Қол-рука соматизмдері

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1 СОМАТИЗМ КАТЕГОРИЯСЫ
1.1 Соматизмдердің тарихнамасы, зерттеу жолдары
1.2 Қазақ және орыс тілдеріндегі соматизмдерді талдау

2 ҚОЛ.РУКА СОМАТИЗМДЕРІ: САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ
2.1 Қол.рука соматизмдері фразеологизмдер құрамында
2.2 Қазақ және орыс тілдерінде кездесетін сәйкестіктер
2.3 Қазақ тіліндегі қол соматизмі бар фразеологизмдердің ұлттық.мәдени ерекшеліктері

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМША
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................
НЕГІЗГІ ... ... ... ... ... ... және орыс ... соматизмдерді
талдау.....................................
2 ҚОЛ-РУКА СОМАТИЗМДЕРІ: САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ...........
2.1 ... ... ... ... және орыс ... ... ... тіліндегі қол соматизмі бар фразеологизмдердің
ұлттық-мәдени
ерекшеліктері...............................................................
.............
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... тіл білімінде генетикалық және
типологиялық жағынан әр түрлі тілдердің лексика-семантикалық ... ... ... әлі ... ... қарастырылуда. Тілдердің
әр түрлі фактілерін салғастыру ... ... ... ... мен ... түсінуге, тілдік құрылымды ұғынуға, бір
ғана тілді зерттеу кезінде байқалмайтын ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлуді
қажет етеді.
Қазіргі тіл білімінде антропоцентрлік бағыттың ... ... ... бар ... ... ... жеткізуде
лингвистикалық және паралингвистикалық ... ... ... ... бар ... ... зерттеу орыс-ағылшын, ағылшын-неміс, орыс-қазақ, қазақ-неміс,
ағылшын-француз фразеологизмдеріне ... ... ... ... т.б.) ... ... ... соматизмдері бар гетероморфты ... және ... ... ... олардың ұлттық-мәдени
ерекшелігін анықтау алғаш рет жүргізіліп отыр.
Зерттеудің мақсаты. Соматизм ... ... ... және шетелдік тіл
білімінде соматизмдердің жолдарын ... ... ... қорда алатын орны. Соматикалық фразеологизмдерді қызметіне қарай
топтастыру. Құрамында қол-рука соматизмдері бар ... мен ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін келесі мәселелер қарстырылған:
• Соматикалық фразеологизм, конвенционалды ... ... ... ... ... ... бар ... фразеологизмдердің
дифференциалды қасеттерін анықтау;
• Қазақ және орыс тілдеріндегі соматикалық фразологизмдердің қолданылу
жиілігін анықтау;
... ... ... коннотативті
семантикасын сипаттау;
• Паралингвистикалық фразеологизмдердің спецификасын талдау;
Зерттеу нысаны. Қазақ және орыс ... ... ... ... берілген қол-рука соматикалық фразеологизмдері.
Зерттеу әдіс-тәсілдері. Салыстырмалы-типологиялық және конттрастивті
талдау әдісі, ... ... ... және ... нақтылау үшін салғастырмалы талдау және лингво-мәдени әдіс.
Жұмыстың теориялық маңызы. Өзін-өзі тану арқылы ... ... ... сипаттайтын конвенционалды соматикалық
фразеологизмдердің ерекшеліктері туралы лингвомәдени ... ... ... ұлт мәдениеті өкілдерінің пікірлесу арқылы қарым-қатынасқа түсу
процесін қарастырумен ... ... ... ... ... жатқан ғылым
салаларын зерттеушілердің (психолог, философ, социолог, филолог және ... ... ... ... бері ... аудартып келеді.
Қарым-қатынастың ұлттық мәдени ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... Бұл
орайда біз А.А.Леонтьевтің төмендегідей анықтамасымен келісеміз: ....пікір
алысу арқылы пайда болатын қарым-қатынастың ерекшеліктерін ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, практикалық
тұрғыдағы түсініктерімен де сипатталады.
Бұл жағдай ең алдымен әр түрлі елдер арасындағы ... ... ... Өйткені адамдардың іс-әрекеті мақсаты жайындағы айтайын
деген пікірі туралы түсінігін, олардың әр түрлі ұлттық ... ... ... ... айқындап, адамдар арасында қарым-қатынасында, ұлттың
әсіресе тілдік саяси мәселенің ... асып ... ... ... орыс тілдерінің өзара бір-біріне белсенді түрде әсер етуі
қазіргі Қазақстанның ... бір ... ... табылады. Қазақстанның шет
елдермен сыртқы экономикалық, мәдени байланыстары салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... тіл
білімінің жетік зерттейтін аспектісі - ... ... ... ... ... ... деп ... отыр. Біздер бұл аспектіні қазақ,
орыс тілдердің ұлттық мәдени ерекшеліктері ... ... ... ... адам дене ... сипаттайтын лексико-
семантикалық сөздер тобын салғастырмалы түрде зерттеуге көп көңіл бөлуде,
себебі қазақ тіл ... ... ... ... ... дами
бастады.. Зерттеуге алынған әр құрылымды тілдердің ерекше айырмашылықтары
мен ұқсастықтарын, сондай-ақ ұлттық-мәдени ... ... ... салғастырмалы талдау арқылы жүзеге асады. Талдау фразеологизмдер
құрамындағы лексико-семантикалық сөздер тобы - ... ... әр ... ... ... ... екі ... жүргізілуі
мүмкін:
А) олардың түпкі ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау үшін
қажет.
Ә) шет ... ... ... методикасының лингвистикалық негізін
жасау үшін.
Бітіру жұмысымның негізгі зерттеу нысаны дене мүше ... ... және орыс ... ... ... ... ... лексемалар тобының семантикасы мен қызметіндегі әмбебап ... ... ... ... ... ... барысында қазақ
және орыс тілдеріндегі соматизмдердің құраушы бөлігі болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... КАТЕГОРИЯСЫ
1.1 Соматизмдердің тарихнамасы, зерттелу жолдары.
Тіл бірнеше элементтердің жиынтығынан тұратын біртұтас жүйелі құрылым.
Оның ... ... ... ... ... ... ... түсіп байланысып біртұтастықты құрайтындығынан көрінеді.
Тілдің жүйелік сипаты тілдің ішкі ... ... ... тіл ... ... жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік
берді. Бұл тілдің кіші жүйелерінің өз ... ... ... де байланысты. Сондай ішкі жүйелердің ... ... ... ... ... ... ... түрлі құбылыстарды, олардың
қасиеттері мен ерекшеліктерін және өзін-өзі әр қырынан тануы тілде ... ... сан ... лексемаларды дүниеге келтірді. Сондай
сөздердің ... ... ... ... лексикалық қабатынан орын алатын дене
мүше атауларын жатқызуымызға болады.
Дене мүше атауларының қай тілдің болмасын лексикалық көне қабатынан
орын алуы ... ... ... адамның болмысты тануы ең әуелі
өзін және өзінің бойындағы ... ... ... ... ... басталады. Сондықтан белгілі бір тілдің көне қабатынан
орын алатын ... ... ... ... ... сөзжасамдық, т.б белгілерін айқындау сол тілдің және сол
тілде сөйлейтін ... тән ... ... ... мүмкіндік береді.
Лингвистикада дене мүше атаулары соматизмдер ( грек. soma - ... деп ... Олар шығу ... мен ... ... барлық
тілдерге тән сөздер тобы. Сөздердің бұл тобы тілде өте жиі қолдануымен, көп
мағыналылығымен сөзжасамдық ... ... ... ... ұйытқы сөз ретінде жиі жұмсалуымен ерекшеленеді.
Соматизмдердің жиі қолданысы олардың қызметімен тікелей байланысты.
Соматизмдер әрбір ... ... ... ... Олар ... ... ие. Адам өзінің дене мүшелерінің көмегімен ең алдымен
өзін ... ... ... ... ... нәресте өз өміріндегі алғашқы “мама”,
“папа”, ... ... ... ... ... қатар, “бас”, “қол”,
“көз”, “ауыз”, “аяқ”, “мұрын”, т.б ... ... ... еңбектерде дене мүшелерінің алғашында
«арақашықтықты өлшеу құралы» болғаны, яғни «жақын-алыс» ... ... ... ... қол созым жер - рукой подать.
Орыс тарихи тіл білімінде бұл сөздер тобы тақырыптық белсенділігі
жағынан қарастырылып, ... ... ... ... ... ең
кең тараған тақырыптық топ болып табылады.
ХI-ХIVғғ. тарихи ... ... ... ... для словаря древне - ... ... дене ... ... ... 200 жуық ... ... және
тілдің дамуы барысында соматизмдер үзіліссіз қолданыста болған.
Мәселен, профессор Б.Хасанов: «метафораларды саралай ... ... оның дене ... ... ... көп
кездестіреміз. Адам өзінің ... ... ... ... ... ... ... қарағанда адамға байланысты
метафоралар – ең көне ... ... ... ... жоқ, ... бастап бақайына дейін, яғни ... ... ... - ... ... ... ... негізгі сөздік қорға
жататындықтан, көп мағыналы, туынды жаңа сөз жасауға сонша ... ... ... ... ... ... жасаудағы белсенді
қызметімен де айрықша көзге түседі,» - дейді. /1.6 /
Ғалым И.С.Козырев дене мүше ... ... ... ... дәрежеде жүйеленген негізгі бөлігі анатомиялық терминдерден сәйкес
келетін, өте тұрақты, тілде жиі ... ... ішкі ... ... түрде метафораланған көне лексика... Компоненттері семантикалық тұрғыда
негізінен мәндес болатын, ... ... ... ... ... ... соматикалық лексика бір ғана макрожүйеге бірігеді.
Аталған макрожүйе бір-біріне тығыз семантикалық байланыста ... ... ... ... - деп ... ... дене мүшелерін білдіретін сөздер тобының сипатын
анықтауда ғалымдар арасында бірізділік жоқ, ... ... олар ... ... ... ... Г.С.Шур өз еңбегінде: «...ауру сырқауды, түр түсті адамның
дене мүшелерін білдіретін терминдерге белгілі бір ортақтық тән, ол ... және ... ... ... - ... - ... дене мүше атауларын функционалды топ деп атайды.
Д.Н.Шмелев дене мүше ... ... топ деп ... ... көбінесе тілден тыс, яғни өздерінің бейнелеп отырған
заттарының арасындағы шынайы қатынастарға ... ... ... ... ... еңбегінде де кездестіреміз.
Ғалым тақырыптық топтарға семантикалық байланысы жоқ, тек объектив
дүниедегі заттардың өзара қатынасы негізінде ... ... ... қол мен көз, ... пен аяқ , бас пен ... мүшелерін білдіретін сөздердің ... ... ... ... ... да ... топтар ретінде
қарастырса, А.И.Кузнецова лексика-семантикалық топ деп атайды. Ал М.Бирвиш
пен Ч.Дж.Филлмор дене мүше ... ... өріс ... таниды.
Орыс тіліндегі дене мүше атаулары негізінде жасалған ... ... ... ... дене мүше ... ... ... ие екендігін көрсетеді:
1. «дене мүшелері» деген ортақ ... ... ... ... ... ;
3. ... сөз жасамдық мүмкіндіктерге;
Осы аталған белгілер арқылы бұл топты микрожүйе ретінде қарастыруға
болатындығын дене мүшелерінің жүйелілігін ... ... ... ... осы ... ... ... ортақ бір семантикалық
тақырыптың негізінде көрінетіндігін айтады.
Алайда ғалымдар дене мүшелерін ... ... ... әр ... терминдермен атағанымен де, бұл топтың бөлшек бүтін
логикалық қатынасы құрылатынына ... ... ... ... адамның дене мүшелерінің сыртқы бөліктерін - соматика
сөзімен ... ...... ... ... ... аудару, біздің пікірімізше, әр түрлі мәдениетке жататын адамдар
қатынасының негізін зерттеу мәселесінен тікелей ... ... ... көне ... ... жататындығынан,
екінші тілде зерттеу ... олар ... ... жиі
қолданылуымен сипатталады. Соматизм әсіресе әдеби мәтіндерде ... ... ... ... ... ретінде М.Әуезовтың
«Абай жолы» романынан үзінді келтірейік: «Бейтаныс адам оған шоқпарын аяқ
астынан алуға ... ... бас ... ... қара тұмағын көзіне түсіріп
жібереді. Жұмабай басын көтеруге қорықты, ол ... ... ... әрі оның уысынан шығып кетіп, қашу енді ... емес ... ... ... ... да ... ... тұмағын көтереді.»
Соматизм барлық тілдер үшін универсалды категория ретінде жан-
жақты және терең зерттеуде ... ... ... ... лексикалық-
семантикалық топтар ретінде ТМД және шетел мемлекеттері зерттеушілерінің
назарын аудартады. Осы топтағы ... әр ... ... ... өте ... ... және орыс тілдеріндегі соматизмдерді салғастырмалы талдау.
Салғастырмалы талдау ұзақ тарихқа ие. Салғастырмалы зерттеу XI
ғасырда ... ... ... ... ... ... (Диуани лұғат
ат түрік) еңбегінде жазылған.
Тілдердің жүйелі сипатын жасайтын салғастырмалы тіл білімі, ... ... ... ... ... ... ... тілдің барлық элементтері мен ... ... ... ... - ... тілдердің нақты
ерекшеліктерін танып білу.
Менің жұмысымда талдауға қазақ және орыс тілдері түсіп ... ... дене мүше ... - ... ... ұқсастықтар мен
айырмашылықтарды табу.
Бұл бағытта көптеген ғалымдар, ізденушілер ... ... ... ... ... ... ... в казахском и русском языках является лексемы голова, глаза,
рук, рот, (язык), сердце, что вполне объяснимо, если мы ... ... ... ... ... ... себя, посредством определенных
частей тела. Основные функции человека (любой ... - ... ... ... ... ... человека (глаза),
сознательная обработка когнитивной информации в голове (разумом) или ... ... и ... ... человеческого организма
через деятельность (рот, руки), что нашло свое отражение в ... ... /2.86/. Яғни ... ... ... ... және орыс тіліндегі қол-рука соматизмдерінің қолданылу аясы
өте кең.
Қол - ... бір ... ... ... ... дене ... ... саусақ ұшына дейінгі дене мүшесі). Карменов Н.Б дене мүше ... ... ... / 3.80 ... мүше ... лексика-семантикалық өрісіндегі келесі
меронимиялық құрылымға қол-рука бөлігін білдіретін сөздердің ... ... ... - рука ... өріс ... мероним, әрі холоним ретінде
жұмсалуы, яғни ... ... ... оның ... ... ал ... сатыдағы соматизмдермен олардың бүтіні болып тығыз қарым-қатынасқа
түседі. Иықтан бастап саусаққа дейінгі дене бөліктерін ... мүше ... ... иық, қар, ... білек, білезік, қолдың басы деген ... қар ... ... ... ... саусақ
сурет ... ... ... ... лексика-семантикалық тобының
көлденеңінен алты қатарлы, тігінен бес сатылы меронимиялық жүйені ... ... ... ... қар- , ... ... ... , ... ... ... ... ... ... ... Бұлардың арасында эквонимиялық байланыс орнайды. Осы құрылымның
үшінші ... ... ... ... ... бұл ... қолдың басы - ... ... ... деген меронимдер тарамдалған, өйткені аталған дене
мүшелері қолдың ... ... ... және ... басы- ... ... және ... саусақ-палец лексемалары
қол-рука сөздерінен тарамдалған төртінші ... ... Ал ... ... ... ... ... олар қол-рука
сөздерінен тарамдалған бесінші сатыдағы меронимдердің қатарына енеді.
Олай болса, ... ... ... сөздердің лексика-
семантикалық тобының меронимиялық құрылымы көлдеңінен алты ... ... ... ... ... дене мүше ... лексика-семантикалық
өрісіндегі үлкен жүйенің бірі болып саналады.
Дене
қол
аяқ
алақан
табан
саусақ
бақай
Тырнақ
Сурет 2
Берілген суреттен көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... қол және аяқ бөліктері әрі қарай тарамдалуымен ... ... ... тұр, ... ... сөзі ... да, ... да
ұшындағы қатты өсіндіні білдіретін атау болып ... ... бір ... ... екі ... ... нүктедегі тырнақ лексемасын А.М.Кузнецовтың ... деп ... / 4.85 ... ... ... лексика-семантикалық байланыс
түрлерінің, екі тілдің лексика-семантикалық өрісі құрылымдарының ортақ
белгілерімен ... әр ... ... табиғатына ғана тән, бір-біріне мүлде
ұқсамайтын ерекшеліктері де бар. Бұдан адамзат атауының ... ... ... дене ... ... ... де дене ... олардың белгілі бөліктерін танып атау
беру әрбір ұлттың таным көкжиегіне, болмысқа деген ... ... ... ... ... ... деген ой түйеміз.
Жылдар бойы жасалған тарихи логикалық, салғастырмалы талдау әр
түрлі тілдердің лингво-мәдени бірлігін ... ... ... ... ерекшеліктерді тануға, тілдің құрылымын терең білуге,
зерттелетін тілдің әрқайсысының бірегей өзгешелілігін жан-жақты білуге, ... бір ... ... ... ... ... қалатын
фактілерді анықтау мүмкіндік беретіндігін көрсететін.
Өзінің ғылыми зерттеу жұмысын соматизмдер тақырыбында жазғандар
қатарынан Сулькарнаева А.Р ... де орын ... / 5.203 ... ... жұмысы техникалық терминологиядағы ... ... ... соматизмдер бүгінгі күнге дейін
арнайы ... ... ... ... ... ... қажеттігі
қазіргі өмір шындығы, оның мәдени, саяси және ... ... ... ... ... ... адамның қазіргі өмір сүру салтының
барлық түріндегі ғылыми-техникалық прогрестегі байланыстан туып отыр.
Қазақ және орыс ... ... ... ... ... екі ... ... мен айырмашылықтарды анықтайтын қызықты,
көп қырлы, бірақ әлі дамымаған зерттеу болып табылады.
Техникалық терминологияда ... ... ... жері, пікірі мен көзқарасы, қай тілде сөйлейтініне ... бір адам үшін ... ... ... ... ғана ең жиі және
өнімді қолданысқа түседі. Мұндай жағдай адам дене ... өте ... ... ... мен ... ... үшін ыңғайлы болып
келетіндігімен түсіндіріледі.
Барлық тілдерге тән заңдылық: ұйытқы сөз ретінде аталған қазақ ... ... ... ... жиі ... сөздер
саналады / 4.110 /.
Мысалы, қол адамның дене мүшесі ретінде оның өмірі үшін өте маңызды,
сондықтан да, адам ... ... ... ұқсастығына, қолдың көмегімен
орындалатын әрекеттерді оған ... ... ... ... осы ... ... ... – қазақ және орыс тілдеріндегі
фразеологизмдер тобының ең кең ... ... ... ... ішінде
адамды, оның түрін, түсін, ... ... ... топ баса ... аудартады.
Салыстырылып отырған екі тілдің аталған фразеологиялық топтарын
Қ.М.Шакирова когнитивті – контрастивтік әдіс-тәсілді қолданып, төмендегідей
топтарға ... ... ... түр ... келбетін суреттейтін соматизмдік фразеология: үріп
ауызға салғандай, бүйрек бет, ақша бет, алма бет, беті ... ... ... ... төс, ... ауыз, бас терісі келіспеген.
Орыс тілінде: маков цвет, косая сажень в плечах, грудь колесом, кровь
с ... ни ... ни ... ... ішкі ... мінез – құлқын ... ... ... ... ... ... ... тас бауыр, без бүйрек, бос кеуде, іші тар, мұрнын ... ... ал ... бас алатын, май желке, ақ саусақ, буынсыз тіл, аузы ... қара ... қара ... жүзі ... қара бет, ала аяқ, ... тамған, ақ көз, желөкпе, бұқа мойын, аузы аузына жұқпайды, желім
ауыз, зор ... ... ... ... в ... ... пустая банка, ветер в голове (легкомысленный), сердце ... ... язык без ... ... ... ... окозалась (трусливый), хоть кол на голове тети (глупый).
Көркем шығармадан мысал келтірсек, «Әттең қандай ғана қара ... ... Құм мен ... 402 бет); ... біздің қара жүрек Әбен
соққан алдымен конфискеге жатар деп тәтті бала жайлана отырды» (С.Бегалин,
Замана белестері, 336 бет); ... ... бұл ... ... ... ... бұлығып сөйлей алмай тұра жөнелді. – Тас бауырлар (Ә.Әбішев.
Найзағай, 16 бет); ... ... ... ... шаш ал ... ... ... белсенді болып алдым» (С.Омаров, Бақыт шынары, 156
бет);
б) Жағымды мінез–құлықты білдіретін фразеологизмдер: еті тірі, ... ... аяқ – қолы ... ... ұстар, жүрек жұтқан (батыр), атқа
мінер (пысық), аузы берік, бел ... ақ ... қолы ... кең қолтық,
қас қаққан жоқ (ұстамды), т.б.
Орыс тілінде: золотые руки, светлая ... глаз ... ... ... ... сонда соқсын, маған шындық керек». «Аяқ астынан
ақ жүрек боламын де» (Б.Тоғысбаев, Шалғында, 329 бет). ... ... ... екен деп ... едім» дегенінен Жарқын бұның жалғыз өзінің ... ... де ... ... ... (И.Есенберлин, Маңғыстау,
284 бет). «Өз ішінен ел Бақтығұлды ер ... ... ... сөз ... ... көп ... ... еті тірі, есті кедей екенін байқап
отыр» (М.Әуезов, Қараш – қараш оқиғасы, 45 бет).
3. Адамның жас мөлшерін ... ... ... ... көз ... шөп желке, сары ауыз балапан, тіс қаққан, ... ... ... беті ... ақ сақал, қара сақал т.б.
Орыс тілінде: молоко на губах не ... ... нос не ... ... Адамның хал – ахуалын, шаруасының хал – жайын, басқалармен қарым –
қатынасын білдіретін фразеологизмдер: басы бос, аузы аққа ... ... ... ... ала ауыз ... ... тістеді, арқа еті ... ... ... ... бет ... түсті, басы аман, бауыры бүтін, аяғы
ауыр, төбеден суық су құйғандай, ... қал – сөл жоқ, аузы ... ... су ... ... ... бауыры езілді, қоян қолтық араласу,
басына күн туу, қолма – қол;
Орыс тілінде: получить по носу, повесить ... ... себя в ... нос, ... ... рот, не ... держать сердце на кого – либо,
зуб на зуб не ... ни ... в лице және ... ... ... етін ... ет ... езіле шыға келді»
(Д.Досжанов, Кісі ақысы, 159 бет). ... ... де осы ... ... кірісіп кеткен еді. Сасып қалған орыс әскерлері қоян-қолтық ұрыста
енді мылтық ата ... ... ... ... ... ... Ұлы
сел, 345 бет). «Менде паспорт жоқ, өртеніп кеткен, үймен бірге өртенген, ... ... ... - деді Муся ... (Б.Полевой. Алтын. Ауд.
Ә.Жұмабаев, 96 бет).
5. Адамның қимыл-әрекетін көрсететін соматизмдік фразеологизмдер: ... ала ... ... бас ... бармақ батырды, аузына қарату, аяқтан
шалу, бүйрек бұру, бас салу, бас-көз болу, бас байлады, бас ... ... ... ... ... су ... ... басты, білегін сыбанды,
бүйректен сирақ шығарды, ... қия ... ... тік тұру, аяғына
оралғы болу.
Орыс тіліндегі соматизмдік фразеологизмдермен салыстырсақ: кусать
локти, тянуть за ... ... ... протянуть ноги, моргать глазами,
качать ... ... ... ... ... ... на ... взять
себя в руки, взять в свои руки.
«Правильно, сказал Серпилин, и ... ... еще ... иначе
до ноги на Днепр не выйдете. Берите дивизию в свои руки. ... на ... ... ... и ... ... ... алыс-жақын қарым-қатынастарды бейнелейтін соматизмдік
фразеологизмдер: бір кіндікті болу, ет бауыр, жат ... бел ... ... ... ... бауырында болды, бауыры суыды, бауыр ... ... бел ... бел қылды, бүйірден бөлек біткен адамдай, бір кіндіктен.
Орыс тілінде: плоть от ... ... и ... ... сені де ... деп арқа ... ... сыртта жүріп,
жат бауыр болып кеткенбісің?!» (Б.Тоғысбаев, Шалғайда, 137 бет); Қайғырса –
іздейді, қуанса – ... ...... ... жүріп, ғұмыр бойы бірін
– бірі іздеп кеткен кісілер – тін. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... Ақ ... 158 ... ... ... нәтижесінде төмендегі тұжырымдарды
қорытуға ... ... ... ... және орыс ... ... тобының бар болуы; осы топтпрдың негізгі ұғымдық
кеңістігі дәлме – дәл келеді, себебі соматизмдік фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждығынан туады.
Аталған тілдерде соматизм – фразеологизмдер адамның дене тұлғасының,
мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... тіркестерге айналады. Олар мағына жағынан біртұтас,
тұрақты бейнелі фразеологизмдер қатарына жатады.
Салыстырылып отырған тілдерде ... ... ... ... ... құлқын, іс-әрекетін, алыс-жақын туыстығын, жас мөлшерін, қарым-
қатынасын, хал ахуалын бағалай отырып субъектілік ... ... ... ... ... ... төмендегі ерекшеліктер көзге түседі.
1) Аталған фразеологизмдер тобы халықтың ұлттық ... сана ... ... ... ... өзгешеліктерін көрсетеді. Себебі ... ... ... ... ұлттық – мәдени көзқарасының жүйесі
суреттеледі. Бейнелі ауыспалы мағына ... және ... ... ... ... ... фразеология тобының мағынасында әлемнің мәдени ... ... ... ... ... С.Г.Тер – Минасованың айтуы
бойынша, адамдардың сезімі негізінде қалыптасып, ұйымдық және жеке санадан
өткен ұғымдар арқылы ... ... - ... ... ... және орыс тілдерінде соматизмдік фразеологизмдер жалпы негізгі
ұғымдық кеңістікте қиылысқанмен, ...... ... ...... ... төмендегі фактілермен дәлелдеп көрейік:
Қазақ және орыс тілдерінде туысқандық қарым-қатынасты білдіретін
фразеологизм болғанымен, аталған ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, ал орыс тілінде олар осы
мағынаны жалпы ... өте аз ... ... ... ... сөздігінде аталған топқа қатысты екі ғана
фразеологизм көрсетілген. Мысалы: «плоть и кровь» (324бет), ... ... ... ... фразеологиялық сөздігінде (І.Кеңесбаев, 1977) туысқандық
алыс-жақын қарым-қатынасты білдіретін соматизмдік фразеологизмдер көп
кездеседі. Жақындықты білдіретін: ет ... ... ... ... кірді,
бауырнда болды, бауыр тұтты, бауыр етті, бел ... бір ... ... бел ... бл ... ... ... жат бауыр, бауыры
суыды, бүйірден бөлек кеткен ... Орыс ... ... ... ... ... бағытты білдірсе, қазақ тілінде ... ... ... ... ақ иық, ақ көкірек, ақ сақалды, сары түсті бал, ... ... ... ... ... алма бет, алма ... аршын төс,
алтын басты еркек, арқаға қақты, аузына берік, аузы дуалы.
Орыс тілінде: сердце мохом обрасло, ... ... ... ... ... ... глотка, плевать в глаза, пускать пыль в глаза,
развязывать себе ... руки не ... своя ... рука на руку ... ... ... ... фразеологизмдерде жас мөлшерін бөлектеп
көрсету қалыптасқан.
Жас кезеңін білдіретін фразеологизмдер: тіс қақтаған, шөп ... бас, сары ... ... ... ... ұзындығында.
Кәрілікті төменде келтірілген фразеологизмдер арқылы суреттейді: кәрі
құлақ, сары табан, сары қарын әйел, көз көрген, көне көз, тіс ... ... ақ ... қара ... Қазақ және орыс тілдеріндегі соматизмдік ... ... ... ... - ... ... (жестерді)
суреттейтін тұрақты тіркестер.
Ж.Қ.Ибраеваның айтуы ... ... ... ... қимылға
(жестерге) сәлем беру, құлақ асу, бет шымшу, тізе бүгу жатса, орыс тілінде:
грозить пальцем, руки в бока жатады.
Қазаақ ... ...... ... ... әйел ... кең
қолданылады.
Қ.Жұбановтың айтуынша, «әйел тілінің өзгешелігі қазақ ... ... Ол ... бірі – тек ... ... ... ернін шығару,бетін шымшу, аузын шылп еткізу, аузын ... ... әйел ... ... ... тұрақты
тіркес ретінде келтірілген: бет шымшыды (118 бет), ернін шығарды (165 бет).
Қорыта айтқанда, соматизмдік фразеологизмдер тобы ... және ... де ... әр ... ... тән ұлттық-мәдени өзгешеліктерә
кездеседі. Сол ерекшеліктерді ... ... ... талдап көрсетуге болады / 6.37 /.
2 «Қол – рука» соматизмдері: салғастырмалы талдау
2.1 «Қол - ... ... ... құрамында.
Адам ғалам заңдылықтарының тылсым сырына таным арқылы бойлайды.
Ғаламды, ақиқат ... ... ... ... болып табылады. Ойлау арқылы
адам өз саласында ғалам заңдылықтарын, ақиқат ... ... ... ұғым-түсініктер түрінде ұстап қалады, әлем бейнесі ... ... ... ... ал ұғымдармен олардың өзара байланысы,
қарым-қатынас ... ... адам ... әлем ... ... табылады.
Басқаша айтқанда, ойлау әрекетінің бейнелегіштік қасиетінің
нәтижесінде санада ... өзін ... ... болмыс әлемінде бағыт-
бағдарын тежелеуіне, әлем жайлы жинақтаған білімін өз пайдасына жаратуына
басшылық жасайтын дүниенің концептуалды бейнесі ... ... ... ... ... ... ... болса, тіл
- ойды жеткізудің аса маңызды құралы. Демек тіл ... ... ... ... ... ... әрекетінің сан алуан қыры тілде
көрініс табады, нәтижелері тілде бекітіледі.
Осылайша тілдің таным мен ... ... бола ... және ... ... ... ... жинақтап бере алатын мүмкіндігін
сөз ете ... ... ... ... ... ... ... ой қорытады: «Ни на одном этапе своего ... или ... не ... в качестве самостоятельной креативной или и не ... ... ... картины мира, он лишь ... мир ... ... ... первоначальным источником
реальный мир и ... в этом мире ... ... как
материальной формы закрепления мышления ... а ... ... ... ... распологает мышления ... ... ... ... ... проблему в интерпретаций содержания
выражения “картина мира” таким образом ... мира как ... ... о мире ... ... мира, существующей в языке,
т.е. языковой картиной мира»
Дүниенің концептуалды бейнесі - ой санада ... ... әлем ... ... ғана ... ... қатар жөнделген, өңделген
түрде ақиқат болмыстың рационалды (логикалық) танымды танытушы құрал
ретінде тілдің ... ... ... және ішкі әлем ... ... ... тексеретін тіл білімінің саласын ... ... ... ... ... ... ... деп
атау орынды. Қай ұлттың болса да тіл байлығы - сол ... ... ... ... бәрі сананың көрінісі.
Ал, тілдегі фразеологизмдер белгілі бір ұлттың салт ... ... ... дүниетанымының айнасы. Тілдің әр түрлі даму
кезеңдерінде қалыптасқан ... ... ... өмір ... ... ... көне ... қатар, мәнерлілігін, пәрменділігін
сақтаған. Бұдан фразеологизмдер халық ... ... ... ... ... ... ұғым ... пән ретінде XX ғасырдың 40 жылдары дүниеге ... ... күні ... ... мен әдісіне қарай іштей
сараланып, тарихқа ғалымдардың атын, орнын, өзіндік мектебін әкелді.
Өткен ғасырдың соңғы кезеңінде ұлт ... ... ұлт ... ... үлкен маңыз беріле бастады. Кез-келген халықтың
халық ... ... ... ... оның ... ... ... бір-бірінің ұлттық айрықша белгілерін ... ... ... ... ... ... ... келуіне себеп болды. Қазіргі күні төрт аяғын тең басқан бұл
бағыттың ерекше ... - әр ... ... ... ... ... ... фразеологиялық бірліктері.
Фразеологизмдерді салғастырмалы түрде зерттеуге соңғы 20-30 жылдың
көлемінде үлкен мән беріліп келеді. Тіл білімінің ... да, ... ... ... ... оның ... нысаны, әдісін,
зерттеудің мақсаты мен міндеттерін айқындап белгілеуде І.Кеңесбаев,
И.Чернышова, А.В. ... ... ... ... ... ... ... В.В.Виноградов,
С.Я.Шабенов, М.М.Копыленко, В.Н.Телия, А.Н. Смирницкий, Н.Н.Амосова,
М.Т.Сабитова, М.Х.Әбілғалиева, ... ... ... Қ. ... Г.Смағұлова, т.б көптеген ғалым-фразеологтардың
еңбектері мен ізденістері үлкен орын алады / 7.53 ... ... ... нәтижесінде туыс және туыс емес құрылымы
әр ... ... ... ... ... ... жүйесі, стилистикалық қызметі, аудармадағы,
қарым-қатынастағы орны сияқты ... ... ... – тіл ... бәріне тән, ортақ құбылыс, тек
олардың пайда болуы, құрылымы, қолданылуы, бейнелеуіштік қасиеті тіл ... ... ... әдет-ғұрпы, дәстүрімен ұштасып жатады,
солардың көрінісі болып табылады. Бүгінгі еліміздің ... ... ... иық ... ... ... ... табиғатын
тану ерекше өзекті мәселе болмақ.
Теңеу – ... ... ... ... кезеңдерінде қолданылатын
танымның әмбебап формаларының бірі десек, фразеологиялық теңеулер көркем
ойлаудың, халықтың ой сұлулығын, ой ... оның ... ... ... ... ... туыс емес құрылымы әр түрлі қазақ және орыс ... ... ... ... ... тіл ... үшін де,
орыс тіл білімі үшін де ... ... ... ... түрде меңгереді, яғни сәби
кезінде ата-ана тілдерінен үйренсе, кейінірек өсе келе ... ... ... және ... да ... ... бірақ
фразеология туралы жүйеленген білім алмайды.
Ұлттық тілде фразеологизмдер ұлттық - мәдени дәстүрлерімен ... ... ... ... тәжірибесі негізінде ақиқаттың бейнелі
түрде көрінуінің нәтижесінде пайда болады.
Тілдің фразеологиялық құрамы ерекше көңіл бөлуді қаажет етеді. Ол
адамның, ... ... ... мен ... ... ... ... өйткені олар адамның, оның әрекетінің, басқа халықпен
қарым-қатынасының рухани қасиеттерін белгілейді.
Тілдің байлығы мен өзгешелігі ондағы ... ... Ал осы ... ... ... ... ... Соматизм - соматикалық фразеологиялық тіркестердің семантикалық
өзегі ретінде болатын компоненті.
Лексикологтардың айтуына қарағанда ... ... ... ... 30% - жуығы соматикалық атаулардан тұрады.
Башқұрт фразеологы З.Г.Ураксин: қазіргі түрлі тілдерінде біраз
фразеологизмдер дене ... ... ... О ... ... дене ... әр түрлі қалып жағдайын білдіргенімен ауыспалы
мағынада адамдардың түрлі ... ... мен ... олар ... ... ... / 8.92 ... отырған тілдердегі фразеологизмдерді жаппай
зерттеу олардың құрамының өте бай екендігін ... ... қоры ... ... ... ... ... ерекшелігімен анықталады. С.Т.Скорупко мен Р.М.Вайнтрауб
пікіріне сүйене отырып, соматикалық ... ... ... ... ... / 9.160 ... ... фразеологизмдер - әрбір тілде басқа тілдерден
тәуелсіз, стихиялы ... ... ... ... Бұл
бірліктердің негізінде негізгі үш факторды атап өту қажет.
1. Айналадағы шындық ... ... ... ... ... мен өсімдіктер әлеміндегі эволюциялық ерекшеліктер).
2. Әлемнің дәуірлеп дамуының жалпы заңдылықтары (жалпы ... ... ... оқиғалар).
3. Адамның жеке басының қасиеттері (оның физиологиялық, психологиялық
мінездемелік ерекшеліктері)
Табиғи ... ... ... үшін ... ... ... орыс ... - лицом к лицу, ломать голову; қазақ
тілінде-бетпе бет, басыңды қатыру.
Конвенционалды ... ... ... ... шарттқа сәйкес) - қалыптасқан дәстүрлерге сәйкес
келетін фразеологизмдер. Олар ... бір ... ... ... яғни ... ... дамуының ерекшеліктерімен, материалды
және рухани мәдениетінің қалыптасуымен (тұрмыс салт, отбасылық ... ... ... т.б.), ... ... ... көз ... (ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып) байланысты.
Конвенционалды фразеологизмдер басқа тілдік категорияларға қарағанда,
тілдің ерекшеліктерін басқа ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің қызығушылығын тудырады.
Адамның дене мүшелер атауларының қатысуымен жасалатын соматикалық
фразеологизмдерде ... өзін өзі және ... ... ... дене
құрылысына қатысты ақиқат болмыс үзінділері (фрагменттері) көрініс тауып
жатады.
Соматикалық фразеологизмдердің «табанында» ... о ... ... ең ... дене ... ... білдіреді. Бұл қалып-күй
адамның дене ... ... ... ... ... ... ... келетін сенсорлық сигналдарды қабылдауына және
оларға адам организмінің жауап қайтаруына байланысты түрліше болады.
Демек ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер сезімдік таным арқылы алынған ... ... ... ... ... ... сатысын
(логикалық) танытатын ұғым түсініктерге айналуын, бұл ұғым ... ... ... ... яғни ... ... үзінділерінің
тілдік бейнесін түзуін көрсете алатын тіл бірліктері ... ... да ... фразеологизмдерді сыртқы әлемді сезіну мен
дүниені қабылдаудың (мировосприятие) тілдік моделдері, ... ... ... ... ... ... тілдік
бейнесі деуге болады.
Дүниені қабылдаудың тілдік моделі ең алдымен тіл иесінің адамның дене
құрылысы туралы түйген ойын, ұғым ... ... тіл ... ... мен өзін қоршаған дүние - әлемді тануын, сезінуін, түйсінуін
бейнелейді.
Фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... келіп шыққан, екінші кезекте бертін
келе өрбіген туынды ... ... ... ... ... негіз болған еркін тіркестің тікелей ... ... ... халықтың ерте кездегі ұғымына, ой санасына сай келуі сөзсіз.
Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... ... ... ... дене құрылысындағы дүниені қабылдау
органдары туралы нақты ... бере ... ... ... «само человеческое тело является
наиболее доступным и изученным объектом наблюдения ... с ... ... ... Свою ориентацию в пространстве, свою оценку окружаюшего
человека ... ... ... ... с ... своего тела» / 10.13
/.
Соматизмдер фразеологиялық тіркестің құрама компоненті ... ... осы ... ... зерттеуіміз соматикалық
фразеологиялық тіркестер тілдердің фразеологиялық құрамының ... ... Әр ... тілдерді зерттеу және салыстыра зерттеу
қарастыратын тілдердің ұлттық бай ... ... ... ... ... әсіресе салыстырмалы жоспарда
зерттеген ғалымдардың еңбектерінде (Р.Сарсенбаева, ... және ... ... ... ... ... компоненті бар фразеологиялық тіркестерді зерттеу жеткілікті
дәрежеде қарастырылмағандығын байқатты.
А.Т.Қайдаров, Р.Е. Жайсакова қазіргі қазақ тілінің фразеологизмдерін
пәндік, ... ... ... ... фразеологиялық бірлік
топтарын бөліп қарастырған.
Жалпы фразеологиялық бірліктер ... және орыс ... ... ... құрайтындығы және жиі қолданатын мәнді бірлік ... ... ... ... және ... ... ... немесе
әртүрлі жүйелік қасиеттерін (ұқсастығы немесе ерекшелігін) анықтау үшін
қолданылатын нәтижелі тәсілдің бірі – ... ... ... ... ...... ... екі тілдің ұқсас топтарын
параллельді ... ... ... мен ... ... ... ... тәсіл салыстырмалы және функционалдық салыстырмалы
әдіс-тәсілдерден бөлек: біріншіден, контрастивтік лингвистика екі ... ... ... ... ... ... ол ... немесе типтік байланысына қарамай, ... ... ... екіншіден бұл лингвистикада ... ... ... ... ... аса ... аударылады;
үшіншіден, контрастивтік категориялардың мәдени-ұлттық ерекшелігі қарама-
қарсы көзқараста зерттелінеді. Бұл оны салыстырмалы типологиядан ... және орыс ... ... ... зерттеу процесінде
аталған әдіс-тәсіл әлі кең түрде тарамаған. Фразеологизмнің әр түрлі жеке
топтары, соның ... ... ... ... ... ... 1999), ... (Сыздықова, 2002) көзқараста
зерттелінген.
«Қазақ және орыс тілдерінің фразеологиялық сөздігі» 1988 жылы ... ... осы және де ... ... әлі де ... ... ... салыстырмалы-функционалдық аспектіде не когнитивтік-контрастивтік
аспектіде қарастырылмаған.
Соматизмдік фразеологияға адамдардың дене қимылын ... ... ... ... В.Г.Костомаров фразеологизмнің осы
топтарына: бет қимылын ... ... ... ... ... ... ... (мазмұнды дене қимылдары); адамның
белгілі уақыт ішіндегі сақталатын (қысқа немесе ұзақ уақыт ... ... ... және орыс ... ... ... жиі
кездесетін соматизмдерге бас, көз, қол, ауыз (тіл), ... ... ... ... ... қазақ және орыс тілдеріндегі қол-рука
соматизмдерінің семантикалық мәнін осы дене ... адам үшін ... де ... ... Бұл қатынаста қол-рука көп қызметті лексема
болып табылады.
Ең алдымен қол-рука соматизмі дегенде жақын, жақында ... ... ... ... ... осы соматизмдер бар фразеологизмдер ара
қашықтық өлшемін жеткізу үшін қолданылады: қол созым жер; ... ... ... ... қол ... ... көне немесе кірме сөздер жүздеп
кездеседі. Орыс тіліндегі рука сөзі ... ... ... ... айтуы бойынша, славян түбір сөзі REKTI-мен байланысты. Оған
туыстас литва тілінде де ... ... ... жинаймын» мағынасында
қолданыс тапқан. Осыған сәйкес, «жинаушы» мағынасына қарай дене ... ... ... рука деп ... / 2.868 /.
Қолдың анағұрлым сипаттамалы мәнін «еңбек», «іс-әрекет» сияқты
семантикалық тұлғалардан айқындаймыз. ... ... ... ... на ... , в руках дело спорится;
Қазақ тілінде адам шеберлігінің түрлері мен ... ... ... ... ... шебер қол, қолы жүйрік,
қолы қолына жұқпайды, қолынан өнері тамған, он ... ... ... ... рук» ... ... ... аударғанда
соматикалық фразеологизм болмайды. Яғни, «тыным таппай» ... ... ... ... ... ... етуді білдіретін бірқатар тіркестер бар: қолы
қышу, қолына ... ... Ал ... ... және ... ... үшін мына ... қолданылады: из рук валиться, из рук вон
плохо, сидеть сложа руки, т.б. Қазақ тілінде осыған сәйкес қол ... ... ... ... ... руки опустились фразеологизмін қазақ тіліне аударғанда
рука ... ... ... ... (бір нәрсені жасағысы келмеу
мағынасында) болып өзгергені байқалады: мойнына жар бермеу.
Талдауға түскен ... ... ... ... ... ... ... Олардың қатарына неке қию
дәстүріне байланысты орыс тіліндегі ... ... яғни ... ... келісім сұрау мен қазақ тіліндегі қолын сұрап келді, шын жүректен
қалындыққа қол ұсынуды жатқыза аламыз.
Р.Е.Валиханованың ... ... ... екі ... де ... ... сөз ... табылады / 11.99 /.
Орыс тілінің 4 томдық сөздігінде рука сөзінің он мағынасы, ал ... 10 ... ... ... қол ... үш ... ... тілде де сөздердің беретің тура мағынасынан басқа, «өзге қасиеттерімен
ерекшеленетін адамдарды» білдіретін мағына сәйкес келеді.
Орыс тіліндегі рука ... ... ... ... ... ... Жазу ... жазуы
2. Тұрмысқа шығуға келісім, үйленуге келісім сияқты синтаксистік байлаулы
мағына.
3. Белгілі бір жағдайда көңіл-күйде сияқты синтаксистік байлаулы мағына.
Қазақ ... қол ... де ... жазу ... ... ... бар. Екі ... де тура мағынадан туындағандары
метонимиялық тасымалға негізделген: бөлік---бүтін: / қол---адам /, ... ... ... ... ... қол---жазу---қолы
(подпись); қол---көмектесу/, сондай-ақ күрделі ауысу да байқалады: /қол---
адам---күйі---көңіл күйі/ : под пьяную руку, под ... ... ... ... : қолы ... қолы ұзын, руки коротки.
Қазақ, сондай-ақ орыс тілінде де қол-рука соматизмдері ... ... ... ... ... Аталған сөздіктерде құрамында қол ... 164, рука сөзі бар 121 ... ... берілген. Қазақ
және орыс тілдеріндегі қол –рука сөздері бар ... ... ... ... Екі тілде де кездесетін. / қол---адам / метонимиялық ауысу нәтижесінде
семантикасы мен формасы ... ... не ... ... ... ... екі ... де жасауға болатыны анықталады.
Мысалы, легкая рука - қолы ... ... рука - оң ... ... руки
-жұмыс қолы, с пустыми руками - құр қол, руки не доходят - ... ... руки - қол ... ... руки - орта қол, ... - қол ... жер.
2. Қазақ және орыс тілдерінде ым семантикасына негізделген, адамның түрлі
сезімі мен психологиялық күйін сипаттайтын ... ... ... ... Олар ... көп жағдайда сәйкес келмейді.
Қазақ тіліндегі:
• Екі қолы жағасында - ... ... ... тұрыс, яғни соғысу
мағынасында;
• Қол берді - сәлемдесетін ым, тура мағынасы амандасу болса, ауыспалы
мағынасы көмектесу;
• Қол ... - ... не ... ... ... ... ... берді - күйеуге беру және ауыспалы мағынасында өз еркімен бір
нәрседен айрылуды білдіреді.
• Қол жайды - бата беру ... ... Қол ... - ... ... мойындау.
• Қол қусырды - құрмет, ізет қылу сыйлау ишаратын білдіретін қимыл; қол
қусырып отырды - ... ... ... ... ... Қол ... - ... тұруды білдіретін қимыл.
• Қол соқты - біреуді мадақтау ... ... ... ... ... - ... да бір жұмысқа, іс-әрекетке ... ... ... қимыл, дайындалу мағынасында.
• Қолын шығарды - қарсылық, келемеж, жек көру сияқты ... ... Қол ... төс ... - ... серт беру мағынасындағы
адамдардың бітімге келуі.
Жоғарыда баламасы бар орыс ... ... не ... ... ... ... руку, ударить по рукам) фразеологизмдеріне қосымша ... ... ... руки ... ... руки, руками-ногами
отбиваться, валиться из рук, развести ... ... ... ... ... положа руки на сердцу т.б.
3. Қазақ тілі орыс тілінен құрамында қол сөзі бар ... ... ... ... ... ... алатындығымен
ерекшеленеді:
Мысалы, бір қолы он болды - он адамның жұмысын орындау мағынасында;
бір ... қол, бір ... бас ... - бір ... келісе жасау
мағынасында; бес қолдың саласындай / как пять пальцев / - ... ... ... екі ... қолына алып - асығуды ... ... / с ... / - кішкентай мағынасында; қол жаулық етті –
күлкі қылу, пайдалану мағынасында; қолымен ...... ... тірі ... мағынасында; қол созым жер - өте жақын аралықты
білдіреді; қолы кесілді – ештеңе жасай алмады мағынасында; қолы ... - өте ... ... ... ... ... күл көседі –
бөтен үйде қара жұмыстың бәрін өзі ғана ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер көп
емес: ... ... жар ... с руками оторвать, укоротить
руку, как без рук, как рукой сняло, держать себя в руках.
4. ... ... ... және предлогпен берілген рука сөзінен құрылған
фразеологизмдерді орыс тілінің өзіндік ерекшелігі ... ... по ... по ... под руку, под рукой, с руки, на руках, без
рук, в руках.
Соматизмдердің барлық тура, ауыспалы контекстуалды шартты ... ... ... Егер ... тура ... ... мағына пайда болса, ауыспалы мағына оларды ... ... ... ... ... ... ... кездеседі
Қол сөзінің туынды мағынасының саны 28, оларда алдымен тура
мағынасы шығады: қол – аяқ, ... ... ... ... ... ... ... қол – басы, қолында.
Ауыспалы мағынадан туынды мағынаға тек екеуі ғана айналады:
А) ... ... ... ... әскер: қолбасшы, қолбасшылық.
Ал орыс тілінің 4 томдық сөздігіне ... рука ... ... ... ... Оларда тура мағынада қолданған дене бөлігі, мүше
мағынасы: ... ... ... рукомойшик, рукокрылья, рукоплескания,
рукопожатие, рукоприкладство, рукоятка, ручка, ручной, ручонка, рукоделие.
Екі тілде де қол – рука сөздерінен пайда болған туынды ... ... ... ... тілдердегі қол – рука соматизмдері күрделі
семантикалық құрылымымен, тұрақты тіркес және ... ... ... және орыс ... осы ... ... ... жасалуында көптеген ұқсастықтар байқалды.
Бұл біріншіден, қолдың адамның басқа дене мүшелерінен қозғалыс
рефлексі ... ... ... адам ... ... ... осы қолдың көмегімен жүзеге асатындығымен,
үшіншіден, басқа ... ... ... әлем ... ...... қол арқылы жүзеге ... ... ... қалыпта тұруы тілі кеміс адамдардың ым ... ... ... ... кең ... ... ... қатысты жеткізу құралы болатынымен түсіндіріледі.
2.2 Қазақ және орыс тілдерінде кездесетін сәйкестіктер
Салғастырылып отырған екі тілде де ... бар, ... ... ... ... Оның ... себебі қол – рука дене
мүшесінің ... және орыс ... сол ... ... ... болып саналады. Яғни қол – рука қыызметі жағынан басқа дене
мүшелеріне қарағанда жоғарғы ... ... ... қол ... жер – ... подать, под рукой. Әне бір қол созым
жерде ... ақша ... ... қолымен ұстай алғысы кеп құмартады
(З.Ш.). Орыс тілінде ... ... ... и до дому ... подать, -
сказал первый из моих знакомых, - и всего-то версты ... из ... Река ... ... екі ... де адам баласының шеберлігіне қатысты
соматикалық фразеологизмдер кездеседі. ... қолы ...... руки.
Құлағың сақ, қолың жүйрік жігітсің, түбі жақсы күйші сен боласың
(Т.А.). ... Паша ... руки у него ... (М.Горький. Мать). Когда
рука его набита, он лишь прищурится слегка. И посылает ... в ... ... ... (А.Твардовский. Григорий Пулькин).
Аталған тілдерде адамның белгілі бір нәрсеге қол жеткізу ... ... ... де бар. ... қолы ... қолы
ұзын; руки коротки, сильная рука сияқты соматикалық тұрақты тіркестер.
Талпынып қол сермедім ұшқан құсқа;
Болса да ... ме деп ... ... ... слыхал, что его пришить хотели... – Хотели, да не
вышло, - сказал я. – Руки ... ... (В. ... ... ... ... әкімдік бар. Сыртқа да, ұлыққа да жақындыі бедел бар.
Әрі қолы ұзын, малды. (М. ... Абай ... ... ... дяди,
чтобы не лишится еще многого... Мне ... ... ... Письмо Н.Н. Раевскому.)
Жоғарыда көрсетілген сөйлемдердегі қол – рука соматизмдерінің
контекстегі ... ... ... ... тұр. ... қолы ... қолы ұзын; Сол сияқты орыс тіліндегі атонимдікмағынадағы соматикалық
тұрақты тіркестер кездеседі. Мысалы, рука не ... – рука не ... ... бір ... ... ... білдірсе, екіншіден,
керісінше, сол әрекетті жасауға қол ... ... ... этот акт ... но ... ... княжна с угащеным,
и рука не налегла его подписать (Пришвин. Моя страна).
Он (Ленский) верил, что друзья готовы за честь его ... ... и ... ... их ... разбить сосуд клеветника (Пушкин. Е.Онегин).
Қазақ және орыс тілдеріндегі соматикалық фразеологиялық тіркестер
халықтың шаруашылық ... ... ... ... ... ... бір сөйлемдерді қарастырайық.
Жайықтың суын бұру іске асқанша, қол қусырып қарап отыруға ... ... қол ... «бос ешбір еңбексіз, әрекетсіз» ... ал оның орыс ... ... мына ... ... ... ... конечно, безопаснее; но я полагаю, что на бездействие надобно
также иметь призвание, как и на ... ... Кто ... ... бір ғана ... екі я одан да көп ... ... мүмкін.
Мысалы: ни что мне не мешало сидеть сиднем да оставаться зрителем,
сложив руки; а ты ... был ... на ... ... ... трудиться,
работать (Тургенев. Рудин). Бұл ... қол ...... ... ... мағынадағы нұсқасы келтірілген – засучив
рукава. Осы нұсқаның синонимдес түрі де ... ... ... он требовал многого и мог работать всякую, и
физическую, и ... ... не ... рук, без сна, без ... ... ... мына ... де екі ... фразеологиялық
тіркестер қолданылып, «жолы болғыш, тілеуі орындалатын адам» деген мағынада
жұмсалған: Жеңіл қолды, олжа тапқыш авторларға бұл либретто қол бола ... ... Он ... ... ... бешенство, выгонял червей,
пчелы ему дались, рука у него была ... Он ... ... ... жүзі ... ... мәдениет үлгілері ортақ ... ... ... ... ... ... ... әр
жеке адамның өзіндегі дене мүшелерінің қызметі мағыналық қызмет өрісіне
қарай біркелкі айтылатын ... ... ... тіл тілде
соматикалық атаулардың фразеологизмдер жасауға ұйытқы болуы әр ... ... ... оң қолы – правая рука / 12.49 /.
Елдегі талас-тартыстар кезінде Жарасбайдың касында оң қолы ... ...... бар ... был ... Борисович Красын, с которым перед обедом нас познакомил
Горький, сказав, что это его близкий друг и ... рука во всех ... ...... Годы ... ... сәйкестіктер қатарына қол көтерді – рука
поднимается соматикалық фразеологиялық тіркестерді де ... ... ... алмады қолынан. Жақыптың ағайындары үш-төрт жігіт
орындарынан дүрдие тұрысты. Тоқабай қол ... бас ... ... ... ... весть: ночью неизвестными убит Гришутка
Хороводько... Чья рука ... на ... ... Как
закалялась сталь).
Қол көтерді тұрақты тіркесі кейде қол жұмсады түрінде қолданылады:
Қайрат оған қол жұмсаса да, әлі тіл ... жоқ. ... қолы ...... в ... фразеологиялық тіркестер де жиі қолданыста. Бұл
соматикалық тұрақты ... ... ... бір істі жылдам және ұқыпты
жасайтын адам жайлы айтуға ... Қол ... болу – ... на руку сияқты
тіркестер көркем әдебиет беттерінде жиі қолданылады.
Әділ, Шалабайлар – ... қол ...... и ... – все ... на руку баям (Ғ.Мұстафин. Дауылдан ... ... бұл ... ... болу түрінде кездеседі: Аудандық қызметке ... қол ... бола ... деп аяқ ... ... ... да тұрмыс тіршілігінде көп кездесетін, екі халықтың да
ұлттық менталитетін ... ... ... бар.
Мысалы: қол ұшын беру – подать руку помощи. Бірдемеге ... ... ... Егер пәлеге ұрынсаң, қол ұшын береді екен деп тағы ойлама.
Не попади в какую-нибудь историю. А если попадешь, не ... ... руку ... (Қ.Ж.Шарайна).
Бұл арада образдылық біркелкі фразеологиялық мағынаны беріп тұр. Жалпы
салыстырмалы тілдерде қол-рука соматизмдері жиі ұшырасады.
Мысалы, ... ... ... ... общие для большинства современных ... ... чаще ... от названий частей тела, которые в ... ... ... в прямом значении обозначают положение частей ... ... или ... ... тела. Употребление их в переносном
значении, когда они начали обозначать психическое ... ... и др. ... к ... ... словосочетания» - дейді
/13.158/.
3. Қазақ тіліндегі қол соматизмі бар фразеологизмдердің ұлттық-мәдени
ерекшеліктері.
Ұлттық тілде ... ... ... ... ... ... ... шындықты образды бейнелеу нәтижесінде пайда
болып, оның мәдени дәстүрлерімен тығыз байланыста болады.
Қазіргі тіл ... ... ... ... ... ұлт ... қарым-қатынас процесін зерттеу елеулі орын алады.
Тілдің әсер етуі ... ... ... ... оның ... ... ... Бүгінгі таңда жаңа лингвистикалық бағыт
– лингвомәдениет дамыды, оның құзырында барлық мәдениетке тән ... ... ... ... ... информацияны сақтаушы ретінде
қарастырылады. Оған А.Вежбицкаяның тілдің фразеологиялық компоненті жайлы
айтқан ... ... бола ... « не ... ... элементы и черты
культурно-национального миро понимания, но и формирует их. И ... если он ... ... ... ... свой вклад в
общую мозаичную картину национальной культуры».
Соматикалық фразеологизмдер ... ... ... үшін оларды
ұлттық менталитетпен байланыстыра қарастыру керек.
Мысалы, қазақ тіліндегі қол ұстатар ... ... ... ... ... ... ... жағынан алынатын кәдені білдіріп,
қазақ халқы ... ... ... ... ... ... екі
жеңге ақырын күлісіп кеп, Абай мен Ділдәнің алдына ... ... ... ... ... бірін-бірі ұстаттырды... Қол ұстату, шаш сипау деген
атақты ырымдар осы.
Қазақ тілінде қол ағаш сияқты соматикалық ... те бар. Ол ... ... ... ... ... салмақты ағаш, яғни қазақ халқының
шаруашылық тұрмысында қолданылатын құралдың атауы. Бұл тек қазақ халқына
тән құрал.
Қол ағашы ... ... ... та ... батыр (мақал).
Сондай-ақ қазақ халқының ауыз екі ... ... қол бала ... ... ... Алғашында асыранды бала мағынасында болса,
қазір біреудің қара жұмысын жасайтын ... атау үшін ... ... ... ... ... күндес баурады
Болдың, қалдың қол бала (І.Жансүгіров).
Мына ... ... біз ... ... ұлттардан
ерекшелейтін қасиеттерінің бірін көре аламыз – қолына ұстады.
Мысалы: Ұлжан ... әлі ... ... және денсаулығы мықты
емес жұқалаңдығын ескертіп, бұл немересін өз қолында ұстауды ... ... ... халқымыздың бауырмашылық, кішіпейілділік қасиетін байқаймыз.
Сондай қасиеттерді қолы ашық тіркесі толықтырады.
Мысалы: Шолпан Шәкеннің нақ ... ... ... малайларына, аулына,
басқа ағайындарына да сүйкімді. Мінезі кішіпейіл, қолы ашық (Ғ.Мұстафин.
Дауылдан кейін).
Соматикалық фразеологиялық тіркестер бейвербалды ... ... ... ... ... да ұлттық-мәдени айырмашылықтарына
байланысты бір-бірінен ажыратылады. Бір ұлттың ... ... ... ... амалынан ерекшелігі болады. Бір ұлтта ... ... ие дене ... ... бір ұлтта еш нәрсені аңғартпауы мүмкін /
14.8 /.
XVI ғасырдың екіні жартысында өмір ... ... ... ... де Монтеньнің ой толғауынан ым тілі мен ... ... көре ... А чего только мы не выражаем руками? Мы ... ... ... и
прогоняем, угрожаем, просим, отказываем, ... ... ... ... ... обвиняем, прощаем,
презираем, рукаплещем, благословляем, унижаем, превозносим, ... ... ... ... восклицаем. Столько же
самых различных вещей, как и с ... ... ... головы мы
соглашаемся, отказываем, приветствуем, чествуем, ... ... ... ... ... ... уверяем,
осведомляем. А чего только не выражаем мы с ... ... или с ... Нет ... ... не ... бы и при том на ... ... без ... обучения ему, на общепризнанном языке».
Адамдар қарым-қатынасында сөз, сөйлем басты амалдардың бірі болып
саналады. Сонымен ... сөз, ... ... өзге ... да ... (ым тілі, қимыл). Қимылдардың барлығы ... ... ... ... ... сараланады.
Мысалы, қол соматизміне байланысты қол алысу (рахмет айту, амандасу
т.б),қол беру,қол ... ... қол соғу ... білдіру), қол жаю
(шарасыздықтың белгісі ретінде), қол бұлғау (шақыру), қол көтеру ... ... ... ... салу), т.б.
Дене қимылдарының қандай да бір түрлері ... ... ... ұлттық сипаттарына байланысты түрленіп отырады. Бейвербалды қарым-
қатынастың келесі жүйесі – тактильді кинесикалық жүйе.
Тактильді ... жүйе ... ... ... және оның белгілері жөнінде толық ақпарат береді. Сипау, қол соғу
дене ... ерте ... ... тұлғаның қоршаған ортамен
байланысуының негізгі, маңызды құралы болып есептеледі.
Кішкентай ... ... ... ... және фильмдер көрген
кездерде бірін-бірі құшақтап, қол алысып ... ... ... да ... ... такесикалық репертуар олардың эмоционалды
қиындықты жаюына көмек жасайды.
Бейвербалды ... ... ... ... ... ... көп ... айқындалады. Олардың қатарына
әңгімелесушінің дәрежесі, жасы, жынысы, танысу деңгейі орын ... қол ... ... ... ... ... ... белгісі ретінде жиі қолданылады. Қол алысу қимылын
амандасу кезінде ... ... гөрі ер ... көп ... барысында қол алысу қимылы көп қолданлады.
Қол алысу – сәлемдесу, қоштасу, ... ... ... танысу,
келісімге келу, шартқа отыру, растау, қолдау, тағы басқа жағдайларда
қолданылып ... Бұл ... ... тән ... ... ... ... Иванович, бізді де құттықтауыңызға болады, - деп ... ... қара ... ... ұсынды, - шалғайдағы бөлімшелерде де соң
егілетін егінді дәл ... ... ... ... ... Бұл мысалдан қол алысу арқылы құттықтау рәсімін көруге болады.
Қарым-қатынас барысындағы қоштасу жағдайында көбіне дене қимылдарынан
қол алысу, қол ... ... ... ... ... ... Қоштасу
рәсіміндегі қол алысу бертінде: Бұл жолғы дидарласуда біз ... ... ... ... де ... ақ ... адал ниетпен, дос
көңілмен кездесіп, қол алысатын болайық! – дегенді аңғартады.
Орыс ... ... ... әйел адам бірінші болып қол созбаса, ер
адам бірінші болып бермейді. Ал неміс қарым-қатынасында кездесу мен танысу
барысында ... де, ер ... да тең ... қол ... ... ... үлкен-кіші, қызметі жоғары мен қызметі төмендер де бірдей қол
алысады. Көптеген халықта амандық-саулықты қол ... қол ... ... ... ... ... ... көрсету қимылы орыс тілімен бірге қазақ
тілінде де «тойдым, тамағымда тұр» ... ... ... ... да ... ... Ал қол көтеру көптеген елде адамды тыныштыққа
шақыруды білдіреді. ... ... ... ойын нақтылай,
айқындай түсетін қимылдың бірі ... ... ... ... зат ... қатар пысықтауыштың қызметін атқара алады. Мысалы, - Молдеке! –
деді Мұстафа, қасында ... ... ... ... молдаға,
босағада тұрып қалған мені қолымен нұсқап, - анау ... ... ... ... сәлемдесу рәсімдері күрделі. Оның еленіп жататын
жүйелері бар. Сәлемдесудің күнделікті өмірде мәні зор. ... ... қос ... ... ... қусырып амандасуды атап көрсетуге
болады.
Қазақ халқында үй иесінің ас пен шайды қандай көңіл-күймен бергендегі
т.б. басқалар маңызды рөлге ие. ... ... ... ... ... ... ... берсе, қонақ «үй иелері жақтырмай отыр» деп түсінуі
мүмкін. Қонаққа шай екі қолдан алынып беріледі ... ... оң ... сол ... алақанын жайып, шыны ұстаған қолдың ... ... ... Бұл ... ... ... ... білдіреді.
Қазақ және орыс тілдеріне жасалған кешенді ... ... көз ... Екі ... де қол-рука соматизмдері семантикалық
жағынан бай, тұрақты тіркес және сөзжасамдық қабілеті жоғары лексемаларға
атады. Бұл осы дене ... адам үшін ... ... ... ... екі тілде де аталған соматикалық
атаулардан болған фразеологиялық тіркестер ым семантикасымен сипатталады.
Бұл кезде ұқсастықтармен қатар ... да ... ... қол қусырып отыру, қол соғысу, қол бұлғау, қол беру;
Орыс тілінде: махнуть рукой, ухватиться обеими руками, т.б.
Семантикалық даму бағыытында екі тілде де ... ... көп. ... қол-
рука соматизмдері тек белгілі бір дене мүшесін атап қана қоймай , «адам»
түсінігін анықтайды да, яғни метонимиялық ауысу. Екі ... де ... ... ... - аталмыш дене мүшесінің қызметі бағытында
өзгеріске ұшырайды.екі тілде де аты аталған соматизмдер ... ... ... ... ... береді.
Қорытынды
Гетероморфты – қазақ және орыс тілдеріндегі конвенционалды соматикалық
фразеологизмдерге жасалған құрылымды ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтарын,
сондай-ақ ... ... ... ... нәтижесінде
аталған тілдердегі қол-рука соматизмдері жиі қолданысқа түсетіндігі
анықталды.
Өзінің ... ... ... ... соматизмдер тілдің
қалыптасуы мен дамуындағы лексикалық ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдердің жиі қолданысы мәтіннің
ерекшеліктері мен әрбір тілдің ... ... ... ... ... жән орыс ... адам дене ... білдіретін соматизмдер
өлшем, қашықтық, қозғалыс мағынасында қолданылып, сыртқы әрекеттерге әсерін
тигізді.
Екі тілде де жағымды және ... ... ... ... ... соматизмдері бар конвенционалды фразеологизмдерді халқының дәстүрімен
байланыстыра отырып ... ... ... ... ... ... ... алғанда, салғастырылып отырған екі тіл мәдениетінде ... ... ... және орыс ... ... ... ... көпшілігі адамның еңбекке талпыныс немесе керісінше
еңбектен бас тарту сияқты қызметін ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы анықталады.
Сондай-ақ екі тілде де сәйкес келетін адамның эмотивті ... ... ... кездеседі. Әрбір тілде салғастырылып
отырған басқа екі тілде аналогы болмайтын конвенционалды фразеологизмдер ... ... ... ... мәдениеттердегі конвенционалды
фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Бір соматизмді аудару қарастырылып отырған әрбір тілдің ұлттық-мәдени
спецификалық ерекшелігі арқылы жүзеге асады. Соған ... ... ... де ... ... ... күшейте түседі.
Сондықтан, фразеологизмдерді бір тілден екіншіге аудару кезінде мағынаны
сақтау ... мен ... ... ... ... ... бөліну керек.
Біздер салыстырмалы материалдар арқылы қазақ және орыс тілдерінің
соматикалық фразеологизмдер ... ... мен ... ... дене ... ... мен ішкі мүшелерінің
атаулары – ... кез ... ... ... ... ... ... маңызды көлемінің құрамды компоненті болып
табылатын фразеологиялық бірліктерін құрайды.
Соматикалық фразеологияны салыстырмалы тұрғыда талдау нәтижесі ... ... және ... даму, экономикалық генетикалық туыстығы
жағынан алыс болса да, әртүрлі ... көп ... ... ... ... мен маңызының жақындығын көрсетеді. Кейбір жағдайда орыс
тілінің фразеологиялық бірлігі басқа тілге бейнелеп түсіндіру ... ... ... ... ... орыс ... фразеологизм «из рук вон плохо» қазақ тіліне
«түкке тұрғысыз, өте нашар; барып тұрған бейбастық»; держать себя в руках ... ... ... ... Бұл ... ... ұлттық өзіндік
ерекшелігіне байланысты фразеологизмнің кейбір элементтері өзгереді.
Аударма жалпы ... және ... ... ал ... ... ... беріледі: түпнұсқаның ұлттық ерекшелігі ортаның ұлттық
ерекшелігімен ауыстырылады. Фразеологизмдердің осы ... ... ... мәселесімен байланысты көкейкесті, ... ... ... ... ... ... сәйкес пайдалана алу мүмкіндігі
бар /15.99/.
Аталған мәселелерді ... ... ... ... ... ... келдік. Конвенционалды соматизм жеке алғандағы ... ... ... ... ... ... Экстралингвистикалық
факторлардың тілге үлкен әсерін тигізетіні анық. Мифтік ... ... ... ... оппозиция түріндегі қатынастар
құрайды. Оларда адамның кеңістіктік және сезімдік бейімделуі орын ... және орыс ... ... ... ұлттық-мәдени
спецификасы анық байқалатын конвенционалды фрвзеологизмдерде көрініс
табады. А.С.Мелетинскийдің ... ... ... белгілі бір халықтың мәдениетімен тығыз ... ... ... тілде сөйлейтін түрлі ұлт өкілдері арасындағы қарым-қатынас
пікірлесушілердің толық түсінуінің негізінде ғана ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауына ... ... ... ... туралы түсінік
байқалады.
Белгілі бір қарым-қатынаста жеке лингвомәдени топқа тән ... ... ... ... ... құрылымындағы ұлттық таңбаланған
бірліктер, оны білмеген пікір таласушылар бір-бірін түсіне ... ... ... ... ие ... ... бір лингвомәдени қоғамның тұрмыс ... ... ... Екі түрлі тіл мен екі түрлі мәдениетті білуші адамдар тіл мен
ойлау образының ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Болғанбаев А. Анатомиялық атауларға байланысты фразеологизмдер.
Қазақ тілінің түсіндірме ... ...... ... Өміралиева Ж.Қ. Жестовая семантика соматизмов в художественных
переводах // ... ... ... филологическая. №27 – Алматы:
1999
3. Карменов Н.Ғ. Лексика - семантикалық байланыс ... ... араб ... дене мүше ... ...... Сулькарнаева А.Р. Отсоматическая вторичная номинация ... ... (на ... ... и ... ... – Алматы: 2004
5. Сулькарнаева А.Р. Семантико - сопоставительный анализ соматизмов
(на материале технической терминологии ... и ... // ... ... ... ... № 5 – Алматы:
2003
6. Шакирова Қ.М. Қазақ, орыс ... ... ... ... - ... ... қолданылуы //
ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №7 - ... ... ... Г.К. Құрылымы әртүрлі тілдердегі фразеологиялық
теңеулер // ... ... ... ... №7 – ... ... З.Г. Фразеология башкирского языка. – Москва: 1975
9. Өміралиева Ж.Қ. ... ... ... с ... Автореферат. –
Алматы: 1999
10. Эмирова А.М. К ... о ... ... ... сочетаний в современном ... ... ... ... и ... строя языков. –
Ташкент: 1967
11. Валиханова Р.Е., ... З.К. ... ... ... ... и ... языков. – Алматы: 1999
12. Смағұлова Г.Н., Айтжанова Г.Д. Фразеологиялық калькалар. Оқу
құралы. – Алматы: ... ... З.Г. ... ... ...... ... Ешимов М.П. Ым семантикасы: Универсалды және ұлттық табиғаты.
Автореферат. – Алматы: 2004
15. ... Ж.Қ. ... ... ... // ... тілі мен ... №3 – Алматы: 1997
16. Өміралиева Ж.Қ. Семантика соматических ... в ... ... ... ... (на ... русского и
английского переводов) // Вестник высшей школы Казахстана. №6 –
Алматы: ... ... А.Р. О ... ... ... ... русского и английского языков // Вестник
КазНУ. Серия филологическая. №7 – Алматы: 2003
18. Вайнтрауб Р.М. Опыт сопоставления ... ... ... языках // Вопросы фразеологии. №3
19. Телия В.Н. Типы языковых значений. Связанные ... ... ... – Москва: 1981
20. Сулейменова Э.Д. Казахский и ... ... ... ...... ... ... Р.Е. Сопоставительное исследование соматизмов
казахского и русского языков. Автореферат. – ... ... ... І. ... ... фразеологиялық сөздігі. – Алматы:
1977
23. Балакаев М.Б., ... С.К., ... М.М. ... ...... ... ... А.И. Фразеологический словарь русского языка. –
Москва: 1986
25. ... Р.Е., ... Х.К. ... ... – Алматы: 1988
26. Аманжолов А.С. Русско-казахский фразеологический словарь
27. Кеңесбаев І. Қазақ ... ... ... Мұсабаев Ғ.Ғ. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы: 1978
29. ... М. Абай ... ... ... Ғ. ... ... ... кейін.
Қосымша
Әмбебірліктер:
Қол ұстатар – рука в руку
Қолы жүйрік – рука набита, золотые ... ... жер – ... подать, под рукой
Оң қол – правая рука
Қол көтеру, қол жұмсау – рука поднимается
Қолы ұзын – сильная рука
Қол қусырып отыру - ... ... ... ... болу – играть на руку
Қол ұшын беру – подать руку помощи
Қолы қысқа – руки ... ... ...... в ... тілінде:
Қолға түсті
Қол жаулық болды
Қолмен істегенді мойынмен көтеру
Қолтыққа дым бүрку
Қол байлады
Қол соқты
Қолды болды
Қолына көшті
Қолы алдына симау
Қолы ашық
Қол жию
Қол қою
Қолына ұстады
Қол бала
Қол ... бола ... ... артты
Қол сұқты
Орыс тілінде:
Засучив рукава
Рука не налегает
Рука не дрогнет
Не покладая рук
В ежовых рукавицах
Валиться из ... по ... без ... волю ... ... жар ... рука

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Пайғамбарымыздың жұбайлары45 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Иондаушы сәулелердің соматикалық-стохастикалық әсері11 бет
Сомалық будандастырудың принциптері4 бет
Сомалық будандастырудың принциптері жайлы ақпарат16 бет
Сомалық будандастырудың принциптері туралы6 бет
Соматикалық фразеологизмдер122 бет
Қырғыз- қазақ тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь