Тілдегі символдық мағынаның қалыптасуы

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

1 СИМВОЛДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

2 ТІЛДЕГІ СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

3 СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ БЕРІЛУ ТӘСІЛДЕРІ

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
..........................................................................
.................................4
1 СИМВОЛДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ....................................9
2 ТІЛДЕГІ СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ...................25
3 СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ... ... ... ... ... ... тұғыры, рухани-мәдени қазынасы ретіндегі
тілді зертеудің жалаң түрдегі лингвистика ғылымының зерттеу ауқымы кеңейіп,
өркені өсіп отыр. Оған ... ... өз ... ... ... төл
мәдениетті, ұлттық талғамды, мінез бен көзқарасты, сана мен салтты, дәстүр
мен даналықты, сенім мен ... ... ... ... ... ... тіл – өз ұлтының бойтұмары іспетті ... ... ... ... ... Осымен байланысты тілдік жүйенің құрылымдық бірліктері тек
дәстүрлі лингвистиканың ғана ... ... ... ... когнитивтік лингвистика т.б. ғылым
салаларының зерттеу нысанына айналып отыр. Мұның өзі тіл ... ... ... қарастыру нәтижесінде тілдік жүйе құрылымының сипатын
айқын тануға жол ... ... да ... ... ... жүйе деп
қарастыру ол ... ... әсер ... және ... ... Тіл, ... айтылып келе жатқандай, таңбалар жүйесі ғана ... осы ... ... ... ... да ... тіл ... бағытына сәйкес, ол – әр ... ұлы ... ... жетістігі. Тіл – мәдениетті тану кілті, рухани және ... ... ... ... күш, ... ескерткіші, ұлт
өмірінің айнасы. Ол мәдениеттің ... ... ... негізгі ақпаратты
жинайды, сақтайды және жеткізеді. Осыған сай тіл ... ... ... ... ... тіл ... мәдениеттің ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасуын қамтамасыз етеді. Тіл қазіргі, ... ... ... бір тарихи
арнаға, бүтіндікке байланыстырады.
Символдардың әмбебап категория екені белгілі, дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... шегінде
қаралады. Бұл көзқарас бойынша, символ – ... ... тән ... Ол ... ... ... хабар беретін қойма, яғни ғаламның
тілдік ... ... ... ... таным-талғамын, шаруашылық
кәсібін, мінез-құлық, ырым-наным, салт-дәстүрін, бір сөзбен айтқанда,
ұлттық ... тек ... ғана ... ... Осыған сай белгілі бір
халықтың ... және ... ... ... тілде эстетикалық
символдар ретінде қалыптасады. ... ... ... тіл арқылы
танытудың” әр ұлт ... ... ... ие ... ... ... ... сипатын ашу арқылы және ұлттық болмысын ... ... ... ... да ... тіліндегі атаулардың символдық
мәнін қарастыру бүгінгі күн талабынан туған, яғни тіл мен ... тіл ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерідің бірі
деп айтуға болады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... берілу тәсілдерін анықтау – жұмыстың негізгі мақсаты. Осы
мақсатқа сай төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... жайына шолу жасау;
– тіл мен таңба арақатынасын айқындау;
– тілдік таңба және ... ... мен ... ... ... ... қалыптасуының когнитивтік құрылым ретінде
айқындау;
– символдық мағынаның тілдік негіздерін ашу;
... ... ... метафора және фразеологизмдермен салыстыру,
сол арқылы өзара ұқсастығы мен ... ... ... ... әсер ... ... ... дүниетаным, наным-сенім, этностың салт-дәстүрі т.б.)
негізінде құнды рухани қазына – ... ... ... ... да
нұсқа түрде сақтап жеткізетін тілдік құралдардың бірі – ... ... ... ... ... ... түрлері символдық мәні нақты
тілдік деректер арқылы анықталады.
Бітіру ... ... ... ... ... топтау, жүйелеу әдістері қолданылды.
Символ мәселесі ғылым ... ... ... Әр ... ... ... ... зерделеп, оның сипатын айқындауда
жітілік танытқан. ... өзі ... ... ... ерекшелігімен
де байланысты. „Символды” тану ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде дүниеге келген
„символизм” ағымынан ... ерте ... ... мәселесін анықтауға
ерекше көңіл бөлген зертеуші В.В.Мантановтың сөзіне жүгінсек, „Символ ұғымы
ғылым тарихы мен мәдениет тарихы ... ... ... және жан-
жақты ұғым, оны Гельгольцтей таза интуитивті ... ... де, ... мистикалық сипатпен де айқындауға болмайды” [1,131].
Символ туралы ой қозғау, тұжырым айту Аристотель мен Платоннан бастау
алса да, ... ... ... ... неміс философы И.Кант. Себебі
классикалық антика ... ... ...... ... ... өзінің таза заттық образдылығында кездеседі. Ал
немістің ... ... ... екі ... танылады:
экспрессивті-көрнекті (Шлегель және ... және ... ... ...... ... ... арнайы
түрі. „Көрінбейтінді, мүмкін еместі жеткізуге тырысатын бейнелеудің арнайы
түрі, анығында ақылдың идеяларына сәйкес келетін пайымдау” [3,273].
Гегель символ туралы ... ... ... өзі үшін өмір ... кең жалпы мағынада түсінілуді қажет ететін, пайымдалатын сыртқы
болмыс” [4,351]. И.Кант, Д.В.Шеллинг, ... ... ... ақиқат
құдіретін тану жолы деген көзқараста болды.
Әрине, символ табиғатын ... ... көне ... ... ... ... Бүгінде символдың теориялық
мәселелері А.Ф.Лосев, Л.В.Уваров, В.В.Мантанов, ... ... ... ... т.б. ... сөз ... қазақ ғылымында символды біздің мақсатымызбен байланысты зерттеулер
өз бастауын Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынұлы, ... ... ... еңбектерінен алса, осыған жалғас ғылыми
көзқарастарды тілші-ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... Р.Авакова, А.Қ.Сағидолда, Қ.Ғабитханұлы, С.Е.Жанпейісова,
Б.Ақбердиева, ... ... ... ... болады. Ал
этнограф-ғалымдар Х.Арғынбаев, Ө.Жәнібеков, С.Қасиманов, А.Сейдімбек
еңбектері тілдік деректердің ... ... ... қана қоймай,
қазақ мәдениетіндегі ұлттық символдар табиғатын тануға, саралауға ... Бұл ... ... ... ... кейде белгі, нышан, рәміз
сөздері қолданғандығын, осылайша әрбір таным-түсініктің ... ... ... айта ... жөн. Біз де өз ... символ сөзінің
орнына ара-тұра осы сөздерді қолдандық. ... бұл ... ... ... ... ... теориялық талдау жасалынбаған,
тек символдың жеке түрлеріне қатысты сөз қозғалады. Мәселен, алғаш ... ... ... символикалы сөздері фоносемантика тұрғысынан
К.Ш.Хұсайыновтың „Қазақ тіліндегі дыбыс бейнелілігі” еңбегінде ... тілі ... ... ... ашу ... ... ... дыбыстық символиканың құбылысы” еңбегінде қарастырылады.
Академик І.Кеңесбаевтың „Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі”
еңбегінде, бұған жалғас ... ... ... сандар
жүйесі” атты кандидаттық диссертациясында сан ... ... ... Р.Авакованың „Фразеологиялық семантика” монографиясында символ
мәселесі арнайы сөз ... ... ... ... бейнесі, сандық
символдар туралы сөз ... Ал ... ... ... казахкого языка” еңбегінде рухани мәдениет пен
материалдық мәдениетке қатысты этнографизмдердің символдық мәні ... ... ... ... ... ... ... „Қазақ тілінің заттың мәдениет лексикасы” атты
монографиясынан ... ... ... ... ... ... „Қазақ
тілінің өзекті мәселелері”, Б.Өмірбековтың Э.Т.Ақтанбердиевамен авторлық
бірлестіктегі „Түр-түстердің ... ... және ... да ... ... ... мен ... атауларының символдық
мағынасы айқындалған. Көптеген этномәдени атаулар мен ... ... ... ... ... „Сөз құдыреті”, „Көркем мәтінді
лингвистикалық ... т.б., ... ... және тілдік норма”
және т.б. еңбектерде көрініс табады. Сол ... осы ... ... „Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени ... ... ... ие ... сипаты, Б.Қ.Ақбердиеваның
„Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар” ... ... ... ... негізделген символдар
А.Қ.Сейілханның „Қазақ тіліндегі энтнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық
мәні” кандидаттық ... ... ... мен ... сөз ... ... ... сипаты Қ.Ә.Жаманбаеваның „Тіл қолданысының
когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана” атты ... ... ... анықтама беріледі. Ғалымның көрсетуінше,
„ішкі терең қажеттіліктер ... ... ... Бұл ... ... ... белгілі болады. Енді өз кезегінде сана ішкі қажеттілікті
қанағаттандыру үшін қайтадан символдар ... ... ... ... бар ... сипаты символдар арқылы анықталады. Яғни, сана
сыртқы факторларға таңдаулы түрдегі ... ... ішкі өсу, ... ... бір ... форманың бойына жинақтау арқылы шешеді”
[5,8].
Заттар мен құбылыстардың семиотикалық мәні, ұлттық символдар ... ... мәні ... ... ... көзқарастарды
этнограф-ғалым М.С.Мұқанов еңбектерінен көруге болады. Бұл бағыттағы
зертеулер өз ... ... ... и мир – ... ... монографиясынан, Ж.К.Каракөзова, М.Ш.Хасановтың „Космос
казахской культуры” еңбектерінен табады. Символдың ... ... оның орыс ... ... ... ... ... т.б. кандидаттық ... ... ... шолу ... ... ... әр ұлт мәдениеті
тән ерекше құбылыс ретінде ... әлі де ... ... емес деген
қорытынды жасауға болады. Сондықтан бұл бағыттағы ... ... зор. ... өзі символдың күрделі табиғатын жан-жақты және терең
зерттеуге мүмкіндік жасайды.
1 СИМВОЛДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Адам ... ... ... ... ... ... табылатын ерекше танымдық белгі символ екені белгілі.
Символ – грек сөзі (symbolon) – ... ... бұл сөз ... мағынаға ие кез-келген заттық белгіні ... ... ... ... ... ... ... қолданылған. Қазақстан
энциклопедиясында символға: „Символ – белгілі бір нәрсені өз ... ... ... алып ... ... эстетикалық категория. Символданған
образ көбінесе айқындықтан айырылып, ... ... ... Символ жалпы
адам санасының даму тарихына сай өрбіген көне ... ... ... болжау, ертедегі түсініктер, наным-сенімдер – символдың ... ... ...... ... ... [6,157]. ... символдың
шығу төркіні тереңде жатқанын аңғаруға болады. Алайда символдың қалыптасу
тарихы тым арыда жатса да, ... күні ... ... ... ... ... семиотика, психология, әдебиеттану, мифопоэтика,
фольклористика, мәдениеттану т.б. ... ... ... ... ... өзі әмбебап категория ретінде „символ” табиғатын ашуда бір
ғана ғылым саласының ... ... ... танытады. Яғни,
символды қай қырынан қарастырсақ та, өзге ғылым ... ... ... ... ғана ... ... қол жеткіземіз.
Осыған байланысты символды тануда бір-біріне тәуелсіз түрлі
көзқарастар бар: 1) ...... ... ұғым ... ... 2) ... ... образды түрде игеруді ... ... ... мен өнер ... ... шартты басқа нысан мағынасында (мәдениеттануда, әлеуметтану мен
гуманитарлық ғылымдарда); 4) символ ... ... ... басқа бір
мазмұнға форма беруде қолданатын таңба ретінде (бұл көптеген гуманитарлық
ғылымдар – философия, лингвистика, ... т.б.) ... ... ... ... [7]. Біз де осы ... бағытты ұстанамыз. Яғни, символ –
күрделі әрі ... ... ... ... ... ... ғылым
салаларына қатысты зерттеулерден анық байқаймыз. Мәселен, философ және
филолог А.Ф. ... ... ... и реалистическое искуство” еңбегінде:
„Аталмыш терминді анықтамайынша, көптеген ... ... ... ... ұғынылмайды және мейлінше нақты ... ... Ю.М. ... ... келген, тіпті өмір сүріп отырған дәуірдегі ... ... ... лингвосемантикалық жүйе де символға өз анықтамасын
бермейінше, өзінің толыққандығын сезбейді. Символ бейнелеу тұрғысынан ... ... да, ... ... контекстен анық ажыратып
мүмкіндік беретін, белгілі бір өзіндік ... ... және ... ... бар мәтіннен тұрады”, – дейді [9,147].
Психосоциологтар символдық тұлғаларға адамның өзін-өзі және барлық
құбылыстарды тану ... ... баға ... ... ... әрі психолог
А.Г.Спиркин: „Адам өмірінің барлық саласы көптеген сансыз символға толы,
біз бейне бір ... ... ... – дей ... ... не? Ол өзінің артында өзге бір ... не өзге ... ... ... бір ... ... ... болатын
белгілі бір нысан, сөз, әрекет. Символ өзінен өзге бір нәрсеге нұсқайды.
Символ – сананың түсіндіру ... ... ... ... ... мазмұнынан тысқары шығатын идеялдық мазмұн тән”, – деп ... ... ... мәдениетке тән тұрақты құбылыс деп таниды:
„Символ ешқашан белгілі бір мәдениет ... тән ... ол ... ... ... өтіп, өткеннен болашаққа сапар шегеді, басқаша айтсақ: ... ... ... ... [9,47]. ... ... белгісіз, тек
сезім арқылы сезілетін, болжанатын, әлі танылмағанды ... ...... ... ... ұғым кең ... белгілі бір мазмұнды басқаша
(таңбалық) формада бейнелеу деп ... Бұл ... ол ... ... ... Ал, тар ... символды мән дегеніміз
жалпыланған мәнді, дерексіз мазмұнды көрнекті модель, сезімдік бейне арқылы
беру. ... ол ... ... ... тектерін”, яғни, эвристикалық
қырларын ... ... ... Ал ... ... ... ... „Адамның танымдық қызметі, іс-әрекеті, қарым-қатынасы
мен тәртібі, этникалық және мәдени құндылықтары өзі жасаған ... ... ... символдармен тығыз байланысты”, – деп түйіндейді [11,78].
Символдық философиялық табиғатына талдау жасаған неміс философы
Кассирерге ... тіл, миф, өнер және дін – адам ... ... ... ... ... ... тоқиды [12,85].
Ағылшын этнографы, фольклорисі В.Тернер символдың теориялық
мәселелеріне ... ... ... ... отырып, былай дейді:
„Мәдениет” өлкесіне символдық негізді ... және ... ... ... тек қана ... орта ... хабар бермей, сонымен ... ... ... ... тәрбие жайында бай мәлімет
берерліктей қойма болып табылады. ... ...... ... ... ... – кең ... Суретші толассыз
сезімдер мен сансыз идеяларды бейнелі, сезімдік түрде бергенде, абстрактілі
ойлау арқылы ... ... ... бен ... образға әсер ете
суреттейді”, –дейді [14,335].
Э.Бенвенист: „Символдандыру ...... тән ... сипат және
символды қолдану белгілі бір объектінің өзіне тән құрлымын тізу, жинақтау,
оны өзге нысандар арасынан анықтау, ажырату ”, – деп ... ...... ... ... пайдаланған тәжірибиден өткен өнімді тәсілдердің бірі. Символ
поэтикалық суреттеу құралы. Қазақ ... ... ... т.б. ... символды көркемдеу амалы ретінде қолданады. Әдебиет
тарихынан ... ... ... ... оны ... ... айналдырып, әдебиет пен өнерде, философияда белгілі бір ағым,
мектеп ... ... ... ... ... ... Ол ХІХ ... жартысында дүниеге келген символизм ағымы. Символистер үшін символ
тек қана жай бір ... ... ... ол олардың өмірге ... ... ... ... ... ... ... А.Белый символды ойлаудың, өмірдің бейнесі ретінде таниды: „Символ –
көрінбейтін, танымнан, сезімнен тыс, ... тән емес ... ... Ол ... ... ... ... сырлы әлемге апарар жол, ақиқат дүние
категориясы” [16,5]. ... ... ... бір ... деп ... оған ... анықтама береді:
„Квазистеротиптер – ... ... ... ... ... символдар, тіпті мифтер, бұлар халықтың дүниені түйсінуінен
хабар беретін қойма” [17,45].
Ал Н.Н.Рубцов: „Символ мәдени құндылықтар мен ... ... де ... ... де ... ... Символ, шын мәнінде, жоғары
құндылықтардың белгілі бір ... ... да ... мен ... түрде көрінуі. Олар арқылы адам өмір сүруі және мәдениеттің дамуы
мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... отырып, символ, оның таңбалы – тілдік ... ... ... ... ... болып табылады”, – дейді
[18,59]. Бұл зерттеушілер символды әр ... ... ... ... ... ... символды адам танымынан тыс ... ... ... ... арқылы көрсету деп біледі. Демек, символ –
адам танымды дамуының жемісі, соның көрінісі.
Қазақ ғылымында тілші-ғалым ... ... сөз ... ... ... ... ... символ дегенді
кеңінен арнайы сөз еткен емес”, – дей келе, символ – идеяның ... ... ...... ... ... [19,89]. Бұл зерттеу символды
поэтикалық ... ... ... Ал „Әдебиеттегі, поэзиядағы
символ көбінесе келістіріп жасалған, астары ... ... ... ...... қалпында көрінеді” [20,183]. Әдебиет теоретиктері З.Қабдолов
пен Қ.Жұмалиев символды троптың ... бір түрі ... ... ... ... не құбылысты тура суреттемей, бұларға ұқсас бір ... ... ... ... жасыра жарыстырып, бүкпелей бейнелеу”, – ... ... ... ... анықтауда З.Ахметов символды ... ... пен ... сынды ғалымдар троптың бір түрі
ретінде таниды. Соның өзінде бұл екі ... ... ... ... ... ... ... Символды бұлайша тану орыс
ғылымында да бар. Яғни, бірінші бағытты ұстанушылар – А.А.Потебня, ... ... ... ... ...... ... И.П.Григорьев. Алайда біз өз зерттеу мақсатымызға орай
жеке тұлғаның еркіне қарай емес, символды халықтық көзқараспен, ... ... ... ... жағынан символдарды тәртіпке келтіруге
болады дейтін А.А.Потебня пікірін қуаттаймыз. „Только с точки зрения можно
привести символы в ... ... с ... ... а не ... [22,6]. ... ғалым В.Гумбольдт та: „Символ ұғымы тілде сөз жоқ
кең”, – деп атап көрсеткен еді [23,93]. Бұл ... қай ... ... ұзақ даму ... эстетикалық ұғым-түсініктеріне, шаруашылық
кәсібіне, ... ... ... ... ... образды, сөз-символдары болады.
Осыған қатысты біздің мақсатымыз ... тіл ... ... Бұл ... ... ... кез-келген
мәдениетке тән дағдылы құбылысқа ... ... әр ... ... ... ... оларда түрлі мәнге ие болады. Ю.М.Лотман
айтқандай: „Символ белгілі бір ... ... ... байланысты, ол өз
кезігінде басқа бір, неғұрлым құнды мәдени мазмұнды ... ... [24,11]. Бұл ... ... ... алғашқы мазмұнын басқа,
неғұрлым абстрактілі және ... ... ... ретінде қолданатын таңба
болып саналады және екіншілік мағына ерекше бір тілдік сипаты жоқ ... ... ... ... ... таңбалаушы арқылы бірігеді.
Сонымен, символ – әмбебап категория, яғни әр ... ... өз ... ... ... баға ... Символды әр қырынан
таныған ғалымдар еңбектеріне шолу ... ... ... тілі ... ... ойымызша, төмендегі сипаттар тән деуге болады:
1. Адам санасының даму тарихына сай өрбіген көне категория.
2. ...... ... ... ... Символ – белгілі бір мазмұнды басқаша (таңбалық) формада
бейнелеу.
4. Символ – халықтың дүниені түйсінуінен ... ... ... ... тілдік бейнесі.
Символ кез-келген тілдік бірлік тәрізді кумулятивтік қызметі арқылы
халықтың эстетикалық ... ... ... ... ... танытады.
Тіл біліміндегі тілді таңбалар жүйесі ретіндегі сипаттаудың ... Ал, ... ... таңбалардан тұратыны белгілі. Таңбалар туралы
ғылым, яғни, семиотика, ... ... ... тән ... ... ХҮІІ-ХҮІІІ ғасыр философтары алға тартқан және қалыптастырған
семиотика ғылымы бүгінгі күні әр ... ... ... даму процесін
бастан кешіруде. Фердинанд де Соссюр „Жалпы тіл білімі курсы” ... (1916 ж.) ... ... ... деп ... және оны
таңбалардың басқа жүйесімен ... ... ... ... ... ... „Таңба - әлеуметтік
хабардың материалдық көрсеткіші. Таңба түрлері: белгі таңба, сигнал таңба,
символ таңба, тілдік таңба, белгі ...... өз ... ... одан ... алуға болмайтын белгісі сигнал-таңба – өз бойынан тыс
шартты келісім бойынша жасалған (мектепте соғылған қоңырау), символ-таңба ... ... ... ... ... (Қ.Р. ... ... таңбаның ішіндегі ерекшесі – тілдік таңба” [25,130].
Кез келген таңбаның екі жағы болады: бірінші жағы – формасы, екінші ... ... ... мен шартты таңбалардың арасындағы ұқсастық: екеуінде
де тұлға мен мазмұн бар, екеуі де бір нәрсе ... ... ... ... ... оның ... лингвист ғалымдар төмендегідей
көрсеткен:
1. Тіл – ойды ... ... ... ... ... ... ал шартты
таңбалардың қолдану өрісі тар.
2. Тіл мазмұнды ғана білдіріп қана қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... қарайтынын, ұнатуы немесе ұнатпауы,
қуанышын немесе қайғысын білдіреді. Мұндай қасиет ... ... ... ... басқа барлық таңбалар жүйесі келісім бойынша ... ... ... өзгертіле алады.
4. Барлық шартты таңбалар дыбыстық ... ... ... тіл ... ... тіл ... ... болады [26,24].
Таңба ұғымы лингвистика ... ... ... ... т.б. ... салаларында қарастырылады. Ал,
лингвистика ғылымының әрбір даму сатысында таңбк мәселесі негізгі мәселеге
байланысты ... ... және ... осы ... ... сай
шешіледі де.
Құрылымдық лингвистикада таңба тілдің әр түрлі деңгейіне байланысты
қарастырылады. Себебі тілдегі таңбаларды дыбыс, сөз, ... ... ... ... ... құрайды. Қазақ тіл білімінде соңғы он жылғы
зерттеулерге тоқталсақ, таңбаның тілдің әр ... ... ... ... ... нысанына айналғанын көруге болады.
Мәселен, тілші-ғалым Ф.Ш.Оразбаеваның „Тілдік қатынас: теория және
әдістемесі” атты ... ... ... ... не ... ... төмендегіше түйін жасалады: „Тілдегі таңбаларды біз
дыбыстың да, ... де, ... де ... ... ... жүйесі деп санаймыз. Таңбалық сипаттың өзі оның құрылымдық
қасиетімен тығз байланысты. Тілдегі сөздердің ... ... ... ... ... өзі таңбалық сипатты тілде дыбыс та, морфема да,
сөз де атқаратынын көрсетеді” [27,49]. Ал, ... ... ... ... ... атты ... ... тілі дыбыстық жүйесіндегі ыдбыстық таңба мәселесі, тілдің таңбалық
және ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуші тілдік таңбаға байланысты: „тілдік таңба ... ... ... ... дәл ... ... қайталамайды,
тек модельденуші объектіге жақындықты, ұқсастықты білдіреді. Бұл жағдай
номинацияда ... пен ... ... ... мен денотат таңба мен объект
арасында байланыс бір ғана бағытта емес, көптеген ... ... – дей ... – дыбыстық символика мәселесін төмендегіше
түсіндіреді: „Дыбыс символикалы сөздердің ... ... ... белгілері түрлі сезімдік (естуден ... ... ... ... ... жүйеде негізгі тілдік таңба ретінде сөз алынады. Сөз ... ... ... ... ... қарастырылады.
Тілдің морфологиялық жүйесінде таңба мәселесі Қ.Б.Күдеринованың
„Бірге, бөлек таңбалатынсөздердің орфрграмасы және оларды ... атты ... ... сөз ... ... таңба боған
соң, оның таңбалаушы және таңбаланушы екі жағы болады. ... ... ... ... ішкі мүмкіндіктерінен, ішкі құрылымынан шығып
жататынын ... ... Ол ... екі ... ... сәикес келеді.
Сондықтан жазуда тілдік таңбаның екі жақты ... ... ... ... ... ... ... фонеманың графемалануы, екі жақты
сипаттың мазмұн межесі мен тұрпат межесінің – өзара ... ... ... ... тек ... ғана ... ... ол ұғымда,
санада, ауызша тілдің мазмұн межесінде таңбаланады ... Оның себебі тілдік
таңба мазмұн ... ... ... 1) ... ... ... 2) қолданушының қатынасы (прагматика); 3) мәтіндегі ... ... ... ... ... [29,17], – ... да ... табиғатын айқындай түседі.
Синтаксис саласындағы тілдік таңбаға сөйлем жатқызылады. Бұл ... ... бірі – ... ... ... ... ... атты кандидаттық ... ... ... ... де таңбалық қасиеті
болғандықтан, болмыстағы белгілі бір жағдайды сипаттайтын мазмұн-мәні ... ... ... ... ... ... түріде
келетін орамдар десек, олардың да „таңбалық” қасиеті бар екен. Яғни, мақал-
мәтелдер әр түрлі жағдайлар мен оқиғаларды және ... ... ... ... ... таңбалаушы болып табылады. Сонда баяндалатын
жағдай „таңбаланушы”, ал мақал мен ... ... ... атқарады”. Осы
айтылғанға жалғас пікірді және мәтін, оның таңбалық сипаты ... ... ... ... ... ... саналы түрдегі
әсеріндегі трансформацияланған күйдегі психикалық жағдайдың бейнелуін
құрайды. Мәтін жүйе ... өзі ... ... және ... ... ... ... тұруы керек, демек белгілі бір ... ... ... ... ... мәтіннің мазмұны өзіне енетін
абзацтардың ... ... ... ... бір ... ... негізгі критерий ретінде тақырыптық критерий қызмет етеді.
Мәтіннің ішкі құрылымына байланысты зерттеулер ... ... ... ... жалпылығымен ұйымдастырылған қандай да бір объективті
лексикалық ядроның барлығын көрсетеді. Мәтін де ... тән ... ... айта ... ... әр ... ... құрылымдағы тілдік таңба дыбыстан
басталып, мәтінмен аяқталады, бұлар қоршаған дүниені санада елестету тілдік
таңбаның ... ... ... пайда болған. Сондай-ақ,
ерекше бір назар аударатын нәрсе – Ф. де ... ... ... еш
уақытта бірінен бірі жеке бөліп қарауға ... бір ... ... қыры – ... мен ... ... ... ешқашан
бөлінбейтін біртұтас еместігін жоғарыда аталған зерттеулер мен ... ... да ... еңбектер дәлелдеп отыр. Сонда аңғарылатын нәрсе
таңбаның динамикалық ... ие ... оның ... ... мен ... де ... өзгеруге бейімдігі және де мазмұн межесінің тұрпат
межесімен салыстырғанда даму ... ... ... ... бұл ... ... ... тек құрылымдық лингвистикада
қарастырудың жеткіліксіздігіне жол ашты. Себебі таңба адам ... ... ... ... тәжірибенің, еңбектің, мәдениеттің нәтижесі
ретінде көрініс тапқанда ... ... ... да ... ... ... ... тығыз байланысты қарастырылуы тиіс.
Осымен байланысты бүгінгі таңба тілдік ... ... ... ... социолингвистика, этнолингвистика,
лингвомәдениеттану, прагмалингвистика тәрізді ғылым салаларының ... ... ... ... өзі тілдік таңба мәселесін тек ... ... ... тыс құрылыс ретінде қарау керектігін
бағдарлайды. Ал тілдік құрылымның ішкі сипатын ... ... ... ... ... ... ... орайда тілдік таңба және сөз-символ, олардың айырмашылықтары мен
ұқсастықтарын қарастырып өтуді жөн ... ... ... ... тән төмендегідей белгілерді
көрсетеді: 1) ... екі ... 2) ... ... ... ... таңба, дейді Соссюр, – зат пен оның аты емес, ұғым мен
акустикалық тұлғаны байланыстырады. Еріктілік, ... ...... сол ... ... ... ... немесе ұғымның арасында ешқандай
табиғи байланыстың ... ... ... ... ғалым тілдік таңба
дегеннің орнына символ сөзін қолдануға болатынынкөрсетеді. Бірақ символ
сөзін қолдану еріктілік ... ... ... ... ... ... емес, ол бос емес, онда таңбалаушы мен таңбалаушы арасындағы табиғи
байланыстың жұрнағы бар”, – деп түйіндей ... ... мен ... ... аңғартады [31,101]. Алайда бұл пікірден басқа тұжырым
келтірмейді.
А.Ф.Лосев ... ... ... көп ... ... оның
әрқайсысында белгілі бір мағынаға ие болатынын, сонымен ... ... ... ... ... атап ... Таңба шексіз көп
мағынағаие болып символға айналады. Сөз ... болу үшін ол ... ...... ... орын алу ... – бұл ... арқылы танылатын бір нәрсе. Ол интуивті түрде ғана
танылатын белгілі бір идеяны арқалайды. Символ өз ... ұзақ ... ... ... және ... адамдар үшін тұрақты сипатқа ие
болады. Символ интуитивтілігінің негізінде белгілі бір рационалды ... бұл ... ... және ... ... ие және оны ... ... дискурсивті ойлаумен белгілі боғандықтан, символды да дискурс
немесе мәтін ретінде тани ... Ал ... ... бір ... түрде алынған контекст ретінде қарастырамыз. Ал контекстің әр
түрлілігі символға көп бағаналық сипатын береді.
Символдың рационалды ... ... оны ең ... ... яғни тіл ... негізінде қарастырудан басталады. Бұл жағдайда ол
тіл нысана ретінде ... Ал ... ... жүйеде қарастырумен
семиотика ғылымы айналысады. „Символ” ұғымы бұл ғылымның нысанасына
айналғанда, ол ...... ... болады.
Таңба, символ және образдың категориялық – ұғымдық тұлғасына талдау
берсек, төмендегідей көрініс табады: таңба – бұл гносеологиялық ......... ... образ – эстетикалық
категория. „Символ” ұғымының бойында таңдау мен образға тән ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде
аналитикалық психология ... ... үш ... ... сана астарына және саналы түрде. Осыған сәйкес символдың шығу
тегін, пайда боу жолын мынадай бепбөлуге ... а) ... ... ... символдар, яғни, мифологиялық символдар; ә) сана астарында
(подсознательно), ... діни ... б) ... ... ... ... ... ғылыми символдар (жоғарыдағы екі терминді Гегел өнеді
талдау кезінде қолданған).
Көптеген зерттеулерде символ және ... ... ... ... Жалпы „символ”сөз екі түрлі мәнде қолданылады: ... ... ... ... ...... ... күрделірек түрдегі
„символдық” мәнде. Гегель сөзіне сүйенсек: „Символ ең алдымен ... ... ... түрде таңбалағанда мағына мен оны білдіретін тұлғаның
арасындағы байланыс еріктілігі. ... ... ... біз діл осылай айта
алмаймвз. өнер мағыныамен образдың сәйкестігінен, жақындығынан және ... ... Және де ол ... ... нақты заттың өзін емес, тек
оның ... ... ... жалпы сипатты сіңіру керек”
[25,351]. А.Ф.Лосев таңба мен ... ... ... ... ... ... қарағанда көзге ерекше түседі, оның құрылымы
күрделірек және ол суреткердің сезімдік, материялдық ... ... ... символ тілдік таңба бола отырып, өзіндік күрделі құрылымға
ие болып та келеді.
Зерттеушілер пікіріне сай, таңбаның негізгі ... бірі – ... Яғни ... ... дыбыстық жағы мен оның лексикалық
мағынасының ... ішкі ... ... тіл біліміндегі зерттеулерге
көз салсақ, тілдік таңба уәжділік және ... ... ие. ... және сипатқа ие емес сөздер орын алады. Таңба өзінің мағыналық
мазмұнына ешбір қосымша ... ... ... Ал, ... дәл осылай тұжырым жасай алмаймыз. Егер тілдік ... ... ... ... ... символ тұлға, бірдейлігі негізінде өз
мазмұнын белгілі бір контекіске байланысты күрделендіреді. ...... ... ... „Ал жеке сөз ... ... ... дискурста қолданып, одан кейін сол сөз
арқылы ... ... адам ... ... бастап өткеретін болса,
онда атау – сөз де ...... ... ... Тұлғасының
өзгермеуі символға атаулық қызметін атқаруға ... ... ... мәні тек ... ... ... мәні одан кең. Ол ... бір
мәдениеттегі семантикалық қызметі арқылы шындықтың әр ... ... ... ... ... символ мағынасыноның образын ... ... ие бола ... тек ... ... ... ие болғанда ғана,
символға айналады. ... ... мен оның ... ... ... ... ие. ... зат, оқиға, әрекет өзіндік нақтылықтың шегінен
шығатын ... ... ие ... ... ... ... ... құбылыс образының мазмұнының шегінен шығатын идеялық мазмұн
тән. ... тек қана ... ... ... ... ... бұл жағдайда барынша кең түрдегі белгілі бір идеяны арқалайды. Ол
шындықтың тек бір ... ... өмір ... ... ... басқа бір
шындықты кесіп өтеді және бейнелейді. ... ... ... ... ... нақты тану арқылы ұғуға болмайды”. Бұл ... ... ... ... ... және басқа үшін өмір сүреді”, „символ өзінің
сыртқы тұлғасында белгілейтін бейнесінің ... ... ... ... өзі ... ... ... (шегінен) алшақтайды” немесе
„символ әрқашан шындықтан алшақ жатады”, „символ нақты ... ал ... ... дейтін пікірлермен келісуге болады [12,37].
Демек, символ көптеген ... ... ... келсе, таңбада мұндай
қасиет жоқ. Оның негізгі қызметі – нақты затты атау. Э.Сепирге сүйенсек:
„Біріншіден, ... ... ... бір әрекеттің орынбасары ретінде
көрінеді. Екіншіден, оның тұлғасы ьеретін алғашқы ... ... ... [15,90]. „Символдық құралдар коммуникативтік өызметпен қатар,
магиялық ... де ... ... ... ... ... ... орынбасарлық қызмет. Символодар
атауыштық және орынбасарлық қызметке ие. Таңба мен символ тек ... бар – ... ... ... ... көлемі және мазмұнымен
ерекшеленеді. Таңба мен символдың өзгешелігін ... ... ... ... да көруге болады” [33,82].
Н.Н.Рубцовтың пайымдауында, таңбаның „мағыналық ... ... ... ... байланысты болса, символ осыған қоса
эмоционалды ... ... ... ... [18,38]. ... символды
мейлінше жоғары деңгейдегі таңба деп ... ... ... болатын
ішкі процестер ерекше қарқынмен жүреді. Әрине, бұл ... адам ... ... ... әлеуметтік, рухани таңбалар-символдар. Бірақ
символ тілін түсіну үшін сана ... ... ... ... жүйеде
ақпарат көлемі ғана ... ... ... таңдау, іріктеу
қабілеті де артады. Жетілген тұлғаларды символдар психологиялық-әлеуметтік,
рухани тетік ... ... ... ... көрсете бастайды” [32,34]. „Таңба
бір мағыналылығымен ... ... ... тән. ... ... тыс қолданылғанда оған көпмағыналылық кері әсер етсе,
символ көпмағыналылығымен құнды мазмұнды болып ... ... ... ... жеке ... ... ... әлем бейнесін ьеруге бағытталған.
Осы орайда К.Юнг: „Символ әрқашан көпмағыналы”, – десе, [10,14] ... мен ... ... ... ... ... 1. ... 2. Әртұрлі сигнификаттар шындықты немесе елестетуде бір
бірімен ұқсастық және ассоциация негізінде байланысады” [13,33].
Символдағы ... ... не? ... ... ... беруге
болады: „Сөз-символ бұл серіппе тәрізді бір-біріне жасырынған және ... ... ... „мәліметтер қоймасы”. ... ... ... ... ... көрінбеген, бірақ оның бөлінбейтін бөлігі
болып табылатын жасырын мағыналардан бастап ... ... яғни бір ... ... ... ... кең ... мағыналарды біріктіреді” [7,97].
Символдың тағы бір өзіндік сипаты оның ... Бұл ... ... дейді: „Тұлғаның сөйлеу тілі, мәтін жасалымын түзеуге
себеп болып тұрған уәждер, мүдделер, ... мен ... ... ... ... табады. Біздің ойымызша, ол процесс кейде ашық
көрінеді не ... ... ... Дәл осы ... оны
таңбадан ерекшелендіреді. Символдың уәжділігі метафора, ... ... ... ... ... ... ... Гегельше айтсақ, символданушы нышан мен символ
ретіндегі адам ... ішкі ... ... ... „Символ” термині зерттеушілер тарапынан әртүрлі
түсіндірілсе де, тұжырымдардың тоқайласар тұсы – ... тәгн ... ... В.Фон Гумбольдт: „Тіл тек белгілі болған шындықты
ғана танытпайды, ... ... ... де ...... ... ... ол белгісіздіктің белгіленулер і
символдар арқылы іске ... ... ол: ... образно выражает
невыразимое, неизвестное, лишь предчувственное, лишь предуданное, ... – деп тіл ... ... ... белгісіздікті
таңбалық формада берудің бір жолы символға жүктелетінін аңғартады [10,14].
Символға Э.Фромм архетиптік сипат тән және ол ... ... ... атап ... [7,101]. Ал, ... ... белгілі бір архаикалық сипат болады”, – десе [9,147], ... ... ... ... және ... ұшан-теңіз
психикалық энергиясына жанасудан сақтандырады. Біз символдарды зерттегенде,
ол бізді саналық аймағынан әріге апарады”, – дейді [10,15]. ... ... ... ... ... ... архетиптілігі – оның маңызды қасиеті
және ол екіжақты сипатқа ие. Бір ... ... ... құрайтын
санасыздық образы ажарланса, екінші жағынан, архетип түсінікті, ол ... ... ... ”– ... [7,102]. ... ... архетиптілігі
адамзат дамуының балалық кезеңіне, көне дүниетаным қабаттарына ... ... ... ... сай, символ – таңбаның арнайы
түрі. Ал таңба мен символға тән ... ... ...... ... сезім арқылы танылатын зат(құбылыс,
оқиға);
2. ... ... бір ... ... ... ... (нұсқайды;
3. Таңба хабарды алу, сақтау және беру үшін қажет.
Дегенмен, символодың өзіне тән ерекшеліктері ретінде төменгі ... ... сөз ... болу үшін ... бір мәтінде – мәдени мәтінде орын алу
керек;
– көркем – образды тұлғаның болуы;
– символ ... ... ... ... мәті ... ... символдық мәні одан кең;
– таңба шартты және нақты мағынаға ие бола отырып, тек екінші ... ие ... ғана ... айналады;
– символ мағынасын оның образын нақты тану ... ... ... ... нақты элемент, ал оның нысаны абстрактілі;
– символдық өзіндік сипаты – оның ... ... ... және ... ... атқарады;
– символға архетиптік сипат тән;
– символдағы тура мағына өзіндік дербестігін сақтайды, ... ... ... қалып тең дәрежеде;
– сөз және сөз-символ – екі түрлі таңба емес, сол сөздің өзінің екі
түрлі ... екі ... ... яғни ... ... қызметті атқарғанда ғана оны символ деп атай аламыз.
Сөзімізді дәлелді ету үшін, Ә.Кекілбаевтың ... ... ... ... ... ... тоқталайық. Алманың тілдік таңба ретіндегі таңбасы: „Алма
ағашының басында шығатын шар ... ... ... І т; 228 б.]. Ал ... ... символы ретінде қолданылуы осы жемістің сыртқы формасы
мен түсіне байланысты туындаса керек. „Аңыздың ақыры” ... ... ... ... ... деп ... да, сол тараудың қөн бойында ... ... ... тартқан қызметші әйел тәрізід оқырманның көз
алдына қайта-қайта , сәт сайын ... ... ... бір ... ... пышақ дағы түскен нарт қызыл алма
кеше бұның алдынан қайтқан-ды, жаңа тамақ үстінде қызметші әйел ... ... тағы ... өзге ... ... тап соны ... апты. Арасын ашып қарап
еді, ... құрт ... ... құрт ... алма. Ол қастандыққа емес, сатқындыққа,
опасыздыққа меңзеуге тиіс қой. Ол не ... ... ... ... соң ... дастарханға қарады. Көзі қақ алдында жатқан
нарт қызыл алмаға түсті. Бұл жолы ... ... ... ... ... Ол өзге ... бөлектеу оқшау қойыпты.
Жазушы нарттай қызыл алманы хан жарның сұлулығымен теңестірсе, құрт
жеген алма сатқындықтың ... ... ... ... ...... ... деп айтқандай,
көркем әдебиетті танудың кілті – тіл. Бұл орайда тіл жазушы ... ... ... ... ... ... сөз болмысы өзгереді,
құбылады, ол басқа сипатқа, кейіпке ие болады. Негізгі ... ... ... ... ие ... ... тыс ... түседі. Бұл
көркем туынды тілі үшін заңды ... ... сөз ... ... ... Р.Сыздық, Б.Шалабай пікірлеріне сүйенсек: „Көркем ... ... ... да, ішкі ... ... да ... ұйымдасқан
эстетикалық құрылымға ие. Өзінің ... ... тіл ... ... ... ... ғана болып қалмайды, ол барлық мән-мағынасымен,
ішкі-сыртқы болмысымен образды мазмұнның өзіне, оның ... ... ... айтқанда, тілдік таңба көркем әдебиетте мазмұнды формаға
ауысады” [34,10]. Осыған ... ... ... ... ... бейнелеу құралдарын әр алуан көркемдік бояу бере пайдаланады. ... ... ... ... қарапайым сөздер де, мақал мен мәтелдер де,
эпитет пен теңеулер де, ... ... да ... ... ... жалпы идеялық, тақырыптық арқауына лайық жаңа бір мағыналық
астар алып, стильдік ... арта ... ... ... ... ... де ... жиі айтылатын тіл құралдарының үйреншікті номинативтік
мағынасы ақын-жазушылардың тілінде әр ... ... ... [35,17]. ... келе ... ... сөз қолданысымен қатар, белгілі бір жазушы
туындысында ғана көрінетін, пайда болатын сөз қолданысы бар ... ... осы сөз ... ... суреткерлік шеберлігін терең танытып, ... ... ... ... ... жалаң сөз қолданысы шеберлікті
толық көрсете алмайды. Өйткені ол шығарма тақырыбы, ... ... ... ... ... образдылығын арттырып тұруы қажет. Сондықтан
да көркем мәтінді біртұтас күрделі құрылым ретінде ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік қырын танытатын
көркем мәтін мазмұнын бейнелеуге қатысты сөз қолданыстың бір түрі ... ... ... ... ... ... ишарамен білдіретін
сөз-символдарды қолдану. Бұл орайда жазушы қолданысындағы ... ... ... ... ... ... құлақ күйі ретінде
шертіледі. Символ – сөздің мағынасы кейде бір сөйлем немесе абзац, ... ... ... ... ... алынған контекст ретінде
қарастырамыз. Ал контесктің әр түрлілігі символға ... ... ... ... ... мағынасын бірден түсіну мүмкін емес,
ол өз мәнін бірте-бірте ашады және де ... ... ... ... ... өзге ... да танылады. Символ-сөзді қолдану шеберліктің
бір қыры болса, сонымен қатар, стильдік қызметті де атқарады. Жазушы ... ... ... ... бір ... ... көздейді. Сөз-
символ жазушының айтпақ ойын дөп ... ... ... арттыру
үшін қажет. Сондықтан символдың жеке ... ... ... ... тану ... ... пен ... көзін қажет етеді. Мысал үшін,
І.Есенберлиннің „Алтын Орда” ... І ... ... ... ... ... қолданысындағы сипатына назар аударайық.
„Алтын Орда” романының І тарауын жазушы Қыран құспен басатйды да сол
таарудың өн бойында ... көз ... ... отырады:
„Шөкімдей бұлты жоқ, айнадай көк аспанда бағанадан бері дәл төбесінде
айнала ұшқан Қыран ... ... Бату ... осы ... ... әлде қоян не
бір бөтен аңды көз ... ... соны ... ... көрінді. Әйтпесе дала
бүркіті бостан-босқа бір жерді шарықтай бермесе ... Бату хан ... ... ... қарады. Еш бір аң не құс көзге түспеді.
Көз ... ... әлі ... жүр. Нені көрді екен? Неге түспек? ... ... ... ... ... әлі қалықтап жүр. Бес жасар кенжесі Барақ
шегіртке қуып, әлі томпаң-томпаң ... ... ... тағы бір ... ой ... ... ... Қып-қызыл
шапан киіп ойнап жүрген баласына көз тастады, сөйтті де дәл ... ... ... қарады.
Төбе үстіндегі өзі отырған қазақ тастан Бату кенет асыға түрегелді.
Барақ үлгермеді...
„Алыстап бара ... қара ... пен ... ... ... ... көкке қарап тістеніп Бату хан қатты да қалды”.
„ЬБаланы қалтқысыз жақсы ... не ... ... ... ажал,
қара бүркіт боп кетіп, ең кенжесін алып кетті”.
Жауға кегін жібермей үйренген Бату енді қара ... ... ... Қара бүркітті өз қолымен бауыздап, ыстық қанын ... ... ... ... Бату тағы ... қарады. Кереге қанат алып бүркіт тағы көз ұшында
қалықтап жүр.
„Алып қыран әлі көк бетінде ... жүр. ... ... ... ұясына қарай ұшатын кездері әлдеқашан болған. Бірақ бүгін бұлар
бір-бірінің ақысын аңдып қалған. Екеуі де ... ... ... өзіне жақындап келе жатқанын көзі көрмесе де Бату ... ... ... ... қолыңнан ештеңе келмейді дегендей Батудың дәл
төбесінен қанатымен сипай бір өтті.
Жоғарыда көрсетілген мысалдарға зер ... ... ... ... ... байқауға болады. Бүркіт сөзін бір тараудың
көлемінде сан мәрте қолданғанда жазушы не ... ... ... ... хан мен ... ... ішкі психологиялық арпалылысқа аударуының
себебі неде? Әлде бұл кездейсоқтық па? Жоқ, бұл автор ... ... ... ... қызмет етіп тұрғаны айқын. Трилогия „Кереге қанат дала
бүркіті көз ұшында қалықтап ұшып жүр” деп ... ... ... ... ... ... қатысты болатынын білдіргендей. Иә, ... бұл ... ... дала ... Бату ханның ханның сүйікті кенже ұлы
Барақ қаза болса, соңында Алтын Орда ханы Батудың да ... ... осы – қара ... ... ... ҚТТС-де: „Таулы, далалы жерлерді мекендейтін тегеуріні
қатты ірі жыртқыш құс” [ҚТТС, ІІ т., 574] ... ... ... ... ... еркіндік қыраны ретінде есептеледі. Ол – тәуелсіздіктің
еркіндіктің, қайсарлықтың белгісі. ... ... орын ... бұл ... ... да ... болған. Бұл көркем туындыда „бүркіт” сөзі
халық бейнесін танытатын символ – образ ретінде ... ... ... Бату ханға халық ... ... ... ... ... қауымның еркіндікке, тәуелсіздікке ұмтылысын, Бату
хан тәрізді билік ... ең ... аяқ асты ... ... ұлттың алып тегеуріні, әйтеуір, бір күні болмаса, бір күні ... ... ... ... ... ... жеткізе білген.
Ишарамен берілген бұл түсінік, ... ... ... да ... қалады: Бату қателескен еді. Алтын Орда ... ... құр ... мен ... ... ... ... өзі оның
жаназасын күні бұрын оқыған-ды. Мұндай халық қоштамаған, тек уақытша әскери
үстемдігіне сеенген, қоғамдық өндіргіш күші ... ... ... ұзақ ... ... ... ... айтсақ, шала-жанар бала тудырған
еді...
Ендеше, бүркіт сөзі тәрізді бірден сыр бере ... ... ... ... мәні ... тұтастай оқығанда белгілі болады.
Соның өзінде ... ... ... ... танылатыны анық.
2 ТІЛДЕГІ СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Тілді семантикалық тұрғыдан қарастыру барысында ”ішкі және сыртқы„
тұлғасы деп бөлу ... ... ... Ішкі ... Гумбольдт
түсіндіруінде: ”Внутреняя форма представляет собой свойственный данному
языку способ организации ... ... ... ... ... „ее элементов”, „акт превращения мира в
мысли”, „видение мира вещей и ... „в ... ... ... ... – деп беріледі [19,80]. Демек, сөз ... ... бір ... Және де осы ішкі ... ... ұлттық таным,
түсінік, басқаша айтқанда, объективті дүниенің субъективті ... ... да ... фон ... „Язык народа есть его и дух
народа есть его язык, и трудно представить ... ... ... – деп ... ... ... қалыптасқан ұғымды белгілеу нәтижесінде сөз
қалыптасса, сөз ... ... ... ... логика, т.б. дамитүседі. Ал
адам танымының тереңдеуімен сөздің мағынасы өзгеріске түседі. Осы ... ... ... заттық бейнесін тек уақыт пен кеңістікте емес, ... ...... ... ... ... мағынаның
өзіне тән ерекше өмір сүруі бар, дегенмен ол объективті тарихи туынды”, –
деп көрсетеді [36,104].
Сонда ... ... ... ... ... Осыған сай
М.М.Сеченов: „Символдануды онтогенетикалық дамудағы заттық ойлаудан ... ... ... ... – десе [12,112], ... ... ... ... ... экспрессивті – бояма
мағынада оны туғызған субъектінің өзіндік ойы да сақталып ... ... ... қалыптасуында ұлттық-мәдени ассоциацияның рөлін және әлемнің тілдік
бейнесін жасауға әсерін көрсетеді [36,90].
Ал, абстрактілі ойлау ... ... ... ... ... да, ... негізінде қалыптасқан сөз мағынасы тілден-тілге көшкен
сайын түрлене түсіп, көз ... әр қилы ... ... Басқаша айтсақ,
тілді қолданушылардың „ұжымдық есін”, „мәдениет ескерткішін”, ... ... ... ... символдану лингвокреативті ойлау ... де, ... ... ... ... ... себеп
болады. Коннотация – (латынша қосымша мағынаға иемін) тілдік ... ... әрі ... ... ... дүние туралы білім мен
белгіленетін заттың эмотивті қабылдануын, ... ... ... ... ... тән әрі маңызды ұлттық ойлаудың
ассоциациялық ерекшеліктерімен айқындалады. О.С.Ахмановтың ... – бұл ... ... ... оның ... ... ... немесе стилистикалық реңктері” [37,104], болса,
В.Говердовский тұжырымында: ...... ... Егер ... рационалды мазмұны десек, коннотация – ... ... ... ... болса, эмоционалдық – жанда. Денотативтік қарым-
қатынаста сөйлеушілер санамен жақындасса, коннотативтік деңгейде жан ... ... ... ... ... ... түрінде немесе кез келген зат, әрекет
түрінде белгілі бір рухани не ... ... яғни ... қоғамдық
қарым-қатынастарды, әрекеттерді білдіреді. Бұл ... ... ... ... ғана ... символға айналады. Демек, тілдік символ заттық
символ негізінде пайда болады да, ... ... ... ... ... ие сөз ... ... сөзге айналады. Алайда, өз
бастауын заттық символдардан алмайтын, тілдің ... ... ... ... бар. Олар тұрақты тіркестер құрамында келіп, белгілі аспектіні
немесе құбылысты белгілейді [39,68].
Символдың ерекше ... бірі – оның ... ... мен
мағыналарының теңдігі. Символ сөзінің өзі грек тіліндегі „symballein”
құрастыру ... және ...... ... – екі ... ... мен „өзгені” танудың белгісі деген зат есіммен шыққан.
Символ тең дәрежедегі мағыналардың құрауы ... ... Бұл ... ... ... ... түрлерінен ерекшелейді.
Мағыналық мазмұн құрылымы тұрғысынан алып қарағанда, символ күрделі
таңба ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
қосыла, сиыса отырып, кешенді түрдегі мазмұнды құрайды. ... ... ... ... сақтайды, абстрактілі символдық ... ... тең ... ... жеке ұғым) бен идея (жалпы, абстрактілі ұғым) ... ... ... үшін ... ... идея ... мазмұнға
абстрактіні нақты арқылы білдіру үшін жасырынған (закодирован), керісінше
де, нақтылы да дерексізге оның ... ... ... ... ... пен ... қабылдау мен танымның негізгі нысаналары
болып табылады: ойлау нақтыдан дерексізге және ... ... ... ... ... (бір нәрсеге) көпмағыналығы көптеген зерттеушілерді
толғандырады. Мәселен, ... ... ... үшін ол ... эзотерикалыққа ұласты: „Символ многолик, многосмыслен ... ... в ... ... [1,128]. ... негізгі
мақсатымыз- қабылдау мен түсіну сай ауыспалы мағынаны және ... ... ... ... ... ... көпмағыналықпен қатар,
символдағы мағыналар шекарасының көмескілі көзге түседі. Бұған герменевика
ғылымының өкілі П.Рикер көрсеткендей, символдағы екі ... ... ... және ... емес – ... ... ... Сондай-ақ,
П.Рикер символ туралы ой қозғай ... ... ... ... ... ... ... структуру значения где один смысл – прямой,
перевичный, ... ... ... и ... ...... который может быть лишь через первый” [41,8].
Демек, символ көп қырлы семантикалық ... ... ... ... сөздің омонимдік қатарын түзбейді, ол сөздің семантикалық
құрлымында белгілі бір қосымша мағына ретінде ... ... ... ... ... ... ... қарау керек. Символдағы
екіншілік мағына ... ... ... ... ... ... тең дәрежеде. Ал тропта тура мағына ... ... Сөз және сөз – ... – екі ... ... емес,сол сөздің өзінің
екі түрлі қызметтігі екі ... ... деп атай ... ... құрылымындағы өзгеруді семантикалық трансформация деп
атауға болады. Оның негізінде сөздің заттық логикалық қатармен ... Бұл ... ... ... түрдегі, яғни ақиқат дүниедегі
өзгеріс, даму деп те, сонымен ... ... ... де, ... бір ... ... ... ұғынылуы деп те түсіндіруге ... ... ... ... ... ... мағынасының өзгеруі семалар құрамы мен иерархиясындағы
өзгерістермен байланысты: ... ... ие ... ... ... ие ... және сөздің семантикалық құрылымынан мүлдем жоғалып кетуі
мүмкін.
Сонымен, семантикалық трасформация – ... ... ... ... құрамы мен иерархиясының ... Әр сөз ... ... ие, ... ... мен ... мағына
перифериясымен байланысты болмашы мағынадан ... оның ... ... ... ... ... байланысты.
Семантикалық трасформациямен екіншілік атау тығыз байланысты.
Синонимде бір денотот ... әр ... ... ... екі сөзбен аталса,
символдануда керісінше, екі түрлі денотот бір сөзбен ... ... ... екі түрлі лингвистикалық процесс –
екіншілік номинация және ... ... ... ... Оны
символды зерттеуші тілші-ғалым Е.В.Красикова ... деп ... мен ... ... ... ... төмендегідей
болады:
Д1 (символданушы) ... ... ... ... Д1 N2 ... ... ... жаңа атауға ие болады, бұл жағдайда символдану
нысанының алғашқы тура атауы ерекше орын ... (N1). Ол ... ... бекер
алынбаған. Себебі ол күрделі тілдік құрылымға ие, осы ... ... ... түрде, бірнеше атауды біріктіре отырып таңбалайды.
Символданушының ерекшелігі, ол барынша күрделі, ... ... ... ... ... немесе жеке тұлғаның өмірі және ішкі
дүниесі. Символданушының заттық қасиеттерінің ауқымды ... ... ... ... ... ... Екіншілік номинация
нәтижесінде символданушы нақты атауға ие болады және де бір ... ... ... (N1) ... ... құбылыс толығымен аталмайды, тек
оның жеке аспектісі, мецлінше маңыздысы аталады.
Символдың өзіне тән сипатының бірі – ... және ... ... ... (N2) атауы жаңа денотатты (Д1) атай отырып, сонымен қатар
алдыңғы денотатты (Д2) да ... ... ... ... екі номинативтік қызметті
бір мезгілде атқарады.
Д1
} N2
Д2 (436128).
Демек, семантикадағы ... ... ... ... ал оның ... сол ... ... Екіншілік семантикалық қызметте
семантикалық жылысу ... ... ... ... ... ... байланысты болады да, символдағы ұлттық ерекшелікті
танытады.
Э.Сепир сөзімен айтсақ: ...... ... ... ... мәдени фонды бейнелейтін символдар бейнесінде көрінеді. Осыған сай
мәдениеттіңдаму деңгейі мен сипаты арқылы ерекшеленетін ... ... өз ... ... ... ...... символдық мағына дегеніміз:
1.Сөздің қосымша, жанама мағынасы. Мысалы, аққу, ... гүл, ... ... сөздің тура мағынасымен қатар тең дәрежеде өмір
сүреді. Мысалы; төр, ошақ, сәукеле, т.б.
3.Тура мағына нақтылыққа ие болса, ... ... ... ... мағына адам танымының тереңдеуімен, ұлттың мәдени-тарихи
өмірімен тығыз байланысты.
5.Символдық мағына сөздің ... ... ... ...... трансформация нәтижесі.
7.Символдық мағына – мағынадағы ұлттық бояу, ұлттық сипат.
Сөзіміз ... болу ... ... ... символдық мағынасын
когнетивтік лингвистика негізінде концептілік жүйеде қарастырайық. Ал
концепт дегеніміз:” ... ... ... сознания, отрожающая
предмет реального или идального мира, ... в ... ... ... в виде познанного субстрата. Концепт ... ... ... его ... ... [43,9] немесе
„концепт – это фрагмент системы ... о ... все ... индивид знает,
воображает, думает об объектах действительности. Под концептом ... ... ... ... ... ... знания о предмете
реального или идеального мира в вербально обозначенном виде” [44,19].
Жусан – қазақ ... үшін ... ... ... Халық өлеңінде Жусан
иісі аңқыған ауылымды сағындым”деген жолдар халық үшін ауыл мен ... бар, егіз ... ... көрсетеді. М.Әуезов айтқандай, жусан –
қазақтар туған ... ... ... Жаңа ... ... ... шөбі ... сумен жуындырады. Осыдан кейін жусан иісі ... қаны ... ... сіңіп қалады. Сондықтан ол оның иісін иіскеп танып қоймай,
көріп те таниды. ҚӨиткенікөшпенді үшін жусан шөбі ... ғана ... ... ... ... ... және Отанның бейнесімен, даланың келбетімен
байланысты болып келеді. Жусан туралы аңыздар көп, соның бірі Отан ... ... ... ... ... ... ... да жеткілікті”. Артық
ханның даласына ... ... ... ... сақталған. Оның
ағасы Сырдан інісі Артыққа көп жылдан бері мекен болған ... ... Елге орал ... ... ... Тағаты таусылған ағасы қойнынан
бір уыс дала шөбін алып шығарады, ... иісі ... атқа ... дала перзенті үшін жусан қасиетті, киелі шөптердің бірі
сонсаналады. Алыс сапарға ... ... ... ер ... жусанның бір
шоғын бойынан тастамай жақсылыққа сайып, ырымдап ... ... ... ... бір ... ... болсын деп ала кетеді. Осыған ... ... үшін ... Отанның, ата-мекенінің иісі бар. Ұмыт болған,
артта қалған елді мекенді еске ... ... ... ұзақ ... ... ... ... үшін былғарыға орап жұпар ретінде ... ... ... ... ... белгісі ретінде кепкен жусанды
жіберген. Ескі кездер „Үйдегі ... ... ... ... ... түрде, ерте ме, кеш пе өз аттарын ұмытып, өздері де ... ... ... ... ...... ... қазақ үшін ерекше қасиеттілігін поляк суретшісі Б.Залесский
де көрсетеді: „Даланың өзінің өсімдіктер дүниесі, өзінің жануарлар әлемі
бар. ... ... он ... ... ... оның бәріне жеке-жеке атау
беріп қойған және де дала ... бәрі де ... ... ... Бұл ... ... көп өсетіні соншалық – ауаның өзі кермек
татиды. Мынадай бір аңыз бар: ”Бір жігіт ойда ... ... бір ... көреді
де өз мекенін, ағайын – жұртын ұмытып, сол жерден ... ... ... кісілер келіп, оған өз жерінен артық жердің жоқ
екенін қанша ... ол сөз ... ... ... жаңа ... ... Тіпті туған жерінен торсыққа құйып әкелген қымыз да оның
жүрегін жібітпей ... ... ... ... сөздері өтпей амалдары
таусылған соң, еріксіз қайтпақ болады. Сол кезде олардың ... ... ... ... ... бір ... жусанын алып келеді.
Бағанадан айтқан қанша сөз, арнайы алып келген қымыз еш әсер ... ... ... ... ... ... иіскеуі мұң екен бүкіл ел жұрты,өткен
өмірі есіне түсіп, қолқа жүрегі аунап ... ... Сол ... өз ... артық жерұйықтың жоқтығына көзі жеткен ол жаңа ... ... ... тәрк ... ... ... аулына беттеген екен”
[47,15]. Бұл аңыз да жусан, жусанның иісі туған жер екнін нақтылай түседі.
Ал орыс ... үшін ... ... – қайың.
Жусанның халықтық көзқарастары болмысын қазақ ақын – ... ... ... ... ... ақын ... ... тастап қызыл-жасылын
Сар даланың аңсап жусан-сасырын
Қайтуым хақ бір күн қоңыр іңірде,
Қар қаладан басып шығып жасырын.
Немесе:
Саған таныс ... ... ... ... тобылғылар көктеді.
Раққатта іші-сырты ауылдың,
Қуантсаңшы сен де, сәулем, көп ... ... жер – ... ... табиғатын оның сұлулығын көзге ерекше ...... ... ... ... бедерлейді. Мұның өзі
қазақ үшін ... ... ... ... ... ... иісінсіз
елестету мүмкін емес. Демек, жусан деген тілдік таңба концепт пен денотатты
білдіреді. Ал оның ... ... ... ... ... [ҚТТС. 4-т.,
197]. Ал концепт ретіндегі мағынасы - ... ... ... ... ... ... ... „көк майса дала”, „таулы өлке”, „қыратты бел”,
„жүйрік ат”, „ән мен ... ... ”, ... ... т.т. Басқа ұлт үшін,
әрине, жусанның мұндайлық ассоцияция туғызуы мүмкін ... ... ... түсінік, ұлттық сана-сезім, ұлттық ойлай жатқандығы ... Және ... ... біз бұрынғы ата-бабаларымыздың көзімен қарап, ... Осы ... ... „Тіл бізді қоршаған ғалам жөнінде ... қана ... ... оны модельдендіріп, белгілі бір сөз немесе
оралым, мәтін, ең соңында ... тіл ... ... ... ... ... ... пікірімен келеді.
Демек, халық өзін қоршаған әр дүниеге ой көзімен, ұлттық түйсікпен
қарап, көңіліне түйіп, модельдендіріруге бейім келген. ... өзі ... ... ... бұзбау, әуезділікті сақтау ... Ал, ол ... ... ... дамып, өрбіген, соның негізінде
туындаған символдарға көрініс табады. Символдық мәнге ие сөздердің табиғаты
ерекше. Өйткені сөз-символдар танымдық, ұлттық ... ... ... бола отырып, халықтың дүниені түйсінуімен тығыз байланысты болып келеді.
Яғни, атауыш мағынадағы сөз нақтылыққа, ... ие ... ... сөз ... ... ие. Осы ... арқылы ол дүниені
біртұтастыққа байланыстырып, көз алдыңа бүтін сурет бейнесін елестетеді.
3 СИМВОЛДЫҚ МАҒЫНАНЫҢ БЕРІЛУ ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
миф, көркем бейне, метафора, фразеологиялық бірліктер ... іске ... ... ... ... миф пен ... арақатынасын қарастыру
арқылы тілімізде символдық мағынаның қалыптасуы жайлы бірталай сауалдарға
жауап табамыз.
Аллегория, ... адам ... ... ... ... таным ең алғашқы таным баспалдағы. Осыған байланысты: „Миф – ата-
бабалардың ежелгі, бастапқы танымындағы ... оның жеке ... ... ... ... ... хақындағы түсініктері”, – дейді [49,4].
Басқаша айтқанда, миф – ... ... ... ... ... ... танымның көрінісі [ӘТС, 229-б]. Белгісіз дүниені түсіндіруге
тырысудан одан да белгісіздігі мол дүниені ... ... егер де ... тіпті, танып білуге мүмкіндік бермесе, тәңірге немесе құпия ғаламат
күшке сілтеме жасау – мифтің өзіне тән ерекшелігі.
Миф ... ... ... ... ... қалаған. Ол
символды логикалық мағынаға ие ... ... ... ... ... әмбебап образдар мен идеяларды белгілеу үшін
қолданылатын семиотикалық кодтың бірі ... ... [7,98]. Миф ... ... ... де ... Ол ... адам әрекетінің
маңызды символикалық формасы ретінде таниды. ... ... ... мен ... зат пен ... ... көрсетеді. Ғалымның
көрсетуінше, миф затты бейнелемейді, өйткені ол – заттың өзі.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдарында А.Ф. ... ... мен ... ... ... ... ... білдіреді. „Кез келген мифте
символ бар, ... кез ... ... миф жоқ. ... шексіз түрлілік
шартындағы қоршаған әлемге ... ... мен ... ... ... символға келгенде олай айта алмаймын, өйткені символдық модель
міндетті түрде шексіз ... ... толы тірі ... Және де ... ... ... пен ... категориясы
жатады” [8,174]. Ю.М.Лотман, Б.М. Успенский Символ мен мифтің ара ... айта ... ... ... түсінудегі метатіл есептейді.
Орыс символизімінің көрнекті өкілі А. Белый: „Cимволдар шексіз-шетсіз
алып дүниеге ... ... ... ... ... ... ... аяқ басуға
құрал болады. Символ менің санамның ең түкпірінде, санасыз аумақта тұнып
жатқан ... көз ... ... менің жеке басымнан тыс тілсіз, ақылға
сыймайтын екінші бір дүниемен байланыстырады” дей отырып, символмен ... ... ... ... ... тануға жол ашады
[50,72].
А.А. Потебняның тіл және ойлау, сөз бен ... ... ... ... ... Оның ... ... негізі – сөздің семантикалық
қатарын тіл мен ойлаудың бір ... кең ... ... ... ... ... ... негіздегі символдар тіл мен ойлаудың
байланысында туады. Осы байланыстағы дамудың ... даму ... ... ішкі ... ең ... ... мағынасын біртіндеп жоғалта
бастайды. Тілде көмескілене бастаған сол мағыналар символдар арқылы поэзия
тілінде көрініс ... ... ... белгілі бір мифтік ... өмір ... ... айтылғандардан біз төмендегідей қорытынды жасаймыз: ... миф ... ... ... ... ... ... бола
отырып, типологиялық және функционалдық тұрғыдан бір-бірінен ерекшеленеді.
Символ мен миф ойлау ... бола ... ... әр ... ... ... ... мифтік моделі барынша динамикалық
құрылымға ие, ... ... ... тұрақты. Ол оқиғаның дамуын,
өзгеруін көрсетпейді. Мифтің құрылымын предикат ретінде, символ құрылымын
предикаттың ... ... ... ... миф хабарлай отырып, елестетеді,
символ хабарлай ... ... ... ... де ... ... ... жол ашпайды, әрқашан белгісіздік мәні санасыздық
деңгейінде қалып қояды. Символ мен миф әлем ... ... миф ... ... ... онсыз түсіндіру барынша күрделі.
Символ өзінен басқа бір дүниеге сілтеу ... ... ... ... ... ғаламды түсіндіруге тырысады. Миф белгілі бір уақыт пен кеңістік
шекарасында өмір ... ... ... пен ... ... тіл ... Б.Қ.Ақбердиеваның „Лекика-фразеологиялық жүйедегі
мифтік танымдық құрылымдар” атты еңбегі тілді мифтік таным ... ... ... Бұл ... ... мифтік танымның
тілдік көріністері алғаш рет зерттеу нысанына айналған. Сонымен қатар тіл
бірліктеріндегі мифтік танымның символдық ... ... ... ... ... ... назар аударайық. Мысалы,
халқымыздың мифологиялық түсінігі ... 21 ... түні ... ... екен. Сол себепті осы түн – Қыдыр түні деп аталады. Қыдыр ... ... ... бақ ... ... ... ... көрінетін
қиял-ғажайып персонаж. Жақсылықтың жаршысы, жаңа түскен күн нұрының символы
– Қыдыр ата даланы кезіп жүріп, ... ... ... оның тоң кеудесін
жібітеді, ал ... ... ... ... ... ... ... халықтың
мифологиялық түсінігі Қыдыр атаны – жақсылықтың, бақыттың символына
айналдырған. ... ата жер ... ... ... ... ... ... қырықтың бірі Қыдыр деп бейтаныс адамдарға құрмет көрсете білген.
Сол сияқты Қыдыр дарыған деп құт ... ... ... адам ... ... келу – Қызыр Ілияс пайғамбардың көмегі тию, бақытты болу. Дәулет
құсы қонды басыңа, Қыдыр келді қасыңа (Бұхар).
Қыдыр қону – бақ ... ... ... ... басыңа қыдыр қонған,
Ұмыттың ба соны, Абылай (Үмбетей).
Көптеген халықтардың мифтік танымындағы бәйтерек – әлем ... ... ... сипаты туралы С.Қондыбаев мынадай дерек
келтіреді: „Ғалам моделінің бір ... ... ... ... үш ... ... – осі, жалғастырушы
Ғазірет ғали тауында
Дарақ деген ағаш бар (Қашаған)
Біріншіден, ...... ... ... ... киелі жерде,
киелі бұлақ қасында орналасқан. Ол үш дүниені жалғастырушы, төбесі аспанға,
тамыры – жер асты ... ... ... бәйтеректің екі
полюсінде алып ... пен ... бар, олар ... ... ... ... табылады. Үшіншіден, бәйтеректің түбінде
белгілі бір ...... ... ... Осы ... ... ... жыланды
өлтіріп, қарақұс балапандарын құтқарады, сол еңбегі үшін ... ... ... ... Бұл ... ...... есігі болып
табылады. Бәйтерек ғаламдық ағаш ... ... ... дәстүрлерде де
таралған. Бәйтерек сөзінің этимологиясы бәй „байырғы, түпкі, ... ... ... ... ... ... беруші, алғашқы өмір”
дегенді білдіреді [49,19]. Бәйтереккке ... ... ... ... де ... ... жаратылысы жөніндегі мифологиялық бұл модель
„шаман ағашы” „өмір ағашы” деп те ... ... ... ... ... сөзі ... ... Бәйтеректе символикалық мән бар” [53,14].
Ғалым көрсеткен бұл символикалық мән, бәйтеректің ... ... ... жасайтын тәрізді. Бәйтеректің өмірдің, өмір сүрудің
символына ... ... ... ... деп ... болады.
Демек бұл табиғаттың ұлы заңдылығын сезіну, соны өз ... ... ... бұл ... ... ... ... айқындау
үшін қолданылады және өз болмысына тән құпиялылықты, құдіреттілікті сақтай
біледі. Сонымен, символ мен ... ... ... ... ... ... Миф – адам танымының алғашқы бастауы болғандықтан, мифтің бұл
сипаты символдық архетиптік табиғатын құрайды. Миф ... ... ... ... одан ... ... белгілі бір затты,
құбылысты бейнелейді, ал мифте мұндай сипат жоқ. Өйткені ол ... ... өзі ... ... Миф ... ... жөнінде хабар берсе, ал
символ оны ... ... ... ... символға қатысты сипаттар. Өйткені
символдардың барлығы дерлік мифтен туындамаған. Ал символ мен ... ...... да миф те адам ... ... ойлау нәтижесі. Символ мен
миф әлем моделін танытады.
Символдың өзіне тән бір ерекшелігі – оның ... ... ... ... ... ... арқылы қарастырады. Көркем
шығарма адамның рухани дүниесін ... ... ... ... әр түрлі қорытынды шығаруға жетелейді. Адам көркем ... ... ... құштарланып, оған сүйсіне қарайды, ләззат алады. ... ... үшін ... ... ... ... ... зат,
құбылыс туралы ойлаудың қажеті жоқ. Демек, көркем образ негізінде өмір
шындығы көркемдікпен берілсе, ... ... ... тыс екінші шындық
дүниесі – халықтық ... ... ... бен символға ортақ нәрсе –
тұлға бірлігі, жалпыны жеке арқылы таныту ... ... бір ... ... ... ... ... тану әрекеті.
Қазақ ғалымдары образға анықтама бергенде, ... ... ... ... ... ... Бұл ... ұғым. Ең қарапайым
мағынасында образ – суретті сөз. Әдебиеттегі адам, сөздегі сурет, шығармада
өмір шындығын жинақтау, адам ... ... ... ... ... ... құяр ... біреу, ол образ” „көркем өнерде, соның ішінде
әдеби шығармада жинақталған түрде суреттелетін өмір ... ... ... ... ой елегінен өткізіліп, ... ... ... Орыс ... ... ... „Образ өзінің нақты мағынасының шегінен шығады,
бірақ одан кеңімейді де, ... ... ... ... ... ... ... бүкіл шығарманың идеясын арқалай отырып, өз
мазмұнын кеңітеді, бірақ оны толық дәрежесінде ... ... ... мен ... ... ... „Символ көркем бейне емес.
Нағыз символ шығарманың көркемдік шегінен шығады. ... ... ... ... бар. Сондықтан символ және көркем бейне бір-бірімен
жапсарлас ...... ... ... көркем бейне болып
табылады. Образ символға өткенде айқындала ... ... ...... ... ... „Көркем бейне – оралған
символ, ...... ... [18,21].
Образды белгілі ірі шарттар негізінде ғана символ деп тануға болады.
А.Фрай поэзиядағы образдың „символдығына” қатысты ... ... „1. ... ... ... мәтінде көрінуі; 2. Образды
нақты түсіну мүмкіншілігінің жоқтығы немесе жеткіліксіздігі; 3. ... ... ... ... ... ... дәлелді болу үшін, шолпы сөз-символына назар аударайық.
Шолпы – қыздардың сәндік үшін шашбауға тағатын әшекейлі алтын ... ... ... 250]. ... ... не ... бауға тағып, шашпен бірге
өріп қойған. Материалдық мәдениет лексикасына жататын бұл лексема қазақ
ақын-жазушыларының туындыларына арқау ... ... ... ... ... бір ... ... – қазақ сұлуын шолпысыз елестетудің,
бейнелеудің мүмкін еместігі. ... ... ... қалың бұрымының
ұшындағы шолпы ауыр тартып, бойжеткеннің нәзіктігі мен ... ... ... ... еді. Және де ... сылдыры бойжеткеннің қадам
алысынан хабар беріп, жігіттің бой түзеп, ... ... ... ... ... ...... пен әдеміліктің символы болып
табылатын поэтикалық образ болып ... ... ... мысалы
төмендегідей. Мәселен, Абайдың:
Білектей арқасында өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара ... ... ... пе ең ... ... өлең жолдары „Абай жолы” эпопеясында қара сөзбен ... ... ... ... тілменен Тоғжанның келері мен
кетерін паш етеді. Шолпы әуелі сылдырлап, аздан соң баяулай ... ... соң ... бір ғана ... ете ... ұзап ... Абай өз
жүрегінің аттай тулап соққан дүрсілін естіді. ... үнін сол ... ... ... ... ... ең соңғы рет бір шылдыр етті де, білінбей ... ... ... кеткендей, жұтып кетті” /„Абай жолы”/
Осы жолдарға ілесе Мағжанның „Шолпы” өлеңін оқиық:
Сылдыр, сылдыр, ... ... ... ... ... боп ... ... сылдыр...
Өзекті өртеді құрғыр.
Әдейі іргеден жүреді
Сұлу қыз санадан солғыр
(Мағжан)
Қазақ қызының бейнесін сомдауда, сүйген, сүйіскен ... ... ... үш ...... ... Мұхтар – шолпы сөзін қазық
етіп, соның айналасында ... өз ... ... ... ... ... М.Әуезов шолпыны қыз бейнесінін танытатын, толықтыратын ... ... ... образдың өзі етіп қолданған. Десек те, осы үш автор да шолпыны
– сұлулықтың, сымбаттылықтың ... ... ... ол ... ... тән сұлулығы еместігін ерекше сезімталдықпен тап басып ... ... ... тек ... шығармада орын алмайды. Оған тіліміздегі ... ... Бұл жеке ...... ... ... Қазақ
тілінде бұл мәселеге ... ... ... ... ... Бұл ... ... анықтамасы бойынша прецеденттік атаулар деп
аталады. Мысалы, оларға жиынтық ... ... аңыз ... мен
өмірде болған тұлғалардың есімдері жатады: Асан қайғы, ... ... ... ... Қарабай, Қодар, Қозы Көрпеш Баян сұлу, Жібек пен Төлеген
т.б. Бұл ... ... ... ... ашу үшін ... деректермен
бірге этнографиялық, фольклорлық және тарихи мәліметтерге сүйенуіміз қажет.
Мәселен, Алдар көсе аты „қу, айлакер, тапқырлық”, Қорқыт аты ... ... ... Асан ... ... уайым, қайғы”, Қозы
Көрпеш Баян сұлу ... ... ... ... ... ... ... осылардың символы болып табылады.
Демек, символ образ ретінде де ... ... оған ... тән. ... кез ... ... образ ретінде танылмайды. Кез келген сөз
әрі символ, әрі ... ... ... ... ол осы ... тән ... ... тиіс.
Символдың тағы бір өзіндік қыры – оның метафорамен ... ... ... ... ... саласы болып табылады. Атап
айтқанда, лингвистика, ... ... ... т.б., метафора
құпиясын Аристотель, ... Э. ... ... және ... ... ... ... туралы түсінік Аристотель заманынан
басталады. Бүгінгі күнгі бұл ұғымға беріліп жүрген тұжырымдардың ... ... ... анықтама құрайды: „Метафора дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... түрден текке
ауыстыру” [54,669]. Демек метафораны бар уақытта ұқсастықтан шығару керек
болады. „Метафора – екі ... ... ... және жанасиырып-
жақындату негізінде астарлы тың ... ... ... сөз ... сөз
тіркесі” (ӘТС. 227). Қазақ тілі білімінде метафора ... ... ... және т.б. ... ... сөз ... не ішкі ... ұқсастыққа қарап, бір зат атауының басқа бір
затқа атау болуына сөз ... ... ... біздің мақсатымыз метафораға берілген анықтамаларға сүйене
отырып, жұмысымыздың негізгі мақсатының бірі – ... мен ... мен ... айқындау. Символ мен метафораға қатысты
А.Ф.Лосев: „Символ поэтикалық та, тілдік те ... ... ... ... бір ... ... ... Ал метафора өзінен басқа ешбір нәрсені
көрсетпейді. Ол өзімен – өзі ... ... ... және ... ... ... көрсетпейді”, – деп тұжырымдаса [8,156] ,
Н.Д.Арутюнова ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Символ предикат ретінде жұмсалынбайды. Олар
белгілі бір мағынаға сілтеме жасайды, ... оны ... ... ... ... Оған ... екі субъектілігі тән емес. Символдық
күңгірт трансдентальдық (ақыл-санамен түсініп білуге болмайтын) мағынасы
бар. ... ... ... ... Ал метафораның міндеті мүлде
басқа. Ол шындықтың ... ... ... ... ... ... ... пен өтпелілікті белгілеуге ұмтылады. Метафора шындықты
тануды тереңдетеді, ал символ одан алшақтаталы. Метафора тілдегі мағынаны,
ал ... ... ... ... ... мен ... негізінде образ
жатыр. Яғни, образ тәрізді метафора да, символ да ... ... ... ... ... ... ... туындағанмен, метафора мен
символ әр бағытта дамиды.
Осыған қатысты құс сөзінің әрі метафора, әрі ... ... ... аударайық.
Этнограф-ғалым Ө.Жәнібековтың еңбектеріне сүйінсек, түркілердің
түсінігінде, құс – аспанның, балық – ... ағаш – ... ... ... әлемнің бейнесі ретінде танылып, өзіндік бейнеге ие болған. Сонымен
қатар түркі тайпаларының тотемдері ретінде Орта Азия мен ... діни және ... ... ... ... ... көнеден бері діни құрметтің нысанасы болды. Онымен қайтыс
болғаннан кейінгі адам жанының трансформацияға ұшырауымен ... ... ... ... ... ... батыр өлген соң оның жаны ақ
сұңқарды иеленген. Бірқатар діни-магиялық ... ... ... ... ... ... материалды және адами сәттілікпен, бақытпен,
жақсылықпен ... ... ... ... ... ... ... келуіне құстың магиялық әсерінің барлығы көрсетіледі. Ата-
анасы батыр дүниеге келмес ... ... ... ... ... құс ... ... берумен қатар, өмірінде де аң ұстайтын құсы ... ... ... және ... ... өлген соң, оның жаны ... ... ... айтқанда, құс – жоғарғы әлем символы ретінде халық ұғымында
әрқашан жақсылық, сәттілік мәнінде түсініледі. ... өзі бақ ... құс ... ... ... нанымды қалыптастырып, басына бақыт құсы
қонды, бақыт құсы басыңа ... т.б. ... ... ... ... ... „бақыт” ұғымы құспен ассоциацияланып, тіпті түсінде
көрген ... да ... ... ... ... жол ашты. Мысалы:
„Алпамыс батыр” жырында:
Алпамыс батыр түс көрді,
Түсінде жаман іс көрді,
Төсегінің ... ... құс ... суық құс ... ... соны үш ... сырды біліп Қаракөз
Қарғып тұрды орнынан
Қараса түннің іші екен
Шошынды тұла бойынан
Сол күні түнде түсінде
Ұшырған екен ... ... құс ... ... түс көрдім
Түсімде ғажап іс көрдім,
Қуат жәрдем пірлерден
Сондай бүгін күш көрдім
Жібек баулы ақ сұңқар
Қондырыппын қолыма.
Өңінде де сол ... ... ... ... ... баға білді. Өз
кезегінде қолына құс ұстау – жоғары тапқа тәндікті, бектікті, ақсүйектікті
де ... „Ең ... өн бойы ... шынжырлы сауытпен жабылған есік пен
төрдей ақ боз ақал теке ... ... ... жаңа ... ... ... адам келе жатыр. Өзгелерден бұның құр ғана айбарлы пішіні,
атқа тәкәппар отырысы, асыл қару-жарағы ғана емес, тағы да бір ... ... ... ... ... ... үстінде көне заман
ғұрпымен „бақ құсы” аппақ сүттей тұрымтайды отырғызып ... ... ... символды ақын-жазушылар шебер пайдаланып, мағыналық-
семантикалық өрісін, образдық аясын кеңейте түскен.
Дәулет құсы басыңа
Қыдыр келді қасыңа
/Бұқар жырау/
Жүйрік ат, түзу ... сұлу ... мен ...... ... ... жолдарды қара сөзбен нақтылай түскен мысалды Қ.Жұмаділовтың
„Тағдыр” романынан да кездестіреміз: „Ер ... ... ... құсы ... ... келіп қонады. Кейде ол биік мансап, бақ-дәулет болып та, нұрлы
ақыл, талант-дарын болып та, жақсы жар, сүйікті бала ... ... ... ... өлең тудыруда желеп-жебейтін, шабыт беретін Муза
есебінде де таниды. Мәселен, Сүйінбай ақын „Түс”деген ... ... ... ... ... ... ... жуық келді маған.
Білмеймін „өлең” деді, „көген” деді,
Сайрауық құстар келіп төнді маған,–
десе, қазақ ... ірі ... ... ақын өлер ... көңілін сұрап
келген Әсет ақынға:
Кеудемнен көк ала үйрек „қош” деп ұшты,
Сол ... кәрі ... өлең ... ... ... ... киелі бейнесі „көк ала үйрек” екендігін білдіреді.
Қалай десек те, құс – ... ... ... ... ... ... ... символы ретінде түсініледі. Мұның өзі халықтың
жақсылықты әрқашан жоғарыдан, көк әлемінен күтумен, ... ... ... ... Ал ... ... ретінде қолданылуында, символдық
мәнде жұмсалғандай санамен түсініп ... ... мән орын ... ... ақынның:
Дүние деген ұшқан құс,
Байқай алмай қаларсың
Басыңнан шарлап өткенін, –
деген өлең жолдарындағы дүние сөзі ... ... ... ... ұшқан
құсқа баланып тұр. Өмірдің мәңгілік ... ақын осы ... ... ... ... көркемдікпен тануға бағытталған метафора және символ
бір мақсатқа негізделгенмен, әрбірі ... ... ... болмысымен
айқындалады. Ол сипатты төмендегідей анықтауға болады: Сөз ... ... ... ауысуында ұқсастық заңы орын алса, символда ... бұл ... мен ... ... айырмашылығы. Символ белгісіз ... ... ... ал метафора басқа белгісіз ... ... ... белгілілік сипат тән. Метафора шындықты тануды
тереңдетеді, ал ... одан ... ... тілдегі мағынаны
білдіреді, ал символ жалпы ... ... ... ... бір ... – фразеологизмдер. Фразеологизм
табиғатындағы образдың ұттық ... ... ... ... ... тарихпен, ұлттық мінез-құлықпен, ... ... ... бір ... ... ұлт өмірінің тұтастай
бейнесін танытады. Сондықтан да фразолегизмдердің мазмұндық жағын талдау
негізінде ұлттық ... ... ... ... ... ... боламыз. Басқаша айтқанда: „Олардың образдылығында және
метафорлы ауыспалы қолданыстарда, компоненттер құрамында, жалпы ... ... ... ішкі ... ... ... образды-номинативтік, образды-метафорлы мағынадағы ие
болумен ерекшеленеді. Фразеологизм мағынасының астарында белгілі бір сурет,
образды бейне орын алған. Бұл ... ... сөз ... ... ... ... ... дәрежесі жоғары болып келеді. Олар тіл
элементтері ішінде ұлттық ... ... ... ... түседі,
тілімізге ұлттық ажар беретін ерекше құрал болып табылады.
Фразеологизмдер бойында бұл ... ... әр ... ... әлем
бейнесімен тығыз байланысты. Яғни фразеологизм – бір ... ... ... ... ой ... ... ... бұл
қызметімен қатар, тағы бір қызметі бар. Ол В.Н.Телияның ... ... роль ... ... ... мировидения,
или указывать на их символьный характер и в этом качество выступают ... ... ... ... ... [7,72]. Демек,
фразеологизм өз тарапынан мәдени ақпаратты символдау қызметін атқарады.
Мұның өзі ... ... ... тән ... фразеологизм
мағынасының астарында образдылықпен қатар, символдық та мән жатқандығын
көрсетеді. Бұл ... ... ... құрамында келген сөз-символдар
белгілі бір аспектіні немесе құбылысты белгілейді.Оның бұл ... ... ... салыстырғанда екінші орында
түсініледі. Тіл қолданушы үшін фразеологизмнің ... ... ... болса, келесіде символдық мағына аңғарылады.
Фразеологизм мен символға қатысты көзқарасты ... ... ... ... ... ... сөздігі” атты еңбегінде сан
атаулары ұйытқы болған фразеологизм құрамындағы сандардың белгілі ... ... ... ... ... ... туралы
пікір білдіреді.
Осы мәселеге ... ... Г. ... „Мағыналас
фразеологизмдердің ұлттық – мәдени аспектілері” монографиясынан да
кездестіреміз: ... ... ... түсініктер дерегінің тағы
бір қайнар көзі – тілдегі сөз-символдар, символдық мән алатын сөздер мен
сөз ... ... ... ... ... символды аңғаруға, түсінуге,
бағалауға көкірек көзі керек. Фразеологизмдердің астарындағы өз ... ... ... мен ойға ... сол ... тағы бір ... шығуы, оны түсіну – әрине, ішкі зерденің тереңдігіне байланысты.
Тізесі ... ... ... ... жаралау, жүрек тоқтату
тіркестеріндегі тізе – өктемдік, ...... ... ... – нәзік, жан
дүние; жүрек тоқтату тәрізді ұғымдардың арғы ... ... ... Сонда заттардың символдық ... ... ... атымен
символға айналуы фразеологизм жасауда астарлы ойдың, тұспалдың тағы ... қыры ... ... ... ... ойға, тұспалға құрылған символдық
мағынаға ие болатын сөздерге, бүтіндей ... ... ... ... ... ... ақ сөзіне байланысты ақ жарқын, ақ жүрек,
ақ ... ақ иық, ақ ... т.б. ... ақ, қара сөзіне байланысты қара
жамылды, қара қағаз, қаралы ат, қаралы ер-тұрман, қаралы ... ... қара ... ... ... жаңа ... ... толған айдай, ай
қабақ, алтын кірпік, он төртінде туған айдай т.б. құрамындағы ай ... басы ... ... үш бұты деп ... ... үш бұтына берсін, от
басы ошақ қасы т.б. ... ошақ сөзі ... ... бір ... ... ... ... ғана емес, ол осы ... ... ... да ол әр ... ұлы ... ... ... жетістігі. Мәдениет
бір жағынан ұрпақтан-ұрпаққа жеткен мәтіндер болса, екінші жағынан ұрпақтан-
ұрпаққа жеткен символдар.
Символдың тіл мен мәдениет ... ... ... шолу ... символды әр ұлт мәдениетіне тән ерекше құбылыс ретінде ... ... ... ... емес ... қорытындыға келуге болады. Сондықтан бұл
бағыттағы зерттеу жұмыстарының болашағы зор. ... өзі ... ... ... және ... ... ... жасайды.
Символды ұлт мәдениетіне қатысты тілдік таңба ... ... біз өз ... ... ... келдік. Символ – адам
санасының дамуымен байланысты, дүниетанымның тереңдеуінің нәтижесі болып
табылатын ерекше құбылыс. Символ – бұл ... ... ... ... ... бір ғана ... ... жетістігіне сүйену жеткіліксіз.
Символ сезім арқылы танылатын нәрсе ... ... ... ... ... бір ... ... Символды белгілі мәтіннен
интутивті түрде алынған контекст ретінде ... Ал ... ... ... көпмағыналық сипат береді. Символ белгілі бір тілдік
жүйе ретінде ... ... ... ... Сонымен қатар, символға
тән өзіндік сипаты – ... ... ... ... тіл, ... негізінде қарастыралады. Сөз және сөз-символ екі түрлі
таңба ... сол ... ... екі ... ... екі ... формасы, яғни
лингвистикалық таңба символдық қызметті ... ғана оны ... ... ... ... екі түрлі лингвистикалық процесс –
екіншілік номинация және семантикалық трансформация жүзеге асады. Символ
көпқырлы семантикалық ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір қосымша мағына ретінде түсініледі.
Сөздің ... ... ... ... ретінде қарау керек.
Символдық мағынаның берілу тәсілдерін қарастыра келіп, миф, ... ... ... негізінде қалыптасқан символдарға талдау
жасадық.
Миф – адам танымының алғашқы бастауы болғандықтан, ... бұл ... ... ... құрайды. Миф белгісіз дүниені түсіндіруге
бағытталса, символ одан алшақтатады. Символ ... бір ... ... ал ... мұндай сипат жоқ. Өйткені ол заттың не құбылыстың ... ... Миф ... ... ... хабар берсе, ал символ оны атайды.
Символдың тағы белгісі оның – образдылығы. Образ тек көркем шығармада
орын алмайды. Оған ... жеке ... ... Бұл жеке ... ... ... нәтижесі. Жиынтық образға айналған аңыз кейіпкерлері
мен өмірде болған тұлғалардың есімдері жатады: Асан ... ... ... шешен, Қожанасыр, Қарабай, Қодар, Қозы Көрпеш Баян сұлу, ... ... т.б. Бұл ... ... ... жағын ашу үшін тілдік
деректермен ... ... ... және ... ... ... ... Алдар көсе аты „қу, айлакер, тапқырлық”, Қорқыт
аты „өміршеңдік, өлместік”, Атымтай „жомарттық”, Асан қайғы ... ... Қозы ... Баян сұлу ... „махаббат, сүйіспеншілік”, Жиренше
„жезтаңдай шешен” ұғымдарымен астасып, осылардың символы болып табылады.
Демек, ... ... ... де ... ... да оған ... тән. Бірақ кез келген символ образ ретінде ... Кез ... ... ... әрі образ ретінде танылу үшін, ол осы екеуіне тән ... ... ... ... ... ... ... және символ бір
мақсатқа негізделгенмен, әрбірі ... ... ... ... Ол сипатты төмендегідей анықтауға болады: Сөз мағынасының
метафоралық тәсіл негізінде ауысуында ... заңы орын ... ... ... бұл ... мен ... ... айырмашылығы. Символ белгісіз ... ... ... ал ... ... ... ... көрсетпейді.
Керісінше, метафораға белгілілік сипат тән. ... ... ... ал ... одан ... ... ... мағынаны
білдіреді, ал символ жалпы идеяны көрсетеді.
Фразеологизм өз тарапынан мәдени ақпаратты ... ... ... өзі фразеологизмге символдау қызметі тән екендігін,
фразеологизм мағынасының астарында образдылықпен қатар, ... та ... ... Бұл жағдайда тұрақты тіркес құрамында ... ... ... бір ... ... ... ... айтқанда, символдық мағынаның берілу тәсілдерін қарастыру
барысында ... ... ... ... ... сана мен ... эстетикалық көзқарас пен адамгершілік құндылықтарды танимыз. Мұның
бәрі тіл жүйесінде когнитивтік құрылым ретіндегі символда сақталған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Мантанов В.В. ... ... ...... Высшая школа, 1980. –
160 стр.
2. Рубцов Н.Н. Символ в искусстве. – ... ... Кант И. ... в 6-ти ...... ... 1966. – 564 ... Гегель Г.В. Лекции по эстетике. В 2-х томах. – Санкт-Петербург, 1998.
5. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл ... ... ... ... ... сана. – Алматы: Ғылым, 1998. – 140 б.
6. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ ... ... ... 1977. – 157 б.
7. Маслова В.В. Лингвокультурология. – Москва: Академия, 2001. – 208 стр.
8. Лосев А.Ф. Проблема символа и ... ...... 1976. – 367 стр.
9. Лотман Ю.М. Внутри ... ... ... – текст – семиосвера –
история. – Москва: Языки русской ... 1996. – 464 ... Юнг К. ... его ... и ...... Восточно-
Европейский институт психоанализа, 1994. – 415 стр.
11. Уваров Л.В. Образ, символ, знак. – Минск, 1967.
12. Уваров Л.В. Символизация в ...... Изд. ... и ... – 127 ... Тэрнер В. Символ и ритуал. – Москва: Наука, 1983. – 277 стр.
14. Луначарский А.В. Собр. соч. в 8-ти томах. – ... Худ. ... – 654 ... ... Л.Г. Язык как ... ... и ... языкознания. – Москва:
Изд. РУДН, 1999. – 238 стр.
16. Белый А. Символизм и миропонимание. – Москва: Республика, 1994. – ... ... В.Н. ... ... семантики номинативных единиц. ... ... 1986. – 144 ... ... Н.Н. ... в искусстве. – Москва, 1991.
19. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1998. – 208.
20. ... ... ...... Ана ... 1996. – 240
бет.
21. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті ... ... және Абай ...... ... 1960. – 364 бет.
22. Потебня А.А. О ... ... в ... народной поэзии. –
Харьков:Мирный труд, 1914. – 243 стр.
23. Гумбольдт В. ... ... по ...... ... – 397 ... Лотман Ю.М. Символ в системе культуры. Тартутский ... ... ... Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 544 ... ... Б. Тіл ... ... ... ... 1997. – 95 ... Оразбаева Ф. Тілідк қатынас: теория және әдістемесі. – Алматы: ҚБАР
баспа кабинаті, 2000. – 208 бет.
28. Өткелбаева С.А. ... ... ... ... ... ... ғыл. ... - Алматы, 1994.
29. Күдеринова Қ.Б. Бірге, бөлек таңбаланатын сөздердің орфограммасы
және оларды кодификациялаудың негіздері. – ... 2000. – 147 ... ... А.К. ... ... ... содержания казахского
текста. – Дисс. докт. фил. наук. – Алматы, 2002. – 310 стр.
31. Ф. Де Соссюр. ... по ...... ... 1977. – ... Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: ... ... ...... ... 1998. – 140 ... ... теории речевой деятельности. – Москва: ... 1974. – ... ... Р., ... Б., Әділова А. Көркем мәтінді лингвистикалық
талдау. – Алматы: Ғылым, 2002. – 184 бет.
35. Жанпейісова Е. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1968. – 265 т.
36. Телия В.Н. Коннатативный аспект семантики номинативных ... ... 1986. – 144 ... ... Е., Костомаров В.Г. Язык и культура. – ... ... 1976. – 248 ... Говердовский Н.М. Коннотемная структура слова. – ... ... 1989. – 94 ... ... и ...... Наука, 1972. – 200 стр.
40. Вопросы языкознания. – 1993, № 7. 132 стр.
41. Рикер М. ... ... ... Э. ... ... по ... и культурологии. – Москва:
Наследие, 1993.
43. Иргебаева А.Б. ... ... / ... в ... ... канд. наук. – Алматы, 2001.
44. Когнитивная лингвистика: концепции и парадигмы. АГУ им. ... ... ... Сүлейменов О. АЗ и Я. – Алматы: Жазушы, 1992. – 295 бет.
46. Аджи М. ... ... ...... ... 1994. – ... Залесский Б. Қазақ сахарасына саяхат. – Алматы: ... 1995. – ... ... А.М. ... и ...... ... 1978. – 208 стр.
49. Қондыбаев С. Қазақ мифологиясына кіріспе. – Алматы: Зерде, 1999. ... ... ... А. ... – Мусагеть, 1910.
51. Потебня А.А. Слово и миф. – Москва, 1989.
52. Арутюнова М.Д. ... ...... ... 1990.
53. Шелюстюк Е.К. О лингвистическом ... ... // ... – 1977, № 4.
54. Аристотель. Сочинение. – Москва, 1983.
55. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: ҚМОПБ, ... ... ... Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ...... ... 1998. – 196 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Turbo pascal тілі туралы негізгі түсініктер28 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
С++ программалау тілінің алфавиті9 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
Грамматикалық мағына және оның түрлері11 бет
Сөздің семантикалық құрылысы37 бет
Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері35 бет
Turbo Paskal-да символдық ақпаратты өңдеу19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь