Мысал жанрының тарихы

Кіріспе

1 Мысал жанрының теориясы
2 Мысал жанрының тарихы

Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        Кіріспе
Азаматтық даму тарихына қарап отырсақ, қай ... ... мен ... ауыз ... ... ... ... Ауыз
әдебиетінің әр алуан түрлері қоғам дамуымен бірге ... ... ... Осы ... ... көп ... өнер туындыларын әкеліп,
әр түрлі қызмет атқарған. Ал ғылым қалыптасқан кезде жаңа жанрлардың тууына
септігін ... ... ... ... етіп алып ... ... мен фольклортану ғылымдарында сөз болып келе жатқан ... ... оның ... ол ... ... теориялық айтыстар,
әртүрлі зерттеулерге тоқталып өтпекпіз. Біз мұнда орыс ... ... мен ... ... ... әр ... сөз ... қазақ
зерттеушілерінің еңбектеріне сүйендік.
Тақырыптың ...... ... ... адам ... әр ... қасиеттерді, мінез-құлықтарды тура сынамай, астарлап ... деп ... ... ... ... ... болуын біздің
эрамызға дейін VIII ғасырдағы гректердің өмірінен ... Олар ... ... ... дидактикалық мазмұнда айтып беретін әңгімелер түрінде
көрінген. Әрине бұл , ... ... ... ... ... ... келе жатқан бір түрі – мысал. Мысал ескі Грецияда
да ... ... ... ... дәуірлеген, кең түрде жайылған кезі XVII-
XVIII ғасырларда болды. Мысал дегеніміз шағын ғана шығарма. Көбіне өлеңмен
жазылады. ... ... ... ... ... Автор өз
көзқарасын адамгершілікке үндейді, мысалдағы қатысушылар адамша сөйлей
алатын, адамша күйініп, ... не ... не ... ... ... Бірақ
қатысушы адам да бола береді. Мысалдардың көпшілігінде-ақ не басында ... ... ... ... ... ... автордың айтайын деген
адамгершілік ойы болады. ... ... ... ... ... ... ... құралы етіп қолданды. Бұл үйретулер
сатираның кімге қарсы жұмсалуын анықтайтын жазушылардың ... ... ... ... - ... ... т.б. ... жазба
әдебиетінде тұңғыш мысал жазушылар Абай мен Н.Наушабаев
Адамның шындық ... ... ... ... ... өнер ... Осы ... алғашқы қауым адамдарының өміріне көз
жүгіртеміз. Олардың дүние танымы ... ... ... Адам ... өсуі, өзгеруіне байланысты алғашқы түсініктердің
де аясы кеңейе бастаған. Осылайша, дүниеге жаңаша қарау, ... ... ... қатынас өнерге де әсер етпей қалған жоқ. Ойымызды ... ... ... ... ... сақталып, ауыздан-ауызға
таралу жолында сюжеті мен айтылу мәнеріне қарай аңыз, хикая, ертегі ... , даму ... ... ... ... та жан – ... дамып
отырған. Мысалы, мифтің тууы алғашқы адамдардың ... ... ... деп түсінгенімен байланысты болса, келе – келе бұл сипаттан айрылып,
өздері ... ... ... іс - ... ... айтылатын әңгімелерге
ауысқан.
Бұл әңгімелер де келе-келе ... ... ... ... ... Осы ... қазақ халық прозасын, соның ішінде ертегілердің жан –
жақты сипатын ашып ... ... С. ... ... ... жанрының түп – төркіні алғашқы қауым пайда болған көне миф,
аңшылар туралы әңгімелер, хикая және ... кәде ... мен ... ... ... ... өзінің қалыптасу процесінде осы жанрлардың
қасиеттерін бойына сіңірген, олардың кейбіреуін молырақ, бағзыларын азырақ
пайдалынған». [ ... ... ... ... шығармашылық әр түрлі үлгілер
бір – біріне әсер етіп, өзгеше бір шығармашылықтың түрін туғызады ... ... да ... ... қалыптасуындағы бірінші ерекшеліктер
сонау дәуірдің өзінде жатса керек.
Сөз өнерінің басқа түрлеріне қарағанда мысал өте ... ... ... ... ... да ... сонау Аристотель заманынан
күні бүгінге дейін әлем ғалымдарының назарын өзіне аударып келеді.
Мысалдың ең ... ... ... ... ... ... ... Бірақ астарлап жазылатын дүниенің барлығы мысал бола
бермейді. Мысал болу үшін ... ... ... ... Сол ... ... персонаждардың табиғатына келетін болсақ, ол аң – құс
Мысал жанрының тағы бір ... ... ... Ондағы
персонаждар өздерінің табиғатынан тыс әрекетпен көрінбейді. Персонаж арқылы
адам мінезі берілгенімен, мұнда адам мен ... ... ... бір -
біріне мүлдем кірігіп кетпейді. Әрине, олар адамша сөйлейді, адамдар ...... ... ... ... да шегі ... Осы тұста қиял мен
ғажайыпқа құрылып, көркемдік эстетикалық қызмет атқаратын ... ... ... Жансыз заттардың естіп қоюы, көріп қоюы
ертегілерде мүмкін болса да, мысалдың ... мұны ... тағы бір ... ол екі ... ... ... оқиға дамып, шешімін табады, осы шешімнен айтылмақшы ... ... ал ... ... әлгі ... ... ... түйін
шығарылады. Түйін негізінен сатирамен, ирониямен астасып келеді. Бұл
мысалдың даму ... ... ... Мысалдың негізгі сипатының
ашылатыны да осы тұс болып келеді.
Мысал қоғамдық ой-сананың жемісі. Оның ... да ... ... ... ...... әшкерелеуші құрал есебінде
танылады. Бұл күнде мысалдың өзіндік ... ... ... ... сақталған іргелі форма екендігі ... ... оны ... ... жанр ретінде таныған кезеңдер де ... ... ... ... әдебиеттану мен фольклортану ғылымдарының саласындағы
еңбектерге сүйене отырып, мысал жанрының жан – ... ... тану ... ... Біз де осы ... ... ... мысал жанры
табиғатына зерттеу жасадық. Әрине, бұған дейін де мысал жанры ... ... Бұл сол ... ... іспеттес.
Қазақ әдебиетінде мысал жанрының стилі жүйелі – комплексті
зерттеу методологиясы аясында ... ... ... да өткір жанры мысалдың қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ие болған кезеңі XIX ... ... XX ... ... дәл келеді. Ол кезеңде Дулат Бабатайұлы, Ыбырай
Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан ... ... ... Сұлтанмахмұт Торайғыров секілді ... ... ... ... Мұсабек Байзақов, Тұрмағанбет Ізтілеуов, Сәбит Дөнентаев,
Бекет Өтетілеуов, Спандияр Көбеев т.б. мысалдарында жалғасын ... ... ... осы кезеңде мысал жанрының жедел дамуы кездейсоқтық емес. Бұл
кезеңнің қазақ халқының өмірінде ірі –ірі ... ... ... ... ... ... әкелген ерекше уақыт екені белгілі. Қазақ
даласындағы сол бір ... ... ... ... халқының рухани өміріне де
әсерін тигізбей қойған жоқ. Міне, осы ... ... мен ... ... ... ... ықпал еткен негізгі факторлар еді.
Жалпы, өмірдегі өзекті мәселелерді көтерер көсем сөз ... , ... ... ... ... ... ... шықпай, шыққаннгың
өзінде бүкіл халыққа мол дәрежесінде жетпей жатқан кезде халықтың елдікке,
бірлікке, оқу-білімге ... ... ... ... ... мысал жанрының халық үшін маңызы ерекше болды.
Мысал ... ... ... ... поэзиясын жаңа деңгейге
көтерген қазақ әдебиетінің классигі Абай дәуірімен тұспа-тұс ... ... ... Абай ... ... ... ... жаңа
биікке көтерген – Ахмет Байтұрсынов. Ахмет Байтұрсынов 1909 жылы ... ... « ... ... атты ... қазақ мысал жанрының алтын
діңгегі ... Ол осы ... ... ... ... ... ... Бүкіл
халық, әдеби орта жылы ... ... ... ... 1933 ... 1922 жылы ... қайтара басылып, сол кезеңдегі мысал жанрының
дамуына ... әсер ... Ахаң ... сол кездің өзінде қазақ
әдебиетіндегі өзгеше құбылыс ретінде танылды.
Мысал жанрының ... ... ... ... көрінген
кезеңі де осы тұс. Шағын жанрлардың өтпелі кезеңінде өркендеуі тек қазақ
әдебиетінде ғана ... әлем ... ... ... ... ... Мысалы, орыс әдебиетінде XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың
басында мысал жанры кеңінен дамыды.
Сол сияқты, француз әдебиетінде ... ... ... ... еске ... та, ... ... типологиялық сипаты бар ... Осы ... Е.М. ... «Жалпы , шағын жанрлардың
гүлденуі дәуір алмасуымен сейкес келеді де, ... не ... ... ... ... ... ... олардың құлдырауына әсер
етеді»,-деген пікірі ойымызды нақтылай түседі. [ 2,7].
Мысал жанрының зерттелуі. ... ... ... мысал
жанрын зерттеу ісі назардан тыс қалған жоқ. ... сөз ... мен ... ерекшелігін зерттеу барысында, сондай-ақ қазақ
әдебиетінің тарихын зерттеген коллективтік ... ... ... ... Абай ... ... өз ... Қ.Жұмалиев т.б. тоқталып өтті.
Ал, Дулат Бабатайұлы, Сәбит Дөнентаев, Бекет ... ... ... ... ... Б:Ысқақов,
Т.Әбдірахманов секілді ғалымдар өз еңбектерінде қарастырды.
Сондай-ақ, ғалым С.Қирабаев өзінің ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
Т.Қожакеев еңбектерінде, мысал жанрының тарихы С.Талжанов ... ... ... Т.Еңсегенов «Казахская басня» деген тақырыпта
кандитаттық диссертация қорғады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Мысал жанрының шығу тегіне,
теориясына әр жылдары Ахмет Байтұрсынов, З.Қабдолов, С.Қасқабасов секілді
ғалымдар өз ... ... ... ... ... ... мысал жанры жайында жазған
З.Ахметов, М.Базарбаев, Қ.Сүйіншәлиев, Ш.Елеукенов, Т.Кәкішов, ... ... ... Р.Сыздықова, Қ.Мұқаметқанов тағы басқа
ғалымдардың еңбектері де зерттеуге негіз болды.
Диплом жұмысының негізгі ... ... ... ... ... ... қатысты мәселелердің
қойылуына арнайы тоқталмақпыз. Мысал жанры теориясының өзекті мәселелеріне
арналған белгілі ғылыми бағыттардың ... мен ... ... ... ... ... ... теориялық принциптеріміздің
шарттары қарастырылады.
Диплом жұмысының мақсаты қазақ мысалын хронологиялық ... шолу ... ... ... ... ... жанр ... тану.
Өйткені: «... әдебиет теориясының мақсаты нақтылы көркем шығармаларға толық
талдау жасау емес. Оның ...... ... жасауға негіз боларлық ой-
түйіндер, байлам-тұжырымдарды ғылыми жүйеге ... ... ... ... ... теориясы
Көркем творчествоның көне жанры шағын болса да, өткір ... ... ... пен ... алатын орны ерекше. Әдебиеттану
ғылымының басқа ... ... ... тек өзіне ғана тән
айқындалған формасы бар.Ол - әлем ... ... ... ортақ
сюжеттілік, персонаждардың көбінесе аң- құстан болуы, осы арқылы астарлап
берілетін ойдың, идеяның ар жағында ... ... ... жатуы. Мысал жанрының белгілі бір ... ... ... ұлы ... ... ... осыдан
көрінеді.
Мысал жазба әдебиет үлгісі болып табылады. Өзінің даму
барысында ол екі ... ... ... Бұл ... XIX ... анықталған прозалық және поэзиялық мысал үлгілері.
Бір жанрдың екі ішкі жанрлық түрінің басты өзгешеліктерін,
ұқсастықтарын ... ... ... ... ... ... ғылыми пікір-тұжырымның бір-екеуіне тоқталып өтейік: « Мысал жөнінде
ғылымдағы екі бағытты ... ... ол ... ... мен ... романтикалық теориясы. [3,231-232].
Сонымен бірге, кейінгі зерттеушілерден қолдау таппаған
поэзиялық ... ... ... ... болған дарынды психолог Л.
Высотскийдің «психологиялық бағытын» да атап өту керек.
Мысалдың шығу тегі, ... ... және оның ... эпостық, ... ... ... ... ғалымдардың әртүрлі байлам жасауына әкелген. Мысалды ... ... ... ... ... ... ... Костюхин
Е.А. былай дейді:
«Теорияда мысал тек қана ... ... бірі ... ... ... бір ойды ... ... формасы және тіпті
жалпы сөз өнерінің іргелі формасы ретінде қаралады».[4,164].
Мысалдың философиялық-дидактикалық мазмұнына ... ... ... ұстанушылар өмірдегі әртүрлі жағдайлардың себебінен
туған ғибраттық мазмұндағы мақал-мәтелдердің негізінде мысал пайда ... Бұл ... ... да ... ... ... В.Перри,
А.Потебня, Гаспаров еңбектерінде көрініс тапты. Олардың айтуынша, жанрдың
дамып қалыптасуының негізі ғибрат, яғни ... ... ... ... ... етеді. Соңғы түйіннің мақал-мәтелдермен мазмұндас
келуінің тәрбиелік сипатына ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... алып қарастырады.
Сөйтіп, бұлар поэзиялық мысалдың озық үлгісін әкелген француз
ақыны Лафонтенді сынға ұшыратты. ... ... ... Федр мен
Бабрийдің кейбір мысалдары өлең тілімен ... да, XVIII ... ... ... ... Ал, ... ... тек философиялық мазмұнға
ғана құрылмаған, оның ... ... да ... ... ... ... отырып, Лессинг поэзиялық мысал үлгісінің
қалыптасқанын атап көрсетті. Әйтсе де, оның ... ... ... ... ... ... ... орайда В.Жуковский де : «Мысал дегеніміз әрекет үстінде
көрінетін мораль,мұнан адамгершіліктің жалпы ұғымы байқалады», - ... біз ... жеке ... арқылы жалпы ақиқатты көреміз.ол
үшін алдымен ғибраттық мазмұндағы ... ... ... ... ... ... бағыттағы ғалымдармен ... ... ... ... ... ... ... ғибрат айтар маңызының ... ... ... ... ... ... арқылы берілуінде деп таныды. Бұл
көзқарас ... ішкі ... ... ... ... ерекшелігін ажырата
алмаушылықтан туындаған болса керек.
Басқа сөз өнері жанрларына қарағанда, ... ... ... біздің заманымызға дейін әлем ... ... ... ... ұзақ ... ... келген іргелі теориялық еңбектер мен
қалыптасқан ғылыми бағыттар дәлелдейді. Бұның өзі: ... ...... ең ... ең бай және ең ... де өміршең. шағын да күрделі
формасының бірі екенін байқатса ... ... оны ... ... ... қосалқы аударма жанр ретінде таныған кезеңдер де болды.
Сондықтан да, ... ... ... және ... ... ... еңбектерге сүйене отырып, мысал жанрының табиғатын
тану – басты мәселенің бірі.
Мысал жанры ... ... ... ... үш ... ... Аристотель еңбектерінен бастау алған негізінен философтар да
аса назар аударған кейіннен Г. Э. ... В. ... А. ... М.
Н.Гаспаров т.б. ғалымдар еңбектерінде айқын көрініс тапқан, ... ... өзге ... ... ... негізі ғибрат \мораль\
деген оның философиялық-дидактикалық мазмұнына ден қойған рациональды
бағыт. Бұл ... ... ... жанры адамзат қоғамының ... ... ... ... өзгеше оқиғалар салдарынан туындаған
ғибраттық мазмұнды теңеу, ... мен ... ... ... ... ... барып ғибрат жанрдың негізгі қасиеті деген ... ... ... ... ... повесттвование\ ал
ғибрат, кейіннен алған қасиеті деген, А. Гриммнің «миф – жануарлар ...... ... ... эволюциялық даму концепциясын
ұстанған, ... А. ... И. ... Е.А.Костюхин т.б. негізінен
фольклортанушы ғалымдар еңбектерінде қолдау ... ... ... мысал жанрының жаңа серпіліс кезеңінің ерекшелігіне
\поэзиялық мысал жанры проблемасы\ , оның ... ... ... ... ... ... ... А. Выготскийдің ықпалы өзгеше
болған психологиялық-эстетикалық бағыт. Мысал жанрын бұл ... ... ... ... ... ... табиғатын тануда елеулі
ықпалы болды.
Жалпы ғылыми бағыттарды топтастыруымыз белгілі ... ... ... мүмкін, бірақ қалай болғанда біздің
пайымдауымызша ... ... ... бас ... ... ... үшін бағдарлық рөлі болары сөзсіз. Мысал жанрының ... ... ... ... дамуы , мысал әдебиет жанры бола
тұрып фольклормен дәстүрлі байланысының сақталуы және ... ... ... жанр ... ... ... ішкі жанрлық
түрлерінің сырттай ұқсастығы ... ... даму ... ... де ... бір ... ... тауып, серпінді қозғалыс
\динамика\ өзгеше ... ... ... ... Бұл ... Е.
А. Костюхиннің: «Теорияда мысал тек қана әдебиет жанрының бірі ретінде
қаралмайды, сонымен бір ойды ... ... бір ... формасы және тіпті
жалпы сөз өнерінің іргелі формасы ретінде ... ... ... ... аңғартады.[4,165] Мысал жанры табиғатының көп қырлы сипаты, оның
әдебиеттану ғылымының ғана ... ... ... ... да ... өзіне аударады. Белгілі ғылыми бағыттардың қарама-
қайшылықты ой-пікір, тұжырымдардың және болжау- пайымдардың жан-жақты, сан-
салалы болуының себеп-салдарының ... ... ... ... Бұл ... ... да айтылған. Біздің, жүйелеу бағдарымызда ғылыми әдебиеттегі
кейінгі ғылымның даму ... де сай ... ... ... ... ... ... пікір-тұжырымның бір-екеуіне тоқталып өтейік:
«мысал туралы ғылымдағы ... ... ... және
Я.Гриммнің романтикалық теориясы».[3,230] ... ... ... ... ... ... жақын мынадай тұжырым жасаған: «Негізінде, бізді
мысалдың психологиялық жүйесінің қалыптасқан тек қана ... бар: ... ... ... ... ... ... айтыс, пікір-таласты ғасырлар бойы
қалыптасқан дәстүрлі прозалық жанрының ... ... ... ... ... желе ... ... шыққан поэзиялық мысал жанрының
поэтикалық қуатының көркемдік толқыны әкелді. Поэзиялық ... ... ... ... ... ... Лафонтен кезінде сынға да ұшырады.
Өйткені антикалық заманның өзінде Федр мен ... ... бір ... ... ... XVIII ... ... прозалық мысал түрі ықпалды
бағытта дамыды. Прозалық мысалдың дидактиткалық, тәрбиелік сипаты айқын
канондық ... ... ... ... мазмұнын байытып
қана қойған жоқ поэзиялық тілмен жазып бейнелік-көркемдік тұрғыда формалық
өзгешелік те әкелді. ... ... ... ... теоретигі
Н.Буало да Лафонтен жаңашылдығын жүрек жарды қуанышпен қабылдады.
Тек қана, бір ғасырдан кейін неміс ғалымы Г ... ... ... ... ... ... ... түрінің қалыптасқанын
алғаш рет саралап көрсетті. Соның өзінде, мысал ғибраттық ... ... ... ... жеке ... арқылы жалпы ақиқат ... ... ... ... ... ... ... құрылады.
Яғни, ғибрат «мысал философиясы» оның негізгі функциясы деген позицияда
болды. Н. Буало ... Г. ... те ... фольклорымен, халық ауыз
әдебиетімен мысал сюжетінің байланысына және сондай-ақ әрбір творчествалық
таралық тұлғаның сол ... дара ... ... ... түрлендіріп
жіберер ерекшелігіне мән бермеді.
Рациональді бағыттағы ғалымдар көзқарасы ... ... ... тәжірибеге сүйенді. Мысалы Аристотель өзінің «Поэтикасында»
қарастырған жоқ «Риторикасында» қарастырды. Тағы ... да көне ... ... ... ... ... ... мысал жанрының поэзиялық түрінің пайда болғанын атап
көрсеткенімен жанрдың ол ... ... өз ... ... қалмады:
«Лафонтену удалось сделать басни приятной поэтической игрушкой» -деп ... ... ... ... поэтикалық ойыншыққа» теңеп, Лафонтеннің
мысал персонаждарын образды түрде, поэзия ... ... ... ... ... ... драмалық сцена, мысал дәстүрін бұзу, ең бастысы ғибрат
айтар тәрбиелік маңызын төмендету деген көзқараста болды. ... ... ... ... отырып, оның «кейбіреуі» өзінің негізгі ғибрат
айту секілді қызметіне ... ... ... өзі де кезінде зейін
аударған. Г. Лессинг бұл бағдардағы көз қарасы ... ... ...... ... ... ... аталған проблемаға
қатысты деген біздің пайымдауымызша маңызды деген Эзоптың екі ... ... ... суық ... ... үрлеп жылытады және сондай-ақ
ыдыстағы ыстық тамақты суыту үшін де ... ... ... қалай – дейді
сатир – сен аузыңнан суық та ыстық та демді қатар шығарасың? Кет ... дос ... ... ... ... ... ... аулақ
жүруге үйретеді».[7,105]
Бұл мысалдағы келтірілген персонаж – Адамды екі жүзді деудің өзі
қисынсыз немесе А.Потебняның өз еңбегінде ... ... мына ... ... ... балалағанда әдетте дүниеге екеуін ... Оның ... өте ... ... ... ... де, ал ... жек көріп, оған көңіл бөлмейді екен. Бірақ, құдайдың жазғанына шара бар
ма ... ... ... өліп, қарамаған, күтпеген баласы тірі қалады
екен».[8, 62] Мысал «жазмыштан озмыш болмас» ... ... Ал ... жөнінде Потебня: «Маймылдардан басқа біреулерге бағыттайтын, ешқандай
ой серпіні, импульс жоқ. Ал, бізге мысалдан дәл осы ... өзі ... - деп ... дәл осы ... ... Л. ... ... бір оқиға
айтылған сияқты; бұл – мысал, біздің ойымызды өз ... ... ... тыс ... ата-ананы есіміізге түсіреді.»- деп, принципінде
өзі басқа көзқараста болып, ғибраттың астары бар деп ... ... ... әр ... саралауға болады, ондағы ғибрат
екіұдай ойға жетелей, ішкі психологиялық қарама-қайшылығымен оқиғадағы
әрекет ... ... ... ... ... ... ... барысында біз мынадай көрініске тап болдық. Г.Э.Лессинг ... ... ... кез-келген мысалдың таза ғибраттық, тәрбиелік мәні
бола ... ... ... әжуа ... ... келетінін байқаған.
Сондықтан кейбір мысалдарда персонаждардың образын айқындай түсу үшін атап
айтсақ, «Қарға мен түлкі» ... ... ... енгізді. Мысалдағы
бәрімізге белгілі сюжетке өзгеріс енгізе, жанр тарихында кеткен ... ... ... Енді сол ... келтірейік: «Көршісінің мысығына
ыза болып, Бақ күтушінің әдейі қойған уланған етті ... ... ... ... ... шоқыйын деп, кәрі еменнің бұтағына қонғаны ... аяқ ... ... тап ... бұған дауыстап:
- О, Юпитердің құсы, рақымды бол! – дейді.
- Сен мені кім деп ... – деп ... ... Мен сені кім деп тұр ... ба?- деп таңданды Түлкі.
- Сен әлгі, Зевстің өзі жіберген құдіретті Бүркіт емессің бе?
Күн сайын осы еменге ... мен ... ... ... кететін.
Білесің, әдейі істеп тұрсың ғой ә? Мені көрмей тұр деп ойлайсың ба, ... толы ... ... ... еткенімді ескеріп сенің құдайың
жіберген сый бар ғой.
Қарға өзін бүркіт деп қабылдағанына таң ... және ... ... ... «Жарайды – деп ойлады ол
- Түлкінің адасқанын ашпай-ақ қояйын. Сөйтті де, ... ... ... пайдасын тастап жіберіп, кеудесін кере
ауаға көтерліп , ұша жөнелді. Түлкі сайқымазақ күлкімен етті қағып
алып, сол ... –ақ ... ... ... оның ... тез ... ... У әсер етіп, ол өліп тынды.[7,215]
Жануарлар эпосы жырларында мысал жанр ... ... ... ... ... , сол ... қимыл-әрекет етуі типологиялық
қалыптасқан дәстүр. Мысал жанры даму процесімен ... ... ... да сапалық өзгерістер енді. Сондықтан да, аталған сюжетте түлкі
негізінен қу мінезді персонаж ретінде ... , ... ... ... ... ... да қырлары ашыла түседі. Мысал
жанрындағы психологиялық екіұдайылық, паралелизм сол ... ... ... ... ... күрделендіре түсіп, көркем әдебиеттің
басқа жанрларына тән брлық ерекшеліктері көрінеді. ... сөз ... ... мен ... өнерінің жемісі ретінде таныған, басты қызметі
ғибрат айту, ақыл айту деген көңілмен Лессинг сюжетке түзетулер енгізіп,
тәрбиелік ... ... ... ... ... де, ... ... деп ат беру арқылы қу персонажды жазалау,
оның басқа қасиеттерін жасыру, ал қарға аңқау ... ... ... ... ма ... логика елес береді, осы арқылы мысалдың
ғибраттық мазмұнын арттыра түскен болған.
Мысал теориясына ... ... ... ... А. Кейіннен
Лессингтің пікірін осы бағытта өз ... ... ... ... ... ... ғибрат айту, ал бұл жанрды поэзиялық бейнелік- көрккемдік
құралдарымен көркемдеудің өзі артық деп ... Бұл ... ойын ... ... ашып ... ... мысалды пайдалана алмауынан,
пайдаланғысы келмегендіктен болды. Шындығында, кезінде қуатты саяси памфлет
болған, өзінің қызметіне ... ... ... ... ... ақ
толық поэтикалық шығарма ретінде ... ... ... ... қазірде түкке тұрғысыз,жарамсыз ойыншыққа айналған».[8,213]
Мысал жанрының ғибраттық мәнін табандылықпен қорғаған
Лессинг
және Потебня, оның ... ... ... сөз кестесінде әшекейдің
қолданылуы мысал табиғатын ... ... ... және ... ашып ... маңызын және ғасырлар бойы қалыптасқан жанрдың
құрылымы мен мазмұнын, жазылу стилін әлсірету деп ... ... ... бағыттағы ғалымдардың прозалық мысалдар жөніндегі ... ... ... құндылығымен өзіне назар аудартып отырғанын атап
айтқан жөн. Алайда поэзиялық мысалдың өзіне дейін ғасырлар бойы ... ... ... ... ... сөз ... тән ... сіңіріп жаңа бағытта дамуы осындай қарсылықты, қызу айтыс-пікір
туғызды.
Поэзиялық ... ... ... ... астасып жатты.
Бұл жанрды күрделендіре түсіп, драмалық ... ... ... ... ... сөз ... ... тауып, ғибраттық ой, образды оймен
үндесіп, эстетикалық талғам, бейнелі тілдік оралым көркемдік ... ... ... ... ... ... мысалдарына, оның
ортақ сюжеттерге құрылғанымен творчестволық даралығына талдау ... ... оны сөз ... ... жанры ретінде таныды. Оны ғалымның
мына бір тұжырымды ... ... ... «... ... ... ... және оған ... ең жоғарғы формасынан көрінетін өнер мен
психологиялық ... ... ... ... ... ... поэзиялық мысалдың сөз өнерінің басқа да роман,
поэма, комедия сияқты жанрларына тән ... ... ... бет ... екі ... ... ... басты өзгешелігі неден
көрінеді деген ... ... ... ... ... мысалда
қалыптасқан дәстүр басты негіз болса, ол поэзиялық ... ... ... ... ... әр ақынның стильдік өрнегі айқындаушы роль атқарады.
Бұл бағдарда сөз жоқ, ... ... А. ... А. Байтұрсынов
мысалдары дәлел бола алады. Ұлы ... ... ... ... тамаша
мысалдың үлгілері әлемдік әдебиеттің төркінінен өзінің ұлттық халықтық
белгілерімен және ... ... ... ... ... ... ... екі түріне шекара қою, қайсысында қай
фактор басым соны ажырату да ... ... ... ... ... ... құрылғанымен поэзияның қиыннан қиыстырар құдіретінің әр ... ... ... ... ... ... Бұл жерде, басып айтатын
мәселе творчестволық даралығымен ... ... ... ... ... ... өтіп, өзінің «стилін» тапқан сөз өнері
шеберінің өзгешелігі турасындағы ... ... ... ... мысалдар
екі жанрлық түрінің жоғарыда аталған өзіндік ерекшеліктері және ... ... ... даралықтың қолданыс ерекшелігі де ... Ол үшін Эзоп пен А. ... ... ... ... Персонаж – түлкінің, персонаж – қарғаның мақтайтын тұсынан
бір ғана салыстырумен шектелсек те ... ... ... ... сияқты ақындардың мысалдары ортақ
сюжетке құрылғанымен стильдік, тілдік ... ... ... ... ... ... ... төл шығармаға айналғаны әлемдік
әдеби процесте ғылыми көзқарастардың ... де ... ... ... және поэзиялық мысалдардың принципті
өзгешелігін көре отырып, оның типологиялық ұқсастығын және мысал ... ... ... аз , бірінде көп болса да астасып біріне-бірінің
сәулесін ... ... ... ... ... алмасақ керек. Алайда, бұл
бағытта мысал жанрының прозалық және ... ... ... баса назар аударылып екі арасына белгілі мөлшерде шекара
қойылу табы да сезіледі. ... ... ... ... ... ішкі ... ... ерекше мән берілсе, екіншісіне салқын ... ... ... мысалға баса назар аударған оны ғибрат айтылар
риторикалық жанр тұрғысында танып, ... тіл т.б. ... ... деп ... ... А.Л. және ... Г.Е. т.б. рационалистер
көзқарасына біз арнайы тоқтайық.
Сонымен бірге, бұл тұжырым ... ... ... ... ... артықшылық берген көзқарас та жоқ емес. Белинский В.Г.
байламына ... ... ... ... ... ... нағыз ақиқат
тегі – деген еді.[9,47] Поэзиялық мысал жанры сөз болып отырғанымен, оның
ғибраттық ... ... ... яғни прозалық мысалдың негізгі
өзегіне айтылған қарсылық байқалады. Поэзиялық мысалда ... ... ... айта алмасақ керек, алайда сатирамен ирониямен астасып ақынның
шебер тілімен мүлдем жандана, өткір де ... ... ... ... да ... қойған жоқ. Сонымен қатар орыс поэзиясында мысал жанры
өткір сатиралық факторларымен де айқындалғаны ... ... та, ... ғасырлық байланысы бар қазақ мысалы ... ... ... ... де ... ... жағдайда, мысал жанрын Выготский басқаша саралайды: « ...
біз мысалды екі паралельді ағымды білеміз ... ... мен ... ... ... екі бөлек жанры ретінде өмір сүріп
келеді».[6,65] Жалпы, Выготскийдің өз ... ... ... екі түрінің
қатар өмір сүріп отырғаны, прозалық мысал негізінен ... ... ... ... ... ... ... пікірлері әрине
құнды. Прозалық мысал бүгінгі таңға ... ... ... ... Бұған
дәлел, Эзоп, Лессинг, Толстой мен Әлихан Бөкейханов мысалдары. Сондай-ақ,
поэзиялық мысалдың да ұзақ тарихи даму жолы бар. ... ... ... және Абай, А.Байтұрсынов тағы басқа ақындар мысалдары.
Мысал жанрының ең басты ерекшеліктерінің бірі оның эпостық шағын
жанры екендігі. Ол ... ... ... ... повесть, поэма сияқты
жанрлардан ажыратып тұрады. Ал, оның шағын жанр болғанымен, ... ... тән ... ... ... ... ... біртіндеп дамып,
персонаждардың тартысына құрылып, шарықтап шешімін табуы, керісінше шағын
лирика секілді ... ... ... Ал, ... ... тағы ... жанрлардан персонаждардың көбіне аң мен құстардан болуы баяндалған
оқиға астарлап айтылып және ... ... ... ... ... жасауы,
ол түйін негізінен мақал – мәтелдермен астасып келуі өзгешелендіріп тұрады.
Әдебиеттің басқа жанрларынан ерекше бір ... ... ... ортақ
сюжетке құрылуы, оның өзі ғасырлар бойы байланысын үзбеген ... ... бір ... ... сюжеттер фольклордан
әдебиетке келіп, керісінше әдебиеттен фольклорға сіңіп кеткен. Бұл – заңды
құбылыс. Ұлы ... ... елге ... ... ... айналып кеткен
төл әдебиетіміз бен фольклорымызда белгілі.
Жалпы мысал табиғатын тануда даму ... ... ... ... ... ... функциясы қоғамдық даму барысында
алмасып отырған. Сонда прозалық мысалда сонау Эзоп заманынан қалыптасқан
дәстүр мысалға басты негіз ... ... ... ... ... ... Бұл мысалдағы сюжеттің халық ауыз әдебиетімен байланысты және ... ... ... әр ... ... ... өз шарттылықтарымен
түрленуінің мүмкіндігін көрсетеді. Әдебиетте осы ... ... ... ... ... ... ... мен Шілік» мысалын келтіре кетелік: Бұл мысал
Бабрийде «Дуб и тростник» деп ... ... ... өсіп тұрған еменді
қатты дауыл тұрып, ... ... ... ... де жасы ... ... ... аққан өзен қалқытып ала жөнеледі. Осы долданып
ағып жатқан өзеннің екі жақ жиегінде маужырап, жайбарақат өсіп ... ... бар ... ... әлсіз және бойы да кішкентай мына ... ... алып ... ... ... ... ... қасқайып майданға шықтың
да, күресіп жығылдың ғой, ал ... ... ... жел тұрса да,
майысып құлай кетеміз. Біздің ... ... ... – көне ... ... Мысалдағы негізгі ой күштінің айтқанына қарсы шықсаң осындай
күйге тап боласың, онан да олардың айтқанына көне беру ... ... Ал ... ... пен емен ... ... ... сорлы жаздың?-
депті.
Торғайға да майысып,
солқылдайсың,
Жел бүлк етсе, ... ... ... ... ... ... жер
сүзбекті.
Обалың бір құдайға, байғұс
сенің,
Қақтырып қойған мұнша ... ... ... ... ... ... ... қорыққан дауылың –
маған өлкек,
Маңыма ... ... ... ... ... менің күшім жауын-желге,
Жапырағым көлеңке талай жерге.
Ығыма сені де алып қорғар едім,
Иең сені бітірген иен дөңге.
Есіркегіш екенсің , - деді шілік,
Онша ... ... ... ... ... да, ... ... келмейді еш кемшілік.
Бүгінгі аман бола ма үнемі аман?
Керкеңдікпен деп тұрсың небар маған?
Шалқақтық иілмейтін ... ... ... ... ... бір ... бұлт мінді,
Естіп тұрған кісідей тау күңіренді.
Жер-дүниені шаң тұман қабат басып,
Ойнақ қағып, құтырып дауыл ...... алды – шаң жел ... жерге бас ұрды, емен тұрды.
Басы көкке, сирағы жерге енсе де,
Ақырып долданғанда алып ... ... несі ... ... ... сен де оғұрлы.[11,45]
Осыдан байқайтынымыздай, Бабрий мысалындағы ғибраттық ... ... да бар. ... ... ... оқып ... ... ізденіс пен дәстүрлік белгі бір өрілетініне көз жеткізесің.
Теорияда мысал жанрының өзгешелігі туралы мынадай пікір бар:
«В истории басни можно ... три ... ... ... ... она ... иное что, как риторический способ, пример, ... ... ... ... отдельное, и сделалось одним из действительниших способов
предложения моральной истины для ... или ... ... ... ... нам под ... ... Федровы и в наше ... ... ... из области красноречия перешла она в область
поэзии, то есть ... ту ... ... ... в наше ... ... и
его подражателям, а в древности Горация ».[3,87]
Мысалдың басты өзгешеліктерін ... ... ... мысалға да берілген. Белинский: «Мысал ... ... ... ... ... ... еді. [9,48 ] Бұл жерде поэзиялық
мысал сипатталып ... онда ... ... ... бар. ... ... мысалда ғибрат мүлдем айтылмайды деуге
болмайды, ақындық шеберлікпен берілген ащы ... ... ... дәстүрлі табиғаты жатады. Сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... мен ... мысалын келтіре кетелік:
Шырылдауық шегіртке
Ыршып жүріп ән салған.
Көгалды қуып гөлайттап,
Қызықтап жүріп жазды алған.
Жаздыкүні жапырақтың
Бірінде тамақ, бірінде ... ... жаз ... ... ... соң, ... күй.
Жылы жаз жоқ, тамақ жоқ,
Өкінгеннен не пайда?
Суыққа тонған, қарны ашқа
Ойын қайда, ән қайда?
Оныменен ... ... қыс ... ... ... қиын іс ... ... сүрініп,
Қабағын қайғы жабады.
Саламда жатып, дән жиған.
Құмырсқаны іздеп табады.
Селкілдеп келіп жығылды,
Аяғына
бас ... ... ... асыра!
Мұның
жаным сөз емес,
Жаз
өтерін білмеппе ең?
Жаның
үшін еш шаруа
Ала
жаздай қылмап па ең?
Мен
өзіңдей шаруашыл,
Жұмсақ
илеу үйлі ме?
Көгалды
қуып,ән ... тиді ме ... қолы ... асыл ер!
Ала
жаздай ән салсаң,
Селкілде де, билей бер![11,143]
Соңғы шешім «ала жаздай селкілдеген» ... ... ... да, сол ... өзі-ақ адамды жалқаулық,
бой күйездік сияқты қылықтардан сақтандырады.
Белгілі бір қалыпқа түскен әдеби арна ... ... ... ... ... ... мысалдың психологиялық және
эстетикалық әсер ету қасиетін өзіндік түсінік- пайыммен ... ... ... ... түрінің ерекшелігін сипаттауда ықпалы зор
болды. Ғалым психологиялық екіұдайылылық арқылы мысалдағы драмалық тартыс,
персонаж ... ... ... ... ... ... ... көрінетінін дәлелдеп берді. Л.Выготский Крылов мысалдарына
талдау жасай келе ... ... ... ... және одан өнердің ең
жоғарғы формасынан көрінетін өнер мен ... ... ... ... ... ... - дейді.[6,88] Әрине, поэзиялық
мысал сөз өнерінің басқа ірі жанрлары сияқты ... тән ... бар, ... Алайда, мұнда поэзиялық мысалдың ... ... ... ... ... ... тамырлас бола отырып, сөз өнеріне тән
қасиеттерді бойына сіңіре жаңа ... ... , яғни ... генетикалық
және контактілі байланысы ескерілмеген.
Психологиялық екіұдайылық арқылы мысал персонаждарының ... ... ... ... ... сөз, диалог ғибраттық ... ... ... ... ... , ... Байтұрсыновтың «Қасқыр мен
тырна» деген мысалындағы мына бір ... ... ... ... ... шегіп келе жатқан қасқырдың қарны ашып ... ... ... ауыз ... ... ... ... жұта салған сүйегі тамағында
тұрып қалған кездегі қасқырдың кейпі мынадай екен:
Қақалды, ... ... ... ... амалына,
Жанынан күдер үзіп тұрған
шақта
Көзіне түспесін бе Тырна.
Тырнаны шақырады ишаратпен ... ... жайы ... бұл ... ... ... ... алдап
еппен.
Бұрынғы мықтылықты ... сөз ... ... ұмытпайын,
Құтқарсаң мені қазір осы
дерттен...[12,55]
Осылайша, тырнаны ... ... ... ... ... айтып
жағымпаздануыменен көкейдегісін орындатып алғаннан кейін қасқырдың сөзіне
көңіл аударалық:
Құтқарған зор ... ... ... ықыласты.
Еңбегін бер деп сұрап еді,
Қасекең сау күндегі әнге
басты.
«Не ... ойын ба ... ... ... мәжнүн жоқ саған
мұнда.
Ақы алып өзгелерден дәндеп
қапсың,
Қой,Тырна, ойнап мені әуре
қылма!
Мен ... олжа ... ... ... ... ... сый» дегендейін, таз
басыңды
Аузыма салып ... ... ... ... ... ... ... бөрі неше күндей ... тап ... ... іс ... ... қарағымдап» тұрған қасқыр
бостандыққа шыққаннан кейін «көрінбей,жоғал шапшаң, көзіме ... ... екі ... ... осы. ... ... ... белгісі ретінде алынатын қасқырдың тағы бір ... ... даму ... ... айтылған Л. Выготскийдің
мына пікірімен де келісе ... біз ... ... екі ... және ... ... мен поэзиялық мысалдар әдебиеттің екі бөлек
жанры ретінде шығу тегі ... да екі ... ... ... ... ... байланысына ден қоймаудан туындаған ... Осы ... ... – типология әдісіне сүйеніп «мысал өзінің ... мен даму ... ... ... ... ... деген
фольклористер пікірінің қолдауға тұратынын айтпай өтуге болмайды. Я.
Гриммнің «миф - жануарлар ... ...... ... даму ... ... ... жанрының негізі әңгімелеуден тұрады , ал ғибрат
адамзат санасының өсіп дамыған кезеңінде алған қасиеті деп ... ... ... Е. А, ... С. А өз еңбектерінде атап өтеді.
Даму эволюциясы бойынша ... ... ... дамыған.
Түп төркіні негізінен жануарлар жайында ертегілер. С. Қасқабасов: « ... ... ... ... негізделіп туған көне әңгіме-
мифтердің мақсаты әрбір адам білуге міндетті мифологияны ... ... ... ... Бұл жанр ... болып, қалыптасқан шақта, адамзат
таптық қоғамда өмір сүрген еді. Сол себепті мұндағы қиял тұспалдау ... ... ... ... ... шын ... аң ... жайында емес, адамдар жайлы болады».[1,189] Мұның өзі мысалдың
жануарлар жайындағы ... ... ... ... ... ең ... ... бірі мысал эпостың
шағын жанры. Бұл ... оны ... ... ... роман , повесть,
поэмадан ажыратып тұрады. Сонымен қатар, мысалда жалпы эпикаға тән ... ... ... ... осы ... біртіндеп дамиды да,
персонаждардың ... ... ... ... Бұл ... ... ... жанрдан ерекшелендіреді. Ал персонаждардың аң мен құстан болып, осы
арқылы ... ... ... ... ... ... ... оқиғадан жасалған түйіннің негізінен мақал –мәтелдермен астасып ... ... ... сияқты шағын жанрлардан ... ... ... ... және бұл ... ... ... байлнысты дамыған деген
ойымызға нақтылық береді. Орыс ... ... Е: « ... ... ... в том, что он основательно связан с фольклорной
традицией»,-дейді.[4,169] Ғалымның көрсеткеніндей, мысал ... ... ... ... ... ... ... мысал ертегілер
әдебиет пен жануарлар эпосының арасындағы көркемдік түр ... ... Даму ... ... ... ... ... сюжеттері
мысалдың табиғатымен тамырласа түсті. Қазақтың мысал ертегілерінің бастау
көзі «Панчатантра», «Хитопадаша», ... ... үнді ... олар ... ... мен ... ... жағынан ерекшеленеді.
Себебі, ауыз әдебиетін тудырмайтын халық болмайды. Ал мысал ертегілер болса
әдебиетке жақын болғанымен, фольклорға кіреді.
Мысал фольклорға ... ... ... ортақ сюжеттілік те
дәлелдесе керек. Мәселен, хайуанат жайындағы ... көбі әр ... ... ... ... ... туған. Бұл типологиялық жолмен іске
асады. Сол ... ... ... да жаңа ... ... ... ... сонау Эзоп заманына осы күнге дейін жалғасын сақтап ... ... ... ... ... ... келіп, кейде керісінше
әдебиеттен фольклорға сіңіп кетіп отырған. Мысалы «Түлкі мен ... ... ... ... ... мысалдарында, «Түлкі мен қарға»
ертегісі Эзоп,Федр, Бабрий, Крылов, Абай мысалдарында ... ... мен ... ... ... ... ... Қалың орманды қақ жарып
аққан өзеннің жағасында ауыл отырады ... ... бір ... ... бар. ... ірімшік қайнатып үйдің төбесіне жайып қояды, кешке аларда азайып
қалады. Кемпір оны күн көзіне құрысқан ғой деп жүре ... ... ... ... ... ұя салған ала қарға екен. Ол кемпірдің
аңқаулығын пайдаланып өзі ... ... ... да алып ... ... Бір күні бұрынғы дағдысы бойынша ірімшікті жеп ... ... ала ... ... тойғызып болған соң артылған бір түйір
ірімшігін жеп қоюды да, жоқ үнем ... да шеше ... ... ... ... жүрген қу түлкі көреді. Оның көзі жайнап, аузынан сілекейі
шұбырып ағашты айнала береді. Басына шығуға дәрмені жоқ. ... ол ... амал ... ... ... жүрегін жұмсатып мақтайын, сол кезде
бір дыбыс берер. Егер де дыбыс шығарса аузын ашады. Аузы ашылса ... ... аш ... ... ... ... алады. Сол ретпен
мақтай бастайды. Шіркін-ай, дүние жүзіндегі құстарда сенен ... бар ... ... ... ... ішің ... ... гаухардай
жарқырайды, екі көзің танадай жалтырайды. Бар сұлулық бір өзіңнің бойыңа
қалай ... ... ... ... Үміт ... ... даусың да тамаша
деседі. Соны естіген соң әдейі іздеп, алыстан ... ... ... ... еді, ... соң ... тойып тұр. Неше күн сапар шегіп келген
бейнетім орнына тұрды. Енді жарқыным, ... ... ... ... ... ... ... түлкінің мақтауына көңілі өседі. Мейілінше
шат болып, масаттанады. Сөйтіп бұл байқұстың ... ... ... ... соң разы етіп ... деп барлығынша жағын керіп
«қарқ» етеді. Сол кезде ірімшік жерге түсіп кеткен екен. ... ... ... ... ... ащы, ... тәтті
екен,-деп, жортып жүре беріпті».[13,56] Осы ертегінің сюжеті ... да бар. ... ... Абайдың аударуымен таныс. Абай бұл
мысалды екі нұсқада аударған. Екінші нұсқасына қарағанда « Жұрт ... деп ... түрі тіл ... көркемдік ізденіс ерекшелігімен
өзіне баурап алады.
Жануарлар эпосында да, мысал жанрында да персонаждар белгілі
бір мінезбен көрінеді, сол мінезбен әрекет ... ... ... ... ... ... ... екеуінде де кең тараған
қаһарман –түлкі. Ол –қу, айлакер екіжүзді. Осы ... ... ... жағымсыз қылықтарды, адамгершілікке сай келмейтін іс-
әрекеттерді көрсетеді.
Қасекең ... ... ... ... де дәл ... ... үзді.
Түлкі арсыз терісінің саулығына
Қуанып, құрықсыз-ақ тартты ауылына.
Әуелде аямаса бір-ақ ... ... еді ол ... ... ... ертегілердің негізінде қалыптасқан
М. Әуезов пен Е. ... ... ... керек: « Хайуанат
жайындағы әңгіме-аңыздардың екі түрі бар. Бірінде хайуан ... ... өзін ... үшін ... адамдағы мінез-құлыққа бейне,
тұспал, мысал есебінде қолданған. Адамдағы кемдікті, мінді бадырайтып
ұлғайтып, жиренішті етіп ... ... ... сын ... ... үшін мысал етіп алу болған».[15,21] Осыдан анық ... ... даму ... ... ... ауыз ... ... дамыды деп дәл
айта аламыз. Сонымен қатар ертегілердің әлеуметтік сипатына қарап мысалды
да осы ... ... ... мұнымыз мүлде жаңсақ пікір болып шығар еді.
Мұндай көзқарастар ғалымдардың арасында кездесіп те ... Оған ... ... ... ... таптық қайшылықтардың жатуын алады.
Мысалы, ертегідегі жолбарыс – ... ... – биді ... да әртүрлі жыртқыш
аңдар байларды білдірсе, мысалда бұл кейіпкерлердің адамзаттық сипаты
негізінде алынады. ... ... ... ... оның ең ... ... ... сипатта жазылатын шығарма екендігін айтып өттік.
Қазақ ауыз әдебиетінде осы сипаттас тағы бір алуан шығармалар бар. Ол ... ... ... дамып қалыптасуында өтірік өлеңдердің де ... бар. ... Қ. ... ... ... « Қазақ ауыз әдебиетінде
аллегорияның көп ... түрі - ... ... Көбіне жастардың ойын-
сауықтарында айтылады. Мұны қазақ ауыз әдебиетіндегі басняның ... деп ... ... ... ... өсіп ... ойларымызды жинақтай келе айтарымыз, мысал халық ауыз ... ... ... ... ... ... поэзиялық, прозалық деп
екіге бөліп тастап, екеуін екі түрлі жанрлық форма деп тануға болмайды.
Біздіңше, бұл ... ... ... ... ... ... ... көркемдік бағытта дамитындығында. Поэзиялық мысал да ,
прозалық мысал да бүгінгі күнге дейін жалғасын ... ... ... ... ... ... ... Бабрий, Лафонтен, Крылов, Абай,
Ахмет поэзиялық мысалдары дәлел бола ... ... ... ... мен ... қызметінің арқасында
толық поэтикалық шығарма болып ... ... ... ... ... ... ғылымында мысалдың тұлғасы әбден
тұрақталып, қалыпты бір арнаға түсті. Осы ... өзі ұзақ ... ... ... да осы ... ... ... Абай
мысалдарын жете бағалау үшін мысалдың алғашқы үлгілеріне жан-жақтық таным
қажет.
Мысалдың ... алар ... көзі ... ... ... ... ... Оның көне түрлері біздің заманымызға ... үш ... « Қос ... бойын мекендеген Шумер жазбаларынан табылған. Бұл
жазбалардағы айтыс өсімдік пен ... жыл ... мен дене ... құрылады. Аталған жазбалар нағыз мысал үлгісі болып табылмайды,
алайда ондағы шарттылық пен ... ой ... ... ... ... ... ... жағынан оны бірнеше тарихи-
географиялық регионға топтастыруға болады: Ежелгі Шығыс, ... ... ... ... ... ... ... Бабрий, Авиан), көне үнді
(«Панчатантра», «Шукасаптати», «Хитопедаши»), орта ғасырлық европалық және
орта ғасырлық шығыстық.
Жануарлар эпосы мен ... ... ... біздің эрамызға
дейінгі бір мыңыншы жылдың соңында құрастырылған көне үнділік ертегі
жинақтары ... орын ... XIX ... ... ... ... ... ертегілері мен мысалдың отаны ретінде
мойындады. Жануарлар туралы Үндістанда ... ... ... ... ... ... арасында қайшылықты көзқарастар бар. Кейбір ғалымдар
сюжеттер батыстан үнді ... ... ... ... ... ... ешбір елде, әдебиетте қолданылмайды. Сондықтан ... ... үнді елі ... ... бар. Ал ... ... келген дейтін
ғалымдар: «Үндістер гректердің кім екенін білмей ... Эзоп ... ... ... ... ... жануарлар жайында мысалдар
шығарған» дейді.
Жанрдың дамып қалыптасуына тағы бір ... ... ... үшінші ғасырында көне санскрит тілінде жазылған « Панчатантра» -
«Бес бәйіт» атты ... ... ... туралы «Вишнушарман деген
брахман Кашмир ... ... ... ... жазыптымыс» дейді.
«Панчатантраны» үш жүз жыл өткен соң, яғни VI ғасырда парсы тіліне ... кісі ... Ал VIII ... « Бес ... ... ... мен ... ат қойылып, Әл-Мухаф ұлы Абдолла араб тіліне аударады. ... ... ... пен ... ... ... елдеріне кең тарады. Араб
тілінен еврей тіліне ... ... ... Ал Иоан Капуанский деген кісі
латын тіліне «Адам өміріне өсиет» ... ... ... Грек тіліне
аударылғанда « Стефанит пен Ихнилад» деп ... ... ... феодалдық қоғам болғандықтьан XVIII
ғасырға дейін әр түрлі халықтардың рухани өмірінде елеулі орын ... ... ... ... аударманың Хусин Ваиз Кашифидің өңдеуімен « ... ... ... ... ... ... Парсы тілінен бірнеше рет
түрікшеге аударылады, солардың ... ең ... ... « Хумаюн нама» -
Патша кітабы.
Жинақтың арабша нұсқасын ... ... ... 1836 жылы ... ... ... ... арабист, француз ғалымы Сильвестр де –Саси еді. Орыс
тіліне И.Ю. Крачковский аударған үшінші нұсқасынан « ... мен ... ... С. ... ... ... оқырмандарының қолына ... ... ... ... жинақтарының
дүниеге келуі қоғамның мәдени дамуының белгілі бір ырғағын көрсетсе ... ... ... тығыз байланысын
сақтағанымен, ол мысал кітабы болып табылады. Жинаққа үндінің атақты көне
эпосы « ... үш ... ... Бұл ... мәдениеттің тек
«Панчатантрадан» ғана басталмайтынын дәлелдейді. Жинақ жазбалары ... ... ... өте ... болып келеді. «Панчатантрада» әйгілі
ертегілер мен апологтар өзгеріске ұшырап, ... ... ... ... ... ... пен новеллалық ертегілерді оңай
тануға болады.
Мысал ертегілердің қалыптасуы, даму қарқынына біз ... ... ... ... байқаймыз. «Панчатантра» және ... ... бұл даму ... ... ... ... ... дәл сюжетін сақтап қалады. Мұндағы әңгімелеу мен нақыл тек
қана механикалық түрде бірігеді де, олардың әрқайсысы ... ... және ... ... ешқандай түйін жасалмайды. Жинақтағы
әңгімелеу мен ғақлияның бір-бірімен қиыспайтындығын «Екі қаз бен бір ... ... ... « ... ... екі қаз су таба ... ... ыстық
шілденің күнінде бір көлшікке келіп қонады. Ол көлшікті көптен бері мекен
етіп жүрген бір бақа бар еді. Екі ... ... ... ... , екі ... су ... Екі қаз ... Жалынса да бақа:
Бұл азғана көлшік құрып таусылады, ... ұшып ... ... ... ... жоқ, ... ... дейді. Қаздар айтады:
Әгер де , осы көлшік құрыса, сізді біз алып ұшып, бір ... ... Бақа ... ... ... бір жүре ... бір күн аз ғана көл ... қалған суы сасып кетеді. Екі қаз
уәде бойынша бақаға : « ... бір ... суға ... Мұны ... Екі қаз ... екі шетінен аяғымен мықтап ұстап, бақаны аспанға
алып ... Бақа ... ... ... ... ... ... жердегі
бақалардан өзін жоғары дәрежелі деп мастанды. Сөйтіп, аспанда бара ... ... ... үстіне келіп еді, шаһар халқы көкке қарап қайран қалды.
Бұл не зат? – деп. ... ... ... ... ... емес басқа зат»,-деді. Жұрттың сарынын естіген соң бақа мақтанып: «
Атымды айтпай, білдірмей кеткенім болмас»,-деп таң қалып тұрған елге:
Мен – ... – деп, ... ... ... ... жерге қарай
құлдилап шыр айналып, сүзе соғып далбаңдап келіп, ат базардың ортасына тарс
етіп түскенде, жарыстырып базарға ... ... ... ... ... басып,
өлтіріп кетті. Екі қаз : - Ақымаққа жақсылық етіп болмас!-деп өз бетімен
ұшып кете ... ... ... ... халықтарында фольклорында
басым болғанымен, мұндай емін еркін араласу еуропалық ... « ... мен ... ... кең ... де орыс
халқының дәстүрлі фольклорына әсері болмаған. Себебі ондағы жануарлар әлемі
қиялдағы өмірден гөрі ... ... ... ... ... жануарлар орыс
тұрмысынан алынбаған. Қандай халық болмасын, оған өз жағдайы, өз ... ... ... жоқ. ... ... да халықтарының ауыз әдебиетінде
«Панчатантра» сюжеттері ұшырасқанымен өте аз. ... ... ... ... ... өз ізін қалдырмады деуге болмайды. Олар ... ... ... бір ... бола ... ... ... сюжетін
байыта үлесін қосқан.
Мысалдар жайлы сөз болғанда, антикалық дәуір туралы айтпай өтуге
болмайды. Антик заманының қалдырған ... ... ... және ... ... деп ... болады. Әдебиетке дейінгі кезең
мысалдарына тән ерекшелік, мұнда ... ... ... ... фольклорға , жартылай әдебиетке жатады. Көркемдік форма прозалық
түрде көрінеді. Бұл кезеңнің нақты өкілі біздің эрамызға дейінгі VI ... ... Эзоп ... ... ... ... біздің эрамыздың III ғасырында
өмір сүрген ... ақын Федр мен ... ... II ... ақыны
грек Бабрий . Бұл кезеңде сюжеттер белгілі бір қалыпқа түскен, ... ... тіл, ... стиль ерекшелігі сақталады. « Эзоп
мысалдары» шартты түрде құрылған әңгімелердің ғана ... ... ... ... ... тигізген әсері, ықпалын атап өту керек.
Мысал дегенде есімізге ең алдымен Эзоп есімі түсетіні де сондықтан. ... ... ... үлгі ... ... үшін бір дәлел
келтіре кетелік.
« Өгіз бен бақа» ... Эзоп ... « Құрт пен ... ... ... ... бір шоқ ... өседі екен. Соның түбінде ұйықтап
жатқан жыланды ... бір ... құрт оның ... ... ... ... жылан болғысы келіпті, жанына жата қалып өзін-өзі зорлап
созыла беріпті. Алайда ол қанша ... ... да, ... бола алмай,
жарылып өліпті»,- дейді Эзоп.[17,136]
Тура осы мысалды III ғасырда Федр « ... ... и ... ... « ... ... деп ... өзі өледі. Көкорай ... бақа ... ... де, оның ... ... ... қарнын
шертитіп, балаларынан: « Мынау менің жуандығым, семіздігім сендер ... ... ма ... ... ... ... ... «Қайсымыз
үлкенбіз?»-дейді. «Әрине – бұқа үлкен» - дейді балалары. Сонда ... ... ... Шертиіп үлкеймек болады, алайда бұқаға жете алмай,
қарны жарылып өзі өліп кетеді». Ал II ғасырдың ... ... « Бұқа ... ... « Бір күні бақа су ішкелі суатқа келіп, тұяғымен бақаның
баласын таптап кетеді, соның артынша қыдырып кеткен шешесі ... « ... ... қайда?» - деп сұрайды. « Ойбай-ау, ол өліп жатыр. Төрт аяқты
жуан хайуан келіп тарпып, таптап ... ... бақа ... ... де: « Әлгі ... ... ... ма?» - деп өзін көрсетеді.
Балалары : « әуреленбей-ақ қойыңыз, сөзімізге сеніңіз, ол хайуанға ұқсаймын
деп жүргенде жарылып ... ... ... ... ... ... аңғартумен қатар , соңғы екі ақынның да әр алуан
идеялық бағытын , өзіндік стилін байқатып тұр.Федр ... беру ... тік ... ... та бар. ... бақа өліп ... Ал Бабрийдың
мысалдарында бақаның өліміне тұспал ғана бар, мұнда бір жағынан ирония да
аңғарылады. Бұл сюжет Крыловтың ... и вол» атты ... , ал ... Абай ... келген «Бақа мен өгіз» мысалында бар.
Антик дәуірінің екі мысалшысының хикаяны баяндау, беру тәсілі
түрліше ... ой ... бір ... ... ... де ... тек қана ақыл ... емес, күлкімен де жеңуге
болатындығына меңзейді. Мысалдардың ... ... ... өзі ... ... ... ... айта алмаған, батылы барып өз сезімін ақтара алмаған
құлдық дәуір еді, сондықтан күлкі келемежді ... ... ... ... ... ... осы пікірін аудармашы ғалым М.Л. Гаспаров та қолдай
отырып: «Мысалдардың ауызша айтылуы түрі ұзаққа ... ... ... халық күрескенде осы арпалыста қара бұқара жеңіп шықты . Сондықтан
енді кінәлап ... ... ... ... жауынгерлік пафос әлсіреп
қалды. V-IV ғасырлардағы философиялық ... жаңа ... ... ... , ... ... ... бірақ оның айтылатын орны ауысты.
Халық жиналысында сөйленбей, мектепке көшті, үлкендерге ... ... ... »,- деп қорытынды ... бар ... ... ... ... ... ... таныған
шындықты әркім өз ұғымына өзінше қорытады, өзінше баға береді. Ойдың ... ... сай ... ... береді немесе мешеулеп ... ... ... ортаға байланысты. Бұл орайда Г. В. ... ... ... ... жеке ... табиғаты, сол халықтың мінез-құлқы
ғана түсіндірмейді. Тек сол елдің өткен тарихы мен әлеуметтік құрылысы ғана
айқындап ұғындыра алады. ... рухы ... ... туындыны да , сондай-
ақ төңіректегі тірі табиғаттың туындысын да тек сол ... ... ... даусыз» деген ойы пікірімізді нақтылай түседі. Бұл орайда біз
жалпы мысал арқылы айтылатын ой-пікірлердің ұқсастығы туралы айтқымыз келіп
отыр. ... ... ... ... ... ... басынан кешкен
тағдыры өзіне тарих. Сол ... ... ... бір ой қорытып, пікір
түйесің. Сөзіміз анық болу үшін ... ... мен ... ... ... Бабрийде кездесуін айтайық. Бұл «Кәлила мен Димнада»
«Арыстан мен түлкі, Есек» ... ... Осы ... қазақта «Түйе, Арыстан,
Қасқыр және түлкі» түрінде кездеседі. Мысалды әрқайсысы өзінше ... ... бір. ... аңғаратынымыз , ұқсастықтың барлығы тек аударма,
не болмаса саяси - әлеуметтік байланыстың ... ғана тууы ... Олай ... жоғарыдағы бір ұғымды тудыру үшін ертедегі қазақтар
Грецияға барып келген деуіміз ... Тек ... ... бір ... ... әр елде бір ... тумайды, себебі саяси экономикалық жағдай әр
елдің басында әр уақытта ... ... Бір елде ерте ... бір елде кеш.
Бұл арқылы мысалдар бір елден ... елге ... ... ... ... ... сол халықтың ұғымына сай өңделіп ... ... ... ... ... ... де сол елдің күнде көріп ... ... , ... ... ... «ауру арыстан,
Түлкі мен бұғы» мысалының ... ... ... бұғы ... мен
Димнада» Есек, ал қазақ елінде Түйе болып кетеді. Себебі ... ... ... кейіпкер бұғы болса, Үндістанда бұғы міндеті ... ... ... ... ... пен ... түйе атқарады.
Кейіпкерлері бөлек-бөлек болғанымен негізгі ойлары бір ... ... ... ... ұзақ ... ... ... басынан кешірді. Жанрға
тән дәстүрлі белгілер ... ... ... ... өзі ... адамзат
қоғамының мәдени құлдырау және гүлдену дәуірлерінде де өз сипатын жоғалтпай
дамығанын көрсетеді. Бұл жөнінде Е. М. ... « ... ... ... ... ... ... келеді де, сөйтіп не үлкен
эпикалық формалардың қалыптасуына ықпал етеді, немесе олардың ... ... ... ... ... ... ... мысал жанрының
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында , ал орыс ... ... аяғы мен XIX ... ... қарқындап дамуын айтуға болады. XIX
ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басы қазақ халқының өмірінде тарихи ... ... ... Бұл ... ... ... ... ірі өзгерістер
халықтың рухани өміріне де әсерін тигізген. Халықты елдікке, білім-ғылымға
шақыруда ғибраттық сарындағы мысалдың маңызы зор еді. ... ... ... ... рет өз ... ... ... творчествосында
басталғанымен, әйгілі орыс мысалшысы И. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне
бірінші рет Ы. ... ... ... ... ... ... ... өзі де мысалдар жазған. Мәселен, Крыловтың
«Пустынник и медведь» мысалының негізінде жазылған ... дос» ... ... ... ... ... ... Ыбырай өз ойын қысқа болса да
қазақ ортасына лайық етіп берген. Сол сияқты «Жаман жолдас», «Таза ... ... ... ... ... ... жатқызуға
болады. Ыбырайдың бұл ісін Абай ... ... ... ... ... мен ... ... ролі де бұлар мысалды бұрынғы
фольклорлық түрінен ілгері дамытып күрделендіре түсті. Ыбырайдағы Крыловтың
« Қарға мен ... ... ... отырсақ Крыловтағы бірден айтылатын
мораль Ыбырайда жоқ.(Уж ... раз ... ... что ... гнусна,
вредна, но только все не впрок, и в сердце льстец отищет уголок ... аш ... ... ... келе ... жерінен басталады.
Ашығып түлкі жүрді жапандарда
Тамақ іздеп, жол шекті сапарларға.
Еш нәрсені көзге ... келе ... ... ... жалғыз қарға.
Ал түп нұсқа қарғаның ірімшік тауып алған жерінен ... ... бог ... ... сыру;
На ель Ворона взгромоздясь,
Позавтракать было совсем уж собралось
Да пазадумалась, а сыр во рту ... ... как ... что за ... что за ... так, ... сказка!
Какие перушки! Какой носок!- деген
жолдарын Абай:
Осыдан артық дейсіз бе,
Ертегі қылып айтқан сөз.
Қалайша біткен ,япырмау!
Мұрныңыз бен жүніңіз ! – деп ... бұл ... жоқ. Көп ... көп ... ... ... берілген.
Мысалдың негізгі сюжеті, идеясы ғана алынып, өз сөзімен берілген.
« Қарға батыр, әр сөзің ... ... ... барша халқың
« Қарға үніндей дүниеде әуен жоқ»,-
деп
Осылайша шығады сыртқа даңқың
Сандуғаш, бұлбұлдарды көріп едім
Даусыңды бір шығаршы, шаттанайын,
Сырттан ашық ... өліп ... ... ... ... ... ... де, Ыбырайдың
осы игілікті ісі өзінен кейінгі қазақ ақындарына тигізген ... аз ... ... мысалын дамытудағы жетістікке Абай да ... ... ... ... мен ... жағынан тың дүниелерді өмірге әкелді. Олар
өзіміздің төл шығармамыздай оқылады. Осы ... ... сөз ... де ... өту ... ... тілі ... болғандықтан, бұл
орайда Абайдың орны бөлек.
Осындай өзіндік ізденіс, әр түрлі творчестволық ... ... Абай ... ... ... мен ... « Емен
мен шілік» тағы басқа да мысалдарды өзіміздің шығармамыздай оқитын дәрежеге
көтерген.
Абайдың тағы бір жетістігі түп ... ... ... сай ... ... қазақ ұғымына сай бейнелермен ауыстырылып берілген.
Крыловтың «Бақа мен өгізі» көк майсада кездессе, Абай бақа мен ... ... өгіз су ... ... ... осы тұста қазақ мысалына шығыс мысалдарының негізінде
жазылған шығармаларымен айтарлықтай үлес ... ... ... ... мен Димнадан» «Қарға, кептер, ... ... ... ... ... деген мысал жазған. Майлықожа мысалы арқылы
айтылмақшы болып отырған қанағатсыздық, тойымсыздықты ... ... ... қарағанда біршама өзгерту енгізген. Мерген аңға шығып киік атып
алады да, үйіне қайтып келе жатады. Алдынан ... ... ... да, оған
тұра ұмтылады. Жаны алқымға келген мергеннің ... ... ... ... жарып өтіп барып құлайды. Осы өліктердің үстіне желе ... ... аш ... ... да, ... ... ... ойы кетеді. Осы оймен
бүгінше садақтың кермесін қажай тұрайын деп отырғанда керме үзіліп кетіп,
садақтың бір басы ... ... ... ... ... ... құрбан болады. Осы идея Майлыда былай беріледі. Мұнда тек ... ғана ... ... ... де ... Атып ... киігін місе
тұтпай, қабан аулайды.Сөйтіп ажалынан ... ... түп ... мерген еш
күнәсіз. Майлы көзі тоймастық, қанағатсыздықты екі ...... ... арқылы беріп отыр.
Автор мұнан басқа да «Кәлила мен Димнадан» алынған ... ... мен ... « Үш ... ... атты ... жазған. Қай
қайсысында болмасын автордың өзіндік қолтаңбасы ... ... ... ... ... қазақ мысалдарына айналдыру арқылы
әдебиетімізге әкелген байлықтарының сапалық ерекшелігі де осында.
Мысал, ... XX ... ... ... ... кең өріс ... белгілі қазақ ақындары С. Торайғыров, С. Дөнентаев, Б. ... ... М. ... т.б. ... арқылы көрінеді. Негізінде, бұл
кезеңдегі екі түрлі бағыт болғаны ... Бірі ... ... ... ... бағыты болса, екіншісі орыс әдебиетінің
ықпалы мен қалыптасқан ... ... ... тобы ... ... ... ... еткен ақындардың бүкіл творчествосы ел-жұртқа
үлгі, ақыл-насихат айтудан тұрады. Бұлардан Т. Ізтілеуов, М. ... ... ... бұл ... ... ... тағы бір ... діни нанымға негізделіп жасалған. М.
Байзақұлының « Қайырымды қыз бен қайыршы» мысалын алып көрейік. ... ... ... ... жасырып күлше береді. Сараң бай осы жақсылығы үшін
қызының қолын шаптырып тастайды. Осы ісі ... ... ... бай өледі. Қыз
аштыққа шыдай алмай бір байдың есігіне ... ... ұлы ... ... ... ... Екеуі тамақтануға отырғанда, Алланың әмірімен қызға
қайтадан қол бітеді. Мысал адамды адамгершілікке, ... діни ... ... ... үшін ... қор ... ... татар әдебиеттерінен үлгі алған ақындардың ішінен ... ... ... өзі де ... ... ... Бірақ олар көп
емес. Көп болмаса да олардың көпшілікке сабақ боларлық, пайдалы ой-пікірлер
бар. Сондай мысалдардың қатарына « ... мен ... , « Көк ... ... жатқызуға болады.
Осы кезеңдегі ақындардың ішінен мысал жанрына ... ден ... ... Алтынсарин мен Абайдың жолын ілгері дамытып, алғашқы мысал
өлеңдерін шығыс халықтарының ... ... ... ... ... ... қалып қоймай, творчестволық деңгейі бірте-бірте жоғарылай берді.
Яғни, ақын мысал өлеңдерін идеясы жағынан алғашқы кезеңде адамгершілікке,
мінез-құлықты көздеуге бағыттаған шығармаларынан ... ... ... ... ... ... ... ит», «Екі теке» тағы сондай
сияқтыларды жатқызамыз. Ал ақынның «Шілде», «Әр жан әр ... ... «У ... ... ... ... ... шығармалар тобына жатқызамыз. Заманның саяси-әлеуметтік
тынысын ашып беруде памфлет өлеңдерімен аты ... ... ... тілі
әдебиетімізге жаңадан аллегориялық образды алып келді. С. Дөнентаевтың
ақындық жолын зерттеген ғалым Б. ... « ... ... ақын қанаушы
атаулыны әшкерелеу үшін жыртқыш құстардан тұрымтай, қырғи, қаршыға, лашын,
кейде құстың ең ... ... , ... мен ... жыртқыш аңдардан –
арыстан, борсық, ... ... ... да, ... еңбекші халықты
бозторғай, бөдене, үйрек, қаз сияқты ... ... ... ... Бұлар
– Сәбиттің қазақ әдебиетіне енгізетін аллегориялық тың образдары».[18,178]
Қазақ ауыз әдебиетінде де, бұған дейін жазылған ... да бұл ... бар. ... ... ... ... ... мысалдарының
персонажы ретінде алынған. Сәбитті жаңа образ жасауда жаңалық ашты дейтін
болсақ, оның « ... ... ... ... ... ... ... қайғыға ұшырайды. Осыны басқалар көріп, басты келіп қыспаққа
алады. ... неше ... ... ... да , ... да ... ... Оған көз дау айтады. « Егер сенің өзіңнің әмірің болмаса, қол да,
аяқ та іс қылмас еді. Өзің ақ адал ... ... еді» ... ... ... ... жұртты арандатып ап, өзі опық жегеніне елді кінәлайтын
адамдарды келекелеген. Замандас ақындарының ішінен ... оқ бойы ... оның сол ... халықтық маңызы бар мәселелерді өткір
мысалдарымен сынға алуында. Ондай дәрежеге сол кездегі ... ... жоқ. Бұл ... осы ... ... талантын, мысал жазуға табиғи
бейімділігн көрсетеді.
Мысалдар жайында сөз болғанда А. ... атап ... ... ... ... өзіндік шығармашылық даралығымен келген
ақын болатын. Оның Крыловтан аударған мысалдарының негізімен ... ... « ... ... ... ... де, ... де бағалы
дүниесі. Ахмет мысалдарының ерекшелігі де сонда, өз ... ... ... отырып жазады. Драмалық тартыс ширақ, ... ... ... ... ... « ... ... індет» деген әлемдік белгілі
мысалдың сюжетін мазмұны жағынан байыта , тереңдете ... ... ... әңгімелеу барысындағы тіл дәлдігі, жинақылығы,
барлығы ... ... ... ... ойды ... ... ... да мысалдарында дәстүрлі сюжеттер алынып, драмалық сипатты
шығармалардың деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... тағдырымен ұштастыра беріледі. А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... мен мәдениетін жасаудағы рөлі тек қана өлең
тудырумен танылмайды. Мысал өлеңдер ақынның бір қалпы ғана ... ... ... ... ... ... жағынан да, жанрлық жағынан да
байыта түсті.
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... XX ... басындағы ақын жазушылардың аударма
дүниелерімен де, төл ... ... ... де мол. Осының нәтижесінде
қазақ әдебиетінің шығармашылық қоры ... ... ... жануарлар эпосының ішіндегі ең бай, ең
шебер жанры – мысал, бірақ оның дамуы соңғы жүз ... ... ... ... да біз ... ... ... мысалдан бастаймыз. Мысал
жанрын біздің заманымызға дейінгі антика дәуірінің теоретиктері ... ... ... ... жанрының бірі ретінде ғана емес, ... ... , ... өнердің іргетасы десек те жаңылыспаймыз.
Мысал туралы ғылымда екі бағыт бар: оның бірі Г.Лессингтің ... ... ал ... ... ... ... туралы
романтикалық теориясын айтуға болады. Егер ... ... ... ... ... ... мораль көрсетіледі. Алғашында шындық
қалыптасып, содан соң оған сай келетін әңгіме құрылады.
Мысал жанрының ...... ... ... ... бағыттың өкілдері өмірден, тұрмыстағы жағдайдан іздеді.
Потебня ... ... гөрі ... деп ... ... бастау алар көзі - бұл ұрыс, қарсыласының кемшілігін
бетіне басып күлкі ету үшін ... Осы ... ... ... ... –кесілді былай деп жариялайды: « Барлық ... ... ... бір тұрмыстық сөйлеу ситуациялары жатады деген жерде
бір арнаға құйылады: өнеге беретін әңгіме бұл ... ... ... ... ... ... әңгіме—міне осыдан барып мысал
туындайды. Орыс мысалдарын талқылау ... ... ... ... « ... ... мораль».
М.Л.Гаспаров Б.Перридің теориясын ескере отырып былай дейді:
«Жанр болып қалыптасуында материал емес функция анық ... ... ... ертегілер мен мифтерге жақын емес, ол теңеулермен, мақал-мәтелдерге
жақын бола алады. Адамдар қоғамында қатынастың негізгі ... ... ... ... ... ... ... тарихи-географиялық
орталықтарды кездестіруге болады: ежелгі шығыс (Ассирия, Вавилон және
Египет), антикалық, ежелгі үнді, орта ... ... және орта ... Олар тек географиялық региондарына байланысты емес кезеңдер ... ... ... ... ... ... ... жанрының дамуы фольклорлық дәстүр негізінде мысал репертуарлары
сияқты эволюциялық жолмен қалыптасқан. Осыдан барып ... ... ... ... егер Эзоп ... ... ежелгі шығыс екендігін
аңғарсақ, еуропалық мысал Эзоп ... ... сол ... ... ... ... б.э.д III ... шумерлерде табылған. Аса
жоғары құндылыққа ие болмағанымен бұл ... ... ... ой тастайды,
Ежелгі Вавилон мысалдардың тек бір формасын ... әрі ... ... ... Негізінен бұл форма мысалға жатпайды. Ондағы әңгімелеу
диалогпен ... ... ... шарттылық аллегориялық ... ... ... ... ... ... Ежелгі шумер
материалдарында мысал шамалы ғана кездеседі: ... ... ұста ит ... ... ... отырып, өзінің салмағын қызықтайтын
оқалақ туралы мысалдар. Пілдің ... ... ... ... сюжет мысал
дәстүріне айналды.
Тағы бір мысал Месопотамида б.э.д. III мыңжылтықтан бүгінгі
кезгі ... ... ... мен ... ... ... ... мен
торғайдың айтысымен тығыз байланысты. Шолушы Е.Гордонның мол материалы
шумерде «жануарлар туралы ертегі мен ... аз емес ... ... мысал ма, әлде ертегі ме айыруға ешқандай мүмкіндік бермейді.
Мақалдардың мұнда басым ... анық ... тұр, ... ... ... ... мәтіндерде дамымаған әрі шешімінен айрылған
жағдайлар суреттеледі: артына ит ілескен есек өзенде жүзіп барады, ит ... ... оны ... ... ... Өзінің ініне кіре алмаған түлкі
Элилиядан мүйіз ... ... ... ... ... ... тек ... ғана: арыстанға тұтылған ... ... деп ... қана ... оны ... қой арыстанға басқа қой
әкеліп беруге ... ... ... ... жайында мағлұмат өте аз. Өзінің тегі
жағынан шумер Вавилондық мысалға ұқсас ... ( ... ... денемен
айтысы ). Ежелгі Египетте және басқа да жер ... ... ... ... ... эпосына көшірілді. Ежелгі Египет
шығармаларында ... ... ... ... ... көтереді,
адамдарша жұмыс істейді, « аңдар қоғамында» өздерінің әлеуметтік ... ( ... ... ... ... ... ал тышқандар мен
мысықтар арасындағы шайқастағы әскер басшысы фараонға ұқсайды). Тағы ... ... ... саты ... ағашқа шығып жатады, ал онда су сиыр
кәрзеңкеге жеміс-жидек жинап отыр. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл мысалдың
сюжеті емес. Тышқан мен ... ... ... шығысқа да белігілі, бірақ
олар ежелгі Египет сюжетін қайта құруға жол бермейді.
Ежелгі шығыс мұрасының жануарлар эпосында ерекше орын ... ... ... « ... I ... Таяу ... елдің жан-жақты көп
тілді қарым-қатынасы айрықша болды. Әңгімелер Таяу Шығыстың ана басынан
мына басына дейін жетіп отырды. ... ... ... түсіп бекітілгендері
еді, вавилондар, еврейлер, гректер, армяндар, египеттіктер өз тілдеріне
жазып «әдебиеттің» бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... Панчатантра үлкен рөл
атқарды. Панчатантра бірнеше тілге аударылып, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... шарлады. «Калилә мен Димна»,
«Степанид пен Ихнилат», «Гумаюн-наме» деген ... ... ... ... көптеген сюжеттердің бастауы болды. Панчатантра ауыз
әдебиетімен тығыз ... ... да, ... ... ... ... емес. Бұл классикалық повесте көптеген тарихтар бір арнаға келіп
тоғысады.
Нәтижесінде, қанша белгілі мотивь және сюжет ... да ... ... ... ... ... жаңаруды, кеңеюді не тарылуды
алып жүрді.
Панчатантраның ... мен ... ... көзқарастар көп.
Брахман Винчушарман Панчатантраны патшаның ақымақ балаларына ... ... үшін ... ... ... ең ... ... мен Димна». Шығарма туралы И.Ю. Крачковский: «дидактикалық
моральдік шығарма ел ... ... ... ... ... ... қозғалатын, сөйлейтін ... ... ... ... ... түскен», - дейді.[4,178] Бұндай анықтама және иллюстрация
бөліміндегі ... ... ... ... ... емес, шығарма
олардың өмірі жайлы әңгіме емес. Панчатантра мен ... мен ... ... ... бұл ... мінез-құлыққа арналғанымен ол
религиозды ... ... ... ... ... ... ... керек еді. Көп жағдайда ертегілер стилистикалық
қайта құруға байланысты ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болады: аполог және ... ... ... әдеби мысалға қарай қозғалыс жасалады. ... одан ... ... осы ... ... бірнеше жол кешкенін
көрсетеді. Моральдік тезиске аса ... ... бір ... ... сюжеттік негізді сақтайды. Панчатантрадағы ... ... мен ... ... көрініс табады.
Халық ертегілеріне ұқсас шығыс мысалдарында хайуанаттар
әлемі ... ... ... ... ... қазіргі халық ертегісінде
бұл ұқсастық шартынан айрылмаған. Дәл осы шарт ... ... ... ... ... ... екі ... да шекарасы бұзылып,
өлең оқыған тышқан мен бит арасында ешқандай күлкі жоқ.
Мысал ... ...... туралы аз жазбаған, сөз
жоқ онда ешқандай күлкіге жол ... ... және ... ... ... ... өзіне комедиялық әсер алады, өйткені
әлеуметтік қоғамдағы жануарлардың іс-әрекеті ... ... ... ... ... мен Димнадағы» шиебөрі де «Тотықұстың
әңгімелеріндегі» шиебөрі ... ... мен ... де ... ... ... алыс ... бірақ халық
ертегілерімен сюжеттік байланысты сақтап қалады. Олар ... ... ... ... ... олар ... таралатын халық
кітаптарына кіреді.
Б.э.д. I мыңжылдық пен б.д. I ... ... ... ... ... болды. Бұл жинақ мысал және ... ... ... рөл ... XIX ғ. Фольклористика мысал және
жануарлар туралы ертегілердің ... деп ... ... ... ... ... ертегілердің сюжеті батысқа қарай жылжыды. Қазіргі
таңда бұл көзқарасқа қарсы ... ой бар: ... ... ... ... сюжеттің қайда туғанына байланысты қарама-қайшы
пікірлер туындап Үндістанға келіп тіреледі. Себебі ... ... ... ... ... елдің әдебиетінде қолданбады.
Антикалық мысалдың даму кезеңін үш ... ... ... ... кезең мысал әдебиетте арнайы жанр ретінде емес,
кенеттен пайда болған кез, ... ... ... ... ... шықты,
кейінгі антикалық бұл ... ... өз ... әдеби шығарма болып
қалыптасқан кезең.
Антикалық әдеби мысал жөнінде сөз болса, Эзопты ... ... Эзоп — ... ... ... жеке тұлға. Ол б.д.д. VI ғасырда
өмір сүрген. Эзоптың ... ... ... ... демократиялық
әдебиетте қалыптасты. Ертегілер, апологтар, ... ... ... ... бәрі Эзоп ... Эзоп мұрасында әрине басты
рөлде—көптеген мысалшыларға үлгі болған мысал. Эзоп ... ... онда тек қана ... суреттеледі. Ғибрат қана айтылады. Эзоп
мысалдарының сюжеті еуропалық мысал дәстүрінің негізі ғана емес, жануарлар
эпосының негізі ... ... ... ... болу және ... ... ... мысалды
көркемдігінен айыра алмайды. Халықтың жануарлар эпосы жетерліктей әртүрлі.
Мысал ... ... ... бірақ новеллалық жануарлар ертегісін
ұмытпайды. Мысалдың ғибрат айтудан басқа ... ... ... да ... Бонердің «Самоцвет» жинағында терең оймен,
«мейірімділікке» , абай ... ... ... ... эпимиф
дәстүрі Бонерде әлемді билеген заң туралы талқыға айналып кетеді. ... ... ... ... судан көріп, ит суға құлайды. Мұнда
бақташы мен шіркеу ... ... ... мен ... ... бүкіл елдің тойымсыздығы туралы қайғылы ойлар көрсетіледі. Арыстан
мен тышқан туралы әңгімелегенде Бонер ... ... ... ... сұрайды. Керісінше, ит пен қасқыр жайлы мысалда автор
кедейлерді дүниедегі бәрінен биік ... ... жоқ ... ... ... орта ... ... жақсылап орныққан және оған
сәйкес келеді. Ол өмірдегі табандылықтан негіз ... ... ... ... ... ... құрылымдарын жеңіл әзілмен ерекшелеп
топтастырған. Осы қасиетін мысал бірнеше жыл ұстап тұрады, орта ... ... ... өтсе де,осы екі мәдениеттің шекаралары шартты.
Барлығымыз ... ... ... көп ... ... және жаңаның
жанында ұзақ уақыт бойы бұрынғылары қатар жүреді. XVIII ғасырда ... ... ... ... мен ... ... болғанда, «төменгілері» классицизмді білмеді және ескі ... ... мен ... ... болған.
Мәселе сол кезде жаңа ... ескі жанр ... ... ... ... ... ... әсер етулер болса да ескі әдеби
ойлардың принциптері ... ... ... ... ... ... орта ғасырдағы адам туралы түсінікті жойып ... ол ... ... қалып қояды. Гуманизмді билеп алу бұрынғыны қайта
жаңғыртпайды, яғни адамның өзгермейтін ... ... ... ... ... және ол орта ғасырдан Реннесенсқа жеңіл
қадам басты. Қайта өрлеудің идеологиясы ... ... оның ... орта ғасырлық болып қала ... ... ... ... ... XIX ... дейін сақталды, сонда мінез-құлықтың
ситуацияға байланыстылығы, және ішкі ... ... ... ... ... мысал принціптерінің шектілігі белгілі болды. Сонда
мысал, яғни әлем әдебиетінің мәңгі жанры өз мәнін жоғалтпады. Ары ... ... ... ... және ... ... қайта келумен
байланысады.
Орта ғасырлық ойлау және өз заманының белгілі кітабы—«Смех и
дело» ешқашан шектен шықпайды. Оны ... ... ... ... ... өмірдің суреттері бірнеше әңгімеге жинақталады, әр бірі
адамның қасиеттеріне ... Ол ... ... ... өз кітабында
әртүрлі негіздерді пайдаланады, онда ғибраттан әзілге дейінгі аралық енген.
Олардың арасында мысал да бар. ... ... ... ... ... енгізбеді. Мұнда Эзопқа жоғарылаудың сюжеттері де, ... тану ... де, ... ... ашық ... нақышы бар.
Паули орта ғасырды аяқтамай ары қарай қадам баспады. Мұны ... ... ... қызу ... қоры деп ... ... ... мен памфлеттері жаңа ғасырға жатады, ал библияның немісше
аудармасы ... ... ... ұлы ... ... басқа деңгейде -
тұрмыстық моральда – Лютер ескі мәдениеттің ... ... ... ... мысалдар» (1530) Паулидің ... ... жаңа ... ... ... сол ... ... және өзгермейтін өмірді
қамтиды. Мұнда ешкім-ешкімге жақсылық ойламайды, зұлымдық барлығын ... ... ... ... те, орта ... мысалдарының мазмұндық
формасы жылжымалы – информациялық тарихтан ... , ... ... ... – мысалдың баяндау көлемі осындай. Егер Лютердің мысалдары
қысқа болса оның ізбасарлары ... ... пен ... ... ... жанрлық суреттерден ... ... ... жағдайларында ойнамайды, олар ... ... ... заттарды танудың негізі.
Олардың арасында саясатқа ... ... ғана ... ... ... де бар. ... үгіттеуге арналған Буркард
Вальдистің мысалдарын ... ... ... ... балық аулауға шақырып,
аяғында қасқыр құйрықсыз қалады. әдеби мысалдарға ... ... ... фольклорлық әзіл кіргізеді. Осы балық аулау мысалында
қасқырдың құйрығы мұзға қатып қалады, осы кезде ... ... алу ... ... келеді. Оны шаруалар қуғанда қасқыр құйрығын үзе ... ... ... ... ... те жүгінеді. Міне
құстар мен төрт аяқтылардың соғысы туралы ертегісінде жарқанат екі жаққа
да бара ... ... ... Бұл еуропа мысалдарының ішінде салтқа
айналды, оның үстіне мысал жазушылар соғыс ... ... ... ... ... мен тышқаның аяқталмаған дән үшін ұстасып ... ... ... мысал жазушылардың бәрінің мысалдары
арттағы орта ғасырдың ... ... ... ... ... ... ауыз ... бастауларын Ганс Сакс пайдаланған ол
белгілі мысық пен ит туралы ... ... ... әдебиет антикалық сюжеттерінен ғана емес араб
сюжеттерінен де бастау ... Петр ... ... ... ... ... осы араб ... алған.Ол қысқа новеллалар жинағы. Бұл
кітап орта ғасырлық еуропаны ... ... және ... ... ... оқиды және ол шіркеуден естіледі. Паули Иоганн мен
Мартин Мотер әңгімелерді жинап оларды ... ... ғана ... ... ... жолдауларында пайдаланады. әдебиеттің
қорына ең алғаш жеңіл моральдық талқылаулар, яғни ... ... ... ... ... ... ... ертегіде есек ит
сияқты адамға еркелеуі жазылған. Мұнда адамды ... ... ... ... оның ... ауыз ... сюжетіндегі
хайуанаттар туралы эпостық ауқымы кең.
XV ... ... ... ... ... тілінде Эзоп
мысалдарының кітабын шығарған. Бұл кітап бірнеше тілдерге аударылған ... ... қана ... ол ... эзопты аударып қана қоймайды, ол
өткен эзопты аударып қана қоймайды, ол ... ... ... ... ... орта ... ... дамуы аяқталады. Енді ... бай ... ... жаңа ... сюжеттермен, әлем әдебиетіне
таныс дамулармен байланысты болды. Лафонтен мен Крылов орта ... ... ... Ромул, Авиандардың ізбасарлары ғана болған емес,
олар француз және орыс ... ... орын ... ... Міне ... ... ... еуропа мысалдарының тарихындағы ерекше тарау.
Қорытынды
Көркем сөз өнерінің әртүрлі ... ... ... жасасып,
ежелден бері өзімен бірге өмір сүріп келеді. ... да ... ... ... күні бүгінге дейін келген ең көне, ең бай ... ... ... арғы ...... Ал ... ... қашан да жақсылықты
дәріптеген. Мысал табиғатының тереңдігінде халықтық сипаттың жатуы да осы
идеямен сарындас. Себебі, халық ... өнер ... ... ... ... ... байланысты мысал бұқара халықтың
өзінен үстем тап өкілдеріне айтарын батыл айта алмағанда жанамалай айтатын
құрал есебінде де ... ... ... өте ... ... осы ... басқаша сипат ала бастаған. Оның ең ықшамдалған , өте қысқа
болса да , ... ... дәл ... ... ... ... әдебиетімізден
көріне бастауы мысал дамуындағы серпінді ырғақты байқатса керек. Әйтсе де
мысалдардан халықтың тарихи тәжірибесінен туған даналығы мен отты да ... ... ащы ... , ... ... ... ... Халық даналығы
дейтініміз мысал қашан да халықтың сара тілімен жазылып, ... ... сөз ... ... ... Оның әдебиетіміздің іргелі
формаларының қатарына жатуы, бір жағынан, мысал ... ойға ... ... ... ... ... ақындардың қайсысының творчествасында
да осы қасиеттің басым жатқандығын ... Бұл ... ... Эзопынан
басталып, француздың Лафонтені, орыстың Крыловы, қазақтың ... ... ... ... Мысалшылардың арасында бұлардың есімі қатар алынады.
Басқаларынан озық тұрады . Ол да болса бұлардың табиғи талантымен бірге
қажымай, ... ... ... ... нәтижесінде халықтың рухани
керегіне жараған үздік үлгідегі мысалдыр дүниеге келді.
Қазақ әдебиетінде мысал ... ... ... бар көне де, күрделі
жанрдың бірі. Қазақ мысал жанрының бастау алар қайнар бұлақтарына, сондай-
ақ жанрдың ... ... алар ... ... берілді. Қазақ
әдебиетінде мысал жанрына қалам тербеген сөз ... мен ... ... ... ... шолу ... ... өзінің жанрлық
ерекшеліктерімен көркемдік қуатымен, ғибраттық сарынымен және ... ... ... көрінген, халқымыздың рухани азығына айналған
көркем құбылыс ... ... да ... ... ... ... негізгі принциптері мен мақсаттары, тақырыптың өзектілігі
баяндалып, көрсетіледі.
Алғашқы тарауда мысал жанрының теориясы ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Мысал
жанрының ұзақ даму ... ... ... ... ... ... ... болды. Мысал жанрының шығу тегі, фольклорлық кезеңі,
фольклорлық дәстүрін зерттеп, анықтауды ... ... ... ... ... Бұл бағытта Я.Гримм, А.Хаусрат, ... ... және тағы ... ғалымдардың еңбегі, сон,ы
пікірлері мысалдың «фольклорлық» табиғатын ... ... ... ... ... Жанр ... фольклорлық дәстүрден басқа да, ғибраттық-
философиялық, драмалық, трагедиялық элементтердің көрініс табуы ... ... ... ... оның ... ... жанрлық байланысын анықтауда рационалды бағыттың еңбегі
өлшеусіз болды. Аристотель ... ... ... кейіннен Г.Лессинг,
В.Перри, А.Потебня, М.Н.Гаспаров сияқты ғалымдар еңбегінде жалғасын тапқан
бұл бағыт жанр табиғатын тануда психологиялық-эстетикалық ... ... ... Бұл ... ... ... еңбегі елеулі жаңалық
болды. Кейінгі толқын Лафонтен, ... ... ... ... ... ... поэзиялық мысал жанрының эстетикалық
әсер ету, ... ... мен ... ... ... ... өзгешелік танытқан бағыт.
Ал екінші тарауда мысал сюжетінің шығуы, таралуы ... ... ... ... топтастыруы жайлы, яғни мыссал
жанрының тарихын сөз ... ... ... мен ... жанрының
тарихында біздіің эрамызға дейінгі бір мыңыншы ... ... көне ... ... ... ... орын ... XIX
ғасырдың өзінде–ақ фольклористика Үндістанды жануарлар жайындағы ертегілері
мен мысалдың отаны ретінде мойындады. Жанрдың дамып қалыптасуына тағы бір
бастау ... ... ... III ... көне санскрит тілінде
жазылған «Панчатантра» - «Бес бәйіт» атты жинақ. Бұл жинақ ... ... ... ... ... шығармаларына айналды. Жинаққа
үндінің атақты көне эпосы «Махабхаратаның» үш ... ... ... қалыптасуы, дау қарқынынан біз фольклордан гөрі әдебиетке
жақын тұрғанын байқаймыз.
Әдебиеттік кезеңнің өкілдері біздің эрамыздың I ... ... ... ақын Федр мен ... ... II ғасырының ақыны грек
Бабрий. Бұл кезеңде сюжеттер белгілі бір қалыпқа түскен, эстетикалық ... тіл, ... ... ... ... ... мысалдары»
шартты түрде құрылған әңгімелердің ғана жиынтығы делінгенімен, оның
өзінен кейінгі мысалшыларға ... ... ... атап өту ... ... ... ең ... Эзоп есімі түсетіні де сондықтан. Эзоп
мысалдарының мысал тудырушыларға үлгі болды.
Мысалдың ең ескі, ең бай сөз ... түрі ... тек ... ... ... мысалдың үздік үлгілері ғана емес ол турасында
сонау замандардан ... ... ... ... әлем ... ... ... керек. Біз де осы қараған ... ... ... ... ... ... бұл ... осы уақытқа
дейін талай айтыс-тартыстар ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі аң-құстан келіп, сол арқылы
айтылмақшы идеяны тұспалдай берілуі, оның ... ... мен адам ... ... ... әлем ... ... жатқан типологиялық ұқсастықтарының белгілерін сақтай отырып жаңара
дамыған мысал жанры ... ... ... ... ... ... әлем әдебиеті мен ұлттық әдебиетке қалыптасқан көркемдік дәстүр
байлығын игере отырып, өзіндік ... ... ... тілдің
байлығын қолдана отырып, мысалды нағыз халықтық ... ... ... нығайта түсуі екен. Осындай дара саланың даралығын
таныту ... ... ... ... ... ... қатар,
мысал өмірдегі кемшіліктерді жоюға көмектесетін, халқымыз рухани ... ... ... ... бірі ... қала бермек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қасқабасов С. А. Қазақтың халық прозасы .- ... 1984.- 272 ... ... Е.М. ... поэтика новеллы. – Москва: Наука,
1990.-272 стр.
3. Гаспаров М. Античная литературная басня. - ... ... ... ... ... Е. А. Типы и ... ... эпоса. – Москва: Наука
1987. - 265 стр.
5. Жуковский В. А. ... ... в 4 ...... ... 4. 357– стр.
6. Выготский Л. Психология искусства. – Москва: Педагогика, 1987. -
343 стр.
7. Лессинг Г.Э. ...... ... ... 574 ... ... А.А. Из ... по теории словесности, Басня, пословица,
поговорка. Харковь: Мирный труд, 1914.-115 стр.
9. Белинский Г. ... ... в трех ... 1 том – ... – 737 ... ... Бабрий. Басни. - Москва: Наука, 1962. – 379 ... ... Екі ... ... ... II том – ... ... 291 бет.
12. Байтұрсынов А. Шығармалар. – Алматы. 1989. - 395 ... ... . 1 том. - ... 1952. - ... ... И. А. ... - Москва. 1953. – 492 стр.
15. Қазақ ертегілері. – Алматы. 1957.- 231 ... ... Қ. ... әдебиеті тарихының мәселелері және
Абай поэзиясының тілі. - Алматы. 1960. - 228 ... ... ... - ... 1968. – 315 ... ... Б. С. ... ақындық жолы. - Алматы. 1966.-
394
бет.
19. Шаңбаев Т. Мысал жанрының стилі мен тілі. – ... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындаған диссертацияның авторефераты.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының дамуы26 бет
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының маңыздылығы мен оның зерттелу жолы26 бет
Абай тұлғасы8 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрын оқыту19 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Көне Грек әдебиетінің архаикалық дәуірі12 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь