Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің жанрлық сипаты

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

І. Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің зерттелуі ... ... .10

ІІ. Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің жанрлық
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 26

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Үйлену салтына байланысты туған өлеңдер.
Жұмыстың мазмұны: кіріспе, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде жұмыстың ... ... ... тақырыптың зерттелу
деңгейі, құрылымы беріледі. «Үйлену салтына байланысты туған ... деп ... ... ... ... ... осы аталған өлең-
жырлардың жиналу, жариялану, зерттелу кезеңдеріне шолу жасалады. ... ... ... ... ... ... атты екінші тарауында
қазақ халық ауыз әдебиетінің ... мен ... ... ... ... көлемді және ірі көлемді өлең-жырлардың поэтикасы көркемдік тұрғыдан
қарастырылады.
Қорытындыда қазақ ... ... оның ... ... ... туған өлең-жырлар жайындағы пікіріміз қысқаша қорытылып,
пайдаланған ... ... ... ... ... ... – үйлену салтына байланысты
туған өлеңдердің жанрлық сипатын, көркемдік ерекшеліктерін талдай ... ... ... ... ... ... ... Фольклор, салт-дәстүр, ұлттық ерекшелік, өлең, ... ... ... ... ... ... Әр жылдары жарық көрген жинақтардағы үйлену ... ... ... ... әдісі. Үйлену салтына байланысты туған ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындауда
баяндау, салыстырмалы талдау, жүйелеу, т.б. ... ... ... ... көздері. Жұмысты жазу барысында пайдаланылған әдебиеттер
тізімі соңында беріледі. Барлық саны – 24. ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, Сейфуллин, ... ... ... т.б. ... ... ... БӨЛІМ
І. Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің зерттелуі .........10
ІІ. Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің жанрлық
сипаты
............................................................................
.......... 26
ҚОРЫТЫНДЫ
..........................................................................46
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... ... атадан балаға мирас болып,
ұрпақтан ұрпаққа жетіп дамып, сана төрінде сақталып ... ... ... ... ... ... ... ерте заманда жасаған мәдени мұрасының бір түрі де
осы қазақ халық әдебиеті. Бұл орайда, баға жетпес байлық, құнды да ... көзі - ... ... ...... ... ... қайнар бұлағы, халық
тарихының дәстүрлі ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, ол өткеннің елесі ғана емес, бүгінгінің ... ... өмір ... ... жанданған мұра десек қателеспейміз.
Ұлы дариядай шалқыған, құнарлы қазақ халық әдебиетінің жанрлық құрамы
да аса ... ... ... Халық әдебиеті арқылы ұлттығымыз жоғалмай
кейінгіге мирас болып келе ... салт ... де ... зор. ... халықтың көреген көзі мен киелі сөзі біте қайнасқан ұлттық салт-
дәстүр ғұрып, жырлары өзінше арнайы сала ... ... ... ... келе жатқан көне дәстүр мен ... ... ... ... та ... ... ... Онда
халықтың сан ғасырлық өмірі, тәжірибесі мен зердесі, адамзаттың даму
жолындағы күресі, ... ... мен ... ... ... ... десең, салтымнан сынап біл» демекші, салт-дәстүрлерден
этностың мінез-құлқы, өнегесі, даналығы, шешендік ... ... Бір ... ... ...... рухани мәдениетінің
дінгегі, тілінің тірегі. Салт-дәстүрдің барынша байлығы, бағалылығы ... ... ... салт пен ... тууы ұлт болып
қалыптасуына байланысты. Ұлт ...... ... ... ... ... ... түрі. Қай халықтың болмасын ұлт
болып қалыптасуы үшін құрамына енген адамдардың ... ... мен ... ... тілі мен ... ... хал-
ахуалдағы сол ұлтқа тән ерекшелігі ортақтығы болып табылады.
Көне дәуірден бері қарай қазақтың көптеген ... ... ... ... ... тұратын, өзіндік өзгешеліктерге
толы өшпес мұра, әрине өзіне тән салт-дәстүрі, ғұрпы ... ... ... көне тарихи процесс. Көптеген дәстүрлер ... ұлт ... ... ... ... ... ... ұлттарға ортақ мәнді
дәстүрлерде кездесіп ... ...... ... ... наным-сеніміне, өмірге
деген құштарлығына байланысты туып, қалыптасқан. Жаңа ұрпақ ... ... да ... ... ... ... ... заманда
бір-бірімен анттасып достасқан. Достықты бұзғанды ант атсын деп ... ... келе жаңа ... ... ... ... ... жойылды. Бірақ сол салттың елесі ретінде, бүгінгі күндері де ... ... ... ... ... өткізудегі тәрбиелік мәні
жаңарған түрі секілді. Оның ... ... үшін ... ... ... адам ... іс-әрекетінен көрінетін құбылыс.
Мысалы, қазақтарға тән бауырмалдық, қонақжайлылық, ақжарқындық мінез-құлық
болса, ... тән ... ... тілі ... ... пен ... орыс ... тән құндылықты кездестіріп жүрміз.
Бұл қасиеттер басқа халықтарда жоқ, кездеспейді деген ұғым емес, алайда
ол қасиеттерді әр халықта әр ... ... ... ... ұлттық
психологиядан көрініс тапқан адам баласына, ұлтқа тән ... ... ... ... Сондай-ақ ұлттық сезімді ояту үшін басты себепші
болған, ұлттың дәстүрдің де орны өзінше бір төбе.
Салт-дәстүрімізде халқымыз ерекше күткен ... ... ... ... ... Дәстүрге тән ет асымымен талай елдің жүрегін жаулап, достық
пен ынтымағымызды беріктірген де осы аялы ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс заңы өзгеріп,
жаңарып отырады. «Заманына қарай ... ... ... аңы» – деп ... ... халқының салт-дәстүрлері: бала тәрбиесіне байланысты салт-
дәстүрлер, тұрмыс-салт дәстүрлер, әлеуметтік мәдени ... ... ... ... ... ... баланың дүниеге келген
күнінен бастап жүргізілетін тәлім-тәрбиелік дәстүрлер шілдехана, сүйінші,
бесікке салу т.б.) бастап, қыз бала мен ұл ... ... ... - жан ... ... ... ... бейімдеуге арналған жөн-жоралғылар
кіреді [1,10].
О баста адамзат баласының өзін қоршаған орта мен ... адам ... ... ... ұзақ ... ... ... орасан зор екендігін көзімізбен көріп, ... ... ... ... ... ... келе ... халықтық салт-дәстүрлерді: діни әдет-ғұрыптар, маусымдық
халықтық мерекелер және жанұялық той-томалақтар деп үшке бөлеміз.
Діни ... өте ... ... ... ... наным-
сенімдермен бірге шаман, ислам діндерінен енген рәсімдер де жатады.
Ал маусымдық ... ... ... – жыл басы тойы – Наурыз,
жаз тойы – Қымызмұрындық, күз мейрамы – Мизам (шопандар тойы), қыс тойы ... ... ... ... ... ... тойы ... түсу, жаушы
жіберу, қыз таңдау, үкі тағар, отқа май құю, өлтірі т.б.), құрсақ шашу, ат
қою, тұсау ... ... тойы т.б. ... ... ... ... аза ... шығару, жоқтау, ас беру т.б.) осы ... ... ... ... [2, 5].
Халық өз дүниетанымын, салты мен дәстүрін ғұмырлық тарихын, ең алдымен
өнерге сіңірген, сол арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп ... Қай ... ... ... ... ұлы мұрат-міндеттердің бастысы өзінің
ісін, өмірін жалғастыратын ... ... ... тәрбиелеу. Ұрпақ
тәрбиелеу келешек қоғамның қамын ойлау болып табылады.
Ұлттар мен ұлыстардың әлденеше ғасырға ... ... ... ... ... ... ... азамат етіп өсіруде
тәлім-тәрбиелік рөлі орасан зор. «Ол ұлттық қалыптасумен ... ... ... келе жатқан тарихи көне процесс. Салт – ұлттың ұрпақ тәрбиесінен,
мәдени тұрмысы мен шаруашылық тіршілігінен ... бере ... ... ... о ... ... кеткенге дейін тербететін бесігі болса, ... – сол ... ... ... рет ... ... ұзақ ... орын алған түрі. Ол шілдехана, қыз ... ... ... ... сияқты ұлттық көрініс береді» – дейді Кенжехан Ісләмжанұлы [3, 8].
Аға буын өз ... ... ... ... ... ... секілді ең асыл қасиеттерді жас ұрпаққа
күнделікті ... ... ... қаны мен ... сіңіріп келеді. Адамның
жарық дүниеге келгенінен бастап, есейіп ер жетіп қартайып ана ... ... ... ... мен іс-әрекеті, басқалармен қатынасы, барлығы
салт-дәстүрлік мектептен тәрбие алатынын көріп жүрміз.
Бала бағу, бала асырау, қыз ұзату сияқты салт ... көп. Өз ... ... бір ... өнегелі, өнерлі болып өсуін ... ... ... өз ... бар асыл ... ... ғасырлар бойы өлең
жырмен насихаттады.
Орыс халқының ауыз әдебиетінде оны «бытовые песни» (бірде «обрядовые
песни») ... біз ... ... ... деп ... ... мен ... түрлі наным-сенімдеріне байланысты
туған сюжетсіз ұсақ өлеңдерді ... ... ... Бұл ... ... мен тақырыбына қарай бірнеше түрге бөлуге болады.
Олар:
а) бақташылық жырлар (төрт ... мал ... діни ... ... (жарапазан, бәдік);
б) үйлену жырлары (той бастар, жар-жар, сыңсу, беташар);
в) ұлыс жырлары;
г) бөбек жырлары;
д) жаназалау жырлары (естірту, қоштасу, жоқтау т.б.) –
деп ... ... ... ... ... ... топтастырған екен
[4, 44]. Сонымен қазақ фольклорының ең бір көне әрі көркем саласы ... ... ... ... өлеңдері шағын жанр. Ең қысқасы 6-7 жолдан, ең ұзақ
дегендері 200-300 ... ... ... ... ішкі ... ... құралған, әр уақыт өлең ұйқасы, ырғағы сақталып отырады. ... ғана ... ... ... бір ... ... көреміз. Соған
лайықты оның жасалу құрылысы да жеңіл, әрі қарапайым болып келетіндігінде.
Табиғат суреті, кейіпкер портреті, диалог, монолог түрінде ... ... ... ... бір жүйемен дамып, шиеленісіп
барып ... ... ... Оның ... ... ... ... ой-сезімі сипатталуы секілді шағын ... ... ... филология ғылымдарының докторы Бекмұрат Уахатов [5, 37].
Тұрмыс-салт өлеңдері, негізінен, екі-үш кейіпкерлерден тұрады, ... ... сырт ... ... ... ... де көреміз.
Өлеңнің түп қазығы кейіпкердің ... әрі ... әрі ... ... ... өлеңдерінің жасалу жолы да әр түрлі болып
келеді.Ол бірде ... ... ... ... Әр ... ... ішкі әлемін ой-түсінігін осы тұрмыс-салт өлеңінен көруімізге
болатыны да анық. Сондай-ақ бұл ... тек ел ... ... болуымен
ғана емес, тамаша көркемдігімен, айшықты сөз саптауымен, кестелі өлеңімен
де құнды.
Адам баласының қалыптасып дамуындағы ұзақ ... ... ... ... еңбегі орасан зор екендігін көзімізбен көріп,
көңілімізге түйе білгеннің арқасында, ... ... ... ... сол ... ... бір ... бір сөзбен айтқанда отбасылық
мемлекет құруында әсері зор. Отбасы – адам ғұмырының тірегі ... ... ... ол ... ... ... әр халықтың ерекшелігіне
орай кезеңдік сипат алып, сан салалы жолмен дамиды. ... ... ... ... де ... сипатының белгілерін ұзақ
сақтайды.
Қазақ отбасылық ғұрып фольклорын қарап ... ... ... ... қызықтың куәсі болатынымыз анық. Мәселе сәбидің қырқынан
шығару, қырық күн ... ... ... ... қырқын беру. Бойжеткен қыздың
оң жақта отырып қалуы мен ... ... оң ... ... ... толып
жатқан ұқсас ырымдардың өлім мен үйлену салтындағы, жоқтау мен ... ... ... ... бар. ... ... ... келгенде отбасы
ғұрып фольклоры халық дәстүрінің қоймасы десек ... ... ... рухани байлығының арқасында бүгінге дейін ата-баба дәстүрін
сақтап, жадымызда жаттап өсуіміздің арқасы дәстүрдің ... ... адам ... шыр етіп ... ... ... ... дейінгі
уақыт аралығында үнемі салт-дәстүр аясында болатындығы, ... ... ... ... ... ... ... бойы сақталып, ғалымдар
назарын үздіксіз аударып келуінің айғағы осыдан шығар.
Зерттеу жұмысының мақсат-міндеттері:
- ... ауыз ... ... салтына байланысты туған өлең-
жырлардың көне ... бері келе ... ... ... ... ... жарап, көптеген ғалымдардың қызығушылығын
тудырғандығын көрсету;
- Тұрмыс-салт өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының ертеден келе жатқан салт-дәстүрлерін қастерлеу;
- Үйлену салтына қатысты ... ... ... мән
беру.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... А. ... ... М.Ғабдуллин, С.Садырбаев, т.б. ғалымдардың еңбектері басшылыққа
алынды.
Жұмыста қолданылған негізгі әдістер. ... ... ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысын мектеп
бағдарламасына сәйкес қазақ әдебиеті пәнінде, ... ... ... ... ... ... негізгі бөлім, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ҮЙЛЕНУ САЛТЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ТУҒАН ... ... ... ... ... жиналу тарихының тым тереңнен жатқанын
көреміз. Отбасылық фольклордың алғашқы хатқа түсу ... ... ... ... ескерткіштерінен бастау алатынын да
деректерден көріп жүрміз. ... ... ... жоқтау үлгілерінің
кездесетінін де ғалымдар пікірлерінен де ... ... ... ... ... өз ... бір
төбе. Әіресе, оның ішінде ұлттың уызынан нәр алған, ұлттық ... ... ... ... тілі таза, тәні шымыр, ойы өрелі, тағдырын ең ... ... өз ... отау ... ... ... ... сөзсіз.
Жас отбасылардың өз алдына үй болып отай тігуі үшін ең алдымен ... ... де ... ... Отау ... ... өзіндік заңы
бойынша жөн-жоралғылардан өтуі тиіс екенін де білеміз.
Біз жұмысымызда ең алдымен олардың дәстүр аясындағы орынын ... осы ... яки ... ... ... ... өлең-жырларға
арналған зерттеу еңбектердің қалай жарыққа ... сол ... ... ... халқына, кейінгі біздер үшін істеген жақсылығы туралы тоқтала
кетсем артық болмас. Ең ... ... ... ... ... ... ХІХ ... екінші жартысы десек, бұл кездегі әртүрлі басылымдарда
жарық көрген мағлұматтар ... ... ... ... ... ... салты
бойынша кең еңбектермен байытқан, белсенді жұмыс ... мол ... ... ... В. ... [6], ... [7] ... орыс оқымыстылары мен
Ш. Уалиханов [8], Ы. Алтынсарин [9], А. Байтұрсынов [10], С. ... М. ... [12] ... ... ... есімдерін атап айтқан жөн.
Егемендіктің лебі есіп, көне мұраға деген көзқарас ... ... бұл ... қайта жандануына себеп болды. Халық салт-дәстүрі мен
әдет-ғұрпын қайта тірілтіп, ... ... ... ... ат
салысуға ден қойған. Әсіресе халықтың құлағы мен һәм тілі болған ... рөлі ... ... ... Ұмыт бола ... ... ... басумен қатар, елдегі халық мұрасын жариялау арқылы іске
асқан мұндай дүниелер мәңгі халық жадында сақталары айтпасақ та ... ... ... ... елге ... ... ... еңбектің
басында В. Радловтың «Алтын сандық» атты еңбегін алып ... ... ... ... оның ... жеке ... ... сөз», «Жоқтаған
жыр», «Бақсының сөзі», «Өтірік өлең» және «Ұзатылған қыздың өлеңі» деп
топтастырғанын көреміз. Осы ... ... ... ... ... ... тарауында ғалым үйлену ғұрып фольклорының ... ... ... дәстүрлі үлгілерін енгізген.
1980 жылы шыққан Ш. Уәлихановтың «Таңдамалы жинағында» ... ... ... оның ішінде үйлену салтына байланысты ырым-наным
сенімдерге кеңірек тоқталып кетеді. Бұл кітапта «Қазақтардағы шамандықтың
қалдығы» деген тарауында, «от» ... ... ... жаңа түскен келін
үлкен үйдің отына тағзым етуге (сәлем етуге) тиіс. «Бұл салт жаңа ... отқа ... етуі ... неке қию үрдісінде жасалады. Қалыңдық
босағаны аттай сала тізе бүгумен сәлем ... Салт ... ... ... ... отқа ... қалыңдықтың бетін сипайды» [8,
72] – деп ғалым өзінің зерттеу еңбегінде қазақ қызының ... ... ... ... ... ... кеңірек тоқтала кеткен.
Қазақтың көшпелі дәуірінде қыздарды, әйелдерді жоғары бағалаған. Оларға
өмірдің сәні мен салтанаты, ер адамдардың ақылшысы, ... ... ... Қыздардың есімдерін жарық жұлдыздарға, айға теңеп атаған,
анаға тіл ... деп серт ... ... алыс ... ... ... ... Ел басқарған көсемдер ананың айтқан ... ... ... данышпандар анадан ақыл сұрап іс шешкен. Әдетте, дәстүрлі
рәсімдерді аналарға, қыздарға бастатқаны да белгілі. Осындай қыз балалардың
қамын ойлаған, ... ... бірі ... ... мектебін ашқан, аты
әлемге аян, қазақтан шыққан тұңғыш ... ... Ы. ... ... ... ... Орынбор қазақтарының «құда түсу», ... және «той ... ... ... ... ... ... Автор
бұл еңбегінде үйлену салты бойынша жасалатын «сүт ақы», «ілу», ... «ит ... «той ... ... ... сияқты ырымдар мен
бірге «Неке қию», ... ... ... үйлену кезінде айтылатын
өлеңдерге тоқталған. «Неке қию» дәстүрінде екі ... ... ... ... ... күйеуіне шығуға ризашылығын сұрайды. Неке қиылған
күннің ертеңіне қыз жағы ... ... ... ... ... ... ... артылып қыздың ата-анасының алдына, ауылына қайтады. Қыз
әке-шешесімен, бауырларымен, бәрі ең ... рет ... ... ... «Сыңсу» басталады. Сонымен қоса «Беташарда» айтылатын өлеңдер өз
ретімен кетіп, келіншекті өз ... ... ... ... ... ... жауып жүреді. Бүркенішін тек бір ай, екі ай, одан да ... ... ... ғана алады [9, 12] – деп белгілі атамыз үйлену салты бойынша
осындай деректерді келтіре кеткен.
Қазақ әдебиеттану ... ... ... ... ең ... ... фольклорын жүйеге түсіріп, зерттеген А. Байтұрсынов отбасылық ғұрып
фольклорын ... ... ... ... ... ... Отбасы ғұрып
фольклорының ішіндегі үйлену салтына ... ... ... оған
«Жар-жар», «Той бастар», «Беташар», «Неке қияр» сияқты ... ... Осы ... ... ... С. Сейфуллиннің «Шығармалар
жинағының» алтыншы томында, отбасылық ғұрып фольклорының «Салт ... деп ... оған «Той ... ... ... «Жұбату мен
үгіт», «Беташар» сияқты түрлерімен бөліп қарастырғанын көреміз.
Ал М. Әуезовтың «Қазақ ... ... атты ... отбасылық
ғұрып фольклорын «Сыршыл салт өлеңдері» деп бөліп, біріншісі – ... ... ... шер ... ал екіншісі болса «Қыз ұзату
үстіндегі салт өлеңдер» деп екі топқа бөліп қарастырған [12]. Автор ... ... ... көңіл айту сияқты жанрлық түрлерді жатқызса, соңғы
топқа «Жар-жар», «Қоштасу», «Сыңсу», ... ... да ... екі ... ... қарастырып әр кездегі айтылатын өлеңдерді
жан-жақты қарастырған ... ғана ... ой ... ... ... тоқталарымыз белгілі ғалым Б. Уахатовтың қазақтың тұрмыс-салт
өлеңдерін неғұрлым дәл де, дәмді зерттеулер жүргізу ... ... ... ... ... ... еңбегін айтуымызға болады. Бұл
еңбегінде автор әр елдің тұрмыс-салтын, әсіресе үйлену ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда
дүние жүзіндегі халықтардың қай-қайсының да болса құдалыққа келуден бастап,
келін түскенге дейінгі аралықта жасалатын ... көп ... ... рас. Осы ... ... «Түрік-монғол халықтарының қыз беріп, келін
түсіру ғұрпының өзара ... ... ... ... ... ... құда түсу салтында да бізге жақын ұқсастықтары бар. Мысалы,
орыс халқының құда түсу ... ... ... ... «орыстардың үйлену дәстүрі
құдалықтан, құдалардың қыздың әке-шешесімен астарлы әңгімесінен басталады.
Әдетте бұл әңгіме жұмбақ түрінде айтылады. ... ... ... ... ... кейпінде киініп келіп, жылынып алуға рұқсат ... ... ... ... ... ... оның осы үйдің ... ... ... қазақ, қырғыз, қарақалпақ, өзбек жұрты секілді,
орыс халқының құдалықтары жаушы жіберуден басталады екен.
«Сізде лашын бар ... ... ... бар ... деген сияқты сөздермен
астарлап, жұмбақтап айту орыс ... де ... жиі ... көрдік,
- дейді [5, 62].
Бұл еңбекпен қатар халық өлеңдерін монографиялық тұрғыдан ... ... ... өлеңдері» (1974 ж.) кітабында отбасылық ғұрып
фольклоры «Әдет-ғұрыппен байланысты ... ... ... ат ... ... ... өлеңдері», «Мұң-шер өлеңдері» деген үш
салаға бөліп ... ... ... рет ... ғұрып фольклорының ішкі құрылымында
бала тәрбиесіне ... жеке бір ... бар ... ... сөз болады.
Үйлену салт өлеңдерін «Той бастар», «Жар-жар», «Сыңсу», ... ... деп ... Сонымен қатар автордың бұл еңбегінде қазақтың ... өзге ... ... ... ... ... ... Демек, әр халықтың ауыз әдебиетінде кездесетін ескілік салт-сана,
әдет-ғұрып көріністері адам баласының алғашқы ... ... ... барша халыққа ортақ белгілерін де ... ... адам ... ... есею, ер жету, жар сүю, перзент ... оған ... ақыр ... ... ... ... ... қай халыққа болса да
ортақ екенін, сол ... ... ... ... ... өлең ... да арасында ұқсатықтардың бар екенін
көруімізге болады. Мысалы, тәжіктерде «саломнома», ал ... ол ... дәл ... ... ... ... ұқсастықтары
кездеседі. Сондай-ақ, тәжіктерде «ашула» деген қысқа өлең түрі бар ... әр ... ... ... Соның ішінде туған үйімен, ата-ана,
ағайындарынан айырылысар ... ... ... ... ... ... ... және мазмұны жағынан бұл өлеңдер ... ... ... ... ... ... Ә. Қоңыратбаевтың «Қазақ фольклорының
тарихы» атты еңбегінде «Тұрмыс-салт жырлары» деген жеке ... ... ... ... бұл ... ... ... бірнеше
түрге бөлгенін байқаймыз.
Мысалы:
а) бақташылық жырлар (төрт түлік мал туралы);
ә) діни ғұрыптық жырлар (жарапазан, бәдік);
б) үйлену жырлары (той ... ... ... ... ұлыс ... бөбек жырлары;
д) жаназалау жырлары.
Соның ішінде біздің тақырыпқа байланысты үйлену жырларын алып қарасақ,
ғалым бұл салтқа ... ... «Той ... ... ... ... деп ... қарастырған екен.
Иә, қазақ фольклорында отбасының тағдырына, жас буынның өсіп, мұрат-
мақсатына жету ... ... ... ортақ болған өлеңдері –
үйлену жырлары десек болғандай. Бұл ... ... ... ... ... ел
ауызында жақсы сақталған.
Халықтың тұрмыс-тіршілігі, бір кездегі әдет-ғұрпы бәрі осының айғағы
емес пе? Кең ... елі мен ... ... ... ... із қалдырып,
олардың отау тігіп, үлкен отбасы болуы ... ... ... ... арқасы деп білген жөн. Көненің көзі, өмірдің ізімен жүргізіп,
жастарды ... ... мол ... ... ... нұр үстіне нұр
болар еді.
Енді келесі ... ... ол 1974 жылы ... М. ... ... ауыз әдебиеті». Бұл еңбекте ғалым ... ... ... ... ... Атап ... «Белқұда» немесе «ежеқабыл» деп
атаған. Бұл әдіс салт бойынша, жастарды ата-аналары ... ... ... ... - ... ... Бұл салт бойынша ата-аналары балаларын бесікте
жатқан кезде – ақ аттастырып құда болған.
Ал соңғысы - «Қарсы құда», мұнда не қызы, не ... бар ... ... құда ... келісім-шарт жасайды. Екінші сөзбен айтқанда, адам
айырбасы жасалған, - ... ... [13, ... ... ... та, оның ... келе ... салты, кәдесі болған
соң, қыз ұзатып – келін түсіру жастарды үйлендіруге ... ... ... ... - ... соры ... салт ... да білеміз.
Ел арасы құдалық салтына ерекше назар аударған. Алдымен ата-аналардың
бай-кедейлігі ескерілген. Қара шаруаның ... ... ... ... Байлар байлармен құда болуды ұнатқан. Бір-біріне мақұлдаған
құдалықты қазақтар «құда түсер» деп ... ... ... ... сапарында
қыздың ауылына келін түсіп, оны ұзататын қыздың сіңілісі ... ... ... ... болған. Жігіттен «ат байлар» ырымын алады. Күн батып,
қас қарайған кезде қыздың жеңгелері күйеу баладан «сиатар – ... ... ... күйеу жігіт қыздың анасына «сүтақысы» деп малдың жақсысын атаған.
Ал жігіттің алғашқы ... ... ашу» деп ... Қыз ... ... тізе бүгіп үш рет тәжім етеді. Біріншісі - әруақ болып кеткен ата-
бабасына, екіншісі – қыздың әжесіне, ал – ... ... ... ... ... кеткен соң, жігіт айттырылған жарының атын атап сәлемдеседі, бірақ
қыз үндемейді. Екеуін сөзге шақырғаны үшін ... ... ... Қыз бен жігіттің танысып, білісуі осылай жеті күнге ... ... ... соң, күйеу бала қызды ұзатып алып келуге барады. Одан
кейін жігіт жақтың ... той ... ... ... ... үйлену тойы да
болады. Міне көптеген отбасылар алдымен үй болу үшін ... ... ... ... ... ... салты мен дәстүрін жинақтап әдебиетке өз кезінде
үлес қосқан ғалым, зерттеуші Б. Кенжебаевтің 1986 жылы ... ... атты ... ... ... ... ... Бұл кітап
төрт тараудан тұрады. Бірінші тарауына «Ерте дәуірдегі әдебиет нұсқалары»,
екінші тарауына «XV-XVIII ... ... ал ... ... ... ... мен ... совет әдебиеті» деп енгізген.
Бұл еңбекте автор қазақ өлеңдерінің құрылысы туралы жіктеп, оның
ерекшелігіне ... ... Оның ... қыз ... ... өлеңді – жар-
жарды «қара өлең» деп кіргізгенін байқаймыз. «Жар-жардың» төрт түрлі болып
айтылатыны ... ... ... ... біріншісін – негізгі 2 буынды
ақсақ ұйқасты қара өлең, 13 буынды тұтас ұйқасты, түгел алғанда қос ... ... ... ... – негізгі 8 буынды, ... ... ... ... ...... 2 ... ақсақ ұйқасты болып екі
тармаққа бөлініп, ерікті болып келеді.
Ақырында, ол біресе «жар-жар» болып, біресе «жар-ау» ... ... деп ... ... осы ... көп ... үйлену салты бойынша басқа ғалымдар сияқты азды-көпті еңбек
еткен зерттеуші Х. ... ... ... ... кітабында, автор
«қазақ отбасының түп қазығы - алғашқы қоғамнан, адам ... ... - ... Бұл ... ... бір сөзбен айтқанда, қазақ отбасының
өткені мен бүгінгісі, халқымыздың оған байланысты салт-дәстүрлері мен әдет-
ғұрыптары терең қамтылған. ... ... ... бұл кітаптың көп дерек
беретінін көреміз. Кітап ... төрт ... ... «Қазақтағы отбасы
және отбасылық қарым-қатынастар», «Қазақтағы некелесу әдет-ғұрпы»,
«Қалыңмал және ... ... ... және ... ... , - ... ішінен, өзара үйлену тойының қалай ... онда ... ... тоқтала кеткен. Және автор бұл салтқа байланысты
өлеңдерді топшалап, қай кезде қалай ... ... сөз ... ... ... ... жырларын тойдың қай кезінде айтылатындығына да
тоқталған.
Қазақстанның кең байтақ ... ... ... ... ... және
үйлену тойын өткізу дәстүрі жайында мол деректердің біразына тоқталып өтіп,
оны талдап, өзіміз үшін мағлұматтар жинасақ ... ... ... ел ... ... келе ... ... жайында кәрі құлақ
қариялардың арқасы мен ауыз әдебиетінің мұраларына сүйеніп белгілі бір
тұжырымдар жасауға болады.
Қазақ ... ... ... ... келе жатқан дәстүр. Сол кезде
қыз балаларды 13-14 жасында ұзатса, ер балаларды 15-16 ... ... деп ... ... Бұл ... ... ... ашық көрініс тапқан.
Халық түсінігінше неғұрлым жастарды ерте үйлендірсе, ... ... ... ... болып, ұрпақтары көп, мықты болады деген сенімде
болған.
Неке құрудың негізгі жолы – құда ... ... ... ... ... ... Осы ... Х. Арғынбай өзінің «Қазақ отбасы»
кітабында «малы тапшы ... ... ... 27, 17 бас мал төлеп
келін түсіру оңайға түспеген. Сондықтан кедей балаларының ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Тіпті, тақыр кедей
балалары әуелі өздері ... жыл ... ... қалыңға беретін мал жиятын
немесе ... ... ... үшін қыз ... ... ету ... ... Қыздарын 12-13 жасқа толысымен күйеуге беру әрине ... ... ... көп баланы асырап бағу, оларға оңай түспейтін. Қыз ... жас ... ... ... ... егде тарқан
байлар жоқшылықтың зардабынан қысылған жарлылардың жас қызын төсек жаңғырту
ниетімен әйел үстіне ... ... ... соң ... жығып алатын [14, 125].
Міне осындай әлеуметтік теңсіздіктер ... ... да ... ... ... ... бойынша көптеген деректер мен мағлұматтар
жайлы өздерінше пікір жазып, зерттеп жүрген авторлар еңбектерінде ... ... ... ... қол өнер ... С. ... ... мен мәдениетін, салт-дәстүрін терең білетін және оны
көпшілікке насихаттауда қызықты, әрі құнды еңбектер ... ... ... ... атты еңбегінде «Қазақ ырымдары», «Бала тәрбиесіне
байланысты», «Халықтың ... ... ... «Тыйым сөздер», «Түс
жору» сияқты тараушалардан құрылған еңбегінде автор әр тараушасына өзіндік
анықтамасы мен ... ... ... ... ... ... ... «Беташар», «Той бастар», «Шарғы», «Босаға ... деп ... ... ... 1998 ... тағы бір еңбегін атауымызға болады. Бір еңбектің
артынан, бір еңбектің ... ... ... үшін ... ... ... болады.
Автордың бұл еңбегінде салт-дәстүрге байланысты «Ұлттық ... 220 ... ... ... ... ... ... байланысты,
«жаушы» , «қарғыбау», «құда түсер», «киіт», «өлі-тірі», «неке қияр», «қыз
ұзату», «ау-жар», «үй ... ... ... т.б. кеңірек тоқталады.
Автордың бұл еңбегін оқи ... ... ... мол ... анық. Сонымен қоса авторға өзінің бұл ... ... ... бір де бір ... ... дәстүрі екенін мына бір ... ... ... ... ... ... тілін, тарихын,
әдеп-салтын, әдетін, тәлім-тәрбиесін, ... ... ... ... және одан ... ... лайық жаман әдеттерден,
ішімдіктен, шылымнан, тәкәппарлықтағы басқа ерсі ... ... ... ұстадым. Әруаққа дұға, үлкенге құрмет, жастарға үлгі , еліме
қызмет ... ... ... ... жоқ. Бұл өз еңбегім емес, халқымның
тәрбиесі мен үлгісінің жемісі» [15, 3], - ... ... ... ... жаны бар. ... ... ... халықтың ізін
өшірмей, оның керісінше жандануына болған, біріншіден ... ... сол ... ... ... ырым кәделері, ойын-тойы, тәлім-
тәрбиесі, ... ... ... емес пе? ... байытқан дәстүр,
келешектің рухын түзетіп, иманды етіп тәрбиелеп өтуге мол ... ... ... түп ... тамыры болатыны болатыны анық. Сол түп қазық ...... ... әр нәрсенің жөн-жоралғысы, сол дәстүрден бастау
алатыны бәрімізге аян.
Ұлағатты халықтың барлық салт-дәстүрін ... дәл ... ... ... ... Бірақ әр жердің әртүрлі айтылатын салт-дәстүр түрлері өте
көп. Осы сияқты әр автордың өзінің зерттеген тың еңбектері ... ... бірі А. ... ... ... деген кітабында автор салт-
дәстүрдің көнеден бастау алатыны жайлы бастап, құда түсудегі ... ... ... ... ... «Қыз бен ... «ау-жар» айтысы»,
«Қайым өлеңдер», «Беташар», «Той бастар» - деп келтіреді ... ... ең ... үйлену салты бойынша той жасалған үйдің ата-анасы тойдың
қалай, қайтіп, қай кезде жасалатынын, қай ... ... ... ... Сол ... той ... ... сән-салтанаты да көз тартарлық
болғаны да жөн. Ол үшін айнала ... ... тұс ... ... жас
жұбайлар шығатын төр жақтағы кілемге төс түйістіретін қос ... ... ... ... ақ ... ... – қос ... үстіне екі
жастың есімдері жазылады. Қалған қабырғаларға мынандай сөздер мен ... ... ... өзен ...... ... қосылса – жан ұя,
Немесе:
Құда - мың жылдық,
Күйеу – жүз ... ... бір ... ... бұрышын» орналастыратын болған. Тойдан шыққан
немесе тойға келген жұрт кірерде сол ... ... өз ... ескерткіш қолтаңбаларын қалдырып жүретіні біздің балалық кездегі той
салтанатының көрінісі осылай болатын.
Той туралы жазсаң көп нәрсенің кереметтілігін ... ... ... ... ... адам ... жасаған шарапатының молдығын қарап
отырып, өзің де соны бастан өткізеді екенсің. ... ... ... ... ... ... еңбектер кім-кімнің де болмасын қызықтыратын
тақырыбы шығар деп ... Осы ... бір ... ... бірі – ... ... Ш. Керімовтың «Күйеу келтір – Қыз ұзат» атты ... ... ... «Той ... ... ... «Бата»
және «Ел аузындағы айтылатын қанатты сөздер немесе ... ... ... ... ... ... айтқан сөзіне тоқтала кетсем,
«Иә, қоңыраулы жастық шақ біздің де ... ... ... ... ақ ... ... ... шөберелі болдық. Бақытымызға орай
ол кезде алды дария әжелерімізден, жаны ... ... ... ... ... бойына ғасырлар бойы сіңген ұлттық мінез,
қасиет жайында жиі еститінбіз. Қызыға тыңдап, өзіміз де ... ... [17, 3], - ... ... ... ... фольклорының ішінде жұртты ынтықтыра тәнтті ететін
көркем де күрделі ...... ... ... ... екені белгілі.
Халық мұрасы жанашырларының назарына ерте ілініп, көптент қарастырылып келе
жатқанымен, бұл сала да әлі жете жинақталып, ... ... ... ... ... өз ... ... үлес қосуда.
Дәстүрлі ұғымда үйлену тойы тек қыз бен ... ... ... ғана
қуанышы емес, бүкіл ауылдың, аяқ жетер ағайынның, ұлыстың, қала берді бүкіл
елдің тойы болған. ... да ... ... тойы ... ... құрылымның
барлық рәсімдері, барша елдің қатысуымен барынша ... ... және ... ... мол адам ... Сондай-ақ, үйлену – ... ер ... ... белді мүшесіне айналуының көрсеткіші.
Сондықтан да оған үлкен ... мән ... Сол ... осы салтқа
байланысты К. Матыжановтың құрастырған «Тал бесіктен, жер бесікке ... ... ... ... үш саласын бөліп қарастырып, оған әр
түрлі талдаулар ... ... ... – Сәбилік ғұрып фольклоры;
екінші – Үйлену ғұрып фольклоры; үшіншісі – ... ... ... – деп
бөліп, біздің тақырыбымызға байланысты өлең-жырларды автор «Жар-жар», «Неке
қияр» сияқты түрлерге ... ... ... 2004 жылы ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясын
«Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры» деген тақырыппен қорғап, оның ... ... ... ... ... бұл салтқа байланысты кеңірек
тоқталады. «Сыңсу», ... «Той ... ... ... ... – деп ... бөліп тоқтала кетеді.
Ал 1990 жылдардан бастап, өз тәуелсіздігімізді алып, етек жеңімізді
жиып, ел бола бастаған ... ... ... ден ... ... ... кітаптардың шығуы баршылық. Осы жылдары фольклор саласы,
оның ішінде үйлену салты бойынша көптеген ... ... ... ... ... ... бастады.
Мысалы, 1991 жылы шыққан М. Қазыбековтың «Наурыз – ... ... ... ... ... ... ... молынан екенін көреміз.
Бұл еңбекте салт-дәстүрге байланысты керемет мағлұматтар барынша көбірек
берілген. Төрт ... ... бұл ... өз ... 6-7 ... ... бөлімі – «Ұлыстың ұлы күні – Ұлыс күн», екіншісі – «Торқалы той ... ... ал ...... ... ...... сынап
біл» және төртіншісі – Атадан – балаға». Міне, осындай ... ... ... ... байланысты деректер туралы
автор екінші бөлімінде айтып кетеді. Онда «құда түсу», «жаушы», «есік төр
көрсету», «ұрын той», ... ... ... ... деп әр ... кетеді. Сонымен қоса үйлену тойына қатысты ырым - кәделерді, жөн –
жоралғыларды ... ... ... өзі сол салт ... ... дейді:
- «Адам өміріндегі ең бір қызықты да, ... ... ... – ол ... жеке отау ... Ұрпақтарының үлгілі семья құруы, сол жастардың
ата-аналары мен ... ғана ... ... ғана ... ... ... – мемлекеттің іргетасы. Қоғамдағы әр семьяның босағасы
берік, мерейі үстем болмай мемлекеттің мықты болуы ... ... ... ... ... жаңа үйленген жастар өнегелі отау бола алады? -
деген сұрақты шешу ... ... өз ... ... ... шолу жасап,
бүгінгі күннің мақсат мүддесі тұрғысынан сын көзбен ... ... ... [2, ... қазақ халқының ұлын үйлендіріп, қызын ұзатуда ғасырлар бойы желісін
үзбей жалғасып келе жатқан өзіндік салт-дәстүрлері бар да және бола ... ... ... ... нәсілінің болашағын ескеруден
туындаған. Ата-бабамыз екі жасты үйлендірмес ... ... ... ... ... да ... ... қалыңдықты араға жеті ата салып іздестіру керек. Бұл ... ... ... ... «Қаны жақын туыс адамдар үйленсе,
біріншіден, олардан ақыл-есі дұрыс бала тумайды, туа ... ... ... ... болып, саны бір-екіден аспайды. Екіншіден, ағайын-туысқан
арасында әдепсіз, жағымсыз қылықтар етек алып, ынтымақ бұзылады. Ал ... жеті ата ... соң, ... ... екі ел ... ... қайтадан
құда болысады. Осы салт арқылы ел бірлігі сақталған. «Күйеу жүз ... мың ... ... ... осы ... байланысты қалыптасқан болуы
керек. Сонымен қоса «жеті атасын» білу дәстүрі күні бүгінге дейін, ... ... ... ... ... ата» дала тұрғындарының паспорты
сияқты. Сондықтан әрбір ата-ана баласынынң тілі шыға бастағаннан – ақ ... ... атын ... ... ... ... көңіліне жоғарғыдағыдай дүниелерді саналарына
сіңіріп, салт бойынша жүрер ... ... ... ... асыл
мүддесі, ұрпаққа тарату мұратынан туындаған, сан ... ... ... ... ... ... ... Осы аталған үйлену
дәстүрі бойынша өзіндік еңбегімен орта мектептің 8-9 сыныптарына ... ... ... зерттеп, еңбек жазған азаматтардың бірі М.
Смайылов, М. Оразаев және С. Қалиев ... ... ... ... ... ... бас-аяғына дейін қамтылғанын көреміз. Ең
аяғы қазақ халқының ... ... мен ... ... ... ... салты бойынша авторлар бірнеше деректер ... ... ... сияқты өз түсініктерін енгізген.
Үйлену және үй болуға байланысты қазақтың салт-дәстүрі бойынша құда
түсу, келін түсіру, ұрын келу ... « ілу ... ... ... «Неке
қию», «Түйін», «Төркіндеу», «Енші» беру», «Отауға шығару» сияқты ырымдар
мен түрлі ... ... ... ... бір ... ... кейін үйлену, өз алдына отау
тігіп, түтін түтету ғасырдан ғасырға ... келе ... ... ... ... халқының «Бірінші байлық – денсаулық, екінші байлық – ... ... ... – он ... ... үш ... бір бүтін аталы
сөздің бар екені де мәлім. Осы ... ... «ақ ... ... ... сөз екені түсінікті. Осы тұрғыда авторлар «Қыз бен Жігіттің
бас қосып үйленуі сырт ... ... жеке өз ... сияқты көрінгенімен
бұл бүкіл халық мүддесімен, оның болашағымен ... ... ... ... ... ... анық. Сондықтан да ежелден ата-аналар балаларын
кезінде ... ... ... ... ... ... және мұны ... өз
қолдарына алып отырған. Оның орынды себебі де бар. Бір үйлі жанның, тіпті
бір ауылдың тіршілігін алдымен ... ... ... От бар ... өмір
бар, жылу береке бар. Сол отты жағуды халқымыз келінге сеніп ... жас ...... ... ... ... әкелетін ана [18,
15] – деп жинағында жазылғанын көреміз.
Халықтың өсіп-өнетін жан ұясы – жас ... ... Сол ... ... ... ... де әрине әйел баласына байланысты
екені де сөзсіз түсінікті.
Қандай әке-шеше болмасын бәрінен ... ... ... ... ... ... ... қасиеті қандай дегенге ерекше көңіл бөліп, оның
«көрегенді», «өнегелі» ... ... ... ... ... ... ... мейірімді, еңбек сүйгіш, елгезек болуына назар аударса керек.
Мүмкін ... ... ... ... ... шығар. Қай ата-ана өзінің
баласының жаман жерге барғанын қалайды дейсіз. Баласының бақытты ... ... да ... емес ... ғасырлар бойы ұстанған бұл ... ... ... ... босағасының берік болуына, бала тәрбиелеп,
ұрпақ өсіруіне, сөйтіп ұлттық тұтастығын сақтауға себепші болып, негізін
қалады десек ... ... ... 1995 жылы шыққан М. Молдабаева мен А. Зәкірмановтың «Ата салтың –
халықтық қалпың» атты ... де ... ... да ... зор, бір
де бір еңбек. Бұл еңбекте авторлар ... ... ... ... ... ... ... бойынша көптеген деректері мен бізді
қанағаттандырады.
«Қыз әдебі», «Есік көрсету тойы», «Құда түсіру», «Жаушы жіберу», ... деп ... ... әр қырынан жете тексеріп оқырман үшін көптеген
мағлұматтар ... ... құру – ... ... ... ... Жер ... қанша халық болса, бұл дәстүрдің де ... ... сан ... ... әр ... ... ... көтеру қуанышы өз
тұрмыс-салтына лайықты, өздерінше қызықтыруға тырысады. Осы ... ... да ... дамытқаны анық. Кез-келген халықтың өсіп-өркендеуіне жас
ұрпақтың шаңырақ көтеретін, отбасы құруына байланысты ... ... ... мың ... ... сөз ... ... керек. Мәңгі жасағысы
келетін халық, атадан балаға ауысатын қарашаңырағын ... ... ... ... ... ... қалт жібермей қадағалап
отыратыны да ... ... ... болар қозының маңдай алды дөң, жеңі кең келер» ... ... ... айтылмасы анық. Ата-бабамыз ұрпақ тәрбиесіне ас зор
мән берген, өйткені, ұрпақ – болашақ. Оны әбден түсінген ...... ... патшадай күт, он беске дейін қосшыңдай жұмса, он ... ... ... – деп ... ... үш-ақ сөзге сыйдырады.
«Патшадай күт» дегені – қамқоршы бол, өсір, мәпеле дегені. «Қосшыңдай
жұмса» ...... ет, ... сал, ... бекіт, еріншектіктен
сақта, – дегені. Ал «Құрбыңдай ... ...... ес ... ақыл ... енді оның отау құруы жақын, оның да түбі өзіңдей ұрпақ ... ...... ... ... ... қарапайым пәлсафасы міне осындай. Осы сөзге
дәлел ретінде жоғарғыдағы авторлар сөзінен ... ... ... шаңырақ құру, әркімнің де асыл арманы екені хақ. Ал ... қол ... ... арасы жер мен көктей десек асырып айтқандық болмас. Ерлі -
зайыпты болып, әке-шеше атанып, бала ... ... ... ... ... ... үлес ... мұрат тұтқан адам, бәрінен бұрын өзіне ... ... мен ... қабақ шытпай бөлісуге әрдайым тұратын өмірлік
серігің, өзін ... ... ... де сондай қадірлейтін, сүйген жар, жаны
сұлу жұбай – «ақ жаулық» міне осы. Мұндай ақ жаулық ... ... ... ... дегеннің ұйытқысы сен көркі» [1, 43], – дейді.
Ал өзіміздің арамызда бүгінгі күні фольклортану ғылымына үлес қосып,
бүгінде ... ... ... білім нәрімен сусындандырып,
көптеген оқулықтар жазып, зерттеушілікпен айналысып ... ... ... ... бірі ... С. ... ... халық әдебиеті» атты
еңбегінде автор тұрмыс-салт өлеңдері, ... мен ... ... ... және ... жұмбақ, айтыс, ән өлеңдер, «Батырлар жыры және
тарихи жырлар, лиро-эпостық ... деп ... ... ... үйлену
салты бойынша автор «Той бастар», «Жар-жар», «Сыңсу», «Жұбату», «Беташар»,
«Айт келін» деп ... ... мен «Айт ... ... те кетеді. «Жар-жар» өлеңінің жеті түрін береді. Бірінші ... ... ... ... ... өлкесін еске алса, екінші ... ... ... келсе, төртінші, бесінші түрінде – сіңілісі
жайлы, артындағы елі жайлы сөз болады. Алтыншы түріне қыз ... ... ыза ... ... Соңғы жетінші түрі – қыз ұзатқандағы
жігіт пен қыздың ау-жары айтысы деп бөліп қарастырған [19].
Профессор З. Сейтжанұлының ... ... ... ... салтын үй-
іші салт өлеңдері деп бөліп, өзара іштерінен «Той ... ... ... деп бөліп көрсетеді [20].
Тұрмыс-салт өлеңдерінің бір шоғыры үй іші салт ... ... не ... ... ... адам ... не ... қыз ұзатып,келін
түсірсе де осылардың барлығы белгілі бір салт-ғұрып ... ... ... ... әр кезеңінен орын
алған мұндай салттың қай-қайсынд айтылатын ... ... ... бірі үйлену салтына байланысты айтылатын өлеңдер екені анық.
Рас үй іші салт ... деп ... ... бір басында тұрса
да көптік етпес.Өйткені ... ... ... ... үй-ішіне
байланысты болатындығы әуелден бепгілі.Сәби дүниеге келсе де, ... ... ... да,бәрі-бәрі ең алдымен шаңырақ көтеріп,үй болудан
басталады емес ... ... ең ... ... ... ... шығарда үйдегілерге қайда ... ... ... ... ең ... ... қайда баратынын айту ең алдымен
олардың бір-бірімен есептеспеуі. Әйел ... ... ... ... шығуы, күйеуінің сыртқа кеткеде жөнін айтып кетуі бұл ... ең ... ... ... емес ... ... бір ... әдептілікте.Осы туралы қазақ ұлттық әдет-
ғұрып салт-дәстүр акдемиясының призиденті М.Тоқашбаев былай дейді.
«Кейбір жігіттер де «бұл ... ... ғой, ... ... де өз ... әйеліне дөрекі,анайы тіл қатып жататындыры болады.Тіпті әйелді аптасына
бір рет ... ... ... ... бар. ... ... мүлдем
жансақ.Өйткен, әйел сатып алған затың ... ... ... ... - ... қуаныш, ренішін бірге бөлісуге бел байлаған
адамың.Сондықтан да ... ... ... ... ізеттілік пен
кішіпейілділікті өз жартыңнан ... ... ... ... қарым-
қатынасқа, өзін еркелетуге,азаматына арқа сүйеуге мұқтаж. Ылғи ... ... тіл ... қол жұмсау, әйел адамды ашындырады, тілін шығарады.
Сүйіспеншілік сезім жек көрушілікке жек ... ... ... ... жақсы көріп үйленгендер отбасылық өмірлерінде қарым-қатынасын
«су құйылмаған ... ... ... ... алуы ... [21].
Рас, отбасы болып қалған соң имандылық деген дүниені ұмытпаған жөн.
Имандық қағидаларына әр адам жауапкер ... ... ... ... үшін ... айтылған.Әсіресе отбасындағы әдептіліктік
қалыптастыруға ер адам жауапты.
Әр ұлы істі ұсақ түйек деп ... ... ... ... ... ... ... та осындай ұсақ түйектерден
қаланады.Соны ұмытпасақ ең бастысы сол. Ал осы отбасылық дәстүрдің ... жете ... ... ... «Құтты болсын тойларың» деген
еңбегінде автор қазақ халқының той десе ... асын ... ... ... халықтың тойлары да көп болатынын келтіре кетеді. ... ... ... ... бару ... ... ... Оған
қоса «Алтын той» және «Күміс тойды» да бөліп кетеді [22].
Автор үйлену тойына байланысты ... ... ... ... ... де өз еңбегінде тоқтола кетеді.Ең ... ... ... ... ... жерін, әсем безендіруден, беташар, сыңсу,
қоштасу, деп қарастырады. Бірақ әр қайсысын өз орындары мен талдап ... ... тойы адам ... бір ... ... пен дайындалуды
қажет ететін салтанат. Жас отаудың ... тату ... өмір ... той күннінен алған әсердің берері көп. Сондықтан үйлену тойларын
мәңгілік есте қаларлықтай қызықты,мазмұнды етіп ... той ... ... ... ... үй болу ... деп ... айтпаған. Онның
өзінің қызығы мен қиындығы бар. Бас қосқан, отау тіккен жастардың санасында
олардың ең алдымен ... бір ... ... ... жөн. ... ... үшін де әйел адам үшін де ... мен тіршілігінің, ар-ұятының қорғаны.
Ол адамдардың шынайы өмір сүретін кеңістігі. Әр түрлі отбасында, әр ... ... ... қыз бен жігіттің бір шаңырақ астында үйлесіп
кете қою қиын. Оны жеңетін күш - ... ... Өмір ... зор дария. Онда
махаббат пен үйленгендер де жетіп жатады. Егер қарым қатынас орната ... де ... ... ... ... Алайда үйленген
жастардың қуанышы көп ұзамай су сепкендей басатын бір нәрсе ол – мінез.
Мінезсіз адам болмайды. Мінезді тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... жататындардың көбіне айтатындары «Мінезіміз
үйлеспейді»...
- Ол мінезді жеңетін күш бар ма?
- Бар!
- Ол күш – имандылық ... ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың ажырасуы
мүлдем болмаған. Отбасының мықты болуына жастар, ата-аналарда ... ... ... ... үйлестіретін ізгілікті ілестіретін тек иман
ғана. Имандылық әр жас шаңырақтың қорғаны бақытты келешегінің кепілі.
Сондықтан да ең ... ... ол ... ... ... ... Қай кезде де, қай уақытта да жазылатын дүние таусылмасы анық.
Әсіресе ... ... - ... ең ... болған ата-баба
дәстүрінен көрініс тапқандығы.
Отбасы болу арқылы тамырыңды ... ... ... ... ... анық. Сол сияқты кейінгі жылдары шыққан жыр жинақ
кітаптары ... ... ... «Қош ... ... ... ... біз үшін берері мол дүние. ... ... жыл ... ... кеңірек тоқталып, үйлену ... ... ... қоса ... ұлттық ойындарына кеңірек тоқталып өтеді. Екінші
кітапта тек той үстінде айтылатын жырлар тізімі ... ... ... бұл ... түп ... ... көненің елесі,
салт-санамыздың дәстүрінде жатқаны ... ... ... ... мен ... ... еңбекті қарай отырып, қазақ халқының
сан ... ... ... мұрасы дәстүр болса, сол ... өсіп ... ... ... адамзаттың тұрмысы мен тіршілігі бір сөзбен
айтқанда түп ... ... ... – ол ... ... бәрімізге белгілі
жайт. Ерлі-зайыпты адамдар өмірінде бір-бірінің қамқорлығына мұқтаж. ... мен ... ... ... ... әрі ... ... өмірдің
алғашқы жылдарында сақталады. Ары ... ... ... ... ... оны ашық білдіруді артық санайды.
Өмір болған соң адамның «басы ауырып, балтыры сыздайтын кездері» ... ... әлде бір ... ... ... ... ... да
болады. Сол мезетте жан-жарыңның рухани-моральдық қолдауы жұбайларға ... ... ... ... ... ақыл ... ... бірге көтеру,
дертіне шипа болуы, адал жардың, ... ... ... ... ... ... ... отбасындағы қамқорлығы сайып келгенде бір-бірінің
қадір-қасиетін рухани, денсаулығын ... ... ... ... арттырады. Шынайы, қамқорлық отбасы тіршілігінің нұрлылығы.
Сонымен, бүгінгі күнге ... ... ... дүниелерімізге, сұрағымызға
жауап алып, ол туралы өзіндік пікірдің қалыптасуына, ... ... ... ... ... ... еткен зерттеушілер мен ғалымдар туралы
айтылған
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді, -
деген сөздерге қосыламыз.
ІІ. ҮЙЛЕНУ САЛТЫНА БАЙЛАНЫСТЫ
ТУҒАН ... ... ... ... қу бас ... ... ... елдер сияқты өзінің озық
өнерімен, ұлттық дәстүрімен, сауықшыл, ... ... ... ел жоқ шығар.
Той – өткендегі ізгіліктер мен жақсылықтардың, озық ... ... ... мол ... – аға ... пне бала ... ... дәнекер көпір.
Той – бүгінгі барды бағалау ,келелі істер жайында ақыл қосу.
Той – тәрбие мектебі.Той-тамашада ... жез ... ... ... ... ... көне ... ел ардақтылары, ардагер еңбек ерлері
мен майдан батырлары ... ... ... тағылым ұсынады.
«Сөйлегендер егеді, тындағандар орады» – демекші, кейде он ... ... ... ... ... бір той ... ... қондыруың ғажап емес.
Той – адам тану мектебі, адам еңбегін қастерлеу мектебі. Той ... ... ... ... да ... Адам ... ең бір ... дайындалуды қажет ететін салтанат.
Той-тамашаны көңілден шығардай, ұмытылмай есте ұзақ қалардай етіп
өткізу үшін талай нәрсені ... ала білу ... ... ... ... көңілге із қалады. Ол іздер ізгілік, жақсылық іздері болуға тиіс.
Жылдар ертіп жыл ассын,
Тойларға тойлар ұлассың! –
деп ақын ... ... ... ... ... жаңа ... ... жағдайда ұлттық дәстүр негізінде көрініс табатыны белгілі.
Сауықшыл елдің тойлары да көп болады емес пе. Сол ... ... ... той ... ... кештері көп-ақ. Соның бірі әрі ең бастысы десек
болғандай, ол әрине – үйлену ... Жар ... ... құру, жас отау
иелерінің өмір кешуі, ... қыз бен ... ... ... ... ... Мұндайда асығыстыққа, көрсе қызарлыққа жол беруге болмайды. Өйткені
ол орны толмас өкінішке соқтыруы, ... ... ... ... Екі жас ... ... ... болмай, ойы мен ниеті қабысып,
бірін-бірі шын сүйіп, өз болашақтарына сенген кезде ғана бас қосу ... да ... ... ... берік те бақытты болуына жастар
үлкен жауапкершілікпен қарауы ... ... ... ондағы айтылар ниет-
тілектердің басты мәні жас жұбайларға осындай маңызды өмірлік мәселелерді
сезіндіруде болса ... ... екі жас ... ... ... ... Кезінде
құда түсіп, жаушы жіберу арқылы бір-бірімен құдаласа, бүгінде той өткізу
өмірмен, уақытпен бірге өзгеріп, ... ... ... Мысалы, алдымен
екі жастың келісімінен кейін, ... ... ... ... олардың ризашылығын сұрайды. Үйлену тойын қашан, қайда, қалай ... ... ... ... тойы ... ... Оған алдымен қуанып, той жабдығына
бар-пейіл ықыласымен қатысатын – от басы, ... Одан соң екі ... ... ... Той ... күн ... қамына кіріседі. Той өтетін орынды да әсем безендіріп қою керек. Жас
жұбайларға ақыл-кеңес берерлік тағылым ... ... ... болған.
Мысалы: «Отан от басынан басталады», «Үйлену оңай, үй болу ... «Бас ... мал екеу ... «Семья бірлігі – татулықта» т.б.
Некеге отыру, әдетте үйлену тойынан бірер күн бұрын, кейде сол ... ... ... ... ... ... безендірілген
машиналарға отырған күйеу мен қалыңдық, басқа да туған-туысқан, ... неке ... ... ... енер ... ... әр түрлі ... ... ... Мәселен, қыздар есік алдына тұрып алып, күйеудің
ішіне енуіне жол бермей, одан «ақы» талап ... ... ... ... айт, ... ... ... қалыңдығыңды үш рет сүй... деген сияқты ... ... ... жиналғандарды көңілді күлкіге бөлейтін талаптар да қойылуы
мүмкін. Егер күйеу баланың өлең айтатын, билейтін, ... ... ... ол үшін ... ... орындауына да болады.
Некеге тіркелетін, тиісті куәліктер тапсырылып, жұбайлар неке жүзігін
алмасқаннан кейін құттықтаулар басталады. Жас ... ... ... туыс-туғандары, достары құттықтайды. Некеге тіркелгеннен кейін ... ... ... ... машинаға отырып, қаланың
(ауылдың) көрікті жерлерін аралауға аттанады. Салтанатты шеру ... ... соңы ... ... ... Жалпы үйлену тойы көп жағдайда
алдымен қалыңдықтың үйінде (қыз ұзату), содан кейін ... ... ... өтеді. Той өтетін орын әсем безендіріледі. Жас жұбайлар ... ... ... өзі ... ... ... емес ... арналған тілек бұрышында арнайы отбасы, ... ... ... ... ... ... де ... тағы анық.
Мысалы,
Махаббатты кіршіксіз сақтаңыдар
Ата-ананың ақ сүтін ақтаңыздар!,
Құда мың ... ... жүз ... және т.б.
Той басталар алдында кіре берісте қадірменді қонақтар, ағайын-тумалар
тұрады. Екіге бөлініп ән айтады, жас ... ... ... Келе ... ... шашу ... ... той басталады. Тойдың көңілді өтуі
асабаға байланысты деп тойдың ... ... ... ... той одан ... Арасында ән айтылып, күй шертіледі. Сондай керемет кештің де
айақталатын кезі де ... ... рас. Бұл ... ... ... болса,кезіндегі ата-баба дәстүріміздегі тойлар үш кезеңге бөліп
қарастырылғанын байқаймыз. Оның алғашқысы-құдаласу кезеңі. ... өзі ... ... әр ... рәсімдерден тұрады. Олардың қатарына «жаушы
жіберу», «сырға», (үкі) тағу, «құдаласу», «ұрын бару» т.б толып жатқан ... ... ... Әр ... әр ... ... өтеді.
Бұл кезеңде айтылатын өзіндік сөздері ... Олар ... қара ... құда ... ... жаушылар сөзін «Сізде – аққу, бізде сұңқар,
ілдіргелі келгенбіз», –деп тұспалдайды. Екінші кезеңі – қыз ... ... бұл ... ... ... мал алу ... кезде екі жастың
келісімімен жалғасады.
Сондықтан, мұнда жасалатын ырым-жоралғылар да көп. ... ... ... ... деселік,
Құйрық бауыр жеселік.
Құйрық бауыр жемесек,
Несіне құда деселік, –
деп төрт тармақты, 4-5 буынды қара өлең ... ... ... ... ... құдаларға құйрық-бауырды қолымен асатып отыратын ... ... ... ...... ... тойы. Ғұрыптық жағынан келгенде, бұл
да аса ... ... ... ... рәсімдер мен жөн-жоралғылар да
жетерлік. Олардың қатарына, «арқан керу», ... ... ... май ... ... ... сияқты толып жатқан ырым-жырымдар ды атауға болады.
Тұтастай алғанда ... ... ... ... ... аса
күрделі дүние. Шындығында да, қазақтың тойы дала төсіндегі үлкен ... ... ... ... құда ... ... шақырылған
қонақтарға дейін өз мәртебесі, орындары мен рөлдері бар. Күндей жарқыраған
екі жастың құрметіне ниет білдіретін кісілер ол ... бай, ... ... ... ... ... ... болған.
Той үлкен халықтық сипатқа ие, оған аяғы жеткен алыс-жақын ағайын, ру,
тайпа, қоғам мүшелері тайлы-таяғы қалмай ... ... ... ... ... айып. Үйлену тойында атқарылатын
ойын-сауықтардың мазмұнына ... ... ... ... пен ... (жылау) бірге жүретіндігінде. Олардың үнемі жарыса, шендесе қос
қабат келіп отыратындығы айрықша ... ... ... Ел ... жиналып
жатса, қыз «сыңсу» айтып, елімен қоштасып, жылап-сықтайды, ... ... өлік ... жылау үстінде болады.
«Дәстүр дүние танымында, басқа әлем (қыз ұзатуда-жат жұртық) – әрқашан
жұмбақ, ... ... ... қыз ... ... әлемінен қорқады,
жанына жақын алтын ұядан ... жоқ. ... ... зар ... [23, ... ... бұл да рәсімдік қайғы,тіпті қыз өзі баратын жақты
жақсы біліп, сүйгеніне қосылған жағдайда өз елінен ... ... ... ... ... қыз ауылдағы туысқандарымен қоштасуға барғанда үй
сыртынан дауыс салып, жылап ... ... (оны ... деп атайды).
Өйткені ата салт рәсімі сондай. Ұзатылған қыз бен ... ... ... да ... ... ... Қыздың сәукелесінен бастап, киім-кешегін ат-
әбзелін ғана дайындап қана қоймай, қалындық алатын жігітті де оған ерекше
дайындаған. ... ... мен ... ... дейін сыйлап, жанына сөзге ұста,
әзіл-қалжыңға шебер, әрі ақын, әрі әнші ... ... ... ... нәтижесінен, ешқандай драмалық шығармаға бергісіз ұлы ... ... ... ... ... күннің тойы мен кешегі ата-баба салып кеткен
тойдың айырмашылығы бір бөлек. Әрине заман өзгерген ... ... ... да ... жаңа заман талабына сай істеген істері де ... ... ... ... ... ... дүние олар әрине ән-
жырлар. Тойдың мәнін де ... ... ... ... ... той ... айтылатын ән-жырлар «Той бастардан» басталып
«Жар-жар», «Сыңсу», «Неке қияр», «Аушадияр», «Беташар» және «Той ... ... де ... ... ... тек «жар-жарда» ғана емес той
жырларының көпшілігіне тән. Ал ол жар-жарда айқын көрінеді. Бұл ... шыға ... ... ... «Той ... «Той ... ... сияқты өлең жырларды атауға болады.
Сонымен, үйлену ғұрып дәстүрінің қатарына үйлену тойына ... ... ... бар, ... ... монолог-диалог
түрінде, драмалық сипатта орындалатын өзіне тән поэтикалық формасы мен мән-
мазмұны бар шығармаларды жатқызамыз. Нақтылай айтсақ ... «Той ... ... ... ... бастар
Кез келген істің басталуы, оны ұйымдастырушы болатыны сияқты, әрбір
ғұрыптың басталуының ұйымдастырушысы болған. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... қожа-молдалар, ел ішіндегі
ақсақалдар мен әже-апалар атқарған. Заман оза келе ... өзі ... гөрі ойын ... мәдени шара деңгейінде көтеріліп, елдің көңілін
көтеретін, өнер қойылымы ретінде сипаты арта түскен. Той бастауға ... ... ... той думанды бастап, қыздыра түсетін дәрежеге
көтерілетін тұсы да осы кезге дөп келеді. Демек, той ... жыры ... ... ... ... пайда болған және онда ғұрыптық
мазмұнан гөрі көркемдігі басым. Тойды ... ... үшін ... ... сәні «Той ... әнші ... не қыз бастайтын болған.
Той бастар аты айтып тұрғандай той басталар сәтте айтылады. Дегенмен,
кейін ... ... ... тиіс ... салт ... ... той
рәсімінде атап өтілетін деңгейге төмендеген кезде ол ... ... ... орындалып, ырымы беріліп қана қойылатын болған. Негізінде
той бастарды аты аталып тұрғандай, той басында айтылатын жыр ... ... той ... ... де дәлелдейді.
Мысалы:
Ассалаумағалайкум, жиылған топ,
Бұл тойға тағдыр айдап келіппіз дөп.
Болыпты жұрт көрмеген бір ұлы ... ... ... жер ... көк. ... ... сәлемдесуден басталып, өзін ... ... ... ... ... Тойдың сән-салтанатын мадақтайды. Әр айтылған сайын
шумақтап отырады. Мысалы мына шумақта 7-8 буынды қара өлең ... ... ... «Тағдыр», «Жер менен көк», «Ұлы той» сияқты сөздерден
троп ... мен ... ... ... Және үш ... өлең
түрінде келетіндігі тайға таңба басқандай анық.
Басында айтқандай қыз ... ... той ... соңы тілек
айтумен, ұзатылған қызға бата берумен аяқталады. Қыз ... ... ... ... ... ... ... сұлу домаланған,
Жібектей шашың майда шұбаланған,
Мөлдіреп екі көзің тұнжырайды,
Суреттей қойған жасап мірғарадан.
Айнадай екі бетің жарқырайды,
Айдындай он бесінде қорғалаған.
Таудағы сен бір ... ... ... ... ... ... құрған. –
деп, барынша мақтай келіп, жұбату айтқан кезде ... ... ... ... ... мен жақын-жуықты жылатады. Бұл жерде ұзатылып
жатқан қыздың немесе жаңа түсіп жатқан келіннің нақты портреті, ... ... ... ...... ... мен ... барлығы
да дәстүрлі фольклордағы сөз қолданыстан көп ұзай кетпеген.
«Басы ... ... ... «Екі ... ... т.б. ... сияқты
теңеулер мен метафоралық құбылуды көреміз. Сонымен қоса бұл ... ... ... 6-7 буынды болып ... Той ... ... айтқыза бермейтіндігін өлең мәтінінен де айқын көруге болады.
«Бастайын, баста десең тойдың ... ... ... ... ... деп той ... той иесін мақұлдаттырып барып, жырын дамытып ... Ал ... ел ... ... ... ... ... қыз-жігіттері де той ... ... ... ... өлең
жырлармен той бастап, жол-жоралғысын алатын болған.
Мысалы:
Иін екен, ендеше иін екен,
Екі иықты көтерген киім екен.
Кісі тойын бастаған батыр ... ... ... қиын ...
деген жолдар соның куәсіндей. Сонымен «Той бастар» жыры ... ... той ... той ... хабаршысы, той иесіне мадақ айту, ақ
тілек, өсиет айту сияқты тағылымдық өнегеге құрылады. ... ... ... ... әр ... ... келеді. Ақын-жыраулар айтатын той
бастаулар он бір ... жыр ... ... ... айтылса,
кезектесіпайтатын сәтте көбінесе төрт ... ... қара ... жырланады екен. Той бастар рәсімі – ел ... әлі де ... ... ... бірі ... ... ... ғұрып жырларының ішіндегі ежелден назар ... ... ... ... келе ... іргелі жанрлық түрдің бірі.
Жар-жардың алғашқы толық та классикалық нұсқасын Р. ... ... ... ... ... ... ... тобы кететін
қыздың көңілін аулау, бара жатқан ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге олар қыздың бақытты, елге ... ... ... ... әр ... ... де қамтылған. Сонымен қоса олардың заман ауқымына ... ... да ... ... ... ... ... зерттеп, пікір айтушы Ахмет Байтұрсынов
өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде: «Жар-жар» қыз ... ... ... ... үшін ... өлең. Жар-жарды екі жақ болып
бастап, сонымен бір ... етіп ... Олай болу ... жұбатушының
сөзіне әуелі жауап қайырылып отырады. Екі жақ ... ... ... ... ... ... жағы ... болып айтады» [10, 252], – деп жазады.
Ел аузында Қазақстанның кейбір өңірлерінде жар-жар сөзінің орнына «үкі-
ау», «сылқым-ау» ... ... ... ... бар. ... ... ерлер жағы, кейде қыздың жеңгелері немесе құрбылары айтады.
Сонымен бірге, ... ... ... үйленетін жігіт айтпайды,
солардың атынан басқа адам, ... ... ұста қыз бен ... ... ырғаққа, музыка әуеніне ілесе орындауға лайықталған. Сондағы «жар-
жар», «үкім-ау» деген сияқты қайталаулардың өзі осы ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... түсе бастаған жар-
жар мәтіндерін біз осы сипатта танимыз.
Мысалы,
Жігіттер:
Бір толарсақ, бір тобық санда болар, жар-жар,
Сан ... ... ... ... жар-жар.
Әкем-ай деп жылама, байғұс қыздар, жар-жар,
Әкең үшін қайын атаң онда ... ... ақша қар ... ... ... ... ... оң жақ қайда, жар-жар.
Азар жақсы болса да қайын атам, жар-жар,
Айналайын әкемдей қайдам болсын, жар-жар! –
деп ... өлең ... ... ... ... ... көрсетеді. Оның
бір белгісі кезектесіп хормен айтылу мәнері болса, екіншіден ... қара өлең ... өлең ... Бұл ... ... ... ... көруімізге болады. «Бір толарсақ, бір тобық санда болар,
қырық кісінің ақылы ... ... және ... жағындағы сөздерден де
көреміз. «Жазғұтұры ақша қар жаумақ ... ... ... ... оң ... деп ... ... бұл қайталаулар үлгісінің сол кезеңде әбден
қалыптасқанын көреміз. Оған қоса ... ... он бір ... ... ... ... мен ... метафоралық құбылтуларды
кездестіреміз. ХХ ғасырдың басындағы Қазақтың өмір ... ... ... лептің, ғұрыптық жырлардың, соның ішінде жар-жардың ... ... ... ... Мұндай өзгерістер сипатын С. Сейфуллин өзінің
қазақ әдебиетінің тарихына арналған ... ... ... ... өлең бірақ тақырып туралы болғандықтан, «ау-жар»
өлеңі ескілікті қыз бен ... ... әлі ... ... бір-екі естіген,
сондай-ақ үйреніп алып айтатын, жеңіл түрде болып келеді. Қыз ... ... « ... ... бар жігіттің көбі қызбен «ау-жар» айтысып ... ... да ... жауаптан кем қалмайды. Кетіп бара ... ... ... ... қалу үшін ... айтысқанда өлеңнің
ішіне ишаратпен көңіл-күйін білдірерлік, махаббат ... ... ... білдірерлік сөздер де айтылады» [11, 95] деп жазады.
Яғни, бұл кезеңде жар-жардың мазмұны ғана емес айтылу формасы да ... С. ... ... ... ... бір ... мынандай:
Жігіт:
Жердің сәні болмайды ел кеткен соң, жар-жар-ау,
Жүк көтермес қара нар бел кеткен соң, ... ... ... кет, ... ... ер жеткен соң, жар-жар-ау.
Қыз:
Бір қамшым бар қолымда жез буырлық, жар-жар-ау,
Ілікпедім өсекке сөзді ауырлап, жар-жар-ау.
Ісің еске түскенде, беу ... ... да ... жер ... ... ... жырдың шұбыртып барып қайталанып келіп отыратын көреміз. Қалай
дегенде де, жар-жардың соңғы кезде хатқа ... ... ... ... ... ... «жар-жар» - мазмұны да, формасын да өзгертіп,
мүлдем жаңа сипатқа ауысып, тойда айтылатын ... ... орын ... ... ... бара жатқан қыздың ата-анасымен, ел жұртымен, құрбы-
құрдасымен қоштасу салты десек болады. Қыз ... ... ... ... ... ... ... «Қоштасу», «Танысу», «Қыздың жылауы», «Қыздың
көрісі», «Сыңсыма», ... деп, ... атап ... ... оны жеке ... түр ретінде жіктеп, алғаш тексеру жасаған –
М. Әуезов. Ол әдебиет ... ... оны ... – танысу» деп атаса, С.
Сейфуллин «сыңсыма» деп айдар таққан. Дегенмен соңғы ... ... ... ... ... жиі ... жүр. Қыздың бұлайша
қоштасу рәсімі бір сәттік жағдай емес, біраз ... ... ... ... күйеу жігіт ұрын келіп, екі жақтың уағдаластығы піскен ... ... ... Бұл ... ... ... шақырып, соңғы
сапарға шығарып салуға қам жасайды. Осы уақытта қыз ауылды аралап, ... ... ... ... ... ... дәстүрі «сыңсу»,
«қоштасумен» бірге қолданылатындығы ... Әр үйге ... ... ... жылып, мұңын шағады, өз кезеңімен оған жұбату айтылады. Сыңсудың
арты ... ... ... ... ... ... түрлі
әшекейлер беретін болған. Мұның бәрі қыз жасауына ... ... ... ... кезінде қыз өзінің аттанар сәтінде ... ... ... ... көп ... қыздар сыңсуды өз жанынан шығарып айтады
немесе оны ... ... бала ... ... ... осы ... ... көрген сый-сияпат,
қадір-құрмет, сыйластық, тіпті реніштерінде өзінің сыңсуына қосып отырған.
Сыңсудың шарықтау шегі ... ... ... сәтінде болады. Некесі
қиылып, батасы оқылған соң туысқандары қызды жолға әзірлейді. Оған ... ... ... жасауын жасайды. Киім кигізерде қыз тақиясын шешпей:
«Тақиямды алмашы, ... шәлі ... деп ... ... Үйде шығарда
босағадан ұстап бүгіліп:
Заманым өтті басымнан,
Дәуренім өтті басымнан.
Бұл не деген іс ... ... құс ...
Бұлғақтап жүрген заманым,
Қандай да жерге түс болдым?
Заманым қиын болар – ау!
Көкірекке қайғы ......... ... айырылып,
Санамен жүзім солар – ау! – сыңсиды.
Атқа мінерде:
Есіктің алды - дөңесім,
Таусылмас ақыл-кеңесім.
Еркелеткен, әкем-ау,
Жат елге ... ... ... ... ... одан ... ... дегізген,
Бал беріп қаймақ жегізген.
Ақтамай кетіп барамын,
Ақ сүтін иіп емізген. –
деп шешесімен көрісіп жылайды.
Сыңсудың басты қызметі қыздың елімен, ... ... ... қыз
осы тұста өзінің ... бал ... де ... Бұл – ... қоштасуы, тақияның орнына сәукеле, кимешек киіп немесе ... ... ... ... ... ... айтумен қатар, қыз жылап болған
соң арнайы жұбату айтылатын сәттері де болған. Оны ... ... ... ... ... Жылыма, бикем, жылама!
Көзіңнің жасын бұлама!
Ұл боп тусаң әуелден,
Сені мұндай қыла ма,
Біз ... ... ... ... қоя ма? ... ... ... ақ жол тілеп, үлгілі келін болу жөнінде үгіт-насихат
айтады. Сонымен «сыңсудың» орындалу дәстүрі ғана емес, ол ... ... да ... ... ... шығу тегінің рәсімдік жылаудан
бастау алатындығын дәлелдей түседі. Өлең құрылысы жағынан көп жағдайда ... 10-11 ... қара өлең ... ... ара ... 7-8 ... ... кездеседі. «Заманым өтті басымнан, дәуренім өтті
басымнан» метафоралық құбылту, ... ... ... және теңеу
сияқты құбылтуларды көреміз. Жинақтап айтсақ, «сыңсу» қыздың өз ауылынан
аттанар кезінде туған ... ... ... бір ... ... қыздың жастық дәуреніне, елімен жеріне арналған қоштасуы, жұбату,
үгіт насихатынан құрылады.
Аушадияр
Қыз ұзату тойында айтылатын жанрлық түрдің бірі. Және жай өлең ... ... әні, ... ... ... маңызы зор. «Аушадиярды»
іздеп, зерттеп ... ... У. ... ... Аушадияр жырының үлгілерін
шетелдегі қазақтарда кеңірек сақталып, бізге ... ... мен ... берген адамдар пікіріне және өлең мазмұнына
қарағанда, жырдың үйлену салты ... ... ... ... ... Сол ... аушадиярдың да негізгі қызметі – қыз ұзатылатын кезде
оған арнап айтылатын ғибраттық мазмұнда болса керек. Бұл ... ол ... ... ... ... ... ... сияқты жанрлық түрлермен
мағыналық жағынан қабысып келеді. Ал оның «Аушадияр» ... ... ... ... ... ... Қадырханов: «Ау» кәдімгі қаратпа сөз, одағай
үн. «Шад» – шаттық, «Яр» – жар немесе жар ... ...... ... ... ... – деген пікірмен толықтырады. Бір анығы аушадиярдың
үйлену тойы кезінде айтылатыны, ... ... ... ... ... ... түрдің бірі екендігі. Аушадиярда әлдеқандай ... ... ... гөрі, ұзатылған қызға ғибрат айтудан туған
өлең десек болады. Жалпы санамалап отырып, тақпақтап насихат айту – ... жиі ... ... тегі ... балалар айтатын:
Бір дегенім – білеу,
Екі дегенім – егеу,
Үш дегенім – үскі, –
деп ... ... ... ... ... не жаман - өсек жаман,
Екіншіден, сүймеген төсек жаман.
Ер жігіттің басында болмаса өнер,
Жүргенінен не пайда есен-аман, –
деп ... ... ... ... ... поэзиясындағы:
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл ... ... еріп ...
(Бұхар жырау)
деп айтылатын өлең жолдарының барлығы рет-ретімен санамалап айтудың халық
поэзиясына тән ... ... ... ... ... барлығы
дерлік халықтық ұстанымдармен санамалап айтуға құрылған. ... ...... айту. Бірақ әрбір сан «аушадияр» сөзімен басталып, бір
шумақпен түйінделеді.
Аушадияр - сегіз де,
Су аяғы – ... ... ... ... – егіз де, ... сияқты нақыл түріндегі тақпақтау формасында келеді.
Аушадияр бір дейді,
Бұрыннан қалған жыр дейді.
Арық мал ауқат болмаған,
Семізің ... пұл ... туса мал ... беті ... қара, көл – көңіл,
Жақсылықты білмейді.
Барды – жоқ, – деп жалтарса,
Көңіл ... ... туыс ... ... ... келін белгісі -
Енесін «қақпас», «күң» дейді.
Ибалы қыздың белгісі –
Беталды сөйлеп күлмейді.
Көргенсіз жастың белгісі –
Үлкенді көзге ... ... ... ... ... ... жолға жүрмейді. –
деген сияқты шұбыртпа жырлап, алыстан қайыратын терме тәріздес шумақтар да
кездеседі. ... ... ... көп. Айтылатын ой ... ... ... құрылады.
Формасы жағынан да аушадияр үнемі қара өлең түріндегі төрт ... ... ... 6-7 ... ... ... Сонымен аушадияр жыры үйлену тойы
кезінде айтылатын болған деседі. Ол қазақ ... ... діні ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... мәдениетіндегі санамалап ғибрат айту дәстүр аясында
қалыптасқан. ... оны «Сан ... ... ... келе ... ... атқа
ие болғанын көрсетеді. Оның мазмұнында тек ісләм діні уағыздарын насихаттау
жоқ, қайта екі жастың арасындағы ... ... мен ... сарындарды
санамалау басым болып келетінін көрдік.
Беташар
Беташар – үйлену ... ... ...... ... ... ... жанрлық түр. Әрине қыз ұзату тойындағы сияқты ... тойы ... де ... ғұрыптар мен ырым-жырымдардан тұратыны
да белгілі. Мәселен, келе жатқан келіннің алдына арқан керу, атасының үйіне
әкеліп отқа май ... ... жас ... қолынан шай ішуге дейінгі
ғұрыптық шаралар. Ұзақ жырмен толғанып айтылатын тек беташар ғана.
Ұзатылатын қызға ... ... ... ... боп ... соң ... жабуды жөн көрген. Бетін желекпен жабудың үлкен ғұрыптық мәні ... ол ... ... ... ... ... білдіреді,
яғни, ұзатылатын қыз жаңа мәртебеге ие. Сондықтан оны ... ... ... ... Екіншіден, бұл дүниеден бөлектенген қыз өте
кірпияз, оны көз тию, тіл тию, ... ... ... ... ... ... да сыртқы ортаға тигізер әсері болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... аяқталғанша ашылмайды.
Және ол желекті жалаңаш қолмен ашпайтын болған. Мәселен, ертеректе бет
ашуды ... ... ... ... ... ақ ... ... кейінгі кезде домбыраның басымен ашады.
Беташарды кез-келген адам аша бермейтін болған, оны ел ... ... ... жетік жігіт ағасы атқарған. Беташар – жас
келіннің бетін ашып, өмір таныту, ... ... өзі ... ... ... жас ... жаңа ... кіріп, жаңа қауымның ортасына
келгенде, сол қауымның қадірлі құрметті үлкендерін тану керек. Солардың әр
қайсысының орнын білу керек. Жаңа ... ... кім, ұлық ... кім, ... еркелететіні кім, осының бәрін жас келін топ алдында
танып, біліп алуы қажет. Үлкендердің алдында жас ... ... ...... ... ... ... алдым дегені. Жаңа түскен келінді «беташар»
дәстүрі жасалиай ешкім көре алмайтын болған. Беташарда ... ... ... ... келешекте ана болуға, қадірлі келін, үлгілі жеңге болуға
үйретеді. Тұтастай алғанда, беташар мәтінін екі ... ... ... ... ... келінді жаңа түскен жұртқа, сондай-ақ жаңа туысқандарына
келінді тәптіштей таныстыру болса, екіншісі – келінге «Айт, ... ... деп, ... ... ... пен үгіт айту ... ... Бұл
жердегі «айт» сөзі, «әй, келін-ау, әй, келін» деген сияқты қаратпа мағынада
қолданылған.
Беташардың барлығы да, ең алдымен, жиналған жұртқа қаратылып ... ... ... ... үйге еніп ... ... ... беріп тұр!
Үйдің іші толы адам, -
Бәріңді келіп ... ... ... ... кім алыс,
Сол жері көңілін бөліп тұр. –
деген сияқты арнау өлеңімен басталады. Одан әрі қарай:
Қолыма алдым мен қамшы,
Басыңа жібек ... ... ... жұмыртқа, сары уыз,
Ұядан шығып гүлденген,
Ұшамын деп қомданған,
Ата-анадан тәрбие,
Жақсылардан үдгі ... ... ... жердің баласы,
«Қарағым» деп өсірген,
Әке менен ананың
Алдында жалғыз шырағы,
Бауыр еті баршасы,
Ақ ботадай ойнаған,
Қолындағы ... ... ... ... ... отырып, мадақтайды. Тіпті оның сұлулығын,
көркемдігін, мінезін сипаттаған сәттің ... де: ... ... ... ... ... « ақ ботадай ойнаған», «қасың қиғаш
қаламдай» деген сияқты қалыпқа айналған ... ... ... қоса 6-7 ... ... 3-4 ... қара өлең және ерікті ұйқас
түрінде келіп отыратындығында. Сонымен қоса беташарда әзіл-қалжыңның ... ... ... ... таба ... ... тұрса тынышы жоқ,
Етігінің қонышы жоқ,
Ішпей-жемей байыған,
Етігін таспаменен қайыған, –
деген сияқты әзіл түрінде келетін өлең жолдары да аз ... ... ... ... ... байға, таз кісіге, ... ... ... ... түрдегі шумақтар да жиі кездеседі. Оның бір
үлгісі мынандай:
Даладан отын тасыған,
Орақпен бұтын қасыған,
Насыбай атып түкірген,
Аузы ... ... ... ... ... ... бір сәлем!
Мұндағы ғұрыптық фольклордың моральдық нормалар шеңберінен шығып, ащы
әжуа мен сатираға да баратынын көрсететін сияқты. Онда ... ... ... ... ... Бет ... ... туғызу мақсатында өзімен замандас,
құрдас немесе нағашы, ... ... ... адамдарды әжуалап кетуі де кәдік.
Мұндайда ашу шақырып, жанжал шығаруға жол жоқ. Той ... ... ... Және де осындай суреттеулер арқылы образдар көз алдыңа ... Ал жаңа ... ... ақыл, өсиет айту мақсатындағы «Айт ... ... ... ... ... жұртқа қосқаным,
Жасы үлкенді сыйлап жүр,
Құрмет қылып жасқанып,
Балалық күнің өтті енді,
Аналық күнің жетті енді,
Жаңа дәурен есігі
Алдыңнан енді ашылды.
Бәйбішелер келтіріп,
Шараларын толтырып,
Шашулары сатырлап,
Есіктен ... ... ... енді, айт келін!
Атыңның басын тарт келін,
Қыз көңілден қайт, келін,
Сауысқаннан сақ, келін!
Ел-жұртыңа жақ, келін!
Өзің бір ақыл тап, ... ... ... қақ, ... бұрын жатқызып,
Түндігіңді жап, келін!
Шәугіміңе су құйып,
Сонан кейін жат, ... ... ... ... ... ... әлеумет,
Сынға салып қарасын.
Құлағың салып, қарап тұр,
Келінжан, менің ... ... ... ... білімді,
Ақылсыз айтқан әрбір сөз,
Далаға кеткен шығынды.
Бәрі саған керек ... ... ... ... ... өсиет сырымды! –
деген сияқты өсиет өлеңдерден ... мен ... ... ... ... Сонымен беташар жыры мазмұндық құрылымы жағынан үш-төрт жікке
бөлуімізге болады. Оның біріншісі – келіннің келбетін сипаттау, екіншіден –
келінге жаңа ... ... ... үшіншісі – келінге өсиет айту,
төртіншіден – бата ... ... ... ... сипаттау кезінде бет
ашушы оның келбетін ай мен күнге, жұлдызға балап, әсірелей ... ... ... баламалар, теңеулер мен эпитеттер, айшықты сөз ... ... ... ... – қара ... ... бір ... енесі – қара жердің кемесі, –
деп қайталанатын қайталаудың бір түрлері кездессе, сонымен қатар, ... ... ... ... көркемдік тәсілдердің көбірек
кездесетіні.
Бүгінгі «Беташар» үлгісі мынандай:
Ау, ағайын, ағайын!
Домбырамды алайын,
Күмбірлетіп қағайын,
Қызығыңдар талайың,
Таудай нұрлы көзі ... ... ... өзі ... жайлы жанары,
Қиылған қос қабағы,
Келін елге бақ болар,
Құтты болсын қадамы,
Ал жақындап келіңдер,
Бет ...... ... ... ... сияқты теңеулі сөздермен таныстыратындығы белгілі.
Қалай дегенде де, ... – той ... ... ... ... ... толы, өлең кестесі жағынан көркем жанрлық түрлердің ... ...... ... беріктік шарты. Қазақ халқы мұны «ақ неке» деп
ардақтайды. «Ақ некелі жарым» деп мадақтайды. Бас ... ер мен ... ... некесі қиылады. Ол дәстүрді көпшілік алдында жасайтын
болған. Қазақ ... бұл ... ... ... ... пайда болған
дейді. Жалпы, отбасылық ғұрып фальклорында дінге байланысты ... Ол ... ... басы ... ... ... ... өлең
өзегіне шым-шымдап енгенін байқау қиын емес.
Шариғат бойынша, неке қию рәсімі бойынша молда екі жасқа неке ... ... ... ... үшін екі ... ... куәлік сөзін өлеңдетіп айту шарт емес. Ал қазақта оны ... ... ... өзі ... ... ... өлең оңай» екендігі болса
керек. Оны алғаш ғылыми айналысқа түсіруші- А. Байтұрсынов «Неке қияр» ... неке кияр ... екі ... ... екі ... –күйеу мен қыздың
ырзалығын сұраған уақытта айтатын сөздерін айтамыз. Бұл әнмен ... ... ... бір қалыпты айтылады:
Мысалы,
Куә-куә-куәдүрміз,
Куәлікке жүрәдүрміз.
Мұнда халық қасында,
Таңда хақ ... кісі ... ... ... ... ... жазған,
Пәленшеден (шешесін айтады) туған.
Пәленшеден қызды (атын айтады),
Қалай жұптылыққа қабыл көріп алдыңыз ба?
Қызға айтқанда да бәрін осы қалыпша айтып, аяғында ... қоса ... ба? – ... [10, 40].
Онда арнайы дұғалар оқылып,сұрақтарға қара сөзбен жауап берілнді. Осы
сөздерді ... ... те, қыз да ... ... өз ... ... кейін екеуі де неке суын ішеді. ... ... ... ... ... ... болып саналады. Үлкендер жақсы тілек
тілеп, қол ... бата ... Егер ... ... ... неке ... ... соң бірақ қиылады. Жеті ... ... ... ... Неке ... ... ... өз заңы бар. Кейде өзбек, қырғыз,
қазақ,татар сияқты түрік халықтары қыз ... қыз ... ... Бәрі ... ... ... рұқсат етіледі. Егер қазақ жігіт орыс қызынан
алатын болса, ол әйел мұсылман ... ... ... ... туралы уәде беріп, оны орындауы керек. Некеге сонда ғана
рұқсат беріледі. Мысалы, орыс қызы ... ... ... жігіті Дүйсенге
шығып, олардың сүйіспеншілігінен ... ... ... ән ... әнде ... ... жанынан орын тапқан десек болады. Ал егер екі ... ... ... ... ... оларды «некесіз» деп сөгіп,оларға салқын
қараған. Олардан туған да ... ... ... жаман атқа қалдыратын
болған.
Сонымен «Неке қиярды» жеке жанр ретінде қарауға негіз беретін ... оның ... ... ... болып келуінде. Бір ауыз өлең ... де, неке қию ... ... ... ... ... ... жағынан
екі жасқа куә болып тұрған, екі жасты некелестіру, егіз ұйқасты 3-4 кейде 6-
7 ... ... ... ... бұл ... да ... ... көп байқаймыз.
Той тарқар
Той жырының қатарында аталып жүрген өлеңнің бір түрі «Той ... ... ... ... ... Б. ... «Той ... қыз беріп, қыз алу
салтының көп кәде, жора жосықтары ... ... ... соң ... ... созылған тойдың ең соңғы күні қыз-келіншектер мен жас
желең бозбалалар жиналып келіп,ақырғы қоштасу кешін ... Сол ... ойын ... ... ... ақын ... «Той ... бастап, бұған өзгелер қосылады» [24, 253] дей келіп, бір шумақ өлеңді
келтіре кетейік:
Оу, халайық, ... ... ... ауып ... ... ... ... әндете жырлаған. Өкінішке орай,осы бір шумақтан басқа ел ішінен өзге
өлең үлгілері табылмай келеді. ... бұл ... түр ... ... ... ... ... Бүгінде той соңында, «той бастардың» ... ... ... Бірақ бүгінде халықтың жаңа әндерді өмірге әкеліп, ... ... ... ... тағыда белгілі. Бір шумақты, 6-7 буынды,
кезектес ұйқас түрінде келсе, мазмұны жағынан сонау күнгі тойдың ең шешуші
кезеңі, ... ... ... ... «Той ... той ... рәсімі болғаны мен, оған қатысты тұрақты орындалатын шығармалар
жоқтың қасы. Былпайша айтқанда, ... ... бір ... өлең ... жанрлық түр ретінде бөле-жара көрсетуге жетімсіздеу деп білеміз.
Сонымен «Той жырының» ішкі ... ... той ... ... ... ... неке қияр ... бөлінеді. Олар тақырыптық
мазмұндық сипатымен, орындау мәнерімен, өлең ... ... ... әр ... айтылатын бір тұтас идеялық нысанасымен
бір жанырлық топ құрайды. Оларды бір арнаға біріктіретін алғашқы дәнекер ... ... ... ... ... ... – мұраты. Олар тойдың
бастауынан бастап, тарқағанға дейінгі аралықта рәсімдерді ... ... ... ... етеді.
Әрине, той жырлары тек осы практикалық қажетілігінің жемісі. Сондықтан,
оларда тек тұрмыстық мағана ғана емес, ... ... тән ... ... ... ұзатылуынан, келін болып түскенге дейінгі өтпелі ғұрыптардың
әр кезеңін мазмұнына арқау еткен жанрлық түрлердің композициялық құрлымы ... ... ... де ... ... екенін байқағандай болдық. Солардың
барлығында ортақ сипат ретінде үйлену жырында диалогтық формаға құрылған,
драмалық сипатының ... ... ... жөн. ... орай, үйлену жырының
басым көпшілігінің композициялық құрылымы, көбінесе, күрделі болып ... ... ... жанрлық түрлер қыздың ... ... ... жұбатуы, қыздың қоштасуы сияқты бірнеше бөліктерден құралады.
Ондай мазмұндық күрделілікті «Той бастар» мен ... ... ... ... ... үйлену жырларының ... ... мен ... ... ... ... айшықтарға өте бай. Жалпы,
той жырларының ішінде ғұрыптық мәнін жинақтап, ... ... ... ... да көп. Оған оның адамның ішкі мұңын шертетін лирика
табиғаты себеп болса керек.
Қалай ... де, ... жыры - ... мәні бай, ... ... ... лириканың арнаулы саласының бірі десек болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Төл мәдениетімізді қайта жаңғырту, жан-жақты зерттеу, халқымыздың
этномәдени ... ... мен ... кең ... ... ... ... төл тума негізінде зерделеу, қоғамның рухани
сұраныстарын қанағаттандыруға, ... ... ... ... ... ... ... арқауы үйленуге байланысты қазақтың
әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері көптеген ғалымдардың ... ... ... ... қазақтың үйлену салтына байланысты туған өлең-
жырларының жанрлық сипаты мен олардың салтқа тікелей қатыстылығы ... ел ... ... дәстүрлік әлемімен өзгеше. Ондағы жасалатын
өзіндік әдет-ғұрпы, заңы осының бәрі өз ... бір ... ... ... аян. Сол ... қазақтың дәстүріндегі оның ішінде адам өмірінің
тұрмыс-тіршілігінің біте қайнасып жатқан ата-баба жолының із ... Сол ... ... ... ... ... сол аманаттың
жалғасындаймыз.
Ең алғаш адамзат жаратылысының өзінде де жұптық ... ... ... ... ... Адам ата мен Хауа ананың сүйіспеншілігінен тараған
сан мыңдаған ұрпақтан жаралған біздердің, сол жолдан ... ... ... ... ... дәлел. Адам болып жаралаған соң әр азаматтың өзіндік
борышы мен міндетін, парызын атқаруы шарт. Өмірге ... ... ... үшін ... қимыл әрекеті, ата-анасына алғаш үн қатуы, өзіндік
жаңа адам екенін танытудан бастап, ер жетіп, ... ... ... ... ... ата парызын орындап, қарызынан құтылу, адам өміріндегі
орындалар, орындау керек ... ... ... қай ... алып ... онда ... ... қалыптасып келе жатқан әдет салтымыздың жасалынып
жатқанын көреміз. Халықтың рухани ... сан ... ... ... ... болып кеткен әдет-ғұрыпты түбегейлі ... ... ... ... үйлену тойының ондағы ырым-кәделердің, сәнін келтіріп тұрған
той жырларының орны бір бөлек. Бұл жырлардың мазмұны да осы ... ... ... Ол – үйлену тойының әр кезеңін әрлендіре
отырып, оның негізгі қағидаларын ... ... ... мен
келешегін баяндап, жас жұбайларға өсиет, өнеге ... ... ... ... «Той ... ... ... және «Сыңсу» үлгісінде
келетін ән-жырлардың тууы той сәнін келтіріп, қалыптасқан дәстүрімізді
насихаттайды.
Қоғамдық сана ... ... ... ... сай той ... да жаңа
қарқынмен өзгергенін байқаймыз. Соған ... ... ... ... ... ... жазылған ақын, сазгерлеріміздің ән-жырларын атасақ
болады. Мысалы, «Той бастар» деп аты ... ... бұл жыр ... ... ... ... ... сияқты болса, бүгінде өз орындау
тарапынан өзгеріске ұшырап, той ... ... той ... ... ... ... ... біздің ойымша той сүйгіш халықтың той бастарды
соңында ... ... ... ... демекші бүгінгі тойдың аяғы келесі
тойдың басы болсын дегені шығар.
Ал, «Той ... ... ... кезіндегі той бастар үлгісі:
Ассалаумағалейкум, жиылған топ,
Бұл тойға тағдыр айдап келіппіз дөп.
Болыпты жұрт көрмеген бір ұлы ... ... ... жер ... көк –
деп басталса, бүгінгі той бастардың жаңа үлгісі ретінде «Тамаша» ... ... әнін алып ... ... ... ... жазылған Т. Базарбаевтың «Тамаша» әнінің
үзіндісін бере кетсек:
Тамаша той-думанмен ән басталса,
Сол кезде ... әсем жан ... ... күн көл басында
Тұнықтан балық аулап бала отырса.
сияқты әндерді немесе «Досмұқасан» ... ... «Той ... ... күші әлдилеп,
Екі жастың табыстырған жүрегін.
Жастақ жалын, асыл арман, ақ ниет,
Бақыт сыйлап ұсыныпты гүлдерін.
Сол сияқты «Жар-жар» ... де ... ... ... жыр ... бүгінде ол жырдың да ... ... ... қоса ... ... ... ... өзгеріске ұшырап, тек екі
жастың құрметіне арналған жыр ретінде ... мына ... ... ... ... жар-жар,
Жаңалыққа жар болып, қадам бастар, жар-жар!
Бір аттаған ... ... ... жар-жар,
Үйлеріңе құт-бақыт келіп қонсын, жар-жар!
Қадамдарың, екі жас, құтты болсын, жар-жар,
Ақ отаудың еңсесі мықты болсын жар-жар!
Кезіндегі қазақ қызының «Жат ... бала ... ... бара ... ... ... баяндаған:
Заманым өтті басымнан,
Дәуренім өтті басымнан.
Бұл не деген іс болды?
Көлінен кеткен құс болдым.
Бұлғақтан жүрген заманым,
Қандай да ... түс ... қиын ...... ... ...... сенен айырылып,
Санамен жүзім солар-ау.
Ал, бүгінгі тойдың «Сыңсуы» ретінде:
Көк ала ... ... ... ... ... ... өтті бір ...
деген сияқты жаңа үлгідегі сыңсуларды көрсек,сол сыңсыған ... ... ... ... ... ... немесе анасы өлеңмен былай
жұбатқан:
Жылама, бикем, жылама!
Көзіңнің жасын бұлама!
Ұл боп ... ... ... қыла ма,
Біз бермейік десек те,
Мал бергенін қоя ма?
Ал бүгінгі таңдағы «Жұбату» үлгісіндегі ... «Ақ ... ... дәлел. Бүгінгі тойда үлкен сұранысқа ие болып отырған «Ақ
келін» әні:
Бір-ақ күнде қуантып қос ананы,
Сыңсу айтып қыз көңіл босағаны,
Әлпештеген ... ... қызы ... ... боп аттадың босағаны.
Аппақ гүлдей ағашқа жаңа біткен,
Үлбіреген үміттей жаралып па ең?
Басқа тойлар бастауы бүгінгі той,
Бүгінгі той қоштасу ... ... ... ие бердің ,
Қолтығыңнан сол сәтте сүйе ендім.
Міне сондай жеңгелер жолын қуып,
Ана деген жақсы атты ... ... ... ... ... ... жоғарыда қазақ халқының дәстүрлі үйлену тойына
байланысты қалыптасқан той жырының орындалуына қысқаша тоқталып өттік. Сол
кезден бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... орын ... ... мен көз айымына айналған ... ... ... ... ... ұрпақтың еншісінде. Осындай тәрбие-тағылымы мол
сазды ән-жырларымыз, күмбүрлі күйлеріміз, мың ... ... ... таба ... демекпіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ата салтың – халықтық қалпың. // Құраст. Зәкірианов Қ., Молдабаева М.
– Алматы: Рауан, 1995. – 168 ... ... М. ... жаңғырған салт-дәстүрлер. – Алматы: ... – 256 ... Тал ... жер бесікке дейін. // Құраст. К.Ісләмжанұлы. – Алматы:
Ана тілі, 1995. – 272 б.
4. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – ... Ана ... 1991. ... ... Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. – Алматы: Ғылым, 1974. – 264 б.
6. Радлов В. Алтын сандық. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 256 ... ... П. ... ... поэзия. – Москва, 1970, 113 б.
8. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1980. – 526 ... ... Ы. ... шығармалары. – Алматы: Ғылым, 1994. – 288 б.
10. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 ... ... С. ... ... 6 том. – Алматы: Жазушы, 1964. – ... ... М. ... ... – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
13. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз ...... ... 1974. –
315 б.
14. Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке. – Алматы: Ғылым, ... 322 ... ... С. ... ... беймәлім 220 түрі. – Алматы:
Санат, 1998. – 256 б.
16. Естенов А. Үйлену тойы. – Алматы: ... 1996. – 96 ... ... Ш. ... ... қыз ... – Алматы: Ана тілі, 1992. – 112 б.
18. ... ... ... // ... ... С., Оразаев М.,
Смайылова М. – Алматы: Рауан, 1994. – 220 б.
19. Садырбаев С. ... ... ...... ... 1990. – 240 б.
20. Сейітжанов З. Халық әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. –
150 б.
21. Тоқашбаев М. Отбасылық ... // Той ... 2007. № ... ... Б. ... болсын тойларың. – Алматы: Өнер, 1990. – 479 ... ... К. ... ... ... // ... ... дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. – Алматы, 2004. – 252
б.
24. Уахатов Б. Қазақтың тұрмыс-салт-жырларының типологиясы. – ... 1983. – 160 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Тұлпарлар театры17 бет
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты22 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
Корея мәдениеті7 бет
Қазақ фольклорындағы тарихи өлеңдер34 бет
Қыз ұзату, үйлену салт дәстүрлері24 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь