ... ... ... қылып тарта берді,
Таң ата: "Қайдасың, - деп –қалың Қытай? -[1 47 бет] Баянның кейінгі қалмақ
қолы туралы хан ... – алаш арын ... ... ... ем ... ерекше шабытпен жырланған эпизод, сөз жоқ, ... ... ... Баян жүз ... ерткен бойда, Іле бойын жайлап
жатқан көп ... лап ... Жыр ... төгілткен Мағжан "Батыр
Баян"поэмасында қазақ елінің тарихи ... мен ... ... ... көп ... ... атойды,
Көк аспан қара түтін шаңға толды.
Алдаспан ажал менен бәсеке боп
Қанішер қайқы қара ... ... -[1 47 бет] ... жыр ... қырғын
соғыс көрінісі суреттеледі.
Қан майдандағы Баян кейіпкердің ... ... қол ... ... Баян,
Баянның батырлығы алашқа аян.
Екі көзі екі қызыл шаң боп кеткен,
Аузынан көбік болып бұрқырап қан.
Оң-солға алда... сілтегенде, ... ... ... ... [1 48 бет] деп ер ... ... береді. Ақын нені жырласа да сүйсіне жырлайды. Өзіне
сұққан найзаны жұлып алып, қалмақтың басты алдаспанымен шапқан батырды:
«Қыларың, ... ... тағы бар ... де, ... ап жау найзасын:
"Алаштың арқалы,-деп,- қайдасың?"-
Жыландай жарқ еткізіп алдаспанды
Түсірді топ еткізіп қалмақ басын. [1 49 бет] деп ... ... ... өмір мен өлімнің арасында талықсып жатқанда
да екі жастың бейнесі батырдың жанын сыздатады. Бақиға бет бұрған батыр көз
алдындағы елес ... ... ... өтті ажал ... Енді не бар?
Қоштасып айтысалық соңғы сөзді!
Келіңдер, қарақтарым, кешіріңдер!"-деп,
Ер Баян әлсіз ғана қолын созды. [1 49 бет]
Өзін ар ... ... ... батырдың адамгершілігі,қолымен
істегенін мойнымен көтеруге даяр бірбеттілігі оның тұлғасын биіктете
түседі.
Ер жүрек, аңғал батырдың ... ... де ең ... ... ... да ... алты алашына деген адалдық пен сүйіспеншілікке толы.
Күнәмді тәңір кешпес, ... ... да жан ... соң алты ... [1 49 бет] деп Баян батыр
жасаған бір қателігін арқалап, тәңірісіне аттанады.
Мағжан ел рухы мен ... ... ... барлығынан да жоғары
қояды. Елдің мүддесі Баян үшін ... ... жау ... ... жан ... күрескен Баян батыр – ерліктің, отаншылдықтың үлгісі.
"... Оның киялын еркіндік үшін қандай ... да ... ... ерлік иесі, жеке басының мүддесінен ел мүддесінен ... ... ... өр ... ... ... ... Соның бірі –Батыр
Баян. Ақын баянның теңдңсі жоқ өжеттілігін адам ерлігінің жарқын мысылы
етіп ... ... - ... ... ... ... Р. Бердібаев.
Баян қылығы – мұсылмандық парасаттылық, ұстамдылық және қазақ халқына
тән салқынқанды ақыл, момындық тағы басқа қасиеттерді өзіне ... ... ... ... бас қаһарман Баянның саяси - әлеуметтік тұрғыдан ... ...... ... ... ... ...
тіршілік тұрғысынан пендешілік болмысын ашқан.
Ш. Елеукенов Баян ... ... ... жаңа типті кейіпкер деуге
бір себеп –ол Абай армандаған, Мағжан ... ... ... атап ... ... ... ... ұстайтын толық адам", - деген пікір ... 263 бет]. Бұл ... ... ... хан – ... ... ... Баян" дастаны аз ғана қазақтың сонау бір
тұста азулы көршілестерімен ... да ... ...... ... – жазы ат үстінде селкілдеуге мәжбүр болған сұрапыл тірлігін
суреттеуге бағытталған және осы алып ... ... де, ... ... болмағанын баяндайды. ... ... ... ... ... ... салт сана, күнделікті өмірден
туындайтын саяси - әлеуметтік , ... ... өз ... ... ... бөтен біреудің қанжығасында кетпеуін қатал қадағалаған
айдынды азаматтар. Солардың бірегейі – ... ... ...... ... әрекеттерінің қайсысы да осы ізгі мақсатқа тоғысып жатады.
"Абылай хан билік құрып тұрған дәуір – қазақ халқының дәуірлеп тұрағн
кезі еді ",- деп ... ... ... [4 426 бет]. Поэмадағы ... таза ... ... ... хан ... ... берісі жоңғар, әрісі
орыс, қытай ... аман алып ... ... ... қайраткері,
ірі саясашы, іскер дипломат, қолбасшы батыр. Абылайдың ерлігі, ... ... ел ... ... жыр – ... мен ... ... ерлер көзіне түсіп, жұрт аузына ... ... ... тартқан, ел басқарған жері – Көкшетау.
Ақын: Бурабай – Арқа ... жер ... ... ... Абылайға,- [1, 29 бет] деп Абылай қоныс етіп,
қалмаққа қарсы жорыққа шығарда қол ж... ... ... ... ... жел ... ... ағаш,
Дариға бұл күндерде жап- жалаңаш!
Ордасын сол ағаштағы Абылайдың
Меккедей тәуеп қылған тамам Алаш,- [1 30 бет] деп, ... ... ... ... ... ... ... артық, тіптен, алаштың Меккесі
деп аспандата суреттейді. Халқымыз әулиелері мен дін ... ... ... ... екі ... Ойлап қарасақ, ақын Абылайды
әулиелердің әулиесі, алаштың пайғамбары ретінде танығаны ... ... ... ... ... Сол ... ел ... Абылайдың
Қылсаң да аз қанша тәуеп моласына,- [1 30
бет] деп, ... ... ... ... ... құрып кету апатынан
аман алып қалған ... ... ... ... ерекше бағалып,
қадірлеуді келер ұрпаққа табыстайды.
Поэмада Абылайдың ... адам ... ... тұс, Хан мен Баян
батырдың сөзге келіп қалуы:
Бетіне Абылайдай ардагердің,
Келуді алты алашқа ар қыламын.
"Бетіне ... ... ... кие?" ... ... ... жар ... сөзін естіп қариялар
Ішінен ерін аяп: "А, шырағым!" –
Десті де күрсінісіп ... ... -деп осы ... Баян ... [1 40 ... да екі сөз жоқ. Оны ... "дініміз де" құптамайды. өйткені ел
билей киелі ... ... ... деген халық арсында сенім бар. Қазақтар
киеге үлкен мән берген. Ендеше, Абылай хан ... ... ... адам.
Абылайдың аруақшылығы хақында да әртүрлі аңыздар бар. Халық сенімінде "Аққу
киелі құс, оны өлтіруге ... ... ... киесі ұрады". Ақын
Абылайдың қасиетті адам екенін айту үшін "Құдай боп құс төресі топ төрінде"
деген ... ... ... туралы жазған еңбегіне сүйенсек, хан іс ... ... ... хан ... ... болса, тазы боп шал" деген
халық даналыған берік ... ... ... ... хан ... тек ... ... кетсе, елден де, жерден де айырыларын білеген.
Екіншіден Ресей патшалығы ... ... өз ... ... ... Ал
қытайлар ханы билік үшін қауіп туғызбаған.
Сірә, тарихты жақсы білген Мағжанның:
Алыстан орыс, қытай ауыр салмақ.
Жақыннан ... ... ... - өр, ... ... жан- жағы жау,
Дағдарған алаш енді қайда бармақ?
Сол кезде елге қоған болған Абылай,
Көп жаудың бірін шауып, бірін ... -[1 30 бет] ... ... Шоқанның жазғандарымен мағыналасып жатуы – ... ... ... ... жауапкершілікпен қарағанын көрсетеді.
Қалмақтар алдап кеткеннен кейін:
Тұнжырай қалса – дағы хан Абылай:
"Қайму!" – деп, ... ... ... [1 45 бет] ... ... ... ... шабайық демейді, өйткені қалмақтар
бұл уақытта Қытай шекарасына өтіп кетті, ал қытайлар өте көп. Онда ... бірі ... мерт ... ... ... ... Сондықтан,
"қайту керек" деген үкім шығарады. Бұл оның көркемдігі деп білеміз, яғни ... ... ... ойланғанда алаш жайын
Жанымды орай берсе ұлы уайым,
Кеудеме күннің нұры болғандай боп,
Жырлаймын алты Алаштың Абылайын. [1 42 ... ... ... ... пір ... – елге тұтқа, жат жұртқа
айбар боларлық басшыны аңсаған ізгі қасиетінен туған құбылыс. Жаралы ... ... күші ... ... ... нұр ... қасіретті ақын
рухымен бірігіп кеткендей.
"Ұлт ұйытқысы хан Абылай – шығармада ... ... Ол ... ... ... ... елге арқалы тұтқа, ұлы тұлға, деген
пікір айтқан Өмірхан Әбдіманұлы өз еңбегінде. [13 62бет].
Біздіңше Мағжанның алдына қойған мақсаты - ... ... ... қай ... өмір сүргенін, қандай болғанын айту. ... ... ... ... еліне әділ, тұғырда отырған қыран құс
тәрізді.
Абылай – жан – жақты ойлана білетін, соғыс ... ... ... ... ... қайраткер.
Шоқан Уәлихановтың айтуына қарағанда, "Абылай хан болып сайланғаннан
кейін Ресей патшасының әкімшілігіне ... ... ... мені ... өз ... -деген. [4 428 бет]
Талайдың жыры мен сырына ... ... ... ... ... ... – хандық сом тұлғасын соққан Абылайдың шын тарихи бейнесін
тану үлкен еңбекті қажет еткен.
Ал Мағжан танымындағы Абылай – ... ... ... ... ... ... ... шығармадағы Ноян бейнесі-шығармаға негіз болған ұлы идеяны
өрлетудің алтын арқауы. ... атап ... Ноян ... ... ... аңыз ... бойынша Баянның ағасы Сарының Қыстаубай деген
баласының рөлінде тұрған образ. Әңгіме Ноянның кімнің рөлінде ... ... ... қандай рөл атқарғанында. Мағжан Ноян бейнесі арқылы
драмалық тартысты шиеленістіре дамытады. Ақын Ноян бейнесін: ... ... он бес ... ... бала Ноян
Ноянның бар ақылы білегінде
Билеген асау жүрек қайнаған қан, [1,33 бет] деп сипаттайды.
Ноян ... ... Ол ... ... ... ... ол ... Келгенде – ақ сұлудың қарауынан
Ноянның жүрегінен ұшқын туған.
Сол ұшқын өртке айналып жап-жас Ноян,
Алысып жүрегімен, аласұрған, [1,33 бет].
Оны құмарлық ... ... Сол ... шығу ... Ноян ... ... Қыз Ноянға ауылға бірге жетейік дегенде, Ноян:
Жас Ноян жас ... ... ... тұрсын қалай өзі-өзге!
"Жарайды, даярмын!" – деп айтып салды,
Ойланып бір минутта қимай төзім,
Сол сайда уәделерін бекітісіп,
Екеуі айналасын ыстық жүзін [1, 36 бет] ... елін ... әзір ... оның ... ... есептен
тумаған. "Мұным қалай болды?" – деп ойланып ... оның ... ... он жасы – асау ... ... қаны.
Жатықта жалынданып сүйген қандай!
Баладай өсіп жылап, күйген қандай?
Көрмеген жан –жарынды өлгендей ... ... ... ... ... жан ... ме, көзің шалса,
Өмірің жаңа ағарып ашқан таңдай
Кеудемді қасиетті сәуле кернеп,
Жүрегім сол минутта ... ... ... ... есектерге,
Өгіздей өмір сүрген сүймей-жанбай! [1,34 бет].
Поэмада махаббат гимні сияқты естілетін осы өлең жолдары дәл осы ... ... бар ... ... ... ақын. Оның басқа жазығы ... үшін ... ... ... алды-артына қаратпай, ата дұшпанының
еліне дедететкен шынайы сүйіспеншілік. Осындай сүйіспеншілік бұл жолы қарыз
бен парыз аталуынның ... да ... ... ... қызы:
Бөбегін шырылдатып ап кеткенде,
Ата-анам жылап-зарлап қалған еді.
Сорлы анам көкірегін көкке сауып,
Қан жылап менен бір ат алған еді.
Ол атты: ... ... анаң ... көрмей, қозым елге барма" – деді:
Анама сөзім-анау, өзім-мынау
Жас Ноян жүгінемін ер деп сені, [1, 35 бет] ... ... ... қарсы болмай келісім беруінің бір ... ... ... да ... ... ... ... келгенде, поэмадан махаббат драмасының басты кейіпкерінің бірі
–Ноян еркіндік символы.
Қалмақ қызының бейнесі
Талай жорықтың тағдырын шешкен ... ... ... шытырманға тұтылып,
одан босанудың жолын таба алмай, қатты арандатқан, ешбір әмір, ... ... ... ... ... ... бұл – ... қызы.
Баянның да, ініс Ноянның да ... ... ... ... "сұм
сұлуға"екуі де ғашық болады. Он төрт жасар хас сұлуға ес-түссіз ғашық
болмау тіпті ... ... Мұны ... ... ... қыз ... өзі-
ақ айқындап тұр:
Сол сұлу сұлу екен атқан таңдай,
Бір саған бар сұлулық жиылғандай.
Торғын ет, ... бет, тісі ... –су ... ... улап ... бір ... еркелеген сөнбей-жанбай
Лебізі – жібек лебі, жұмақ жені,
Кәусардай ... адам ... ... [1,32 ... ... Ноян бейнесіне қарағанда күштірек ... ... ... ... ол ... ... бір жорықта бір сұлуын
ЕрБаян алып қайтқан алдына сап.
Баянның алып қайтқан сол сұлуы-
Балдырған бөбек дерлік он төрт жаста-ақ. [1,35 ... төрт ... қыз ... екі ... шыр ... Қыз ... азамат екенін қатесіз таныса да құшағын оның бауыры Ноянға ашқан.
Бір жағынан оны жаулаушы, өзінің ... ... деп ... сұлу ... ... жан қалмаған жандырмаған.
Сонда да сыр шығармай – Батыр баян
Жастық қып жанын естен тандырмаған /1.33/
"Сұм сұлу" деп ақын ... ... ... жоқ, - ... С. ... еңбегінде [14,45 бет]. "Сұм ... ... ... ... салқын есеп бар: Баянға тигенің өз жұртыңнан мәңгі қол үзгенің.
Қыз талайдан ... ісін ... шикі бала ... жүзеге асыратыны
сезеді.
Қыз бен Ноян кездесіп қалған сәтте:
Қыз сонда: "Ноян бауырым –кебем!"-деді,
"Сүйемін мен де сені ... ... ... ... ... ... ... қалауым бар", - деді де сұлу ойға тереңдеді.
[1,35 бет].
Яғни қыздың Ноянды жақсы көруі-өзінің ойға ... ... ... сезімнің құлы десек, қалмақ қызын сананың құлы ... Қыз ... ... ... Ол ... оралу үшін өзін құрбан шалуға, тәні түгіл
жанын ... ... бел ... ... "қалауым бар, Ноян батыр,
Адасқан аққу құстай мен бір пақыр.
Арқаның аруы боп ...... ... ... ... ... ... құмды кезген,
Күңіреніп қалың қалмақ елім жатыр.
Барқыт бел, қашқан ... ... ... – айым менен күнім жатыр",-[1,35 бет] деп қыз аузына осындай
сөздер салуы ... ... ... ... ... ... ... қалмақ қызының бұл тілегі арқылы, оның елін, жерін, ... ... үлгі ... ... ... қалмақ елінің қазақтармен
оңайшылықпен ымыраға келмеген, ... жау ... ... ... ... қызы ... өз есебін орындау үшін ған көңіл
қосыт дедік. ... ... да ... кезде ақ бетіне
Бір нәрсе жүгіруші еді ыстық қандай,- [1,34 бет] ... ... ... да Ноянды ұнатқан деген ойға келеміз. З.Т. Жұмағалиев "Шындық
және ... ... ... ... ... қызы ... ... да
әдетті ару қадірменді ағаның алдында ештеңе болмағандай, Ноянмен жұптасып,
тұрмыс кешуін ыңғайсыз санап, көз ... ... ... аударуды жөн
санаған",- деген пікір айтады [2,57 бет].
Ал, Балтоғаева осы ... ... ой ... ... ... екі ... қатысты бейнеленеді; бірі – Баян да, екіншісі –жау
елі өкілінің ... ... ... ... ... махаббаты, антқа деген
адалдығы".[8, 97 бет]."
Мағжан поэмасының көркемдік ... енді ... ... ... ... поэмасын көркемдік жүйе
тұрғысынан қарастырамыз.
Талдауға кіріспес бұрын Сәбит Мұқановтың мына пікірін еске ... ... ... Мағжан, әрине қазақтың күшті ... ... ... ... ретінде, әдебиетін жаңа түрлер енгізу ретінде,
Мағжанның еңбектері көп. Абайдан ... тіл ... ... асқан ақын
қазақта жоқ.
... Мағжан өлеңдерінен құр ғана үйлескен сөздерді көрмеймін, ... ... ... ... ... деп ... көзі тірісінде-ақ осындай әділ баға берген еді.
Сонымен, көркемдік жүйені құрайтын көркемдік бейнелеу құралдары сюжет
құрайтын ... ... ... ... олар ... ... түрлі оқиғаларды айшықтауға, табиғат пен тұрмыс-
тіршіліктің көрінісін бейнелеуге тікелей ... ... ... жасаудағы қызметі айырықша.
Мағжан Абайдан кейінгі қазақ әдеби ... ... ... Сөзбен образға жету үшін нәзік сыр мен ... ... ... образды ойға бейнелі көрік беру тіл тәсілі – ... ... ... ... көрінеді. Мағжан эпитеті поэтик ... ... шамы ... ... ... ... ... әсер
ететін ойлы, бейнелі шынайы сурет эпитет сөздер арқылы түсті.
Мағжан ... ... ой, ... ... ... ... эпитетті жаңаша мазмұнға, әдемі стильге ыңғайластырады.
Ашудан бұғып қалған қорқақ ақын.
Күбірлей бастады енді "мұның не?"- деп [1,39 бет] ... ... ... нені ... Ол адам ... әр ... қызметінің
құпиясын ашуға көмектеседі "қорқақ ақыл" адамның ақыл шексіз, ... ... ... ... ... кейде ол ұлтының ұмтылыс жағдайында қалып
қалды, кейде ол кідіртіктеп аяғын ... ... ... ол ... ... ... ілінбей қалады. Осындай суреттердегі суретті ақын "қорқақ"
сөзімен тамаша айқындап тұр.
Қылды-ау бізге қалмақ қарғыс
Дей берді:
Ер Баян сұп-сұр ... деді ... Бар, ... Ойланарсыз"[1,36 бет]
Мұндағы "қарғыс"эпитетін ақын қалмақ қызының мінез құлқын айқындау
үшін қолданып отыр.
Сұм сұлу ... ... жан ... ... да сыр ... – батыр Баян
Жастық қып жанын естен тандырмаған [1,40бет]
"Сұм сұлу" деп ақын ... ... ... жоқ. ... үстіне эпитет
қосып, қалмақ қызының мінезін нақтылай түсу үшін ... ... ... ... табысы да осында.
Дариға, жұбанамын, жел ойменен,
Тартапады сұм садақты бұл ойменен,- ... "сұм ... ... ... мәрте қолданған. Жоғарыдағы сұм сөзі қалмақ қызының мінезін
айқындау үшін ... ... "сұм" сөзі ... сан ... ... ашу үшін пайдаланылған.
Сорлы ағаң ашып-жығып өз інісін,
Иіскейді енді зарлап аппақ төсін [1,40 бет] ... ... ... ... ... сезімін құбылысын танытуға қолданған.
Бөкеңнің жас жолбарыс жеткіншегі
Аузынан жалын шашқан жас жанаттай
Және
Болмасын жас сұлудың білгеннен соң
Ер Баян ... қып ерік ... өлең ... ... о да ... алмас болды,
Күйдіріп жас жүрегін жалын кернеп [1,34 бет]
Сонымен қатар "Жас баладай", "жас ... ... ... "жас" сөзі ақын ... жас, атты, қызулы, жалынды
мағынасында алынған.
Мағжан поемасының көркемдеу тәсілінің бірі-теңеу.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі, ... ... ... ... тілінің
үлгілерін ақын молынан пайдаланған.
Мағжан көңіл-күйдің, сезімнің, ... ... Ол ... осы ... ... ... ... сәттерде сыртқы дүниеде бар суреттерге
ұқсатып барып та образ жасаған. Мәселен, "Ер Баян арыстандай жаны ... қара ... енді ... Бұлар поэтикалық образдар -дай жұрнағы
арқылы жасалып отыр. Осының екеуінің де
Оң-солды алды ... ... ... қанын бұрқыратқан [1,48бет] деп ақын Баян образын
айқындау ... ... ... әрі ... жарқ еткізіп алды аспанды
Түсірді топ ... ... ... [1,48 бет],- деген жолдарды
келтіреді. Сөйтіп Баянның ... ... ерен ... іс-әрекеті
арқылы көрсетеді. Ашуы ... ... ... нардай
Қарт қыран Қанжығалы қарт Бөгенбай [1,30 бет],- осы жыр жолдарындағы
"жауған ... ... ... ұғым ... ... ... ... нардай" – тұрпаты ірі жануарға балау, сол арқылы күн көрінісі мал
бағуға байланысты қазақ ұғымына жақын ұлттық ... ... ...... ерен ... ... сәйкес кесек ашуын әспеттеуге жұмсалған.
Сонымен қатар:
Майданда от шашқандай оқ шашатын
Сырттаны ... Ер ... [1,30 ... деп Сырымбет образын
беруге теңеуді ұтымды пайдаланған.
Ал ... ... ... ... ... сұлу сұлу екен ... ... саған бар сұлулық жиылғандай
Кәусардай татқан адам қалар қанбай",- деген теңеулер арқылы қыз бейнесін
тартымды етіп ... ... ... ... де ... ... жан ... етуді көздейді. Әдеби тілдің әсемдігі үшін әсірелеу де қажет. ... бірі ... ... ... деп ... ... күшейткен
сөйлемді айтамыз. Әсірелеу көңіл-күйінен шығып, көңілге күй түсіреді",деп
түсіндіреді тілші ғалым А. Байтұрсынов [1,38 бет].
Біз ... ... ... ... ... оқи ... бір түрі арнауға кезігеміз.
Жүрегім мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл қолым емес, ... ... ... да.
Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң
Толғанып қарауым сол баяғыға
Түйіннің тоқсан түрлі шешуі бар
Әдемі ертегідей баяғыда
Әдемі өткенді ойлап ... өмір ... уын аяды ма? [1,29 ... оқырманның эмоциялық
сезіміне әсер етіп, ақынның өзіне, өзгеге, жалпы жұртқа арнайы тіл қатуы,
қалың қауым мен ... ... үн ... ... ... ... арнаудың үш түріне тоқталған:
"жарлай арнау,зарлай арнау, сұрай арнау" [18,132 бет]. ... ... ... үш түрі де ... ... жырлай арнау түрі – түрімен
басталады да:
Ертегі уатпай ма баланы да,
Сөз сыйқыр ғой ... ма ... да? [12,3 ... деп ... ... көшеді. Арнауда қойылған сұраққа автор жауап күтпесе де, ол ешқандай
жауапсыз ... яғни ... ... ол ... есеп беру ... бағдарлас. Одан әрі зарлай арнау түріне көшеді:
Көшеде күні кеше ... ... аң, ... ... маралы да.
Айырылып, асау ерке аңдарынан
Көшенің тас жүрегі жаралы да! [1,29 бет] және
Ертеде жел өтпейтін қызыл ағаш
Дариға, бұл ... ... [1,30 ... деп ақын өз ... табиғатына жаны ашиды, мүшкіл халін жыл жолдарына ... ... ... ... тілінің үлкен табысы. Бұл ақынның ... ... ... ой-арманын, қуаныш-қасіретін танытатын тілдік
ерекшелігі.
Ақын арнауында өмірге, ... ... ... ... ... ... кіналайды. Алдағы мақсат-мұратын болжау, армандау мақсатын
айтқысы келеді.
Адам өз ойын, көңіл-күйін, ... тіл ... ... ... ... тіл ... әсер етеді. Мұндай сөз әсерін күшейту үшін,
әр түрлі тәсілдер қолданылады, сондай тәсілдердің бірі қайталамалар.
Қайталаулар ауыз ... келе ... ... Дәстүрлі
дидактикалық сарындағы шешендік өлеңдерге тән бірден бір ... ... ... ... ... көркемдеу құралдарының
тілдік тәсілі ретінде поэма тілінің шұрайлылығына және көркемдігіне,
сонымен ... ... ... ... өз ... қосады.
Ауыз әдебиетінен сондай-ақ, орыс-болыс әдебиетінің тамаша үлгілерін
сусындаған Мағжан қайтамалары ... ... ... ... ие ... әсем ... әсерлі ұйқасқа құралған көркем сөз кестелеріне ... ... селт ... қоймайды.
Қайталамлардың түрі ақын поэмасында көптеп кездеседі. Мәселен,
Жастықта жалындатып сүйген қандай!
Баладай ... ... ... жан ... ... ... күлден кебін киген қандай! [1,33 бет], - деп ... ... ... ... ... бірнеше мәрте қайталаған. Бұл
сөзді ойдың көркемдігін, әсерлігін арттыру ... ... яғни ... әсер ету үшін пайдалануға болады.
Алыстан екі қара көрді Баян,
Кілегей қара бұлттай төнді Баян.
Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр ... ... ... ... Баян [1,37бет] суреткер әр тармақтың
соғында "Баян" есімін ... ... ... жоқ. Осы ... ... ... Баян бейнесіне айырықша аударғысы келгендіктен және ... ... ашу ... ... есіміне жүк артып отыр.
Жорыққа құр қалмаққа жүрдім неге?
Тобына көк ... ... ... бал, балауса тал жас сұлуды
Көр болғыр екі көзім ... ... ... ... ақын ... екі
жасты өлтіргеннен кейінгі сезім күйін жан арпалысын суреттеген. Поэма
кейіпкері "неге?" ... ... жан ... ... іздейді.
Ақын дастан бойында бірнеше жерде "Баянның батырлығы алашқа аян" сөз
тіркесін қайталайды. ... рет ... ... бұл ... ... хан
Абылайдың сөзімен беріледі. Жорыққа неге шықпай жатырмыз деген Қанайға:
Көп жаудың албастысы, ел ... ... ... аян [1,31бет],- деп Баянның кешігуін басты
себеп етіп сөйлейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ата
жауына аяусыз қатал жау екенін аңғарамыз.
Екінші рет ініс ... ... ... тартып қалды батыр Баян,
Баянның батырлығы алашқа аян [1,38бет], - деп ... ... ... ... ... екенін көрсетеді.
Үшінші рет "Ерлігі алашқа аян батыр Баян" деп, Абылайға ... ... рет сөз ... ... ... ақын ... саясаттан да хабары
бар екенін көрсетеді.
Төртінші рет:
"Қалың қол ортасында батыр Баян,
Баянның батырлығы алашқа аян [1,48бет],- деп,жүз жігітпен келіп ... ... ... ... ... ақын ... айналғандай бұл сөз
тіркесін тек қажетті уақытында ғана пайдаланып отырған.
Поэма соңында Мағжан:
Ерлерді ұмытса да ел, сел ... ... да ел, жел ... үшін жаннан кешіп, жауды қуған,
Ерлерді ұмытса да ел, шөл ұмытпас [1,50бет] деп өзінің айтқан пікірін
растау мақұлдау мақсатында және ойды ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән стилистикалық өрнекке
құраған.
Суреткер өзінің поэтикалық тілін құбылту үшін ... ... ... ... ... тіл тәсілдерін жиі пайдаланады. Әдеби
тілдегі құбылтудың түрі – ауыстыру яғни метофра, сөздерді тура ... ... ... ... ... ... ... екі түрі кездеседі, бірі қос
нүкте бүкіл халыққа түсінікті, тұрақты ауыс ... ... ... ... метофралар, екіншісі, әлі халықтық сипат алмаған индивидуалдық
жеке автордың тілдік ... ... ... ... қолданылатын
метофралар" [19,125бет],- деп Дина Әлкебаева Мағжан шығармасында да екі
түрлі метофра бар ... ... ... ... ... көз жіберсек, ол бұрынғы
халықтық сипат алған дәстүрде жалғастығын тапқан
Дәстүрлі метофралардың барлық түрі "Батыр Баян" поэмасында өз ... ... ... ... әр ... мағыналық ерекшелігімен
айқындалады.
Жануарларға байланысты арыстан, бөрі, жолбарыс, ... ... адам ... ... ... ... ауыс ... ібіліс оқ жылан жау-дұшпан мағынасында жұмсалады.
Мағжан қазақ батырларының бейнесін сомдауда:
Ашуы жауған ... ... ... қыран Қанжығалы қарт Қабанбай,
Бөкеннің жас жолбарыс жеткіншегі
Аузынан жалын шашқан жас Жанатай,
Найзасын нажағайдай ойнататын
Жас барыс бәсеңтейін сары малай ... және ақын ... ... ... ... бар он бес ... ... бөлтірігі бала Ноян [1,33 бет] ,- ... Баян ... ... ... жолы ... жай емес қой,
Тұлпарым кез болды ғой орға тегі [1,32 бет],- деген жыр ... ... ... ... енді ... табам?
Жейтұғын өз күшігін болдым бөрі [1,39 бет],- деген сөзді ақын Баянның
өз ... ... қан ... ... ... ер, қайсар Баян жолбарысым! [1,48 бет]. Мұнда ақын арыстанның,
жолбарыстың, ... ... ... ... ... ... ... жүйріктігін поэма кейіпкерлеріне яғни
батырларға балай отырып, еркіндікті, азаттықтың ... ... ... ... ... ... болсақ, ақын ауыстыруды тұтынуда
өзіндік ізденіс, шебер айшықтарын ... мен ... ... өмір ... ғой ... [1,29 ... деп ... абақтыға баласа:
Ақын да бір бала ғой айға ұмтылған
Еркімен өзі-ақ атқа барады да [1,29 ... деп ... ... қолданыста байқалмаған "Өмір-абақты, "Ақын-бала метофраларын
мынадаймағынаға неігзделгенін аңғарамыз. Суреткер ақынды ... ... ... ... ... ... ... балауы ақынның өмірдегі ауыр
тіршілігінен хабар береді, яғни Мағжан өмірді "абақты" деп астарлай отырып,
азатшылдықты аңсайды.
Сарыарқа ... ... ... ... ... қыран талады да [1,24 бет],- деген жолдардағы
"Сарыарқа" ... ... бәрі ... сүйенгендіктен де ауыстырудың
ұлғайған түріне жатады. Алмастыру яғни ...... ... ... әрі ... әрі ... сөз құбылтудың түрі. Мағжан метонимияны
сөздің бейнелілігін, ... ... ... ... ... Мағжан поэмасында олар сирек қолданылады. Дегенмен, ... ... да өз ... ... ... ... жиылыста,
Күңіреніп жолбарыстай: жау қайда?",- деп [1,30 бет] өрнегіндегі
"көкжал"сөзін Қуандық Мәшһүр ... ... ... ... ... ... ... ұқсастыққа емес, жалғастық,
іліктестікке негізделген. Атап ... ... ... ... орын ... ... не ... сөзі түсіп қалып, олардың мағынасын
жалғастық тәртібінен бастапқы сөз жеке арқалағандықтан да, ... ... [20, 51 ... деп ... ... қой, бұл айдыны сылдыр қаққан,
Балқаштың бетін мәңгі меруерт жапқан" [1, 44 бет] ... ... ... ... ... "меруерт" сөзінен кейін
орналасуға тиіс немесе тағы ... ... ... ... ... бір түрі – ... орнына бөлшекті немесе жалпының орнына
жалқыны қолдану. Метонимия сияқты синекдохада да белгілі бір ... ... ... ... ... ... алынады. Метофра,
метонимия тәрізді синекдоха да – ... ... ... көріктеу
тәсілдерінің бірі. Синекдоханы қолдану әр ... сөз ... де ... ... поэмасында көп байқалмаса да, ақта-текте ... мен ... ... өмір ... ғой саналыға [1, 29 бет] . Осы ... ... ... Себебі, ақын бүтіннің орнына бөлшекті көрсетіп отыр,
толықтай адамның өзін ... бір ... ... ... ... ... адам ... көңіл күйіне әсер етеді.
Алыстан екі қара көрді Баян
Кілегей қара бұлттай ... Баян [1, 37 бет]. ... "екі ... ... ... екені белгілі. Ақынның "екі қара" деп отырғаны әрине екі
адам яғни Ноян мен қалмақ қызы. Мұнда да ақын ... ... ... ... ашты ... көзін, тағы көрді
Алдында жас ұлан мен толқын шашты [1, 49 бет]. Осы жыр жолдарындағы
"толқын шаш" сөзі ... ... ... тұр. Ақын қалмақ қызы деп алмай,
қыздың шашын беру арқылы жыр ... ... ...... бір ... бейнелі өрнектеу тәсілінің әдемі түрі.
"Батыр Баян" дастанында құбылта, құлпырта қолданған тәсілінің бірі ... ... ... жан бітіру арқылы әдемі сурет ... Абай ... ... ...... ... одан әрі
жандандырып, құлпыртып, оның қызметін күшейтіп, танытты.
Керілді ерке Көкше күміс Айға:
"Сәулеңді, сәулем, көбірек,- деп төкші төк!"
Бетінде ... ерке ... ... күліп жарды сүйді шөп-шөп
Мұнда "тау" керіліп, айға еркелеп, адам ... ... ал ... ... ... ... шөп-шөп сүйеді, сөйтіп оқушының эмоциялық
сезіміне үлкен әсер береді.
Сыйқырлы гүлге оранған жібек майда,
Сылдырап ... ... ... ... [1, 35 бет] осы ... "сылқ-
сылқ күлген" тіркесі кейіптеуге жатады.
Құшақтап ақселеуді жылады жел
Өзінің қасірет жырын қоңырлатып [1, 38 бет] ары ... жел ... ... ... беттен [1, 42 бет]. Мұнда "жел" ... ... ... ... ... сонымен қатар адам секілді сақ-
сақ ... яғни ... ... ... басқа заттың құбылыстың ... ... ... ... сұлу сурет нақышты ой жасайды.
Мағжанның "Батыр Баян" ... ... тағы бір ...... Қабдолов "Сөз өнері" оқулығында: "Фигураның бір түрі – дамыту,
градакс (латынша gradatio ... ... ...... сөзден
сроңғы сөзді, алдыңғы құбылыстан соңғы құбылысты асыра асқақтата түсіру"
[21, 233 ... екі қара ... ... қара бұлттай төнді Баян.
Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр екпін боп,
Сұңқардай сорғалаған келді Баян,
Қыз түгіл қаны бірге өз бауырын
Танымай ... болы ... ... сала ... қалды салып қолды Баян [1, 37 бет].
Ақые шабыты осы тұстарда ширыға түседі. Осы жыр ... ... ... ... ... пайдаланады. Екі жастың қашып кеткенін
естіген Баян "ақ жыландай" атып шығып, жолда "арыстандай ... ... ... есіп", Асан қайғы "қанды өзек" деп ... ... ... ауа ... ... жас ... ұшып ... бірін бірі құшып түсті.
Жүректен атып, ыршып шыққан қанмен
Жалғыз-ақ "аһ" ... де, ... ... [1, 38 бет]. Бұл ... ... ықшам. Қаншама жыр жолдарын қажет ететін картинаны оншақты сөзге
сығымдайды.
"Ауыз ... ... ... сөз ... ... ... Мағжан....Бір
сөзінен бір сөзін асырып, түйдек-түйдегімен тастап кеткенде, сен де:
"Па, сабазын-ай!" дегім келеді,- ... ... ... ... ... атты мақаласында [1, 370 бет].
Жүз қыран мың сан қолға араласты
Орғыған ... ... ... тасты.
Шыдамай жүз екпінге шулай беріп,
Қалмақты ә дегенде қара ... есін жиып ... ... ап, қара ... ... болса, бір қазаққа жүз қалмақ көп,
Ат қойып қиқу салып, қамаласты,
Тер саулап, тебішіден, қылыштан қан, Шоқ, түрін будақ-будақ ... [1, 47 бет]. Ақын бұл ... ... суреттеп, гипербола арқылы
ұлғайтқан.
Бұл сонау ауыз әдебиетінен келе жатқан өмір құбылысын суреттеуде жиі
қолданылатын поэтик ... бір ... ... ... ... ... батырлардың жекпе-жек шайқасқан жерлерін суреттеуде жиі
қолданылған.
Не дерсің салпаң құлақ есектерге
Өгіздей өмір сүрген сүймей-жанбай [1, 34 бет]. Біз осы ... ... ... ... ... ... Себебі, Мағжанның
"салпаң құлақ есектер" деп отырғаны адамдар.
Зәки Ахметов "өлең сөзді теориясы" атты еңбегінде аллегорияны былай
түсіндіреді: ... ... ... ... ... ... ... ауыспалы, туынды мағынаға бағыныңқы боғандықтан, мүлде әлсіреп,
кейде тіпті анық ... де кезі ... ... ... өлеңдер де
қандай да бір аңды не құсты адам ... алып ... оның ... ... ... ... керісінше оларға өздерінде жоқ
қасиеттер дамытылып, адамша сөйлеп, адамша ойлап деген ... адам ... ... ... ... [22, 24 ... өзінің поэтикалық тілінде әдеби тілдің сөз ... ... ... жырлап, өңдеп пайдаланды, бейнелі ойды
ұтымды, нанымды тарихи шындық ... ... үшін сөз ... ... ... ... ... арқасында суреткер тілдік
даралығын көрсетті.
Бақыт Сарбалаев "Мағжанның лирикасы" атты мақаласында: "Мағжан қайбір
тақырыпты да жалпы адамзаттық тұрғыдан жырлайды оның ... нені өлең ... ... ... жете ... ... шеруі - өзгеше көруге ұласып,
ұдайы жаңалық танытады" [23, 10 ... ... ... ... ... ... бола ... өзінің шұрайлы және образды
тілімен, лирикалық байлығымен, тілдік тәсілдерді ... ... ... ... М. Жұмабаев поэма табиғатына психологизмді шебер
үйлестіре береді, ол кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... отты қайрат, сырттаным"- деп
Ер едім еркелеткен Алаш тамам
Сындырдым аз ғана Уақ елім белін,
Елімнен ... енді ... ... өз ... ... бөрі,
Ісімді мынау ағат немен жабам?
Қара бет болдым алаш баласына
Ер дер ме енді мені Абылай данам?! [1, 39 бет].
Ақын осы жолдарында Баян жан ... ... ... ... ... ... арқылы ашады. Баянның монолог түріндегі "эллегиялық
– жоқтауынан" адам қасында ... әр ... ішкі ... ... ... шығармаларында заман проблемаларынан бастап, мәңгілік
тақырыптар қлзғалды. Ақын өз поэмасында философиялық ... ... ... кейіпкерге жан бітіріп, ... ... ... ... ... Баян" поэмасындағы азаттық әуен,
өмірлік мұрат, ел, халық алдындағы ... ... ... халықтың
қалғып жатқан ой-санасын сәуле беруге талпынысы кең мағынада көріінс ... ... шыға ... Ақын ... ... ... ой ... жатты, елім деп еңіреген өршіл рухы мен халық қайғысына
қабырғасы қайысқан ... нәзі ... ... Ақын жаны өз ... ... одан аршып, алар жол іздейді. Өркениетті елдердің
тіршіліген ой қорытып, болашаққа ... ... өз ... шақырады. Қазақ
халқының тәуелсіздігі, бірлігі бостандығы үшін, халық өзі көтерілсе ғана
мақсатқа ... ... ... ... ... ... "Батыр Баян" поэмасын нысанаға ала отырып,
поэманың сюжеттік ... ... Ш. ... ... қалдырған
тарихи-деректерімен, ел аузымен салыстырдық. Және поэманың образдар жүйесін
талдауда, поэманы зерттеуші ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қарастыруға талап қылдық, бұл
мақсатты теориялық еңбектерге жүгіндік
Мағжан Жұмабаевтың ... Баян ... ... ... ... ... бұл ... романтикалық сипат дарытып, өз ... мен ... ... жаңа көркемдік шындыққа айналдырған.
Ақын поэмасында көтерілген поэмалар заман құбыылстарымен тығыз
байланыста берілген. Ақын ... ... ... ... ... оны жаңа ... жаңа ... қолданыстар арқылы
тереңдетіп байытқан.
Шын мәнінде Мағжанның "Батыр Баян" поэмасы кейінгі ұрпаққа тарихи
тұлғаларды ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Мағжан жұмабаевтың өмірбаяны, шығармалары15 бет
Ежелгі аңыздар немесе қазақ халқының әлемдік өркениетпен жапсарласатын тұсы63 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Көкшетау поэмасы13 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет
М. Жұмабаевтың лирикалық өлеңдеріндегі психологиялық қырлары6 бет
М. жұмабаевтың шығармашылығының жалпы қазақ әдебиетінде алатын орны33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь