Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І тарау
ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ фольклортану
ғылымының даму үрдісі және Әуезов
1.1.20.30 жылдардағы қазақ фольклортану ғылымының даму
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2.М.Әуезовтің алғашқы фольклортанушылық
ізденістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
ІІ тарау
М.Әуезов . фольклор зерттеушісі
2.1 М.Әуезовтің қазақ ауыз әдебиетінің жанрлық
түрлерін зерттеуге арналған еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2 М.Әуезов қазақ фольклорын жанрлық тұрғыдан зерттеуші ... ..29
а) Тұрмыс.салт жырлары
ә) Мақал.мәтел, шешендік сөздер, жұмбақтар
б) Ертегілер
в) Лиро. эпостық жырлар
г) Батырлар жыры
ғ) Айтыс
д) Тарихи жырлар
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
.......................................3
І тарау
ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ фольклортану
ғылымының даму үрдісі және Әуезов
1.1.20-30 жылдардағы қазақ фольклортану ғылымының даму
ерекшеліктері..........................................................
...............................6
1.2.М.Әуезовтің алғашқы фольклортанушылық
ізденістері.................................................................
.............................13
ІІ тарау
М.Әуезов – ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің жанрлық
түрлерін ... ... ... ... фольклорын жанрлық тұрғыдан зерттеуші......29
а) Тұрмыс-салт жырлары
ә) Мақал-мәтел, ... ... ... ... ... ... ... Батырлар жыры
ғ) Айтыс
д) Тарихи жырлар
Қорытынды..............................................................
...........................43
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі...................................................45
КІРІСПЕ
Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің есімі қалың жұртшылыққа ... ... ... ... жазушы ғана емес еді; ол энциклопедиялық ... ... ... өте ... ... ... де ... Оның осындай әр
жақты жазушылық және ғылыми педагогтік ... ... ... ... ... ... бетіне әр жылдары жарияланған
ірілі-ұсақ мақалалардың жалпы саны ... ... бес ... ... ұзақ жылғы жемісті әдеби мұрасына зер салсақ, оның ... ... ... ... ... аударады. Олар зерттеуші
Ә.Молдаханов атап айтқандай: Біріншісі – ... ... ... жазушының әдеби-ғылыми мұрасының екі алтын діңгегі де
осыла (7). Дүниежүзіне әйгілі ... ... ... ... ... ... ... педагог ғалымдарының еңбектерінде зерттеліп келді (30).
Ал енді, фольклортанушы ғалымның еңбектері әлі де өз дәрежесіне зерттеліп,
көпшілікке ... ... жоқ. ... М. Әуезовтің жазушылық және ғылыми
шығармашылықтарындағы фольклортанушылық мәселесі зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... туралы ең алғаш пікір айтқан
ғалым, белгілі сыншы: Ғ.Тоқжанов. Ол 1927 ж. «Әдебиет тарихына бір ... сын ... ... ... ... ... ... кезде, қазақ-кеңес
әдебиетінің алғашқы ... ... ... бай ... ... керек, соған сүйеніп жазба әдебиет жасауымыз керек
деп жиырмасыншы жылдардың бас ... ... ... ... ... «Мұхтар бүгінгі қазақ жігіттеріне Біржанның салдығын, ... ... ... қайғысын үлгі етеді. Үлгіні ертегі
әңгімелерден, батырлық жырлардан алу ... ... ... - деп өрескел
бұрмалайды (29). Тұрпайы социологиялық сын тұрғысынан келе ... ... Сол ... ... ... үстем болған «пролеткульттік» әдеби
сынның бір белгісі осындай еді. Бұдан ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... қозғалып сөз болмады. Кейін 50 жылдары
«Абай жолы» эпопеясы арқылы аты дүние жүзіне әйгілі ... ... ... ... ... ішінара ғылыми еңбектері арнайы мақала
очерктердің объектісіне айналды. Соның өзінде, жазушылық жағы ... ... ... ғана ... ... ... жылғы 10 маусымда «Социалистік Қазақстан» ... ашық ... ... 20-шы жылдардағы еңбегі мүлде ... ... ... Бұл ... ... ... ... осы уақытқа
дейін жете зерттелмей, көпшілік ... ... ... ... еді.
Солай болғанымен де «асыл тас су ... ... ... ... зерттеген еңбектері оның тұтас шығармашылығына
арналған жинақтарда әдебиетші – ғалымдар З.Кедринанның (31), ... ... мен ... (33), М.С.Сильченко мен М.Смирнованың
еңбектерінде сол секілді ұлы ... ... ... ... ... ... ... тауып отырды (34).
Дегенмен де, ғалымдар М.Әуезовтің фольклортанушылығы туралы мәселені
оның жалпы ғылыми педагогтік қызметімен байланысты ... ... ... ғана тоқталып елуінші, алпысыншы, жылдардағы еңбектері ішінен,
әсіресе, «Манас» туралы зерттеулерінің ғылыми ... ашып ... ... ... ... профессорлар Сильченко мен
Смирнова очерктерінде оның әр кездерде жазған фольклорлық еңбектері ... сөз ... (34). ... олар ... ... ... зерттеу
жұмысы «Жиырмасыншы жылдары профессиясына айналмаған болса, отызыншы,
қырқыншы жылдары қазақтың халық ... ... ... ... ... ... ... деп оның ғылыми еңбектеріне емес, жалпы дәуірге шолу
жасайды.
Әсіресе, 60 – жылдары М.О.Әуезовтің мұрасын зерттеудегі ... ... ұзақ ... ... ... келген, қазақ фольклортану
ғылымында әр жылдары онымен ... ... ... ... ... ... кеңес дәуірінде ілгері дамытқан ғалымдар: Ә.Қоңыратбаев,
Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, ... тағы ... ... ... ... ... әр ... проблемаларының түйінін шешеуде
аса беделді Әуезовтің айтқан ... ... ... иек ... отырды.
Алғашқы жылдары М.Әуезовтің қазақ эпостарын алғашқылардың бірі болып
зерттелген қажырлы да ... ... баға ... ... ... ... ... қателіктері» ретінде айтқан еді.
Ал кейінгі жылдары М.Ғабдуллин студенттерге сабақ ... ... ... ... ... ... жазудағы мақсат-міндеттерім: Біріншіден, М.Әуезовтің
фольклоршылық еңбегі кеңестік дәуірде, яғни ... ... ... басталды, сондықтан М.Әуезов еңбегімен тұспалдас ... ... даму ... ашу.
Екіншіден, фольклортанушы ғалымның 20-жылдардағы фольклорлық
еңбектері, фольклортану ғылымында ... ... ... күйін кешкен
болатын. Ғалымдардың көпшілігі фольклортанушы ғалымның ... ... ... ... сөз ... ... 20-30 ... жазылған
қазақ фольклортану ғылымын қалыптастыру дамытуға байланысты мақалалар мен
еңбектері «Әдебиет тарихы» ... және 1939 ... ... пен ... ... ... ... фольклорын жанрлық жағынан қарастыруы сөз
етілмек.
Демек «Мұхтар Әуезов – фольклортанушы» мәселесін ... жаңа ... ... ... ... оқырманға таныстыру.
І тарау ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ фольклортану ғылымының даму
үрдісі және Әуезов
1.1. 20-30– ... ... ... ... даму ... ауыз ... ... ісі шын мәнінде кеңес дәуірінде қолға
алынып, ... ... ... Бұл кезде ауыз әдебиетін зерттейтін–
фольклористика ғылымы қалыптасты, фольклорист ғалымдар қатары ... ... ... ... ауыз ... және оның жеке түрлерінің туу,
қалыптасып даму тарихы жайында мақалалар, үлкен ғылыми зерттеулер ... ауыз ... ... ісі кеңестік дәуірде жүзеге ... бұл ... ... төңкерісіне дейін жүргізілген ... ... ... ... бойы өзiнiң ұшан-теңiз аса қымбат ауыз ... ... ... талабын таныта бiлдi.
Халқымыздың табиғатынан сөз өнерiне жүйріктiгiн суырып салғыш, айтқыш
қабiлетiн өткен ғасырдағы фольклорист ғалымдар Радлов, Потанин, ... сол ... ... ... ... Олар ... ауыз ... жайында
құнды пiкiр айтты, бiрақ арнаулы зерттеу бар деп айту ... Олар ... ... ... ... бiр ... түпкiлiктi
көтерiп, сол жайлы жүйелi түрде пiкiр жасалмады. Себебi бiрiншiден ... ... ... ... ... ... ауыз ... материалдық
ұшан-теңiз молдығы мүмкiндiк бермесе, екiншiден ... ... ... ... орыс ... ... өкiлдерi едi. Басқа бiр тiлдегi
халықтың тiлiн түсiнгенмен, әдеби шығарманың поэтикалық iшкi сырын терең
бiле ... ... ... ... ... жалпылама болып,
нақтылы түрде зерттеу мәселесi ... Бұл ... ... ... ... ... жайында жазған еңбектерiне
талдау жасап, халықтың әдет-ғұрып, тұрмыс салтына, яғни ауыз ... ... ... ... ... Және де бұл пікірлер советтік
дәуірде қалыптасқан қазақ ... үшін ... та ... ... дәуіріндегі қазақ фольклористикасының қалыптасу, даму, өсу,
жолы, басынан кешірген кезеңдері бар деп қараймыз. ... ... ... үш ... бөліп қарастырады.
Бірінші кезең – 20-30 жылдар арасы.
Екінші кезең – ... ... ... – Ұлы Отан ... ... ... ... бас кезінде-ақ қазақ халқының ауыз әдебиеті жайында
мәселелер ... ... ... ... үлкенді-кішілі
мақалалар жариялана бастайды. Бұл мақалаларды қазақ фольклорын жинау,
зерттеу, ... ... ... ... айтылады. Мұның өзі қазақ кеңес
фольклористикасының, яғни ауыз ... ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті туралы жазылған кіші-гірім мақала-
заметкалардан басталған ... ... ... ... ... таптық күрес жағдайында, фольклордың тарихы және
қоғамдық күрес жағдайында, фольклордың тарихы және қоғамдық ролі ... ... ... ... ... ... келді.
Идеологиялық күрестердің негізінде туып қалыптаса бастаған қазақ кеңес
фольклористикасы ... бас ... ауыз ... ... ... ... ... ішінде оның айырықша көңіл бөлгені: екі мәдени
мұраны игеру және ауыз әдебиетінің ... ... ... ... мәдени мұраны игеру туралы мәселе Қазан төңкерісінен кейін қауырт
қолға алынды. Және бұл мәселеде ... екі ... ... орын ...... ... М.Жұмабаев, М.Әуезов
«Қазақта Ресейдегідей тап болған жоқ. Сондықтан халықтың ауыз ... ... ... ... ол ... ... ортақ, бүкіл халықтың
рухани мұрасы» - деп қарады.
Екіншісі – ... ... ... ... қарсы әдебиеттің
партиялығы, таптығы деген концепцияны жақтады.
Алаш ордашыларды С.Сейфуллин мінеп түрлі мақалалар жазды. ... ... ... ... ескі ... ... орнатпақ болып күрес жүргізеді», -
деп әшекерелей отырып, былай дейді; ... ... ... ... ... ... бұрынғы айтылған өлеңдерді жинап, оған тағы да елдегі
өлеңшілерге жаңадан өлең ... ... ... ... ... - ... ... т.б.» және де ... ... байлардың санасын
сарындаған көркем әдебиетті сүйгіштеді» (2).
Міне осындай алаш ордашыларға ... ... ... бұл ... ... ... ... әм Ыбырай» деген мақаласында: ... ... бай, ... ... дей ... ауыз ... шығарушы үстем
тап емес, еңбекші халық, халық мүддесін жырлаған жыршы – ... ... (3). Осы ... ... ... ... ең ... өкілдері деп
Орынбай, Шөже, Арыстанбай, Шал, Тоғжан, Біржан, Ақан, Ыбырай ... ... ... ... ... шығармаларын жинау, жарыққа шығару ... ... ... ... ... пен әдебиет» дейтін мақаласында (4),
Бейсенбай Кенжебаев «Абай өлеңдерінің 1923 жылғы басылуы ... ... ауыз ... ... иесі ... халық екенін айтады (5).
20-жылдардағы қазақ фольклористикасын таптық тұрғыдан бағалап, таптық
тілекке сәйкес зерттеу ... ... Ескі ... ... ... деп жарияламай, олардың ішінен ең асылдарын, идеялық және
көркемдік сапасы жоғарыларын ... ... ... сай ... алу ... ... ... аударды. Мәселен, Сәкен, Сәбит, Елжас
сияқты жас ... ... ... еңбектер жазды.
Осындай бір-бірімен күрескен екі көзқарастың қайсысы шындық, қайсысы
жасанды ... ең әділ ... ... өзі ... күні ... дәлелдеп
отыр. Бүгінгі күні фольклортану ғылымына таптық тұрғыдағы ... ... сан ... үкім шығаратын даттаушылық әдіс енді ... ... ... ... ... ... ... әдеттен
де айыққанымыз шындық. Ендігі жерде қандай мәселе болса да, дәйекті ғылыми
шешім жасай ... ... ... тіреп отырмыз.
20-жылдардағы фольклористиканың екінші бір көтерген мәселесі–ауыз
әдебиетінің тарихын ... ... ... Бұл ... ... ... ... қазақ кеңес фольклористикасы тақырып жағынан болсын,
зерттеудің ғылыми сапасы жағынан болсын ілгерілеп ... ... ... ауыз ... ... маңызды әрі көлемді зерттеулер көріне
бастайды.
Аталған жылдары ... ... ... ... ... мәселелерді көтереді. Солардың ішінен бастылары мыналар:
1. Оқулықтар жасау мәселесі
2. Ауыз әдебиетінен үйрену мәселесі
3. Ауыз әдебиетін халық өміріне ... және ... ... туралы (1).
30-жылдары қазақ ауыз әдебиетінің тарихын ... ... ... алғаш көтерген. Оны қолға алған С.Сейфуллин еді. Бұл іске кірісер
алдында ол әдеби мұраны білетіндерге арнап 1929 жылы «Еңбекші ... ... ашық хат ... ... ... ... туралы кітап жазу ойы
барлығын айтып, соған керекті материалдарды ел арасынан жиналып ... ... ... екі ... етіп ... Оның біріншісі,
«Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» ... ... 1931 жылы ... ... Ал ... ... ... Билер дәуірінің
әдебиеті» деп аталатын ... ауыз ... ... ... арналған
ғылыми зерттеу еңбек 1932 жылы ... ... ... ... ... ... тарихынан қысқаша мәлімет береді де, содан кейін ауыз әдебиетін
жанрға жіктеп, бірнеше салаға бөледі. Және де ол ауыз ... ... ... ... ... бұл ... өз кезі үшін аса ... және құнды еңбек бірі
саналады, бірақ кітаптың ақауы, қате-кемшіліктері де ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін түгелдей билер
дәуірінікі деуінде ... бұл ... ... оны ... ... ... ... көресіз).
Сәкеннен кейін қазақ ауыз әдебиетін оқулық көлемінде зерттеп баяндау
жөнінде 30-жылдары көп жұмыс жүргізілді. Бастауыш және ... ... ... ... хрестоматиялар баспа жүзінде жарық көрді. Оларды
белгілі ... ... ... ... ... ... Қ.Бекхожин т.б. жазып құрастырады. 30-
жылдары шыққан бұл кітаптар ... ... ... ... ... түсу ... тағы бір ... басқан қадам болып
табылады.
30-жылдары қазақ әдебиетшілерінің, соның ішінде фольклористердің
кеңінен көтерген мәселесі–көркем шеберлікке ... ... ... Рас, ... ... да ... еді. ... 30-жылдардың бас кезінде оған
айрықша мән берілді. Осы мәселелер төңірегінде айтыстар да болды. ... ... ... ... ... орыс, батыс, шығыс әдебиеті
классиктерінен және Абайдан үйрену ... ... ... оны ... ... де ... ... деген пікірлер де айтылады.
Мәселен, С.Мұқанов «Қазақтың пролетариаттық әдебиеті ... ... ... ... ... ... көш ... деген өлең өлшемі баяу
өмірдің, түйе үстінде аяңдаған өмірдің өлеңі. Қызусыз ... ... ... ... ... (3). Ал ... жаңа заманды, екпінді
құрылысты, совет ... ... ... ... жырлау үшін өлеңнің
оралымды ұшқыр түрі деп ... ауыз ... ... ... ... ... «Қобыланды», «Алпамыс» сияқты жырларында батырдың жорық ... ... ... көз ... ... ... «жыр»
арқылы берілген. Сондықтан бүгінгі ерлік өмірді, екпінді қимылды түйдектете
жырлау үшін өлеңнің «жыр» түрі өте ... ... бұл ... ... ... ... үлгі етіп ... дәлелдейді.
Сәбит «Поэзия мәселесі» атты мақаласында халық поэзиясындағы ... және одан ... ... ... ... ауыз ... үйрену керек деген мәселені кезінде Сәкен
де, Ілияс та, Мұхтар да көтерді. Бұл ... ... да ... ... мол. Олар ... тіл ... сөз ... үйренуді ұсынады,
ауыз әдебиетіндегі кейбір сюжеттерді, фольклорлық образдарды ... ... жаңа ... жазу ... ... ... ... қазақ кеңес әдебиетінде фольклорлық тақырыпқа жазылған бірнеше
шығармалар дүниеге келді. Бұған Мұхтардың, Сәбиттің, Ғабиттің тағы ... ... ... ... ... шығармалары дәлел.
Әрине, халық әбедиетінен үйрену және оны ... ... ... ... ғана ... ... жоқ. Оған қазақ совет
фольклористикасы да көңіл аударды. ... ... мен ... ... ... алып ... кірісті. Осыған орай олар ауыз
әдебиеті мен жазба әдебиеттің байланысты, фольклорды ... және ... ... ... мәселені үлкен ғылыми проблема етіп ... ... ... мен ... ... пен ... пен Б.Кенжебаевтің, Е.Ысмайлов пен М. Қаратаевтың, тағы басқа да
әдебиетшілер мен фольклористердің ғылыми-зерттеу ... ... ... ... орын ... ... өзі қазақ кеңес
фольклористикасының ауыз әдебиетін зерттеу жолында ... ... бір ... ... ... ... тағы бір ... аударған мәселесі
– кеңестік дәуірдегі халық творчествосы болды. Оған ... бұл ... одақ ... ... ... оған ... бен үкіметіміздің айрықша
мән беруі, қамқорлық жасауы.
1933 жылы Сәбит Москвада СССР жазушылары одағының үйінде А.М.Горкийдің
қабылдауында болады, әдебиет мәселелері жөнінде ... ... ... «Елдеріңіздің ескі әдебиетті қалай?» - деп сұрайды Горький. Оның
бұл сұрағына Сәбит жауап беріп, қазақ ... ауыз ... бай ... ... ... ... сандықтың үсінде отыр екенсіздер, - дейді ұлы
жазушы. Содан кейін ол ... ауыз ... ... зерттеу, одан үйрену
туралы көп кеңестер береді (3).
Ал кеңес жазушыларының Бүкілодақтық бірінші съезінде (1934 ж) ... ... ... ... ... ... ... айтты.
«Сөз өнері фольклордан басталады» дей келіп, сол ... ... ... баспа жүзіне шығару, зерттеу басты міндет екенін көрсетеді. Және
де халықтың ғасырлар бойына жасаған сөз ... ... қоры ... одан ... пайдалану қажет дейді.
Горкийдің осы ақыл-кеңестерінен кейін барлық жерде, соның ішінде
Қазақстан ... де ... ... ... ... ... ... көп жұмыс жүргізілгені мәлім. Және де А.М.Горький бастап айтқандай
... ... ... өнер ... ... ... ... бөлініп, ерекше
жағдай туғызды.
Аталған кезде Қазақстанның да ... ... өнер ... ... ... бас ... ... жиындары, слеттері,
халық ақындарының айтыстары өткізілді. Халық арасынан шыққан таланттардың
творчестволық еңбектері жоғары бағаланды. ... бәрі ... ... ... ... және ... ... кең жол ашты. Халық
ақындарына айырықша көңіл бөлініп, олардың ... ... ... Осы кезде қазақ поэзиясының алыбы Жамбыл және Нұрпейіс, Доскей,
Шашубай сияқты жыршы-жыраулар қайта жасарды. Олар ... ... ... шат ... ... ... көптеген жаңа да тың шығармалар берді.
Бұл айтылғандар қазақ фольклористикасының алдына жаңа міндеттер қойды.
Әдебиетшілеріміз бен фольклористеріміз ... ... ... ... ... ... ... ісіне кірісті. Осы ретте
жүргізілген зерттеу жұмысына М.Әуезов, С.Мұқанов, ... ... ... тағы ... ... ... ... олар
бүгінгі халық поэзиясы және оның көрнекті өкілдері жайында ... ... ... ... ... мәселе– кеңестік дәуірдегі
фольклорымыздың жайы, оның ... ... ... ... ... кеңестік фольклордың жасалу, даму жолдары және болашағы, ... ... ... Бұл ... ... де қазақ кеңес фольклорының ... ... жөн ... жол көрсеткен бастама еді.
Мұнымен қатар 30- жылдардағы фольклористикамыз қазақ халқының ертедегі
ауыз әдебиетін зерттеу ісіне де ... ... ... Бұл ... М.Әуезовтің
«Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» (1939), С.Мұқановтың ... ... ... ... ... (1939), ... «Қазақ эпосы
туралы» (1939) жазған еңбектері айрықша атауды керек ететін зерттеулер ... ... ... ... ауыз ... тарихын, оның даму
жолдарын ғылыми тұрғыдан жаңаша баяндау байқалады. Бұл еңбектерде, ... ауыз ... ... ... ... ... ол Маркстік –
Лениндік ілім негізінде қарастырылады.
30 - ... ... ... сөз ... халық ауыз
әдебиетін зерттеу ісіне тек әдебиетшілер мен ... ... оған тіл ... да ... ... атап ... Бұл ... Қ.Жұбановтың, С.Аманжолов пен Ш.Сарыбаевтың т.б.
еңбектерін еске ... ... ... ... ... ... ғана емес,
әдебиеттік – тарихи жағынан да зерттегені ... ... ... ... ... Жұбановтың бір –екі зерттуіне көңіл ... ... ... ... ... ... зерттеуде аса
құнды еңбектер қалдырған үлкен ғалым екені бәрімізге мәлім. Ол қазақ ауыз
әдебиеті туралы да ... мәні зор ... ... адам. Және де ол өзінің
бұл пікірлерін қазақ тілі мәселелерін зерттеуге ... ... ... ... үшін оның 1936 жылы ... ... шығарған «Из
истории порядка слов в казахском предложении» деген еңбегін алайық. ... ... ... сөз ... ... ... ... өзінің ғылыми
ережелерін дәлелдеу үшін, нақтылы мысалды қазақ ауыз әдебиетінен де алады.
Мәселен, ... ... ... ... ... «сүт ... ... деген екі сөздің мағынасы не екенін анықтау үшін Шақар мен ... ... ... ... келтіреді (6).
Профессор Қ.Жұбанов қазақ ауыз әдебиетін мейлінше жақсы білген және ел
арасынан фольклорлық шығармаларды көп жинаған ғалым. Мұның негізінде ... күй ... ... ... ... (1936) ... ... еңбегін
жазған. Осы зерттеуінде, ол қазақ музыкасының шығу, даму ... ... ... ... шығу ... ... ... Бұл
жөніндегі ол «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... үшін ән мен күйдің, домбыраның көп роль атқарғанын
дәлелдейді, халық творчествосына тән ... ... ... ... ... ... байланысты айтқан пікірлерін
еске алғанда, оның ... ... ... ... (1934) ... ... үшін аса маңызды да мәнді, үлгі етерлік зерттеу ... ... ... Бұл ... ... ... Абайға байланысты
біраз мәселе қозғайды. Соның бірі ... және ... ... ... мәселе.
Мұнда ол халық әдебиетінің тілі мен Абай ... ... ... сөз ... ... ... болған негізгі ойды ауыз әдебиеті
қалай береді, Абай қалай береді деген ... ... ... ... етіп ... ... ... ауыз әдебиетін, оның көркем тілін нақтылы
түлде зерттеуде аса көп мұра ... ... ... ... ... шығармаларды ғылыми тұрғыдан зерттеу үлгісін көрсеткен үлкен
ғалым деп ... ауыз ... ... ... ... iсiне белгiлi бiр маманы
профессор Сәрсенбай Аманжолов та айтарлықтай үлес қосты. Ол ... ... ... ... қазақ халқының жұмбақтары туралы ... Ал ... ... ... ... монографияда ауыз
әдебиетiнен көптеген мысалдар ... және ... ... ... ... мәнi зор екендiгiн көрсетедi.
Сондай-ақ қазақ тiлi және оны оқыту методикасы мәселелерiн зерттеуде
елеулi еңбек еткен ғалым Шамғали ... та ауыз ... ... ... ... ... Жамбыл туралы және Жетiсулық халық ақындары
жайында тұңғыш рет көп мәлiмет жинап, ... ... ... ... ... ... да халық ақындарының творчествасын зерттеуде
аса пайдалы болған едi.
Жоғарыда айтылғандарға қысқаша тұжырым ... ... ... ауыз ... ... ... мол еңбек
сiңiргенiн, көп еңбектер бергенiн, сөйтiп, ... өсу, даму ... ... М.О. ... алғашқы фольклортанушылық ізденістері
М.О.Әуезовтің көп қырлы ғылыми творчествосының iшiнде көрнектi орын
алатын ең бiр көлемдiсi – ... ... ... Ауыз ... ... бастап кiрiскен ол, фольклорды зерттеудiң түбiрлi
мәселелерiне тынбай араласып отырды. Әр кезеңдердегi фольклортану ғылымының
талабына сай ... ... ... ... ... Бұл ... жылға жуық ғылыми қызметi iшiнде қазiргi ... ... ... оның алғаш рет iрге тасын қаласып, бұрын бетi ашылмаған
көптеген тың мәселелерiн дер кезiнде ... ... ... фольклорын
зерттеудегi әрбiр жаңа бастаманың үнемi басы-қасында болып, оларды ғылыми
тұрғыда зерттеуге мол ... ... ... ... ... ... фольклор жайлы ұзақ жылғы ғылыми
еңбектерiн, ғалымның ғылыми көзқарасындағы эволюцияға байланысты үш ... ... ... ... ...... ... 30-жылдардағы зерттеулерi – кемелдену кезеңi.
3. 40-жылдардан өмiрiнiң соңында дейiн – ғұламалықтың шыңы (7).
Ғұлама зерттеушi Әуезовтiң ... ... ... 20-
жылдардағы жүргiзген еңбектерiн айтпас бұрын, оның сол фольклорға келуге
әсер етке әлеуметтiк ... сөз ... ... сөз жоқ, бiртуар табиғи талант. Әуезов ұлылығының бiр қыры –
оның тумысынан бiткен ... мен ... Ал ... жағы – ... аса бай ... ... ... онымен жастайынан жете
қанық болып, бойына мол сiңiрiп, осы дәстүрдi ерекше құрметтеушi, сақтаушы,
дамытушы ортада ер ... ... ... ... ... Абай ауылында туып, ержеткен жас Мұхтардың
қазақ фольклорына деген құштарлығы ерте ... Сол ... ... ... сөз ... ұлы Абай ... сол ... сол ортаның тәлiм-тәрбиесiн әрқашан естен шығармаған жөн. Абай ... ... ... ... ... ... ... Абай дәстүрiне, сол арқылы халық фольклорына шексiз
сүйiспеншiлiгiн алғаш оятып, оны оқып бiлуге, құрметтеуге бiрiншi ... өз ... Әуез қарт ... ... жағынан көңiлдес, әрi ескi
әдебиеттен мағлұматы көп адам болған. Жас немересiнiң тумысынан зеректiгiн,
зерделiгiн жете ... ... ... көп немерелерiнiң iшiнде кiшкентай
Мұхтарға деген ықыласы ерекше болады. Оны бес ... Абай ... ... ... ... ашып, бiлiмге тартады.
Бұл мәселе туралы М.Әуезов өз өмiрбаянында атасы ... таң ... ... ... кiтаптан бас алғызбай Абай өлеңдерiнiң бәрiн жаттатқанын
айтады (8).
Дiни мағлұматы мол, мұсылманша сауатты атасы Әуез ... ... өз ... сауатын ашып қоймай, ауыз әдебиетiнiң небiр көркем
үлгiлерiнен де мол ... ... ... Осы жайында М.Әуезовтiң
тетелес iнiсi Ахмет Әуезов ... ... ... ... ... ... ғана шектелмей, халық ауыз әдебиетiнiң жар-жар,
көрiсу, қоштасу, естiрту, сыңсу жаңылтпаш жұмбақтарының небiр үлгiсiн, “Күн
астындағы Күнекей қыздан” таратып ... ... ... ... ... “Ер ... ... “Айман-Шолпан”
дастандарын, күнi кеше ғана ... ... ... оқиғаларын сабақ ретiнде өтедi”–дейді (9).
Осындай қабiлеттi жастың естiп бiлгендерi жадында ... ... ... ерiк ... Кейiнiрек кезде балалық шағынан етене жақын, рухани
дос болған сүйiктi ақын-жыршыларға елiктеп, өзi де өлең ... ... ... сақталмаған. Оны тек жазушының естелегiнен ғана көремiз (36).
Мұхтар әрқашан үлкен кiсiлердiң ... ... ... ... ... қоймай, жазып алып отыратындығын, сондықтан достары ... ... ... деп ... екен ... бес кластық училищенiң оқушысы ... ... ... ... әңгiмешiлердiң ауызынан естiген қазақ халқының
өрнектi сөз үлгiлерiн дәптерiне жазып алып, ауыз әдебиет ... ... Жазу ... ... ... мәтелдер бар: “Қара күш ақылға
төтеп бере алмас”, “Ар-ұят ақшадан қымат”, және т.б.
Адамды әлеуметтiк орта ... ... ... ... ... ... туған, өскен ортасының осылай тоғысып
келуi болашық фольклортанушы ғалымға ықпал ... ... ... ... ... ... ... iзденiстерi 20-жылдардың
басынан Ташкент, Ленинград университеттерiнде оқып жүрген шағынан бастау
алады. Оның жоғары оқу орындардағы ... ... ... 1922 ... Орта Азия университетi қабырғасында басталғаны белгiлi. Осы
алғашқы студентiк қадамынан-ақ ол бiр ғана ... ... ... ... де ... бастайды. Бұл жөнiндi ол өзiнiң
өмiрбаянында: ... ... ... мен ерте уақыттан, сонау,
студенттiк кезiмнен бастап ... ... ... ... ... ... ... ғалым М.Әуезовтiң халық әдебиетiн зерттеушiлiк
көзқарасының ерте қалыптасуына табиғи ... ... ... ес
бiлгеннен үлгiлi, өнегелi фольклорлық дәстүр мен ... өмiр ... ... ... себеп болады.
Семейдегi бес кластық училищенiң оқушысы кезiнде ... ... ... семинариясы қабырғасында жалғастырған фольклорды
жинаушылық талпыныстары Ташкент ... ... ... ... ұштасты. Соның нақты бiр ... осы ... ... ... ... ... 1922 жылғы №2,3 және 1923 жылғы
№ 4,5 сандарында М.Әуезовтiң “Қоңыр” деген бүркеншек ... ... ... ... ... ... деп ... тырнақалды ғылыми-
зерттеу мақаласы жарияланды.
Қазақ фольклоры мен ... ... сол ... ... ... қаламгердiң осы бiр алғашқы мақаласынан-ақ оның зерттеу нысанасының
ауқымдылығы, көтерген мәселелерiнiң ... әрi ... ... ... түсiп, санаға ұялайды. Өзiне дейiнгi ... ... ... ой ... ... ... ... ғалымдары
бiрауыздан мойындаған мазмұнға бай, жанры жағынан ... ... ... сөз ... өрнектелген ескi әдебиетiмiздi ерекше құрметпен, терең
сүйiспеншiлiк сезiммен ... тиек ... ... ... ... ... ескiлiктен со белгiнi қалдырып кеткен ... ... ... жыр, ... ... ... шыққан кезiн ойлағанда,
бәрiмiз де өткен күннiң өнерiне iшiмiзден бас игендей боламыз, сөзi ... атын ... ... ... ескi ... ... ... емес. Құрметтеймiз, құрметiмiз орынсыз емес”.
Осылайша мақаланың ... ... ... ... ... ... ... “ескi ел әдебиетi туралы келелi ой ... кең ... ... мол ауыз ... оның ... сөз ... ... баласы үшiн қадiрлi орнын, оны сақтаушы,
дамытушы ақындардың өлшеусiз қызметiн жоғары ... ... ... ... ... үшiн бұл еңбекте
фольклортану жайынан ... ... тың ... бар екендiгi күмән
келтiрмесе керек. Оларды жинақтап ... ... ... ... мақалада әдебиетiмiздiң әлi “iргесi” нығайып, ... ... ... ... ... боларлық мәнiн фольклор
зерттеушiлердiң iшiнде алғаш рет атап көрсетедi. Оған ... ... бiр ... ... ... ... ... ескi сөздiң iшiнде ескi қазақ
өмiрiнiң әрбiр дәуiрi, әрбiр мезгiлi және әрбiр жеке-жеке ... ... ... ... мiнездер – типтер, ел iшiнде айрықша
таптардың өзгеше ... дәл ... ... ...... ... Қарабай Пушкиннiң “Скупой рыцарының” қазақ фольклорындағы
айқын типтiк ... ... ... ... ... қарастырып зерттеу, ең алдымен жаңа
әдебиет үшiн керектiгi – жаңа әдебиетке ... ... беру ... ... тұтастай бет бұру қажет. ... да жаңа ... ... ... авторы дер кезiнде , әрi батыл түрде күн ... ... ... өз кезi үшiн ... бiр тың ... – жас ғалымның ескi ел
әдебиетiн ... сөз ... деп ... оның ... ... мен ... осы ... айқындаудағы алғашқы
талпыныстары. Мәселен, батырлар жырындағы тек қазақ халқының ақындық
өнерiне тән ... сөз ... ... ... талдай келiп, бұл құбылыс
ықшам жанрларға келгенде тiптi анық көрiнетiндiгiн бiлдiредi: “Әдебиеттiң
ұсақ түрлерiне келгенде ... ... ... жайнап шығатын асыл тас
сияқты қымбатты бұйымдары, қара сөзбен айтылатын аңқаулықтың исi аңқыған
қарапайым ертегiмен қатар, Сарыарқаның «ақ көде ... ... шөбi, ... ... кескен жерi, көлеңкелi ағашы, қоңыр ... ... ... оралымына кiргенiн көремiз.
Әдебиет ескiлiгiнiң табиғи ерекшелiктерiн талдай келiп, ... ... ... халықтық сипатын ашып көрсетедi: “Мынау - ... ... ...... ... ... ... пiкiрден зерттеушi
нысанасын алыс ұстап, қазақ даласында ақындық ... ... ... баққан қотыр тайлы тазша баладан, жамағат тұрғысы төре де ... хан ... би, ... ... – бәрi де “айырмасыз кестелi сұлу
сөздiң қадiрiн бiлiмге ұстартып, зейiнi ашылған ... кем ... де ... кез ... iрi ... ... ақын рухы мiнген тұлпары –
өлеңменен желдiртiп өткенге ұқсағанын”, автордың жiтi аңғарғанын байқаймыз.
3. ... бiр ғана сөз ... ... ол ... ... ... тұрмыс салтының ұлттық санадағы көркем бейнесi. Мәселенiң ... да ... ... тиiстi орнын алған. Мысалға: “Қозы Көрпеш
– Баян сұлу” жырындағы бақташыл көшпендiлiк өмiр салтынан туған ... ... ... ... тән ... ... ... Керiсiнше, жаугершiлiк өмiр тудырған батырлар жыры Қобыланды,
Ер Тарғындағы басқа жұртқа ұқсамайтын тек қазаққа тән ... ... ... көркем бейнелер «iрi қалпымен, өзге жұрттiкiне ... ... ... ... туралы тұжырымдардан жас зерттеушi
М.Әуезовтiң көркенмдiк биiк талғамын ... ... ... ... ... ... ... қатар,
зерттеу тәжiрибесiнiң балаңдығынан туған үстiрт пiкiрлер де ... ... ... ... ... толық көрiнетiн “Қозы Көрпеш –
Баян сұлу” жырындағы ... тән ... , ... тән ... қана ... ... ... жұққан терiс әдет-қылықтар деп
табады. Жеке ... ... ... мiнез-құлықтар үшiн бүкiл
халықтың бақташылық тұрмыс-салтын кiнәлау – ... ... ... тән ... ... тән ... алдымен осы
кейiпкерлердiң iшкi сезiм дүниесiнен iздестiрген жөн. Бақташылық салт ... ... ... ... ... ... ... эпос қаһармандарының
ұлттық характерiн, жауын ... жолы ... ... тар ... ... әдiсi де бiржақты жансақтылықты байқатады:
“Қазақ батырлары Ғазiретәлi, Сейiтбатталдай емес, ... ... тән ... ... қазақ ұғымы, қазақ тәнi бар. Алдарына
қойған мақсаттары да бiрегей: ... ... ... ... сүю, ... дiнiн сүю. ... жаратылысынан қазақ қаны күштi… Сондықтан ... ... ... ... жолы болғыштығы жауы қазақ емес, жат
болғандықтан”-деп тұжырымдайды (10).
Зерттеушiнiң кейде осы ... жеке ... ... ерiк ... ... ... келмейтiндiгi белгiлi.
Дегенмен де кейбiр iшiнара айтылған ... ... ... ... ... жолы сол ... (мақаланың жазылған мезгiлiндегi -
Ә.М.) бет-бағдары болашағы туралы ой ... жас ... ... ... ... ... ... құрметтеушiлiк сезiмi, биiк талғамы
танылады.
Ташкент университетiнде оқып жүргенде ... ... ... ұлы ... ... ... алғаш рет талпыныс жасайды. Ол 1923
жылы Түркiстан ... бас ... ... жиынында осы эпос жайын ғылыми
баяндама жасайды. Баяндама жұртшылық көңiлiнен шығып, мәжiлiс төралқасында
Тұрар Рысқұлов, ... ... ... Қожанов оған жылы лебiздер
бiлдiрiп, тақырыпты одан әрi тереңдете зерттеу керектiгi ... ... ... ... ... жастың болашағына зор үмiт ... ... ... ... ... оған сол 1923 жылы Ленинград
университетiне оқуға арнайы жолдама бередi. Аталған ... ... жылы ... ... ... қоғамдық ғалымдар
факультетiнiң тiл-әдебиет бөiмiне оқуға түседi. Осында оқып жүрiп, ... ... ... ... Л.Щерба, С.Е.Малов, профессорлар
В.В.Сиповский, Эйхенбаум сияқты ... ... ... ... жылы университетте Мұхтар Әуезов бiр семестр ғана оқыды. 1924
жылдың басында ондағы қысқы ... ... ... ... ... ... жерде тіл-әдебиет мамандары жетіспей Семей
педучилищесіне әдебиет пәнінен дәріс береді. Ол кезде орта ... ... ... ... ... ... өзі халық арасына
әдеби мұраның үлгілерін жинап, өз ... ... ... ... ... тұратын «Таң» журналының редакторы қызметін де атқарады.
//Семей губерниялық атқару комитетiнiң ... ... ... жолдаған қатынас хатында: “Жолдас Әуезов қазақ әдебиетiне қызығумен
осы саладағы өз бетiмен жүргiзген ... ... ... ... ... ... ретiнде бiрден-бiр кандидатура болып ... атап ... ... мән бар. Сол ... ол фольклор зерттеушiсi
ретiнде танымал бола бастаған сияқты.
1924 жылы Ташкентте шығатын “Жас қайрат” ... № 3 және № ... ... “Халық әдебиетi туралы” деп аталатын мақаласы
басылды. Мұнда ол фольклордың ұмытылып ... ... ... оны ... ... ... ... жариялау қажеттiгi туралы үлкен проблемалық
мәселе көтердi: “Халық бұрынғы кездегi салтынан, қолданып ... ... ... өте-мөте бүтiндей тотығады. Ескiлiктi өлең-жырларды жаңа
буын жастары бiлмейдi. Аздап кәрi ... ескi ... ғана ... Ендi ... ... ... жұртшылығымызды ашып көрсетiп, халық
әдебиетiн жинаудың шарасына ... ... ... халық әдебиетiн
жинауға ыңғай бар адамдар – оқыған шәкiрттерi болуы керек. Олар ... бара ... ... ... ... жинап, басылып жарыққа
шығатын баспасөз майданына түсетiн жерге жеткiзу керек. Жинаушы шәкiрттер
ескi ... ... ... көп ... ақындардың өлеңдерi олардың
өмiрi, қай уақытта ... ... ... ... ... ... ескi ... жинауға жас оқығандарымыз күш көрсетпесе, халық
әдебиетiмен аз жылда ашық қоштасамыз”,-дейдi ол ... ... ... сол кез үшiн өте актуалдылығы – ... ... ... ... ... ... мүлде жоғалып кету қаупiнен сақтап
қалуындағы жанайқайы. Бұл мезгiл ескi ... ... ... кетiп, оның
орнына жас социалистiк қоғамның келiп орнығып жатқан кезi болатын. Ескiнiң
орнына жаңа келгенде, одан ... ... ... ... оның ... ... өз мүддесiне сай дүниелердi ... ... ... ... нәрсе. Ескiден қалған тiл, әдебиет, тарих мұраларының бәрiн мансұқ
ету, жаңа ... ... ... ... ... ұран ғана ... ... жүзiнде асыру шаралары сол кездегi әдебиеттегi басшы ұйымдар – РАПП,
КазАПП секiлдi одақтардың ... мен ... ... та , ... та, iске ... та ... ... саясаттың ұлттық
мәдениетiмiз бен әдебиетiмiзге тигiзген ... ... ... қоғамның өткендегi өмiр тәжiрибесi куә. Оны бүгiн ешкiм жоққа шығара
алмайды. Өйткенi бұның бәрi тарихи шындық. ... ...... ... ... бiлуi.
Осы мақаладан кейiн көп кешiкпей Семейде шығып тұрған “Қазақ тiлi”
газетiнiң 1925 жылғы 23 ... ... ... ... ... ... Мұхаңның “Әдебиет ескiлiгiн жинаушыларға” деп аталатын
көлемдi мақаласы жарияланды. Мұнда ол ... ... ... ... ... әдебиет мұраларын жинаушылардың алдына өз кезi үшiн ғана
емес, одан кейiнгi кез үшiн де маңызы ... зор ... ... ... ... қазақ фольклорының шаң басып, әр жерде шашылып жатқан
жұрнақтарын ғылыми бiр жүйеге келтiрудi дер кезiнде күн ... ... оған ... ... ... Бiрiншiден, әдебиеттi сүйетiн қазақ
оқушысына ой, ... ... ... ... ... ... ... өзiне бiткен көркi мен күшiн арттыруға жәрдемдесу.
Үшiншiден, көнеден келе жатқан ... ... ... сөз ... ... ойға түю. ... дәлелдеуiнде: “Қазақтың өткендегi ақыл,
ой тұлғасы айқындалмай, келешектiң бетi ашылмайды. Өткен күннiң ... ... ... мен ... ... ... келешекке бет түзелмейдi.
Ирелеңi мен бұралаңы көбейедi. Қай жұрттың, қай түрдегi сөз орнын алсақ та,
артындағы қоры ... ... ... заулап кеткен емес. Бұл туралы
бүгiнгi жаңа ... ... ... та болады. Мәселенiң теориялық
жақтарымен бiрге автор аталмыш мақаласында әдебиет ескiлiгiн қалай, ... ... ... ... керек екендiгi туралы да нақты методикалық
нұсқаулар мен оның ... ... Олар ... Бұл iс бiр ғана ... жұмысы емес, кәрiсi бар, жасы бар сол
үлгiлердi жатқа бiлетiн және оны ... ... ... ... мiндетi;
2. Айтушы ел iшiнде ескi сөздi жатқа бiлетiн кәрi құлақты қариялар болса,
жазып алатын сауаты мол оқушы жастар мен ... ... ... ... ... барлық сөз айтушының дәл ... ... ... ... ... Фольклорды жинау жұмысын жаз айларында, оқытушылар мен оқушылардың
демалыс кезiнде ... ... ... ... фольклор материалдары жиналып тапсырылған соң, оларды қыс
бойы жүйеге келтiрiп баспаға, әзiрлеу, ... ... ... ... осы цикл ... басталады. Сөйтiп, әдебиет ескiлiгiн
жинап, жариялау, зерттеу әдiсi үздiксiз процесс ... ... ... ... ескiлiгiн және тарихи шежiрелердi жинауда қандай
жанр мен тақырыптарға бiрiншi кезектке көңiл бөу ... Осы ... ... авторы Семей губерниялық оқу бөлiмi жанындағы ғылыми-
методикалық ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Белгiлi абайтанушы ғалым Қ.Мұхаметқановтың пiкiрiнше,
М.Әуезов 1925 жылы сәуiрде болған ... ... ... және тарихи шежiрелердi жинау мәселесi ... ... ... ... сол ... (12 хаттама) талқыланып
қабылданған. Ғылыми-методикалық ... бұл жоба ... де ... ... оны толығырақ берудi жөн көрдiк. Бұл ... ... ... ... деп ... ... ел iшiнде кездесетiн барлық батырлар әңгiмесi. Әсiресе,
“Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... “Шора”, “Алпамыс”
сияқтылар. Оларды түгел бiлгендерiн жазып алу керек. Бұл ... ... шарт ... қара сөзбен болса да жазып алу ... ... ... ... ... ... айтысы. Айтысқан өлеңнiң мысалы,
Кемпiрбай мен Шөже айтысы ... ... ... ... ру тартысының
үстiнде, билiк үстiнде өлең, мәтел, тақпақпен ырғасқан сөздерi. Мысалы,
Ақтайлақ бидiң сөзi, ... ... ... ... ... ... көпке белгiлi хандар жайындағы тарихи өлеңдер. ... ... ... ... ... бергi замандағы батыр жайындағы жарық
өлеңдер. Осы сияқты адамдардың жақыны арқылы солардың өмiрбаяны, өмiрiнде
кездескен ... ... ... алу керек. Мысалы, Наурызбай мен
Тiлеуқабақ қыздарының әңгiмесi сияқты; 5.Қыз ... ... ... ... ... ... ... сыршылдық өлеңдерi:
естiрту, қоштасу (өлiм алдындағы қоштасу, ... ... ... ... Жоқтау (хан өлгенде, қарашаның жоқтауы, қараша кiсi өлгенде, үй-
iшiнiң жоқтауы). Мұндай өлеңдердiң барлық кездескен түрлерiнiң түгел ... Кiм ... қай ... ... ... ... ... 7.Ақтабан
шұбырынды сияқты аумалы-төкпелi заманда басшылық ... ... Сол ... ... ... өлең, жырлар; 8.Өзен, өлке, қоныс,
мола, көл мен таулар атымен жалғасатын ертегi-әңгiмелер (аңыздар). ... ... ... пен ... ... тұсына қалған не болмаса
жақын рулармен жауласқан кезден ... ... ... Көзi көргеннiң
баяны (воспоминание); 10.Қазақтың Бұқар жырауы,Шөже, ... ... ... өмiр ... ... мағлұматтар. Қай рудан қанша жыл
болған. Өмiрiнде қандай iрi ... ... ... неге ... ... бар. ... жиналуы керек. Бұл ерекше көңiл. Олардан басқа
ертегi ... ... ... ... ... Қорқыт
жайларындағы әңгiмелер. Солар айтқан өлең, тақпақ, билер жайында ... Олар ... Шоң, ... ... ... т.б. ... Қазақ
әдебиетiндегi шаманизм сарқыттары: “жұпшырақ”, ... ... т.б. ескi ... ... ... ... ... өлеңдер,
жарапазан өлеңдерi. 1916 жылғы уақиғалармен жалғас туған әңгiме. 1917 жыл
өзгерiсiнен бергi уақиғалар туғызған өлең-жырлар, ... ... ... 1924-25 оқу ... жас ... Семей
казпедтехникумына ұжымының оқушылар мен оқытушыларына ... ... ... әрi ескi ... жинаудағы мақсат мiндеттi
екендiгiн көремiз.
Демек, ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиет нұсқаларын, тарихи шежiрелердi ел арасынан
жинап ... ... ... ... оның ... тарихи, әдеби
мән-мағынасын терең ашып көрсеткен алғашқы ғылыми-методикалық нұсқау
ретiнде бүгiнгi күнде де ... ... ... дүние.
Осы мақаладан дарынды да, зерек Әуезовтiң жан-жақты терең бiлiмiмен өз
қызметiне ... ... ... ... ... оқуынан үзiлiс 1924 ... 1925 ... ... ... бiр ... ... ... Осы мезгiлдi
студент М.Әуезов ғылыми жұмыстары үшiн өте тиiмдi өткiздi. Бұл ... ... ... үшiн, ең бiр жемiстi iзденiс жылдар болды. Соның тағы ... ... оның ... ... бiр ... арнайы зерттеу
мақсатымен жазған “Таң” ... 1925 ... ... ... ... ... Қазақ халқының батырлар эпосы iшiнде, бұл жыр
ХIХ ғасырдан ... ... ... назарын аударған. Соның
бiрi–1989 ... ... ... газетiнiң кезектi үш санында (№
34, 38, 42) жарияланған ... ... ... ... де ... ... ... кезде батырдың ерлiгi жайында бұрын-соңды айтылмаған жеке-жеке
әңгiмелерден құралып барып, ... бiр ... ... ... ... ... ... ғылыми дәлдiктiң жеткiлiксiздiгiнен өз мақаласында
бұлардың кейбiр пiкiрлерiн атап ... ... ... ... ... ... болуы, олардың бастамалары осы ... ... ... ... тигiзуi ықтимал. Әйткенмен де, ... осы бiр ... ... ... ... зерттеушi ретiнде
дара қабiлетiн, өзiндiк ғылыми бетiн таныта бiлдi. Оған ... ... бұл ... жас ... ... филологтарының iшiнде бiрiншi рет
халық арасына көп тараған “Қобыланды” жырына ... ... ... ... ғасыр бойы жырлар шығармасын алғаш рет әдеби ескерткiш
деп ... ... ... яғни ... жылдардың өзiнде қазақ
эпостарының тарихи оқиғамен байланысты жеткiлiктi ... ... ... ... ... батырлар жырындағы оқиғаның жылжымалылығы
туралы ... де ... ... зерттеушiлердiң iшiнде алғаш рет
көрсете келiп: “Ел қиялы ... ... ... ... ... ... отырады. Бұрын-соңды болғанда кейде өзi сүйетiн мезгiлге, халықтың
есiнде ұмытпайтын елеулi уақиғаның мезгiлiне үйiп-төгетiнi болды.
Орыстардың ... ... ... ... Арон ... ... ... бергi кезде көп елдiкке бөлiнген, түрiк жұртының сондай
дәуiрi Алтын Орда болған. Халық есiнде бұл жақсы ... ... ... ... ... ... оқиғаға қарым-қатынасын осы тұрғыдан
анықтайды. Оның бұл орыс ... ... ... яғни ... орнын ауыстыру нәтижесiнде ерте кезде болған тарихи немесе
соңғы ... ... ... ... болған етiп көрсетушiлiк жайында
пiкiрмен орайлас келедi.
М.Әуезовтiң “Қобыланды батыр” мақаласы батырлар ... ... оған ... ... ... ... тарихи оқиғаның
халық қиялы мен арман-тiлегiне сәйкес суреттелуi, бiрлiк, ерлiк, ... ... ... тiлi ... ... тұжырымдары мен батыл
байламдары жиырмасыншы жылдар үшiн ғылыми табыс едi. ... ... ... ... ... ... ... зерттеушiлердiң еңбектерiнде
кездеспейдi. “Қобыланды батыр” ... ... ... ... зерттеудiң
алғашқы қадамы осылай басталады.
Студент Мұхтар Әуезов жоғарыдағы мақалалармен қатар осы ... ... ... ... ... “Қазақ тiлi”, “Ақжол”
газеттерiнде фольклорлық ... ... ... “Арғын”, “Жаяу
сал”, “Қоңыр”, “Айғақ”, “Қазпедтехникум” деген сияқты бүркеншiк атпен
көптеп ... ... ... ... жас ... ... ... ауыз әдебиетi үлгiлерiн жинап бастыру және зерттеу еңбектерiн ... ... ... қазақ әдебиетiнен оқытушылық ... ... ... ... ... алып, 1925 жылы күз айында Ленинград
унтверситетіне қайтып оралып, тікелей жазуға кiрiседi. Осы жылдың ... ... та ... 1927 жылы ... басылып шықты. «Көш жүре түзеледі» деген
принципті ұстанған Әуезовтің бұл кітабында кейбір ... де ... ... дер ... көре ... ... ... түзетеді (28).
Кiтаптың алғысөзiнде автор: “Ескi күннен бастап Абай мезгiлiне шейiн қазақ
тiлiнде ... ... ... ... айырып, жiк-жiкке бөлiп, ... ... ... ... сол ... бойынша тарих шыңы басып
жатқан ескiлiктiң желiсiн созып шығу болады”-деп кiтапты ... ... ... ... кiтап жазылғанға дейiн қазақ фольклорын әдеби әрi ... ... ... жүйелi зертеу iсi арнайы қолға алынбаған ... ... ... 296 ... ... ... авторының қазақ әдебиеті ... ... ... ... әрi осы ... ... рет жазылған күрделi
дүниесi едi. М.Әуезов фольклорды зерттеу саласындағы жиырмасыншы жылдардағы
iзденiстердiң күрделi қорытындыларын аталған кiтабында ... ... ... Бұл ... ... шыққан бойда жылы жабылып, дереу қолданудан
алынып қалғанына қарамастан қазақ әдебиетi тарихын ... ... ... ... ... Осы ... ... С.Қирабаевтың: “Қазақ
фольклорын жүйелi зерттеу iсi ... ... ... ... ... қана 1927 жылы ... ... тарихы” кiтабы арқылы ауыз
әдебиетi материалдарын тұңғыш рет сала-салаға бөлiп зерттеуге талап ... ... ... ... ... баға ... атап өткен
жөн (17).
Осы тұста айта кететiн мәселе, ақын әрi ... ... ... ... 1932 жылы ... ... “Қазақ әдебиетi” кiтабының алғы
сөзiнде: “осы уақытқа дейiн қазақтың ескi әдеби мұраларын зерттеуде ... ... ... – деп ... (18). ... ... сүйенiп, бұл шығарма
жайлы кезiнде пiкiр айтушы академик ... (19), ... ... ... ... ... жанрға бөлiп, жүйелi түрде зерттеуге
арналған алғашқы ғылыми еңбек деп ... (20). Мiне, ... ... бiр ... ... Әдiлiне жүгiнетiн босақ, қазақ халқының
ғасырлар шежiресi болған ауыз әдебиетiн белгiлi бiр ... ... ... ... ... кiтабы теориялық, әрi практикалық
жағынан М.Әуезовтың “Әдебиет тарихы” еңбегiнен кейiнгi екiншi қадам.
Белгiлi бiр тарихи кезеңнiң мiндеттеген ауыр жүгiн алға ... ... әр ... де ұлылардың үлесiне тиген. М.Әуезовке 20-шы жылдары ... ... ... ... ешкiм көтере алмаған күрделi ... ... ... ... тура ... Олар саралап айтар болсақ,
төмендегiдей:
Ескi ел әдебиетiн (фольклорды) жаңа ... ... ... деп ... ... ... болашағы, қалыптасып дамуы әрқашанда ... ... ... ғана ... ... ... тұрғыда
дәледеуi; 2. Фольклорды әдеби көркем дүние бiртұтас халықтың сөз өнерi ... ... ... онда ... халықтық салт-сананы, әдет-ғұрып
дүниетанымның көрiнiстерiн терең зерделей бiлгендiгi; 3. Зерттеу нысанасына
алып ... ... бiр ... ... ... басты сарынын
айқындаудағы, тарихи оқиғаға халықтың қиялы мен ... ... ... соның халық жадында сақталып, көркем бейнеленген iз-сүрлеуi,
нобайы, тұспалы деп қарағандығы. Фольклорды халықтың өз ... ... кiлтi деп ... 4. ... ... тiл қазынасы
екендiгiн, ана тiлiнiң кең өрiсi ... оқып бiлу ... ... баса ... Ана тiлiмiздiң нелер сырлы сұлу ... ... ... ... табылатын фольклорда айқын
көрiнетiндiгiн ғылыми жағына ... ... ... ... келгенде, Мұхтар Әуезовтың “Әдебиет тарихы” кiтабы ... сөз ... ... да ... ... ... ... түрен салған ұғымды жақтарымен бүгiнгi фольклортану
ғылымымыздың алғашқы адымын, бар ... ... ... ... маңызы ерекше зор.
ІІ тарау М.Әуезов –фольклор зерттеушісі
2.1. М.Әуезовтің қазақ ауыз ... ... ... түрде
зерттеуге арналған көлемді еңбектері
Көрнекті қайраткер М.Әуезов қазақ ауыз әдебиетінің түрлерін жанрға
бөліп кеңірек тоқталған алғашқы ...... ... 1927 жылы басылып
шыққан кітабы. Бұл кітапта «Қазақ ауыз әдебиетінің ... ... ... жоқ. Ол тек ... таза ... ... туған» деген
принципті ұстанған (16).
Әдебиет тарихы зерттеуші ғылымның бұл еңбегі екі түрлі өнер ... деп ... ... ... оқу мен өнерге қолы Қазан төнкерісінен
кейінгі жерде толық жетіп, елдің ... ... ... кең жол ... ... ... орта және ... оқу орындары іске кірісе бастады.
Кеңес мектептері мен техникум, институтарында оқушы жастарға арналған ... ... ... ... ... ниетімен ұштасып жатыр. Сондықтан да,
кітаптың алғы сөзінде автордың: «Қазақ шөліндей, білім бұлағындай күрекшісі
қазақ оқушыларына арнадым» деп ... Ол ... ... ... ... мәдени, саяси мәні бар жұмыс болатын.
Екіншіден, М.Әуезовтың «Әдебиет тарихы» шыққанға дейін қазақ әдебиетін
тарихтың ішіне алып зерттеген ... ... жоқ ... Оның бұл ... ... ... ... шежіресі болған әдебиет тарихын алғаш
рет желісін тартып, бас-аяғын ... ... ... және ... ғылымдық тұрғыда зерттеп, бағалаған өз кезі үшін жақсы талап,
жаңа бастама болатын.
М.Әуезовтің «Әдебиет тарихындағы» ... ... ... ... ... ... тұрмыс-күйі, қазақтар арасында патриархалдық-
феодалдық қатынастар жағдайында ... ... ... рухани өзіндік
творчествосы ретінде сипатталады.
Бұл еңбектің жарыққа шығуына дейін қазақ фольклористика ... ... ... зерттеуде қалыптасқан тәжірибе де, орныққан дәстүр
де жоқ еді. ... ... ... бұл ... өздігінен батыл түрде
ізденуге тура келді.
Осы жолда орыс фольклористика ғылымының бай тәжирибесінен үйренуі, оны
творчестволық ... ... ... ... ... ... аталған кітабында орыс фольклортану ғылымының классификациялау
тәжірибесіне сүйене отырып, ... ауыз ... ... ... ... салт ... а) ел салтындағы шер ... ... ... ... ә) ... байланысты өлеңдер (наурыз, жарапазан,
бақсы сарыны, бата), б) қыз ұзату ... ... ... ... ... әңгімесі: («Едіге», «Қобыланды», « Ер Тарғын», «Ер Сайын»,
«Шора», «Қамбар» , ... ... : ... ... – Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман –
Шолпан»).
4.Тарихи өлеңдер :(«Кенесары – ... ...... ... ... ... барлық жанрларын бұлайша топтастырып, әрқайсысына
арнаулы түрде әдеби талдау жасалған еңбек бұдан бұрын жасалған жоқ ... ауыз ... ... ... ... ... алғаш рет тарихи
тұтас білімін туғызған Мұхтар ... ... ... ... алдымен осы
жағынан бағаланды.
20-жылдары фольклортанушы ғалым болып қалыптасқан Мұхтар ... ... ... ... әрі ... ... Осы кезеңде
оның фольклорға қатысты ғылыми-жазушылық нысанасы айқын көрінді. Фольклор
ғылымын жұмыстың ... ... ... ... творчествосында ол
фольклорға әдеби шығармалардың сарқылмас қоры, әдебиеттік, тілдік, тарихтық
негізгі материалы ретінде қарады. Бұл ... ол ... ауыз ... ... ... ... жазу тәжірибесімен ұштастырады.
Осы кезде жарыққа шыққан Мұхтар Әуезовтің жазушы Л.Соболевпен
бірігіп жазған очеркі, қазақ ауыз ... ... ... ірі ... ... ... и ... казахского народа» деп аталатын бұл
еңбектің орыс тілінде жазылуы ... емес еді. ... ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиеті орыс тілінде зерттелуінің
нәтижесінде ғана ... ... ... тиіс болатын. М.Әуезов пен
Л.Соболев ... ... бұл ... ... ... туған қазақ эпосы мен
фольклорының тарихын тұтас ғылыми тұрғыда зерттеген орыс ... ... ... ... бай ... ... ... ғылыми
тұрғыда таныту тілегінен туған игі де игілікті бастама. Фольклор қазынасы
бүкіл одақтық жұршылықтың сарабына салған биік ... ... ... ... ... ... үлес ... қосылған бұл
еңбекте халқымыздың эпосы мен фольклорын шын ... ... ... тұрғысынан зерттеумен бірге оны ... ... ... де ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті
төмендегідей жанрларға бөлінді:
1.Халық поэзиясының шағын түрлері: үйлену – салт жырлары ... ... Мұң ... өлеңдер (жоқтау, қоштасу, естірту).
2.Ертегі аңыздар, мақал-мәтел, жұмбақтар (қиял-ғажайып ертегілер, ... күй ... ... ... ... аңыз ... жыры ... «Қобыланды», « Ер Тарғын», «Ер Сайын»,
«Шора», «Қамбар» , «Алпамыс»).
4.Ғашықтық жырлар («Қозы ... – Баян ... «Қыз ... «Айман –
Шолпан»).
5.Тарихи жырлар
6.Айтыс өлеңдер
Ауыз әдебиетінің ұсақ ... ... ... ... ... басқа көңіл көңіл айту, бәдік, наурыз, жарапазан, бата сөз де
кіргізілген.
Қазақ ... ... ... ... жанрларға бөлу,
кейінгі кезде ғылыми қалыптасқан қағидаға айналып отыр.
Авторлар очерктің кіріспе бөлімінде сахараны кезіп, шарқ ... ... ... ... өткендегі елдің ұмытылмас рухын бейнелейтін сан
алуан жырларды ... ... ... табыс еткен оның ақылдарына
тоқталады. Бұдан кейін қазақ халық ... ... оның ... ... ... жағдайда орындалатындығына және жеке-жеке
түрлеріне ... шолу ... ... поэзиясының шағын түрлеріне тән
музыкалық үн-әуені мен ... ... де ... ... Бұл ... ең ұсақ ... ... жұмбақтар жайлы да қысқаша
мәліметтер берілген.
М.Әуезов Л.Собольевтiң “Эпос и ... ... ... деп
аталатын очеркiнде ертегiлер, аңыздар, мақал-мәтел, жұмбақтарға арналған
бөлiмiнде авторлар ... ... ... ... ... ұқсас мотивтерiне, онда көрiнетiн халқымыздың өткендегi тарихи-
экономикалық тұрмыс-тiршiлiгiнен туатын өмiрге көзқарасы мен ... ... ... ... ... мен ... ... iшiнен қиял-ғажайып, салт-күлдiргi, аңыз-ертегiлер деп төрт түрге бөледi
де, солардың әрқайсысына тән өзгешелiктерiне және ... ... ... ... басқаша сипатын аша отырып, Қорқыт,
Асанқайғы, Алдаркөсе, Жиренше шешен жайлы аңыздарды ... сөз ... ... ... баса ... Және осы топқа енген бұрын-соңды сөз
болмаған күй аңыздар туралы тың пiкiрлер айтады.
М.Әуезов пен Л.Собольев мақал-мәтел жұмбақтардың мән-мағынасын баяндай
келiп, оларды ... ... ... ... жоғары бағалайды.
Очерктегi өз құнды әрi молырақ бөлiм – қазақ эпостарына арналады.
Мұнда алдымен эпостың шығу тегi, ... сөз ... ... ... жыры мен ... ... iшiнде халықтың әдет-ғұрпын
бейнелейтiн тұрмыс-салт өлеңдерiнiң мол ... ... ... ... ... авторлары эпостық жырлар алғашында жоқтау, естiрту
сияқты халық әдебиетiнiң ... ... тууы ... халық
творчествосының кiшiгiрiм формаларының ұзақ ... ... ... ... ... шығу тегi сөз ... олар тұрмыс-салт
жырларының негiзiнде туды деп айтуға ... ... ... былайша
дәлелдейдi:
“Батырлар жорыққа аттанғанда айтылатын қоштасу жыры, қалыңдық
әкелгенде айтылатын үйлену-салт жырлары, ... ... ... ... жыры, сол батыр жайындағы эпостық жырдың негiзiн құрмауы
мүмкiн ... ... ... батырдың жайына байланысты туған қоштасу жыр,
өлгенде туған ... ... ... ... жыры ... бiр ақынның өзектi
желiге түсiру арқасында дастанның тұңғыш нұсқасын ... ... ... ... тумақ керек деген жорамал басқа батырлық жырлары
да тұрмыс-салт ... ... ... ... ... ... батыр жырында.
Қырқыншы жылдардан бастап Қазақ ССР Ғылым академиясының Тiл-әдебиет
институтында ... ... ... ... ... ... ... Әуезов кең көлемде ғылыми-зерттеу жұмыстар жүргiздi. Бұл уақытта
дейiн қазақ фольклорын жеке өз ... ... ... ендi оны ... ... ... бiрлесе зерттеу iсiн қолға алды.
Қазақ фольклорының асқан бiлгiрi академик М.О. Әуезовтiң ... жылы ... ... ... 1-томы жарыққа шықты. Бұл қазақ
фольклоры мен ... ... ... ... ... едi. Оның ... авторы да Әуезовтiң өзi болды. Осыған ... ... ... ... ... әрi ... тың мәселелер көтерген “Қазақ
әдебиетi тарихының 1-томы жиырмасыншы, ... ... ... ... ... ... iстелген жұмыстардың қорытындысы есептi болды.
Кiтаптағы материалдардың жанр бойынша берiлуi, олардың хронологиялық
тәртiппен тiзiлуi, әрбiр ... ... ... ... белгiлеп, басты-басты образдарына талдау жасалуы – 1939 жылғы
М.Әуезов пен Л.Соболевтiң “Қазақ ... мен ... ... сияқты.
Бiрақ бұл салыстыруым шартты түрде ғана. Өйткенi, сөз етiп ... ... ... пен ... ... ... жағынан орасан бай. Ол алғашқыда жоқ историографиялық бөлiммен
жабдықталған. Әрбiр тараудың аяғында әдебиеттердiң тiзiмi ... ... ... ... ... қоры бұл еңбекте жеткiлiктi пайдаланылған.
Және де қазақ кеңес фольклоры жайлы жеке бөлiм кiрген.
Қазақ әдебиетi тарихының фольклорға ... ... ... бiткен бойды ҚК (б) Орталық комитетiнiң 1947 жылдың 21 қаңтарында
қаулысы шықты. Қаулы “Қазақ ССР ... ... Тiл және ... ... орасан зор саяси қателiктер туралы” деп ... ... осы ... ... ... ... ... алынды. Онда тағылған айып
төмендегiдей:
1. Буржуазиялық ғалымдар әдiстерiнiң қателiктерi сыналмады. Фольклор
тап тартысының құралы екендiгi, осы тұрғыдан ... ...... ... ... ... екендiгi ашылмады.
2. Тұрмыс-салт жырларды туғызған ескi әдет-ғұрып сыналмай, мадақтау,
жалаң ... әдiсi орын ... ... ... ... ... ... Олардың кертартпа надандық сырлары бүркелiп қалды. Таптық көзқарас
көлеңкеде ... ... ... ... де ... ... ... таптық мәнi
анық, айқын көрiнбедi.
4. Батырлар жыры бөлiмiнде халықтық санаға жат ... тап ... ... ... “Орақ - Мамай”, “Шора ... ... ... ... ... дәрiптелдi.
5. Ғашықтық жырлар бөлiмiнде “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” ... ... жыр ... “Қыз Жiбек” жыры әмеңгерлiк, жесiрлiк заңын
көркем жырмен қостаған, ... ... ... соны ... ... жыр ... сыналмады.
Тарихи жылдар бөлiмiнде Абылай, Кенесарыны халықтық санадан тыс ... ... ... ... ... ... сыналған бөлiм – шешендiк сөздер жайындағы ... ... ... ... бұл ... жататын халық мұрасын түгел дерлiк
билер тудырды деген ... ... пiкiр де ... ... ... ... айналып кеткенi, осы екi қателiк бұл бөлiмге тән сипат ... ... том ... ... ... аяусыз сынға
ұшырады. Оның арты саяси қудалауға ұшырап, бұл том ... ... ... ... ... ... ... өткеннен кейiн авторлар коллективi 1960 жылы бiрiншi
томды қайтадан өңдеп ... ... ... ... 1960 жылы ... фольклорға арналған бiрiншi
томының осы басылымында да халқымыздың көрнектi ғалымы Мұхтар ... ... ... ... ... ... кең түрде көрiндi.
Мұнда да ол осы ... ... ... ... ... “Айтыс өлеңдер” бөлiмiн және “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қыз
Жiбек” тарауларын жазды. Ауыз ... ... ... зерттеуде
жоғарыдағы М.Әуезовтiң еңбектерi қай жағынан болса да үлгi ... ... ... ... ... ... зерттеуші
Аса беделді фольклортанушы М.Әуезов «Әдебиет тарихы» еңбегінде
«Сыршылдық салт-жырлар» ... ... ... ... ... тұрмыс-салт жырлары тексерілген. Автор осы бөлімінде ... бұл ... ... ... ... мен мазмұнына қарай үш
топқа бөліп қарайды.
Бірінші ... ел ... ... халықтың қайғысына байланысты және
үй-іші жеке адамының қасірет тағдырынан туған қара көңіл, қайғылы ... ... ... елмен, жермен , өткен дәуренмен бақылдасқанда
айтылғанда қоштасу, басқаның басына ... ... ... жеткізетін.
естірту және соның қайғысына ортақтасып жұбататын ... ... ... ... қоштасу–қазақ халқының жақыны өліп, жыл бойы ... ... ... ... өнерді аса қадірлі ететін, өлім аузында
жатқанмен ойдан, сөзден ажырамай, тіршілік ... айта ... ... ... ... сөзін өлеңмен түйіп ... ... ... да олар ... ... ... өз жандарынан шығарғандары.
Тұрмыс-салт жырларының ... ... ... бұлар шын сезімге құрылған
өлеңдер.
Егер жоқтау қоштасу өлеңдеріне қазақ халқының ... ... ... ... ... көңіл айту және жұбату өлеңдері
адамгершілік пен туысқандық жанашыр ... иесі ... ... танытады.
«Жақыны өлгенге естірту айтқан ақынның сөзінде өлі ... пен ... бәрі де ... ... ... философиялық қағиданы қазақ
өнеріне сай қолданушылық және ... ... ... ... ... түрде бейнелеп айтушылар бар. Осы ... ... бәрі ... ... ... ... ... ұста
соқпайды, өлместі құдай жаратпайды» деп өз сөзімен ... ... ... ... ауыр ... ... ... бір рет хабарланады. Және
де, оны бір адам ғана орындаған. Ал жұбату, көңіл ... ... ... ем, ... ... айтқан. Сондықтан да, ол сан рет қайталанып
отырған.
Ішқұса болғанда шер тарқатар сүйеу болған сұлу ... ел ... баға ... ... оны жақын серік еткен ақын ... ... ... ... ... үйір ... ... кітап бойынша осы планда
танылады.
Автор мұң-шер жырларының ... ... ... ... ... – жанашырлық мінезін өмірге деген ... ... ... ... ... білген. Азалы көңіл жазалы жүрек
қайғысынан шыққан бұл ... ... ... пен ... ... ... күй пернелерін зерттеуші дәл басып айтып отырады.
Дегенмен, бұл кітабында М. Әуезов мұң-шер өлеңіндерінің салт-ғұрпын
әдеби ... ... мол ... ... мәні аз ... ... халқының реалдық тұрмысынан, күнкөріс кәсібінен туатын салт
жырлары атаусыз ... ... ... мал туралы және т.б.
Келесі топқа зерттеуші жиын тойдың жөн-жосығы, жаңа ... ... жас ... ... ... ... қыз ... келін түсіру
үстінде айтылатын тұрмыс-салт өлеңдерді кіргізген. М. Әуезов жар-жар,
беташар, ... ... ... туғызған қазақтың ескіден келе жатқан әдет-
ғұрыптық ерекшеліктеріне баяндай келіп, аталған ... ... ... деп ... ... топқа жатқызған – діни салтқа байланысты туған
өлеңдер: Наурыз, бақсы ... ... ... зерттеушінің байқауынша,
бұлардың өзі екітүрлі дәуірдің жемісі. Наурыз, бақсы ... ... ... көп ... ... ... ... болса, жарапазан,
бата–мұсылман дінінің таратқандары.
М. Әуезов 1927 жылғы кітабында қазақтың тұрмыс-салт жырларына көбінесе
халықтық әдет-ғұрпын бейнелейтін әдеби шығармалар ... ... ... ... очеркінде авторлар сол жырлардың белгілі бір қоғамдақ қатынастан
туған әлеуметтік мәнін қоса қарастырады. Олардың қазақ ... ... ... ... ... ... тарихи өмір шындығымен тығыз байланыста
алып тексереді. Жеке ... ... ... ... жырларының
негізіне сол кездегі қоғамдық-әлеуметтік әділетсіздікке мұң-нала жатқанын
жазады.
Салт өлеңдерінің ішінде бұрынғы қоғамдағы әйел ... ... ... 1927 жылы ... ... ... тұрғысынан
емес, Поль Лафарг айтқандай «үйлену үстіндегің өлеңдер әйел ... ... ... - деп ... ... заманда қазақ қыздарының
тағдыры қиын халде болғандығы, үйлену салт ... ... ... ... ... ... ... мұң-шерін, сорлы тағдырын
танытатын. ... ... ... ... ... өлеңдерінің қоғамдық
сипаты М. Әуезовпен Соболевтің очеркінде «Қазақ әйелінің басынғағы
әлеуметтік ... ... ... бара ... ... батып, мұң-
шер жырына қосқан».
Қалыңдық өз басының ғана ... ... ... ... ... тағдырын жыр етушіліктен туғандығы көрінеді.
Шешендік сөздердің ауыз ... бір ... ... ... академик М. Әуезовтің жиырмасыншы жылдардағы еңбектерінен
кездестіреміз. Қазақ әдебиетінің тарихын ... ... бір ... М.
Әуезов «Билер айтысы» деген арнаулы тақырып ... ... ... ... ... ... (16). Шешендік сөздерді зерттеу, оның ауыз
әдебиетінде алатын орнын, ... ... ... ... ... мәні
зор. Еңбектің «Қазақ әдебиетінің тарихы» ... ... ... ... ішінде елдің белгілі ұғымын білдіретін, жалпы дүниеге
көзқарасын сездіріп, ... ... ... ... ... ... да
бір-ақ адамға тиісті емес, ол көптің өнері, жалпақ елдің сыбағасына тиетін
өнер ... ... ... шешендік сөздерге де тікелей қатысы бар.
Зерттеуші жас кезінен-ақ суырылған сөз жүйріктері–шешендердің табан
астынан тауып алған ... аса ... ... таңдауларын қағазға
түсіріп алып отырған. Мысалы: Зілқара бидің сөзі: «Бекмахамбет пен бейтаныс
әйелдің сыр таса сай ... ... да ... оның ... ... ... 1940 ... басында жазылған «Қазақ халқының эпосы
мен фольклоры» ... ... ... ... мен ... өлең ... жасалатын, мазмұны халықтың негізгі кәсібі малшылықпен
байланысты болатын екі ерекшеліктеріне назар аударған. Оның ... ... ... ... отырып, автор одан мынадай
қорытынды жасайды: «Мақал-мәтелдердің молдығы, олардың тамаша ... ... ... ... терең, тіпті философиялық мән-мағынасы
осындай тамаша үздік шығармалар тудырған қазақ ... ... де ... ... оның ... ... анық ... Совет фольклористикасының негізін салушылар мақал-мәтелдерінің
кейбір ерекшеліктерін анықтап, оған жоғары баға бергенімен олардың жанрлық
табиғатына тоқталмайды.
Ал жұмбақ та, ... де өлең ... ... деп көп ... ... «Әдебиет тарихы» кітабында басқа тараулардан гөрі көлемі
өте қысқа әрі аз боп ... ... және ... ... ... ...... деп аталатын тарауында қазақ ертегілерінің шығу
тарихы жайында өзінше азын-аулақ мәлімет ... ... адам ... ... ... ... ... өзіне белгісіз заттың барлығына құдай деп ... ... ... көп болғандықтан әрқайсысы туралы арнайлы ... ... ... ... ескі ... рим ... көп болған.
Заман өткен сайын, ақыл-білім өскен сайын ол ... ... ... ... ... ... олар ... әңгімелер бұрынғы
мағынасынан айырылып кейінгі ағартушылардың аузында ... ... ... ... ... ... ... мифке
байланыстырып қарайды. Аталған тарауда ол қазақ ертегілерін алғаш ... ... ... ... ... Белгілі бір шындықтан туып,
елдердің ескі салт-әдетін ... ... ... ... және ... ... деп төрт ... бөледі. Автор төрт
түріне бір-бір мысалдан ғана ... ... ... ... «Қу
шал мен жалмауызды», аңшылық кәсіпке байланысты туған ертегілерге «Еділ-
Жайықты» және күлдіргі ... ... ... ... Қожанасыр
жайлы әғгімелерді жатқызған. Әдеби мысалдардың аздығы және мазмұнының
аталған ... сай ... ... тұр. «Құламерген» тұрмыс-
салттан гөрі қиял-ғажайып ертегілерге: «Алдар көсе, ... ... ... ... ... ... осы тараудағы жетімсіз жақтарын сезген ... 30-40 ... ... ... ... ... ғылыми жағынан аса құнды монографиялық
еңбегін жазды.
Бұл жағдайда әсіресе оның қазақ ертегілерін ғылыми жағынан ... ... ... ... ... (А., 1956) деп аталатын
монографиясынан көруге болады.
Мұнда Мұхтар Әуезов ең ... ... ... ... ... ... ... жинауда үздік еңбек еткен ғалымдар В.В.
Радлов, Н.Г. Потанин, А.Алектров, Н.Березин, Ә.Диваевтардың ... ... ... ... ауыз әдебиетін жинауда қолданған жеке әдіс-
тәсілдерін атап көрсетеді.
Ш.Уәлиханов, А.Алектров сияқты ғалымдарлың ертегілер жайында өткен
ғасырда айтқан, ... ... ... де ... ... ... ... отырады.
Ертегілер кеңес үкіметі тұсында өнімді түрде жиналып зерттелгенін айта
келіп, әр кезде орын алған кейбір кемшілік жайларға да ... ... ... ... оның ... - ... топырағынан
бөліп алып зерттеген әдістердің қателігін сынап қана қоймай, одан ... сара ... ... ... Оған дәлел – сөз етіп ... ... ... ... ... ... өткерген жалпы тарихи-тұрмыс
жағдайларымен тығыз байланыста ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігі, қиял-сезімі, арман-мүддесі
бейнеленумен бірге сол халықтың ... ... ... қатынастары да
көрінетіні бұл монографияда нақтылы ... ... ... ... ... ... ... ең көлемдісі салт
ертегілерінің қоғамдағы әділетсіз көріністерді ... ... баса ... Мұны ... ... ... ... көсе, Жиренше
шешен жайла аңыздарға берген талдауынан анық ... ... осы ... ... ... ... ... нақты
мәсалдармен дәлелденген. Мысалы қиял-ғажайып ертегілеріндегі адам баласы
армандарының жаңа ... ... ... айтылса, тұрмыс-салт
ертегілерінде де ескі әдеттен гөрі белгілі ... ... ... ... шаруашылық тақырыптарындағы ертегілерден де сондай
өзгерістерді байқауға болады. Ертегілерді ... ... ... қазақ
фольклортану ғылымында бұрын-соңды болмаған жаңалық.
Осы дәуірде орыс және басқа ... ... ... ауысқан
ертегілік тақыры пен сюжеттік оқиғалар, олардың қазақ ... ... мол ... баяндалады. Әр халықтың, әр ұлттық ертегілеріндегі азды-
көпті ұқсастықтары сол ұлт, сол халықтардың экономикалық жағдайы мен ... бір ... ... ... ... фактілерінен туып
отырғандығын көрсетеді.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын монографиясы тек ... ... сол ... ... ... ... ... еңбек болып
табылады.
Академик Әуезовтің 1927 жылғы еңбегінде әр ... ... ... «Ел
поэмалары». Мұнда қазақ халқының тыңдайтын лиро-эпостық жырлары: ... ... «Қыз ... жайлы сөз болады. Әсіресе автордың мұқият
түрде зерттегені – көшпелі қазақ сахарасының ортасында туып ... ... ... түсінігін көрсететін «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... ... 20-жылдардан бастап жинайды.
Қазақ халқының ұлы ақыны А.Құнанбаев ... ... ... ... ... хатқа түсірткен көрінеді. Әуезов осы Жанақ – Бейсенбай
вариантын 1924-25 жылдар шамасында Керей Уәйіс ... ... ... ... өзінің жауапты редакторлығымен жеке кітап етіп бастырып шығарды. Басқа
варианттарының ішіндегі ... түрі ... ең ... ... болып
табылатыны – осы.
Көрнекті қайраткер С.Сейфуллин «Қозы Көрпешті» талай оқымыстылар
мақтайтын еді. Мен ... ... таба ... ... ... ... сөз ... өлеңдерінің жалпы сарыны, күйі – жаугершілік
замандікіндей емес, «көбенек ... ... ... ... ... ... меңіреу жатқан замандікі сияқты деген қате көзқарасының М.Әуезов
дұрыс мәнін ашып, жырдың идеялық мазмұнын түсіндіріп береді (24). ... ... ... Жетісу маңынан жазып алынған академик В.В.
Радлов бастырып шығарған ... ... және екі ... ... ... жанама кейіпкерлердің әр нұсқада әр түрлі
атпен аталуы. Бұл өзгерісті Әуезов ... ... ... ... ... ... өз жанынан ойлап шығаруынан туған. Жырдағы мұндай
өзгерістерді фольклормен жырлаушы мен ... ... ... ... ... деп есептейді. Екінші айырмашылық, айтушы мен ... ... ... ... ... көңіл-күйінен туады. Мәселен,
біреуінде жырдың аяғы қанды оқиғамен сүйіскен ғашықтардың өлімімен ... ... сұлу ... мұраттарына жетумен тынады.
Автордың бұл ... ... әр ... ... ... және ... ... жамауларын айқындауда ғылыми жағынан жасалған ... ... ... ... ... ... ... көптеген
тың мәселелерді көтергені көрінеді. Біріншіден, өз зерттеулерінде ол
поэманың басқа ... ... ... бар ... ... ... шыққан
мезгілін өте ерте кезде сол ... ... ... ... ... жазады.
Көтерілген келесі бір мәселе–әрбір кейіпкердің жеке бейнесін қарастыру
арқылы қазақ халқын мінез бен туысқа қарап сын ... ... ашу ... Қозы мен ... ғана ... ... махаббат жібін жалғастырушы жандар.
Ай, Таңсыққа да әр ... ... ... ... Қаскөйлектің иелері Қодар
мен Қарабайдың да мінезін ашады. Зерттеуінде Әуезов қазақ халқының жанашыр
жарқыны болған ... «Бұл жыр жер ... ең ... ... ... ... деп берген бағасын ілгері жалғастыра келіп,
Қозы ... ... тек ... ... ғана ... ... ... жалпы
адам баласының ой-қазынасына қосылған бағалы бұйым ретінде қарайды (30).
Жырды жер жүзі ... асыл ... ... мен ... ... салыстырып тексереді де, оны «Ромео мен
Джульеттамен» қатар қояды. Ал жырдағы сараңдық дерті іш-тысын түгел ... ... ... ... ... жазба әдебиет жасаған «скупой
рыцарь» Плюшкиндермен салыстырады.
Зерттеуші Әуезов поэманың композициялық құрылысына ... ... ... табиғи түрде кіріскен қазақ халқының әдет-ғұрыптарынан ... ... ... барлық түрлері кездесетінін аталған шығарманы бұрын-соңды
зерттеушілердің ... ... рет ашып ... ... ... – Баян ... бір замандағы шын тебіреніс, толғаныстан туған сүйіспеншілік жыры,
соның мәңгілік өшпес, тозбас ... ... ... ... ... ... ... өмірі, тұрмыс-тіршілігі кең суреттелетін
тұрмыс-салт жыр екендігін осы тұрғыдан анықтайды. Аталған ... ... ... елінің әрі махаббат, әрі салт жыры деп тұжырымдаған ... бұл ... ... ... ... ... ... ешбір төмен
түсірген жоқ.
Автор «ел поэмалары» деп атап жазған еңбегінде қазақ халқының лиро-
эпостық жырының ішінен жеке ... алып ... екі ғана ... ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу» болса, екіншісі – ... ... ... әдісі – алдымен қысқаша мазмұнын, сонан кейін
оның әдеби мәнісін сөз етеді. «Қыз Жібек» дастанын басқа да ... ... ... ... оның ... тән ... ... Осы
орайда жырдың басталуы – «Сері жігіт Төлегеннің өзіне тең жар іздеп сапар
шегуі», ... ... – Баян ... ... ... ... ... деп
қарайды. Сондықтан да оны жазба түрдегі романға жатқызуға бейім. Бұл ретте
«Қыз ... ... ... ... жыры ... ... осы
хикаядағы Сейфул-Мәліктің сері қызы Бадыгүлжамалды іздеп ...... ... ... деп ... ... «Қыз ... жырының басталуы –
қазақтың басқа эпостық жырларынан өзгешелеу деп топшылаған ... ... ... ... ... «Қобыланды» эпосындағы Алпамыстың батырлық,
ерлік майданына шықпас ... ... жар ... ... мен ... ... ... бәрімізге белгілі. Еркін махаббаттың иесі Төлегеннің де
болашақтағы өз теңін іздеп сапар шегуі соларға ... ... ... ... Қобыланды мен Алпамыс батырлық жолдарының алғашқы қадамы болып,
олардың кейінгі іс-әрекеттері түгел дереу ... ... ... ... жолы ... махаббат машақатымен байланысты. Махаббат
оның тірліктегі ... ... ... ... Ол осы ... апат болды.
Шығарманың басқа жырлардан айырмашылығы мен құндылығы да ... ... де «Қыз ... - ... өз ... мен ... төл шығармасы екендігіне күмәнданбайды.
«Қыз Жібек» әңгімесі қазақ елінің өз рухы, өз қанынан шыққанына осы
күнге ... ... өзі куә. Осы ... ... бір ... Жібектің Сансызбайды
сүйіп, соған тиюі өрескел көрінген емес. Олай болса бұл әңгіме ... ... ... ... ... бөлек ұғымынан туғандығына дау жоқ» деп
тұжырымдайды (16). Рулық, феодалдық салт-сананың Қыз Жібек пен Сансызбайды
әмеңгерлік-жесірлік жолмен ... ... ... ... ... «Қыз ... ... Төлеген өлгеннен кейінгі екінші сатысы бір
атаның баласына түгелдей арналған ауданды, көлемді махаббат» - ... ... ... ... әйелді белгілі бір рудың мүлкі
санағанын: Қыз Жібек ... ... сол ... ... заңын заң,
ұғымын ұғым қылып бекіте түскенін зерттеуші құптап шығады. Тіпті «Қатынды
ел ... егер ... ... ... не ағаңды өлтіріп жеңгенді аларсың»
дейтін кертартпа зиянды ... үлгі етіп ... ... ... ... сезіп, көрі білген Әуезов қырқыншы жылдары «Қыз ... ... ... таптың феодалдық - ... ... ... ... ... ашып көрсетеді. Бұл жырдың кейіпкерлері жөнінде
талдауында да осы принципті ... ... Бұл ... бұрын болып кеткен екі
ұдай көзқарасты аша отырып, ғылыми объективті баға берген.
М.Әуезов 1939 жылғы еңбегінде ... ... ... ... бұл ... «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» және «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... алған шынайылығы, реалистік
ерекшелігін айтады
Зерттеушінің келесі тарауы ... ... деп ... ... ... тұңғыш рет батырлар жырын қазақ ауыз әдебиетінің аса ... ... ... ретінде жеке алып зерттейді. Бұл еңбек ... ... ... ... ауыз әдебиетін жинап бастырумен шұғылданған ғалымдар
В.Г. Радлов, Ш.Уәлиханов, Г.Потанин, Ә.Ә.Диваев батырлар жырының шығу тегі,
тарихи төркіні, ... ... ... ... сол ... жайы туралы
маңызды мәселелер көтеріп, өз дәуірі үшін аса құнды пікірлер айтқан еді.
Бірақ та ... мол ... ... Ол ... ... ... ғалымдар: жазушы С.Сейфуллин, академик ... ... ... ... Е.Смайлов, Кенжебаев, Ғабдуллиндердің
батырлық эпостары жайлы ауыз толтырып айтарлық ... ... ... ... ...... М.Әуезов.
М.Әуезов бұдан бұрынғы «Қобыланды батыр» мақаласында жеке бір ... ... ... ... сөз етіп ... ... ... кітабында
қазақтың батырлар жырын тұтас түрде зерттеді.
Аталған еңбегінде ол ... да ... ... ... ... қазақ
халқының өз еншісіне тиерлік батырлар жыры бар. Оның айғағы батырлар
жырында ... ... ... тән ... ... психологиясы
бейнелейтіндігінен деп пайымдайды. М.Әуезовтің осы ... ... ... «Қазақ эпосынан халықтың өткендегі тарихы, тұрмыс-тіршілігі,
әдет-ғұрпы, салты, ондағы жеке геройлардың ... ... ... ... ... рухы ... деген тамаша пікірмен үндес келеді және де ... ... ... батырлар жырының тарихқа қатынасы туралы
мәселені де көтереді (35). Шоқан «Қазақтағы батырлар жырының халықтың өткен
дәуірдегі ... ... ... тарихи ескерткіш ретіндегі ролін жоғары
бағалай келіп, қазақ, қырғыз, өзбек, ноғайдың ауыз әдебиетінің бір ... ... ... ... көбі ... Орда ... болған тарихи
адамдар»(35) деп қараса, бірақ батырлар жырындағы оқиғаларды халық қиялы өз
арман-тілегіне сай әсерілей жырлайтындығын жеке ... ... ... жыры ... ... ... болуымен қатар сол халықтың ақындық
қиялынан туған көркемсөз өнері екендігін баса ... Осы ... сөз ... ... алты жырды енгізген. Оларды: Ұлы батырлар («Едіге»,
«Қобыланды», «Ер ... «Ер ... ... Кіші ... ... деп екі ... ... осы кітабында қазақ эпостарының ең көне үлгілерін нағыз
халықтық деп ... ... ... Қобыланды, Ер Тарғын, Ер ... «Ұлы ... ... ... ... туыс ... басқалардан
өзгеше олардың қолдаушы, дем беруші иелері, пірлері бар ... да ... орны ... ... деп ... Ал кіші батырлар: Алпамыс,
Қамбарды бергі заманның ... ... ... сөне ... ... Мұнда бұрынғыдай шын сезім аз, сол ... олар ... ... ... ... ... қалдығы деп қарайды.
Мұхтар Әуезовтің пікірінше кіші батырлар бұрынғы түрік ... ... ... ру өз ... ыңғайына қарай бөлек-бөлек елдік жасап кеткен
заманда шыққан. Бұлар бұрынғы қиялы сөне ... жаңа ... ... ... ... ол бірліктің тарихта үлкен орын алып, ... ... ... емес, көпшілігі тозып азғындап кеткен, ұсақталып
қалған ел болады. Бұларға ... ... ... ... ... олжа үшін ... ... қуған батыр емес, жақсылық атақ үшін жүрген,
айдын үшін жүрген ұл деп қарайды. ... ... ... ... ... ел қамқоры – күн көріске тіреу, көңілге медеу болған батыры
қиыншылық күн ... жау ... ... ... ... ... ... М.Әуезов бұдан бұрынғы мақаласындағы сияқты «Қобыланды
батыр» эпосының сюжетіне арқау болған Қазан қаласын ... ... деп ... Ал жырдағы Қобыланды, Құртқа, Тайбурыл образдары – сол
мақаланың ... ... ... Оның ... ... ... жырының тілі, оны жырлаушы Марабайдың ақындық таланты туралы тың
пікірлер қозғап, тереңірек талдау жасаған. Кітаптағы: «Қобыланды ... ... ... ... ... ... ... Қобыландының үй-ішімен
қоштасуын, Тайбурылдың шабысын, Қазанмен жекпе-жегін суреттейтін жерлер
жырды бергі кезде ... ... ... қуатының күштілігін білдіреді.
Бұл сөздер төселген жүйректегі толғаулы ақынды танытады. Қиялы бой, ... ... көп ... ... ... - ... зертеушінің пікірінен
жырлың сюжеті мен әдеби образдарына ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... ... жырының тілі туралы Әуезовтің
айтқан бұл пікірін қазақ эпосын одан ... ... ... С.Сейфуллин
де қайталайды. Сөзім дәлелді болуы үшін С.Сейфуллиннің «Қазақ әдебиеті» деп
аталатын кітабынан мына бір мысалды келтірейік. Шеберлік ... ... – ескі ел ... ірі орын ... жырдың бірі. Мұның жыры күшті
ақындықпен айтылған. Жырдағы Тайбурылдың, Құртқаның ... алып ... ... ... үй-ішімен қоштасуы, Тайбурылдың шабысы,
Қазан мен Қобыландының айқасы – міне осы ... бәрі де ... ... ... ... Қобыландыны соңғы айтып беруші Марабай ақын» -
дейді. Қобыланды жырына қарағанда, ... зор ақын ... ... ... ... кітабында «Қобыланды батыр» жыры жайлы
М.Әуезовтің пікірі ап-анық көрініп тұр емес пе? ... ... ... ... қатысты Қобыландының тарихын дәл тауып айта алмады.
Көне жырлардағы батырлардың ғайыптан жаралған жаратылысын тілге тиек
етіп, жер-көкке ... ... ... қарапайым халық
тағдырымен тамырлас «Қамбар батыр» жырының мазмұнын, ... мәні ... Оны күші мен ісі ... өз ... ... ... деп
айып тағады. Мәселен, ол: «Қамбарды бүкіл елдің батыры емес, ... ... ... ғана ... ол ... бұрынғы ұлы батырлардай бүтін бір
елдің жоғын жоқтамайды. Жартылай бір бір ... ғана ... ... ол ... ... ... ... батырларлай еркіндік өмір,
серілік жоқ, ол қоңыр ғана аңшы, көптің бірі» деп көрсетеді.
М.Әуезовтың аталған кітабында ... ... ... ноғайлы дәуірінде
туған батырлық жырлар: «Едіге», «Шора», «Ер Сайын». Ық жағына пана, ... ... ... ұлы ... ... ... ... ноғайлы елдері болып
бір тудың астына топтасып, бірін-бірі жатырқамай бауыр болып жүрген іргелі
елге тән құбылыс деп ... орай ... ... ... ... үстемдік құрған заманда
Едігенің атын атау қылмыспен барабар саналған кездер болды. «Шора», «Ер
Сайын» ... ... ... астарлар ізделді. Халықтың сан ... ... ... мүмкінінен тек «езілген» тап мүддесіне лайықтылары
санатқа қосылып, өзгелері мансұқталды. Фольклор ... ... ... мен эпос ... арасында тепе-теңдік белгісі қоюға
болмайтындығы олардың арасындағы күрделі айырмашылық бар ... ... ... ... эпосқа ауысқанда көркемдік шындықтың өз заңдылығына
бағынатыны ... ... ... жырының көп құнды ескерткіштері еңбек
еткені халыққа жат деп есептелді. Сонау елуінші ... бас ... ... ... ... ... түрлі нұсқалармен қосып
санағанда төрт ... ... ... ... ... ... ... көзқарастың тікелей нәтижесі еді».
1939 жылғы еңбегінде батырлар жыры бірден үлкен поэма ретінде тумай,
алғашында тұрмыс-салт ... ... ... ... әр ... ... жеке ... жиынтығынан үлкен жырға айналуы ... ... осы ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев
пен М.Ғабдуллин де қолдайды.
Бұл мәселемен бірге ... осы ... ... ... ... ... да сөз етеді. Оларды ... ... ... ... Орда бірлігінің құрылу, ыдырау дәуірімен байланыстырып
қарайды. Мәселен, ... ... ... уақытын ХIV ғасырдың аяғына Алтын
Орданың ыдырау кезіне; «Қобыланды ... мен ... ... XVІ ғасырға –
қазақ хандығының құлау мерзімініне жатқызады.
Қырым ... ... ... оқиғасымен байланысты «Алпамыс
батыр», «Ер Сайын», өзбек бірлігі негізінде «Қамбар ... ... туды ... сөз етіп ... ... ... деп аталатын бөлімінен
зерттеуші М.Әуезовтің жиырмасыншы ... ... ... ... ... арылғандығын көреміз.(28) Мұнда батырлар
жырының туған ... ... ... оның әртүрлі варианттарын салыстыра
отырып, халықтық нұсқасын анықтау ниеті байқалады. Мысалы 1927 ... ... ... ұлы ... мен кіші батырлардың айырмашылығын
қоғамдық ой-санадан тыс лифтік жәйттарға байланыстырып, ішкі, көне заманда
шыққандарын нағыз халықтық деп ... сөз етіп ... ... әлеуметтік
мотивті бірінші орынға қойған. Соның салдарынан бүтін халықтың қуат күші
болған ... ... аға ... ... ... да, ел
мүддесінен өзінің жеке бастық қамын артық санаған Сайын сияқтыларды іні
батырлар ... ... ... ... ... ... ... келесі тарау
ақындар айтысы мен билер айтысы. Айтыстың жанрлық ерекшелігі ... ... ... театр өнері, қалың думан мен жиынның сауығы мен желігі
үстінде айтылатын сөз жарысы айтылады. Сөз майданының жекпе-жегін ... ... ... ... ... теңейді. Ішкі мазмұнына
қарай ақындар айтысын рушылдық айтыс, дін айтысы деген ... ал ... ... қара ... қайым өлең деп бөлген. Бірақ та біреуге
арналған бір жақтау тарапынан ... ... де ... ... ... аталған тарауға енген «Шернияздың Баймағамбетке», «Бижанның ... ... ... ... қисыны жоқ сияқты. Сондай-ақ Бұқардың
«Керей, қайда барасың?» деген өлеңін дау мен билікті қоса ... ... ... алған. Бұл еңбекте «айтыс» жанры асығыс түрде жазылғандықтан
ең алдымен айтысты тақырыбы мен мазмұнына ... бөлу жағы ... ... еңбектерінде зерттеушінің өнімді түрде зерттегені бар. Бұл
салада ол өзінің «Айтыс өлеңдер», «Жалпы театр ... және ... ... ... ... деп ... аса ... ғылыми еңбектерін
жазады.
Айтыс қазақ тілінде, негізінде, екі түрлі мағынада ... жеке ... не екі ... арасында болатын өлең және қара
сөз түрінде сөз жарыстырып сынасу, ... ... ... ... ... ... ... Өлеңмен немесе қара сөзбен
айтыс ертедегі қазақ халқының ауыз әдебиеті ескілігінен келе жатқан өзгеше
әдеби жанр. ... ... ... тобы ... ... ... ... дауға түскен шешендердің сөз сайысы өлең ... ... ... ... бәрі де әр ... әр ... ... рухани қазынасы.
Қазақтағы айтыс өнеріне кезінде орыс халқының үлкен ғалымы В.В. ... ... ... ... ... шеберлігіне таңданған болатын. М.Әуезов айтыстың
шығуына, оған ... ... ... ... ... оны ... ... айтысты ғылыми жағынан топтау жайлы алғаш пікір айтқан.
Мәселен айтыстың шығу ... ... ... және ... ... ... ... С.Мұқанов: «Бұл жанр жазу-сызу мәдениеті дамымаған
көшпелі қазақ, монғол, түркмен елдерінде және араб ... ... ... тән ... аздық, мектебі оқуы жоқтың қасы болуы – бұл ... күші ... ... ... ... ... - деп ... (3),
М.Әуезов зерттеулерінде алдымен айтыстың жанрлық ... ... ... ... ғылыми пікір айту қиын ... ... ... ... ... ... кезеңдегі жағдайға байланысты туындайтынын
айтады.
Айтыстың жанрлық ерекшелігі әдебиеттану ... әлі де ... ... ... Бұған да М.Әуезов өз әріптестері – ғалымдардан
жауаптырақ қарайды. Жазушы Ғ.Мүсірепов: «... ... тек ... ... ... ... - деп ... ... жасаса, Әуезов айтыс тек қазақ халқында ғана
емес Қырғыз, Қарақалпақ, Араб, Иран, Үндістан елдерінде, ... одан ... ... орта ... кельттерде фильдер, Францияда трувьерлер,
Скандинавияда скальдлер сияқты айтысқан жүйрік ақындар болғанын айтады (7).
Фольклортанушы ғалым М.Әуезов еңбегінде ... ... ... екі ... бөледі де, тұрмыс-салт айтысы өз ішінде халықтың діни әдет-
салтына байланысты түрі – бәдік, үйлену ... ... түрі – ... ... ашып ... ... ... кейінгі дәуірде айтысушы ақындардың
атымен тікелей байланысты туған, тұрмыс-салтқа байланысты айтыстан түрі ... да ... ... ... ... ... да өз ... бірнеше түрге бөледі «рушыл
айтыс, жұмбақ ... діни ... ... ... ... ... М.Ғабдуллин өз зерттеулерінде дәл осылай етіп ... ... ... М.Әуезов импровизацияның, айтыс ақындығының керемет көзін көп
жылғы зерттеулері ... ... ... ... өнерінің
өзгеше бір биік белгісі. Шабыты келген ақпа ақын бабындағы аш ... ... ... алғыр қыран бар өңірді сәтте көріп, шолып ... ... шөп ... қылт етіп ... ... ... ... қалғандай, айтыс
ағымындағы ақпа ағын да сондайлық көмескіні көргіш, бұлдырды білгіш болмақ
шарт. Бұл қасиет ақынға оңай оралмайды. Ол шын ақпа ақын ... ... ... де ұзақ ... сын кешіп, сан сайыста сілкісе жүріп, сан рет
жаға жыртып, тон тоздырып барып жетеді»,-деп тұжырымдайды ... ... жеке жанр ... М. ... пен ... «Қазақ
халқының эпосы мен фольклоры» деген ... ... ... ... ... XVIII екінші жартысы мен XIX алғашқы жартысында
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... қатарына Сырым, Исатай және
Махамбет, Бекет, Жанқожа жайындағы жырлар алынады. Сонымен ... ... ... ... ... ... негіз болған жыр дәстүрінің
әріректе, Орта Азия мен Сібір тайпаларының ру ... ... ... ... жырларында, XVII ғасырдың бас кезіндегі қазақ-қалмақ
соғыстары, ... ... ... жыр ... XVI-XVIII ғасырларда
өмір сүрген батырлардың жорықтары жайындағы тарихи ... ... ... ... ... ... тарихи жырлардың Ноғайлы
заманында шығарылған батырлар жырларынан айырмашылығы да ... ... ... ... анық ... оқиғаларға негізделген; екіншіден
кейіпкерлері тарихта болған адамдар, ... ... жыр ... сол ... көзімен көрген кісілер, төртіншіден, ... жыр ... ... сырттай топшылау емес, көзімен көріп
сезінген әсердің молдығы деп біледі.
Қорытынды
Қазақ ... ... ... ... көз тастап, ой жүгіртсек,
оның ... ... үлес ... ғалымдар шоғыры баршылық. Солардың
ішінде көрнекті жазушы әрі ғалым Мұхтар Әуезовтің орны аса ... ... ... ... да ... ... ... жиырмасыншы жылдары біртұтас жүйеге келтірілмеген қазақ фольклорын
өзінің “Әдебиет тарихы” деп аталатын күрделі еңбегінде ... ... ... қырқыншы жылдары жанрларға бөліп қарастыру мәселесін
көтерді. Бұл оның «Ертегілер», ... ... деп ... ... ... көрініс тапты.
Негізінен, Қазан төңкерісінен кейін кеңінен өркен жайған ... ... ... ... ... ... жоқ. ... жылдан астам
уақыттың ішінде ол туу, қалыптасу, ержету ... ... ... ... ... ... артық уақыт зерттеген Мұхтар ... ... да ... ... ... даму ... ... өсіп
жетіліп отырды. Сондықтан Әуезовтің ауыз әдебиетімізді жинап бастыру
қызметін немесе оны ... ... ... ... алсақ та әр
дәуірге тән біртіндеп жетіліп отыратын үлкен ғылыми эволюцияны аңғару ... ... ... ғалымның қазақ фольклорын жиырмасыншы жылдардағы
жинау қызметінде оның ... ... ... ... ... жалпылама
түрде жинап бастыру әдісі орын алса, отызыншы, ... ... ... озық ... ... ... тырыса бастаған. Ал, елуінші
жылдарда қазақ эпостарының ғылыми ... ... ... ... ... ... Әуезовтің фольклорды зерттеушілік қызметінде де жоғарыдағы
үш дәуірге тән үлкен эволюция бар. Егер ол қазақ ... ... тар ... ... алып ... ... ... жылдардағы
еңбектерінде басқа халықтар фольклорымен салыстырып ... ... ... ... ... бастап Әуезовтің ғылыми еңбектерінде әдебиет
және ондағы процестер тек қазақ ... мен ... ... ғана ... да ... ... халықтардың фольклорлық шығармаларымен өзара
байланыста қаралды. Осы ... ... ... ... ... ... салыстыру арқылы жан-жақты ашылып отырды.
Әдебиет туралы ойларын жеке дара ... ... ... ... ... ... алуынан Мұхтар Әуезовтің зерттеушілік
қызметінің тереңдігін, құлашының ... ... ... біз ... ... ғана ... дүние жүзі фольклорын зерттеуші ғалым-фольклортанушы
Мұхтар Әуезовті ... ... ... ... және оны ... ... зерттеу
саласында жемісті еңбек етумен бірге, ол 1946 жылдан бастап Қазақ ССР Ғылым
академиясының толық ... ... ... кадрларды даярлау
жұмысына да айрықша көңіл ... ... ... ... ... ... ... шәкірттері болғандығы соның айғағы.
Ол ғылыми жетекші немесе арнаулы аппонент ретінде ... ... ... жуық ... ... ... ... жұмысына
басшылық жасады.
Профессор М. О. Әуезов ұзақ жылдар қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақтың
Мемлекеттік ... ... ... дәріс оқып, асқан шешен
лектор ретінде аты аңызға айналған ұстаз. Оның ең ... ... ... 3. ... ... ... деп еске ... «Әуезов жазғанда ғана
емес, ауызекі сөйлеген сөзде де ғаламат суреткер шешен болатын. Шешендік
кейбіреулердің ... ... ... ... құрғақ көлгірсу ... ... ... ... ... ... парасаттан туатын нәрсе.
Мұқаңның шешендігі ғұлама ғалымдығында жатыр», – ... О. ... – әрі ... әрі ... әрі ұстаз. Ол осының бірде-
бірінде осалдық көрсетпеген, бәрін де қатар және тең ... ... жан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет
Мұхтар Әуезовтың «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» мақаласы7 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
М. Әуезов32 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы73 бет
Бес арыс2 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь