Қалтай Мұхамеджановтың прозалық шығармаларды аудару шеберлігі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

1бөлім. Қалтай Мұхамеджановтың шығармашылық жолы. (Қалағаң туралы бір үзік сыр) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.11

1.1 Ұлықтауға арналған ұлы достық. ( Қалтай Мұхамеджанов пен Шыңғыс Айтматов арасындағы әдеби байланыс)

2 бөлім. Қ.Мұхамеджановтың прозалық шығармаларды аудару шеберлігі
2.1. Ш.Айтматовтың көркем тілі және оны қазақ тіліне аударылуы
2.2. Мың бір түннің бір түні (Айуан тілін білетін дихан және балықшы туралы әңгіме хикаялары бойынша)

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Мазмұны
Кіріспе.--------------------------------------------------------------
-------------3-4
1бөлім. Қалтай Мұхамеджановтың шығармашылық жолы.
(Қалағаң туралы бір үзік сыр) ... ... ... ұлы ... ... Мұхамеджанов пен Шыңғыс Айтматов арасындағы әдеби байланыс)---
----------------------------------------------------------------------------
12-21
2 бөлім. Қ.Мұхамеджановтың прозалық шығармаларды аудару ... ... ... тілі және оны ... ... ... --------
----------------------------------------------------------------------------
---------22-34
2.2. Мың бір түннің бір түні ... ... ... ... және ... әңгіме хикаялары бойынша)------------------------------------------
---35-48
Қорытынды---------------------------------------------------------------
--49-50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі --------------------------------51-52
І. Кіріспе.
Аударма - ... ... ... бір ... Сол аударма ісімен
айналысып, әдеби ... ерен ... үлес ... ... бірі – ... Мұхамеджанов.
Көркем тіл мен тілдің арасында тартылған берік ... ой мен ... сөз бен ... ... ... тұрған терең арна,
алтын өзек. Аудармашының міндеті түпнұсқаның тілін түбегейлі ... Ол ... ... арғы аңғарын, сөз қолданыстарының құпия
сырларын, ... жан ... ... сан ... аудармас бұрын бірнеше қайтара зерттеп, өз жүрегінен өткізе
білуі керек. Аудармашының бұл іске ... ... ... ғана ... ... ... зерттеуші де болуға да тиіс, ол ... ... де ... ... ой ... ... ие ... Аудармашының сол шығармада сөз болып отырған елдің тарихын, тұрмыс-
салтын ерекшеліктерін, сөйлеу мәнерін жете білуі және өз ... ... ойлы ... ... ... сауаты мол екенін
етен шығармауы тиіс.
Аударма қайткен күнде де ... ... сыр ... ... барлық астар ишарасымен, автордың толық стилімен, көркемдік
кестесімен, кемел шеберлігімен, түпнұсқаны жеткізсе ... ... ... ... ... ... ... ұғынып байыптау
үшін аудармашы – ... ... ... ... ... мен
сәтсіздіктерін дұрыс бағалай білу керек.
Аударма көне де, жаңа да өнер. Өнер ... ... ... ... ... бір ... ... адамдардың көп
замандарға созылған ұзақ тарихында тіл өзге басқа адамдар қауымын ... ... ... ... ... ... өнері – көркем шығармашылықтың түрі және аудармашы да қаламгер
болғандықтан, суреткер сипатын ашатын ... ... ... фантазия, интуиция, азаматтық өмірбаян, сара ... ... ... ... ... тән. Осы ерекшеліктер
Қалтай ағамыздың бойына тән екендгін дәлелдегім келіп отыр.
Жалпы әдебиет ... көз ... өз ... ... ... ... адамдары саусақпен санарлықтай екеніне көз жетеді. Өйткені, оның
Құдай жаратқандағы табиғаты да, азаматтық міндеті де, ... ... адам ... ... жолға салуға жәрдемдесу ғой. Бұл ... ... ... ... ... ішкі ... ... шығармасынан
аңғартап, өз жолын бөлек бағытта белгілеп алған талант иелерінің санатына
жатады. Ол - ... ... ... құбылыстарды, кісі бойындағы
жарамсыз оспатар жайларды күлкі ету арқылы халқы армандаған биік мұраттарға
бағындыруды алдына мақсат етіп ... ... ... мұң ... ... ... таба білген көркем сөз шебері. ... ... ... ... қатерлі саналған көптеген халық басына ... ... ... гөрі оны ... сахнаға шығара алған.
Қалтай Мұхамеджановтың қашанда халық ... ... ... ... ... үшін ақ қағазға үңілетін қалам иесі екенін
«Құдағи келіпті» комедиясынан аңғарамыз.
Драмтург халық басындағы осы батылсысыздықтың орнын ... үшін ... төрт ... ... қазығына айналдырып әлеуметтік
әділетсіздікті әжуа етеді.
Мемелекет ірге ... ... – адам ... ... ... білім беріп, сан-салалы маман даярлауға қатысты десек, халықты
тегін оқыту, тегін емдеу сияқты көптеген ... ... ... ... ... ... келегнде түрлі тосқауыл кемшіліктерге ... Осы ... ... ... жазылмас ауруға айналған
шағында көрермендер мен сырласу мұңдасу үшін Қалтай ... ... ... ... « ... де сол ... комедиясымен жоғары оқу
орындарына бала түсірудегі парақорлықтың ел арасында етек жайып ... да ... ... ... ... ... ... қалам ұстаған күннен бастап Алаш
партиясы көсемдерінің қастандықпен жойылуымен бірге ... ... ... ... ұлттық сананы қалпына келтіру үшін сонау қылышына қан
тамған қиын заманда ... ... сарп ... қалам иесі. Өйткені,
ұлттық сана оянбаған жерде ұлттық мүдде, ... ... ... сөз ... өзі ... ... ... басындағы барша
қадір-қасиет, мінез-құлық, тіл мен діл, дәстүр мен ... ... ... осы ... сана. Сондықтан да Қалаған Қазақстан ... ... ... де ... ... дөп ... ... мақала
жазудан жалықпаған сөз зергері, қоғам қайраткері.
Қалтай Мұхамеджанов ... сын – ... жазу мен ... ... де ... жүрді. Аударма саласына ерте араласуы
кейінгі уақытта үлкен шығармашылық табысқа жетуіне ықпалын тигізді.
Садриддин Айнидің “Құлдар” ... ... ... ... Бұл ... ол 1957 жылы бастап, 1958 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қалтай Мұхамеджановпен Шыңғыс Айтматов арасындағы әдеби
байланыстың ... ... ... Неге Қалтай Шыңғыстың творчествосына
тереңірек ... ... ... ... ... кеңірек тоқталдық.
Қалтай мен Шыңғыс арасындағы шығармашылық ... “ Құс ... ... ... ... ... ... аудармалардың әрқайсысының өзіне тән тарихы
мен сыры ... ... ... ... повесін аударуда драматургтің
алғашында аударма жасаумен тұрақты түрде ... ... ... ... ... ең жақсы аудармашы, жақсы жазушы деген қағиданың
дұрыстығын дәлелдеп шықты. Аудармашылық талант дегеніміз тек қана тіл ... ол ... ... ... талант.
Егер Қалтай Шыңғыс шығармаларын аудару ... шын ... ... ... ... онда төл ... түпнұсқадағы көркемдік
сапасы өз дәрежесіне жете алмас еді. Қалай ... де ... ... арқылы Қалтай өзін жазушы ретінде дәлелдейді. Оның бойына біткен осы
жазушылық ... ... ... ... тигізді. Шындығында да,
Шыңғыс Айтматов повестерінің қазақ тілдегі аудармасын қатты ... ... ... зерттелуіне батыл үлес қосқан Қалтай Мұхамеджанов
– осы ... ... ... саласына қосқан үлесі зерттелмеген тұлға
болғандықтан, бір жағынан қиындық туғызғанымен, ... ... жаңа ... ... ... ... ... дүниелік алтын қорына жататын көркем шығармалар өз
қалпында, өз бояуында, өз ... ... ... ... осы ... Қалтай Мұхамеджановтың шығармашылық жолы.
(Қалағаң туралы бір үзік сыр)
Қалтай ағамыз творчестволық қадамын ... ... ... 1959 жылы
алғаш «Бөлтірік бөрік астында» ... ... ... ... жылдарда
«Құдағи келіпті» (1961), «Қуырдақ дайын» (1964), «Жат елде» ... ... ... ... 1928 жылы 24 ... ... ... ... ... ... ... Педогогикалық институтында
оқып кейі,н Ташкенттегі Гитистің театртану факультетіне ауысқан. 1950 жыл
ы А.В. ... ... ... ... өнер ... ... қабылданып, 1953 жылы бітіріп шықты.
1953-56 жж Қаз ССР Мәдениет министрі 1956-69 ... ... ... ... ... Жазушылар Одағында істеген.
Қалтайдың балалық шағы қиыншылықпен ... Он ... ... «халық
жауы» атанып, бейкүнә атылып кетті. Ташкент, Мәскеу жағалап, оқу іздегенде,
алдынан «халық жауының» ... ... қара ... ... ... ... аш-
жалаңаш елде егін екті, шөп шапты, хат тасыды, мал бақты, ауылдық ... ... ... ... күй ... ... Луначарский атындағы
театр институтын бітіріп, сонда ассистент ... ... ... ... Алматыға келіп, жеңгеміз Фаридамен бас қосты.
Өміршең дүниелерді осы ... ... соң ... ... да, ... ... кесір кедергілерден құлашын жаза алмай-ақ қойды. ... ... әрең ... ... «Жат ... ... сатылып
қойылғанның өзінде қойғызбады. КГБ-ның тергеуіне түсті» /10,59/ ... ... ... 28 жыл ... ... Не керек, Қалекең аяқтан
шалудың неше атасын көрді. Қалекең тұлпардың тұяғы, алтынның ... ... ... ... ... ... ... алмады, іштей
егілгенмен езілмеді, мойымады, қайта шындала, шыныға түсті, ... ... ... Қазақтың қалтайы болып қалды.
Халық жазушысы Қалтай (азан шақырып қойған аты Ғалиолла) атын ... ... ... ... «коммунизм» зұлматынан қорғанудың,
бүркемелеудің бір амалы еді. Туған ағасы ... ... деп, ... ... ... ... жіберуге мәжбүр болған. Қазақтың
барлық асылдары мен ардақтылардың, ... мен ... ... ... қаны ... ... өз атынан, әкесінің, атасының атынан,
әкесінің, ... ... ... ... ... ... ... бездірген безбүйрек, қатыгез заман-ай. ... ... ... әкесі Мұхамеджан – Арқа мен сырға әйгілі оқымысты, ... ... ... ... «Мир ... ... ... ғұлама ғалым. Халық арасында «Қара молда» деп ... ... ... ... ... емес ... сөзінің ескі түрікше беретін «ұлы»
деген мағынасына байланысты Мұхамеджан ... ... ... сегіз тілде таза сөйлеген, Араб, парсы, шағатай, түрік, өзбек,
түркімен, қырғыз, орыс тілдерін жетік ... тума ... иесі ... ... да ... ... ... терең теолог – ғалым болған кісі.
Құранның аяттарын, пайғамбардың хадистерін ... ... ... ... ... ... кітаптың қай бетінде, нешінші
қатарына екеніне дейін есінде көне ... жыр етіп ... ... 1960 жылы ... ... ... ... шақырыпты. Дәм
үстінде әңгімелесіп отырып, Мұхаң ... ... ... ... /11/ – деп сұрапты. Қалтай « 49-шы ұрпағымын» – деп ... ... ұлы ... ... дұрыс, менің Ернарым ... 53-ші ... өзім 52- ші ... ... ... ... 28-ші ... Мақайыл софыдан және ... ... ұл ... ... Камалатдин шейхтан, ал Қалтай Мұхамеджанов Айна софыдан
тарайды. ... ... ... ... ... Ғалидің. Ысқақ
баптың, Құл Қожа Ахмед Яссауидің, Күдері ақынның ұрпағы, ұлы Мұхтардың
бауыры, інісі еді. ... ... ... ... ... ... ... тәңірі жарылқап, бойына ерекше қабілет дарытып, қолына ... ... ел ... ойлауды жазған жандарды өмір сүрген
тарихи ортадан бөле қарау мүмкін ... ... бұл ... ... ғасырдың
алғашқы жартысында ес біліп, етек жапқан қоғам қайраткерлерімен өнер
адамдарының тағдыр талайы ... ... ... ... ... ұлттық сананы сақтап қалудың қажеттігін
сезінген саусақпен санарлықтай жазушылардың өртенге ... ... ... ... бұл күндерде өткенге ой жүгірткен ... ... қиын ... ... Олар ... ... Мұстафа Шоқай, Ахмет
Байтұрсынов, Халел Досмұхамедов, Міржақып Дулатовпен қатар т.б ... ... ... ... ... сахнасынна ығыстыруымен
бірге қара түнек басқан ұлт санасына қайтадан сәуле ... ... ... Ал ... қақ ... жұлдыздай жарқырап тырнақ алды
туындысы «Бөлтірік ... ... ... ана ... ... ... дауыс көтерген Қалтай Мұхамеджанов жүргенін ... ... ... ... ... ... көз жіберсек, өз уақытында шекесі шылқып өмір
сүрген адамдары саусақпен санарлықтай екеніне көз жетеді. Өйткені, ... ... ... да, ... міндеті де, қоғамдағы кемшілікті
әшекерлеп, адам баласын дұрыс жолға салуға жәрдемдесу ғой. Бұл ... ... ... ... жатқан ішкі ниетін алғашқы шығармасынан
аңғартып, өз жолын бөлек бағытта белгілеп ... ... ... ... Ол - өмірдегі келеңсіз, әзжуа құбылыстарды, кісі ... ... ... ету арқылы халқы армандаған биік ... ... ... етіп қойып, халық басындағы мұң ... ... ... таба білген көркем сөз шебері. Соның нәтижеснде ... ... ... ... ... ... ... қордаланған мәселелерді
баяндаудан, хабарлаудан гөрі оны жинақтап сахнаға шығара алған.
Қалтай Мұхамеджановтың қашанда халық ... ... ... мәмлеге айналдыру үшін ақ қағазға үңілетін қалам иесі екенін
«Құдағи келіпті» комедиясынан аңғарамыз. ... ... ... ... ... құрып елге кеткен қызы Марфуғаның шешесі Айшаның қалаға алып
кеткенді төңірегінде ... ... ... ... ауыл ... ... еткен проблемаға қарай кенеттен жалт бұрылғанын байқауға
болады.
Драмтург халық басындағы осы ... ... ... үшін түн
ұйқысын төрт бөліп,шығармасының алтын қазығына айналдырып ... әжуа ... ... ... ... ... салу үшін
мектеп оқушылары құйған жетпіс мың кесекке алдымен ... ... ... үй тұрғызғысы келіпқолқалауы, мектеп директоры Кеңестің малшы
балалары ... ... ... керек деп шырылдауы, соған ... ... ... ... қора соғу үшін берілуі біріншіден, сол
кездегі қазақ халқының мүшкіл халінен хабардар етіп тұрса, ... ... ... гөрі ... ... ... ... айғақтайтын бірден-
бірі дәлел емес пе!
Мемелекет ірге ... ... – адам ... ... ... білім беріп, сан-салалы маман даярлауға қатысты десек, ... ... ... ... ... ... иглікті мұраттары болғанымен, сол
мұратты жүзеге ... ... ... ... ... ұшырағаны
белгілі. Осы сырқаттың бірте-бірте асқынып, жазылмас ауруға ... ... мен ... ... үшін ... ... ... столға отырады. « Өзіме де сол керек» комедиясымен ... ... бала ... парақорлықтың ел арасында етек жайып біткенін
тағы да келемеж күлкіге айналдырады./10,29/
Қалтай Мұхамедженов алғаш қолына ... ... ... ... ... ... ... жойылуымен бірге халықтың еріксіз бой
тарта бастаған ұлттық сананы қалпына келтіру үшін ... ... ... қиын ... ... ... сарп ... қалам иесі. Өйткені,
ұлттық сана оянбаған жерде ұлттық ... ... ... ... сөз ... өзі ... ... халық басындағы барша
қадір-қасиет, мінез-құлық, тіл мен діл, дәстүр мен ... ... ... осы ... ... Сондықтан да Қалаған Қазақстан тәуелсіздікке қол
жеткізгеннен кейін де күдікті ... дөп ... ... ... жалықпаған сөз зергері, қоғам қайраткері.
Халықтың көңіл күйін, жазушылық дарынымен зерделеп, жіті ... ... бері ... – бірі ... (ашаршылық, қуғын-сүргін,
соғыс) елдің бойын жаздырмай келген уайым-қайғы сейіле ... ... ... бір ... дегендей сол комедияны жазып, жарыққа шығарып
еді. Ол комедия көрермен халықты бір ... ... және ол ... жылдар бойы халық жүрегінде болды.
Сол жылдар Қалекеңнің өткір қалжыңдары «Бүйенбайдың айтқандары» ... ... ... ... ... жүрді. Ол қалжыңдарының өзі езу
жидырмай күлдіретін. ... ... ... ... ... ... ... кезінде түсінген Қалекең 1980 жылдағы «Біз періште емеспіз» деген
трагедиялық драма ... ... 1937 ... ... ... ... ... ұсталған ұлы арыстардың жиынтық образы, оларды ... ... ... ... ... ... ... бейнесі суреттелген.
Жиынтық образ Сәкен бейнесінде көрсетілген.
Осындай шығармалардан қолы босамай жатып әлем ... ... ... «Мың бір түн» ... ... ... ... басқа да
қаншама қызмет. Оның үстіне жаңа ашылған «Түркістан» ... ... ал ... ... ... ... ... /10,67/
Қалекеңнің жай адами мінезінің өзі қандай еді. Үнемі жымия күліп
тұратыны, бірден ... ... ... ... ... ... ... өз қатарындай ұнамды сөйлесуі – ... ... ... ... ... қоғам қайраткері, жазушы – драматург Қалтай Мұхамеджанды
тану ... ... ... ... тұрғыдан. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл жөнінде К. Адырбекұлы:
« Қалағаң көп оқитын. Жарықтық «мен ... ... ... еді». /1/ Әлемдік әдебиетті, тарихты, философияны ... жан, ... ... де ... ... Оған ... 14700 кітаптан тұратын
қазанаты дәлел. Тек зерттеушілердің ол оқыған кітаптарды оқымай, оның ... ... ... ... ... кезінде «Правда» газетінен ... ... ... ... жарияланды. Есімдері әлемге мәшһүр
қаламгерлер К.Симонов, Р.Карман, ... ... ... т.б. драмалық туындыларын жоғары ... Бір ... ... ... ... сахналарында қойылған «Көктөбедегің
кездесуіне» мемлекеттік сыйлық берілмей қалды.
Қалағаңның қысқа ... өзі бір ... ... ... мән бар. ... «Ана ... «Жас Алаш», «Түркістан»
газеттері мен «Парасат», «Қазақстан әйелдері» басқа да ... Ел ... ... ... ... тың ... Оған әзірге қалам тартып,
талдау жасағандар жоқ. Ол ... алды мен одан ... ... ... ден ... ... салды. Өндіріп жазып, әлеуметтік құнды ой-
пікірлерін ортаға ... Ел ... ... ... ... ... ... жұртқа тереңнен түсіндірді. Ана тііліміздің
тағдырына ... ... жан ... ... Ұлттың бірлігін, ынтымағын
ойлады.
Халқы сүйген Қалағаң құрметтен ... де ... жоқ. ... оның атында гимназия мектебі және сонда Ә.Тәжібаев, З.Шүкіров
үшеуіне арнап орнатылған ескерткіші тұр. Алматыда бұрын өзі ... ... ... ... Екі ... ... ... жарық көрді. Енді
міне, осы ... жаңа ... ... ... есімі берілмекші.
Иә, Қалтай Мұхамеджанов шын мәніндегі халықтық ұғым мен ... ... ... еді. Ол ... ұлт пен ... ... ... өміршең туындыларында адам ойы мен санасының қиял жете ... ... ... қалай шебер өрнектесе, ... ... ... ... түкпір-түкпірін еркін шарлап, пьесалары
көптеген тілге аударылып, ондаған әлем ... ... Көзі ... ... ... бөлек, тілі басқа екі ел жазушыларының бірігіп көкем
шығарма жазуы ... ... ... ... байланысты Шыңғыс
Айтаматовтың «Менің Қалтай досым» атты мақаласын ... атап ... ... достық дейтіннің өзі тағдырдың таңдап берер ғажап бір
сыйы ғой.Қазақ драматургі Қалтай ... ... көп ... ... достық дәнекерімен жалғасқанбыз.Не жазып, не қойсам да оның зейін
қойып оқып шығарына,зерделеп, бағасын береріне сенімім кәміл.Сондықтан ... ... –ақ ... ... ... хат жазып па, немесе жүздесе ... ... ... ... ... шығармам яки публицистикам
жайындағы өз ойын айтады.Мен де,өз тарапымнан,оны хас ... ... ... ... қиын ... ... күрмеуі
көп күрделілігін жан-тәніммен жақын сезінемін.
Біздің елде жақсы жазушы көп.Әйтсе де жазу –сызудың ... ... қалт ... ... ... ... меңгерген және-мұның сыртында-
артистік іштей түлеу ... ... адам ғана ... ... да бізде нағыз дрматургтер тым аз,ал мен ... ... ... санатына қосамын.
Екеуміз бірігіп «Көктөбедегі кездесу» ... ... ... ол дүние жүзінің елінде жүріп жатыр,көпшілік көрерменнің
ілтипатына ... ... ... дәл ... ... ... ... тетіктерін таба білетін Қалтайдай хас шебердің даусыз
үлесі бар.
Майдан кешкен, азамат боп ... ... өз ... ортақ айыптан арыла алмаған тұрғыластарым ... ... ... ... ой ... ... ... Сөйте тұра, осыдан бір
пьеса шығар еді-ау деп өзім біртүрлі іштей ширығып та жүрщдім, оның ... ... ... бұл ... ... ... жазсаңшы деп қыр
соңыма түскеніне бірталай болған. Бұрын пьеса жазып көрмеген басым, мұндай
шаруаны бір өзім ... ... ... ... ... жөніндегі идея
осылай туды да. Алматыдағы бір ... ... ... ... деп өз
сюжетімді Қалтайға айттым,
Бұл бір тамаша кеш ... еді. Біз ... ... көп ... ... ... шығармада қалай іске асатынын жақсы білетін ем.Мұнда,қажет
болса,жазушы қисынын келтіре беруге ... әр ... ... ... амалдары оның өз қолында.Ал пьесаның бұлжымас «қаңқасы» болуы
керек,онда бәрі ... бәрі ... Бұл ... кейіпкерлерді біріктіріп, басын
қосатын, олардың мінез-құлқы мен «іс-әрекетін неғұрлым түптен тартып, ... ... бір ... табу ... ... екеуміз де түсіндік. Биік
парасат тұрғысындағңы персонаж - әрі даугер, әрі дос, әділ қазы ... ... ... персонажды – біздің кейіпкерлерлерімізді өсіріп,
тәрбиеленген бұрынғы мұғалім, жаны ізгі ... Айша ... ... дәл ... ... Мұхамеджанов болды. Сол-ақ екен, бәрі орны-орнын тауып,
құлпырып ойнап шыға келді. Қалтай пьесаның алғашқы ... ... ... мен оны ... ... бері ... ... өтті, Бірақ мен сол бір ... ...... ... ... әр нақышын, әр бұлтарысын таразылай
талдаған, қызығы мен қиыны бірдей жұмыс күндерін жиі еске ... ... бір ... тағы ... - депа ... ... ойлап қоятыным бар
Мен драматургия айрықша ойлау тәсілін, айрықша шеберлікті қалайтынын ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ұққан маңызды нәрсем: драматургтің кәсіби білігімен ... ... ... режиссерлер коллективімен және театрдың
басқа да қызметкерлерімен жарасып, тіл табыса білу ... ... ... Тек сонда ғана жолың болып, ісің оңғарылады екен. Осындай тәлімі үшін
Қалтайға мың да бір ... ... ... ... ... мәінді терең
мағыналы болды.
Қалтай Мұхамеджановтың пьесаларыф ... ... ... ... ол – творчестволық қуаты толысқан, әйгілі драматург. ... ол ... ... ... жауапты сияқтанып көрінді: жарты әлемді жаулап алған
жаһангердің тағдыры... Құдірет те, күш те бір ... ... Ал, ... ... ... ... шығармадағы ойдың түп қазығы ... ... ... жаулаушының өзін де, оның серіктерін де
ешқашан ұшпаққа шығармайды, өйткені ол ... да, ... да, ... ... жат. ... ... жат. Бұл мені ... толғандырады. Осы
пьесасына Қалтай қаншалықты жүрек тебіренісін, парасаты мен дарынын аямай
жұмсауы керектігін, бұған қаншама көңіл ... ... ... ... ... тура ... мен шамалаймын. Алайда, менің ойымша, Қалтай
Мұхамеджанов – қалыптасқан үлкен суреткер. ... бұл оның ... дара ... жоқ кезде тісің жоқ, тісің жоқ кезде ісің жоқ»,
Жолыққан сайын күлуші ең:
«Бармысың, жолбарысым!» деп.
«Бармын мен, аға, - ... - ... ... ... ... ... ... билік етегін!»
«Жарайсың,- деуші ең тағы да,- даңқ кімнің қонса, шашына
Өзгеден жақын көрініп,шаштараз жетер қасына..»
Әр ... ... ... ... ... ... түнерген Құлмахандарды күлгіздің?!
Әлемнің ойшыл қауымын айналу үшін досыңа,
Шыңғыспен бірге шырқадың Фудзияма таудың басында...
Бұл өмір кімнен өтпеген түлкідей ... ... ... ... қазақтың дара ... ... ... ... ұлы ... ... мен ... арасындағы әдеби байланыс)
Әдебиет әлемінде бір жазушы мен екінші ... ... ... ... қалыптасқан дәстүр. Туған әдебиетіміздегі
екі жазушының бірігіп туынды ... М. ... Ғ. ... ... ... Әрі бұл ... жеміс берген тәжірбие. Сол тәжірбие ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін созылып келеді. Екі
қаламгердің өзара одақтастығының жақсы нәтиже беретінін орыс ... мен ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі
Бальзак, Шекспир, Барнард Шоу тағы басқалардың арасындағы шығармашылық
одақтастық бұл күнде бүкіл дүниежүзілік ... ... ... ... ... енді ұлты ... екі ... бірігіп көркем шығарма жазуы сирек
кездесетін ... Бұл ... ... әдебиетінде М.Әуезов, орыс жазушысы Л.
Соболевпен бірігіп, «Абай» ... ... ... ... ... ... ... одан кейінгі уақытта біраз жылдарға дейін аталмыш дәстүр
жалғасын ... ... Тек ... ... Қ. Мұхамеджанов пен ... ... ... ... ... ... ғана ... табылғандай күй кешті. Ал, енді жазушылардың бір-бірімен
одақтастыққа ... ... ... ... ... ... бірлікке шақыратын
қандай шығармашылық күш. Бұндай сұрақтарға жауап беру сырттай ... ... ... ... да ... ... жазушылар арасындағы шығармашылық
одақтастықтың құпия сырын ашудың әдебиет тану ... ... бар ... сапасаы жоғары, эстетикалық мәні терең шығарманы бірлесіп ... сол ... ... ... ... жоғары екенін
анықтаудың екі елдің әдебиетіне де ... ... ... Шындығында да
«Көктөбедегі кездесуді» Қалтай жазды ма, әлде Шыңғыс жазды ма деген ... ... ... ... ал ... оқырманының Қалтай жазды деп
айтуы әбден мүмкін.Әйтпесе, екі жазушының әлемдік аренадағы атақ, абыройын,
даңқын саралап, тарзылай ... ... ... ... қана ... ... деп ... қақысы бар. Болмаса әдебиеттегі әрбір жанрдың өзіндік
ерекшекліктерін дұрыс ажырата білетін оқырман ... ... ... ... - деп ... ... ... оның да әбестігі жоқ./17/
Ал, М.Әуезов пен Л.Соболевтің Абай трагедиясын жазуға қайсысы көбірек
еңбек сіңірді деген ... ... ... ... ... ... көп деп жауап беруі сөзсіз.Әрі бұл шындыққа соншалықты жанасымды
болып шығар еді. Өйткені, ұлы Абайдың өмірі мен ... ... ... ... ... ... Әуезовтен артық білмес. Білмегендіктенде
Абай жайындағы эпопеяны Соболев емес, Әуезов жазды. ... екі ... ... ... одақ ... Әлде ... мұндай іске бастаған екеуінің
арасындағы қыл өтпес достық па? Әлде ... ... ... пе? Әлде жазылуға тиіс шығарманың маңызы мен мәніне ... ... ... ... пе? Әлде екі жазушының бір-біріне
деген жанашырлығы ма?
Міне. Жауабын күтіп тұрған, ... ... ... жазушылар
арасындағы одақтастық табиғатын тексеруге бастайды.
Ал енді, Қ. Мұхамеджанов пен Ш. Айтматов арасындағы ... ... тым ... ... ... ... ең ... Әуезов пен
қырғыздың көп ғасырлық оқиғасын құрайтын эпикалық жыры «Манас» арасындағы,
сондай-ақ М. Әуезов пен Ш. ... ... ... ... ... деп айта ... Ол ... тегі бір, тілінде де көп
айырмашылық сезілмейтін екі халықтың бір-біріне деген ... ... ... еді. Сол ... ... М. ... қырғыз
жазушысындай, ал Ш. Айтматовты қазақ жазушысындай сезіндіре түсті. М.
Әуезвтің «Манас» ... ... аузы ... еншісіне қалуына
Ш.Айтматовтың «Жәмила» повесінің тез арада әлем тілдеріне аударылып кетуіне
жасаған ... /1956/. Екі ... ... ... ... сезімін туғызып
қана қоймай, өзінен кейінгі қазақ жазушыларының Шыңғыс шығармаларын ерекше
құрметтеуге үйретіп кетті. Шыңғыстың орыс ... ... ... ... ... тіліне аударып отырғандығы куә. Жалпы, жұртшылық М. Әуезовтің
«Шыңғыстың», «Жәмила», повесін 1958 жылы аударып, «Лениншіл жас» ... ... Бір ... кейін бұл хикаят қазақ тілінде жеке ... ... ... ... лезде етек алып кеткенін 1964 жылы шыққан «Тау мен дала»
атты кітап дәлелдейді. Осы ... ... ... «Құс ... «Алғашқы
мұғалім», «Бетпе-бет», «Шынарым менің шырайлым менің», «Ботагөз» секілді
повесть әңгімелерін ... ... пен ... ... ... Демек, Қалтай мен Шыңғыс арасындағы шығармашылық ... ... ... тіліне аударылған кезінен басталады. Дегенмен, екі ұлттың екі
бірдей жас жазушылары өзді-өзінің басынан ... ... ... ... жоқ. Ол ұқсастық Шыңғыстың «Жәмила» повесі бүкілодақ жазушылары
мен сыншылары арасында қызу ... ... ... ... ... ... ... комедиясы да бүкіл қазақ студент жастары мен жалпы
көрермендердің ... ... ... ... дискуссияның өзегіне айналған
еді.
Әдебиет әлеміндегі көркем аудармалардың әрқайсысының өзіне тән ... сыры ... ... «Құс жолы» повесін аударуы да драматургтің
алғашында аударма жасаумен тұрақты ... ... ... Осы
аудармасы арқылы Қалтай ең жақсы аудармашы жақсы жазушы деген қағиданың
дұрыстығын дәлелдеп ... ... ... ... тек қана тіл ... ол ... қатар жазушылық талант.
Егер Қалтай «Құс жолын» аудару кезіндегі шын мәніндегі жазушылық
талант көрсете ... онда ... ... көркемдік сапасы өз
дәрежесінде жетпес еді. Қалай дегенде де осы повесті ... ... ... ... ... дәлелдейді. Оның бойына біткен осы жазушылық талант Ш.
Айтматовпен достасуына септігін тигізді.
Шындығында да, Ш. Айтматов «Құс ... ... ... ... ... ұнатты.
Арада он жылдан астам уақыт өттің. Бұл кезде Шыңғыс ондаған повестің,
Қалтай төрт ... екіә ... ... ... Шыңғыс алғашқы
повестеріндегі лиро-романтикалық әуеннен психологиялық драматизмге, ал,
Қалтай комедиядан драмаға бой ... ... ... суреткерлңк түйсігі
драмадан тоғысты. Бұл олардың жазушылық тағдырындағы екінші ... ... Ал ... ... тақырып таңдауларынан көрінді. Мысалы: Шыңғыс «Қош
бол, Гүлсарыны» 1967 жылы жазса, /13. 179-бет/. Қалтай «Менің дертім» атты
драмалық ... 1961 жылы ... Бұл екі ... да 1937 ... ... әкелген қасіреті астарлы түрде суреттеледі. Шыңғыс бұл ... ... ... ... ... ... ... суреттей
отырып, баяндаса, Қалтай тап сол уақыттың шындығын сол күйінде баяндауға
күш салды. Бұл жай ... ... бұл ... ... ... тағдыр ұқсастығы. Олардың асыра сілтеушілік
тақырыбын ... ... ... ... ... сол ... сілтеу
болмасын, аша тұяқ қалмасын» дейтін солақай саясаттың құрбаны болғандығы.
Екеуініңде ... ... ... болды. Жазушының шығармашылық қиялында,
балалық шақтың сәулесі жататындығы ... ... ... ... ащы ... ... суреткерлер. Олардың санасында туған әкелерінен
ерте айырған мейірімсіз уақыттың кермек дәмі көбірек сақталған.
Шыңғыс қандайда бір ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағы әдебиетіндегі айтуға ... ... ... ... ... берді. Аталмыш повеске пікір айтқан ... ... ... өзі ... ... ... ... мен
репрессияға ұшыраған адамдардың тағдырындағы ұқсастық туралы ләм деп ауыз
ашпауы – астарлап айтудың ... ... ... «Біз ... пьесасының идеялық мазмұнына қай кездің, қай дәуірдің оқиғасы өзек
етілгендігін тайға таңба басқандай айқын бейнеленгендіктен цензура қаһарына
бірден ... ... ... ... зер ... ... ... түссек,
бұдан да басқа ұқсастықтардың бар екенін байқауға болады. ... ... ... ... ... ... темір жол
бойындағы мал шаруашылығымен шұғылданатын совхоздарда өтеді. ... ... ... ... ... қозғалыстары сезіліп отырады. Бұл
үлкен өмір ... ... ... ... /17,56/ деп ... ... ... бекет» романынан: «бұл өлкеде поездар шығыстан батысқа
қарай,батыстан шығысқа қарай жүйткіп жатады» /2. 10-бет/ деген ... ... ... кейінгі ремаркадағы сөйлемдердің мазмұнында да,
мағынасында да алшақтық жоқ. Тіпті, жолма-жол қайталанғандай әсер ... ... ... та поезды арлы-берлі жөнелген қозғалысын уақыт
тынысына контраст ретінде алып отыр. ... ... да, ... ... да
темір жол бойында өтеді. Романдағы басты ... ... ... ... ... ... Ал, «Қуырдақ дайын» комедиясында оқиға ... аты, ... ... айтылмайды. Бірақ, автордың туып өскен ауылы –
Тереңөзек. Сарыөзек, Тереңөзек бір-біріне ұқсас ... ... ... ... ... Сарыөзектегі қасірет пен Тереңөзек маңындағы
қасіреттің өзара ұқсастығын оқырмандарға ұқтыруға тырысқан. Мәселе, ... ... ... екі жазушының техникалық прогрес дамуының ... бола ... ... ... Бұл ... алғанда олардың ойы мен
түсінігі, дүниетанымы бір жерден түйісіп тұр. Ал, уақыт ... ... ... ... ... асырған Қалтай Мұхамеджанов «Қуырдақ ... ... ... ... ... ... пен ... аралығындағы алшақтықты бейнелеуді нысанаға ұстаса, Шыңғыс Айтматов ХХ
ғасырдағы өркениеттің жалпы ... ... ... әсерін сипаттауды
авторлық концепция ретінде қолданады. Екі жазушының бір мәселеге екі түрлі
авторлық кеонцепция ... ... ... ... ... бағындыра
білетіндіктерін аңғаруға болады.
Енді «Қуырдақ дайын» комедиясымен «Боранды бекет» романының жазылу
мерзімдерінің әртүрлілігіне назар ... ... ... дайын» Шыңғыс
роман жанрына қалам тартпаған болаты. Сонда Шыңғыс Қалтайдан үйреніп отыр
ма? Жоқ әлде ол ... ... ... ... мақсат тұтқандық па?
Бұл жазушылардың дүниетанымындағы ұқсастық.
Ал, қос жазушының техникалық ... ... ... ... ... ... әлгі ... бірінің ерте, бірінің кеш
қолдануының басты себебі ұлттық интеллектуалді ... мен ... ... ... ... ... ... тұтас бір
халықтың интелектуалді даму кезеңінде пайда болатыны, ондай промблеманы ... ауыз екі ... ... ... ... ... уақытта айтылған болатын. Сондықтан, драматургтің
поездың арлы-берлі қозғалысын ... ... ... көп ... ... ... бұлтартпас шындық екеніне ұлттық ... ... ... ... ... бола алады.
Жазушы дүние танымы-үздіксіз процесс. Ол жазушылық ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес,
адамзаттық болмысты өзгертушілік күшінің ... ... ... үшін ... ... барынша кеңейтумен бірге жазушылық
тәжірибеден өтуі тиіс еді. Бұның қабатында жазушылық ойлау ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағы қарауындағы
республикалармен ... ... ... ... ... ... ... «Современник» театрындағы қойылымы жайында орыстың
көрнекті жазушысы К.Симоновтан бастап Е.Сурков, В.Максимов, Б.Панкина,
М.Левин т.б. ... ... мен ... сондай-ак қазақтың М.Әуезов
атындағы академиялық драма театрының қойылымы жайында белгілі ... ... ... ... Өз пікірлерін ортаға салып,
драманы құбылыс ретінде бағалады, Спектакль сол кездегі ... орын ... ... ... ... ... ... көпшіліктің
назарын ерекше аударды.
Шындықты шыжғырып айтудың жолы тәжірибелі жазушылар ... ... ... ... ... ... үшін де оңай болған жоқ.
«Көктөбедегі кездесудің» сахналық нұсқасы дайын ... ... ... көрермендеріне жете алмай алты ай жатты. Бұған Ш.Айтматовқа
қазіргі күннің тақырыбына пьеса жазуды ... ... ... де ... ... алмады. Ақырында Шыңғыс Айтматовтың өзі жарты жылдан
кейін ... ССРО ... ... Л.Демичевке кіріп, спектакльдің
қойылуына рұқсат етуін сұраған.
Жалпы «Көктөбедегі кездесу» драмасының ... ... қос ... ... ... ... ашуға жетелейді. Әрине, біз,
Ш.Айтматовтың қойын дәптерінде ... ... ... ... ... ... Бірақ, Қ.Мұхамеджановтың жеке ... өзі көп ... ... Бұл жайында көрнекті драматург
мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған мақалалары мен интервьюлерінде шет-
пұшпақтан айтты.\17,156\
Сол ... бар ... ... пен ... ... ... арнап бір драма жазуға іштей дайындық
жасап жүргенін айғақтайды. Оның ... ... ... адам ... ... деген концепцияның жазушысы екендігі бүкіл ... ... ... ... Осы сауалды пьесаның идеялық мазмұнына сіңіруде
Қ.Мұхамеджановтың да көп үлесі бар.
Екі ... бір ... ... ... концепцияның
үйлесімділігі екендігін шығармашылық лаборатория дәлелдейді. Пьесаны жазу
идеясы 1971 жылдың 3 ... ... ... Шыңғыс пен Қалтайдың
ұзақ түн ... ... ... ... Сол ... қар ... ... қолайлы түнінде айтылған, адамгершілік, азаматтық, ел алдындағы
борышты ақтау секілді мәселеге ... ... бір ... жазбаққа
бекінеді./19,3/ Аталмыш драманың кей тұстарын Шыңғыс пен Қалтай орысша, кей
тұстарын қазақша ... ... ... ... ... ... түсінікті болған. Екеуінің бір-бірінің ұлттық ... да ... ... ... таңдау – күрделі мәселе. Бұл мәселеге аяқ
тірерде әр ... арқа ... ... ... ... ... молдығы. Драмаға «Көктөбедегі кездесу» деген тақырып
қойылынғанға ... ... ... ... ... ... қиын
сыннан өтті. Жапониядағы фудзияма туралы аңыздың идеялық мазмұнындағы
күнәдан тазару, ... ... ... ... нысанаға алынуына бәлкім,
Ш.Айтматов көбірек үлес қосқан шығар. Олай болуы ... да ғой. Сол ... ... ... ... түсініктеріне барлау жасап, оны бүкіл
адамзатқұа ортақ ... ... ... ... көш ілгері жатқан болатын. Ал Қ.Мұхамеджанов бұдан он шақты
жыл бұрын «Көктөбе» деген роман жазуға талпынған. Бірақ, оған ... өзек ... ... ... те, қос ... ... ұғымының пьеса жазылмай тұрған уақыттың өзінде сіңе түскені
ақиқат. Драма жазу кезінде сол ... ... ... ... ... ... ... жаңарып шықты. Қ.Мұхамеджановтың қолымен жазылған
алғашқы ... ... ... деп ... Бұл ... ... жазу
жөнінде Шыңғыс Айтматовпен келіскеннен кейін қағазға түскен ... ... ... атауының пьеса нұсқасына өзгеріспен ауысуы
драматургтің аталмыш ұғымға мүлдем басқа мақсатпен ... ... ... ... кездесу» делінеді. Мұнда Қ.Мұхамеджанов
«Көктөбе» ұғымына қайта оралған Бұл ... ... алға ... ... ... ... айқындап барынша жетілдіре түскен.
«Фудзиямға шыққанда» нұсқасының драманың идеялық мазмұны тұрғысынан ... ... өзі бір ... оған ... кейінгі нұсқада мүлде басқа есіммен аталуы, саны жағынан
ықшамдалуы тағы бір дәлелдейді. Алғашқы ... Айша апай ... ... ... ... бір ... түспеген.
«Көктөбеде кездесу» пьесасындағы кейіпкерлер саны онға жуықтайды. Жас
шамалары да ... ... ... ... ... ... Оқиға
Алатаудың баурайындағы Көктөбеде өтеді. Кейіпкерлер бұрыннан дос адамдар,
ескі көз таныстар. Олар ... ... бір түн, бір ... бас ... ... ... интернатта бірге оқыған, аштықты
да, жақсылық-жамандықты да бірге көрген, мейірімсіз соғысқа бірге аттанған
– бесеу. Бүгін «Көктөбеде кездесіп ... ... ... тек ... ... ... бәрі де ... ол өзі әлі жер басып жүргенімен
араларынан көрінбейді. Бәрі бірдей оны аяушылықпен еске ... ... ... Оның ... ... ... кім ... ешқайсысы таба алмай пұшайман болады. Сабырдан басқаларының бәрі
өмірден өз орнын тапқандар. /18, ... ... ... бірі ... бірі ... бірі ... ... Барлығы Айша алдында бастарынан өткен шындықты ақтара айтуға
талпынады. ... орай ... ... ... ... шыға ... жылдар бойы кездеспеген достар тек шындықты айтуға талпынады. ... ... ... ... ... шыға ... көп ... бойы
кездеспеген достар тек шындықты айтуға бекінгенмен Сабырды ұстап берген
сатқынның кім екенін анықтай алмайды.
Шыңғыс пен ... ... ... ... ... образы жан-жақты көмектесе алады. Сабырды оқиғаға тікелей
қатыстырмау, оның пессимистік ... ... ... ... ... ... ... – драматургтардың ең үлкен табысы. «Кім
тыңшы, кім ашықауыз, кім жансыз» деген ... 1937 ... ... ... ... ... соған қатысты бар ұрпақтың
әрқайсысының көкіректерінен әлі ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... (қиынсыздық) өлшеміне бой алдырған халықтардың
ұлттық болмысын әлсірететін сұрақ. Осы ... ... ... ... пен ... ... ... жеп, жүрегін сыздатып келгені рас. Осы
бір жан жарасын жазу жоғарыдағы ... ... ... ғана ... ... ... жанды бар тірі өлік ретінде алғанда қос драматург
талантқа тағзым ... ... ... ғана діттемеген, ұлттық
психологиядағы қиынсыздық қасіретін көрермендерге бір сәт те ... күш ... ... да, ... кім? Ол адам ба, әлде ... па?
Әрине, ол өмірде бар, бізбен тіршілік кешіп жатқан ... ... ... ... ... оны ... ... сахнада бетпе-бет
жүздесеміз. Содан соң Сабырдың тірі жүргеніне сенеміз. /20, 142/.
Ия, Сабыр ... ... та мәні бар. ... ... ол
репрессия құрбаны болған азаматтар әруағының символы. Сабыр ұлттық
психология салдарынан ... ... ... ... ... ... ... Одағының рухани жарымжандығының ... ... ... ... ой ... да қос қаламгердің ұқсастығын
анықтайтын уақыт жақындап қалғандай. Оның ... ... ... ... қойын дәптерінің бетіне ған түскен. Сонда поэманың
идеялық кемшілігін кім айтып барған. Міне, осы айдай ақиқатқа ... ... ... келгенде Өсіпбай мен Исабектің, Досбергеннің ... ... ... мен ... ... ... қамтуда үлкен
роль атқарған образдың бірі – Айша. Пьесаға ... ... ... көп қиындық әкелген де осы Айша. Бұл жайында
мерзімді басылымдарда көп ... ... ... ... ... Қалтай
досым» деген мақаласында: «Міне, осы біздің ... ... ... мұғалім, жаны ізгі кейуана Айша апаны тапқан сол
драматург Қалтай Мұхамеджанов болды. Сол-ақ ... бәрі ... ... ... шыға ... ... пьесаның алғашқы қазақша нұсқасын жазды
ал мен орысшаға аудардым» /6,5-6/ деп еске ... Екі ... де ... ... ... ... мен ... сезімталдық қасиеті
айрықша бағаланып тұр. Тап осы Айша образынан бастап жазушылық талант ... ... ... ... ... ... Айша
образы табылысы мен драманы жазудың тізгіні Қалтай Мұхамеджановтың қолына
көшкен. Бұл жайында «Қазақ әдебиеті» газетінде: «Бір күні ... ... ... ... ... ... ... Айша апай көпті көрген, талай
жыл мұғалім болған, күйеуі соғыста қаза тапқан. Бұл күнде демалыста ... ... ... ... қызық Апайды қонақ етіп шығарып салғаннан кейін
Қалтай таң қылаң бергенше жазу столынан ... жоқ. ... ... ... «таптым» деп үлкен әріптермен жазып, леп белгісін бояп қойған
деген пікір білдірілген.
Драматургтің шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... аталмыш драма жайында күнделік
жүргізіп отырған. Солардың көпшілігі Айша ... ... ... ... ... ... болу – ... емес. Қызылорда мемлекеттік университетінің
профессоры Қазыбай ... ... ... ұлы ... ... былай деген «Нағыз достарды әртүрлі себептермен ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
араласы, уақыт өткен сайын беки түседі. Күнделікті ... ... ... ... ... біреу байқап, біреу байқамайтын
проблемалардың күні бұрын сезінетін, оны өз ... ... ... ...... ... ... шоқтығы ерекше. Оны
тіптен ұлылардың ұлы достығы десе де болғандай. Менің айтқалы ... ... ... заңғар жазушысы, аты ... ... ... академик Манаш Қозыбаевпен достығы. Бұның алғашқысы тағдырлас
қос ағамыздың шығармашылықтан басталған достығы болса, екіншісі - ... ... ... ... ... ... ... пікір
таластары негіз болған достық.
Қалтайдың Шыңғыспен ажырамас достыққа айналған шығармашылық байланысы
Ш.Айтматовтың «Құс жолы» повесін (1964) ... ... ... ... ... осы ... ... Қалтай мен Шыңғыс арасындағы
шығармашылық ұқсастық қалыптаса бастайды. Ол ... ... ... ... 1995 ... ... Мұхамеджанов драматургиясы»
тақырыбына жазылып, қорғалған диссертациясында дәлелденген. Ол ұқсастықтар:
суреткерлік түйсіктерінің драма ... ... ... ... де ... ... жауы» ретінде ұсталып кетуі, шығармаларындағы
оқиға өтетін жерлер мен атаулардың жақындығы, ... ... ... ... алтын діңгегі – «Көктөбедегі
кездесу» пьесаның сахналық ... ... ... ... ... ... жете алмай алты ай уақыт ... ... ... ... ... ... кіріп, рұқсат алған.
Мәскеудің «Современник» театрында қойылған пьеса бүкіл Одақ көрермендерін
дүр сілкіндіріп, орыстың ... ... ... ... ... мамандары мен сыншылары «Правда», «Вечерняя Москва», «Комсомольская
правда» газеттерінде бұл ... ... ... ... ... ... ... Тек содан кейін ғана, ... ... ... ... тың ... республикалық
газеттерде жарияланды. Қос талант шығармаларына барынша кедергі ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
шығарманың Мәскеуде қойылып, содан ғана ... ... ... ... ... нәрсені аңғартса керек.
Шыңғыс пен Қалтайдың тағдыр қосқан достығы кейінгі жылдары нығая
түсті ол ұлдары мен ... ... мен ... ... ... ... ... мәңгілік одаққа айналды. Қалекеңнің
бақилық сапарға аттануы – Шыңғыс ағамыз үшін үлкен ... ... Оны ... ... сапар алдында Шыңғыс ағамыз өзінің ана тілінде «Азыр эстесем,
жүрегім өйколүп, қайғым демиди буат. Доорубуздун ойда – ... ... ... не ... ... ... 20 ... екинши жарымын түгөлдөй
дегендей адабиятта бирге жол ... ... ... ... ... - деп тебірене сөйлеп, көз жасына ерік берген сәтінің куәсі де
болдым. Екі алыптың өмір-өзен ... екі ... ... қол ... достықтары жалғасын табуда. Жақында экранға шыққан А.Ф.Головинскийдің
Қалекең жайлы «Айтшы, ... ... ... атты ... ... ... Қалекең рухымен тағы бір тілдескендей болды.
Академик Манаш Қозыбаевты студенткезімізден білетінбіз. Қазақстан
тарихынан дәріс оқығанда, сол ... ... ... ... ... ... ... айтып, «ұлттық идеологиямыздың қалыптастар
күні алыс емес, сонда тарихымыздың қайта жазылатынына сенемін» - ... ... ... айналып отыр.
Қызылордаға біздің университеттің арнайы шақыртуымен студенттерге
дәріс оқуға келіп, әрі ... ... ... ... ... ... ... пікірлесіп, өте жақын болып кеттім. Әлі есімде,
Дүниежүзі қазақтарының ... ... ... ... ... ... алды. Алматыға жолым түсіп бір ... ... ... ... ел амандығынан хабардар еткеннен кейін, сол ... ... ... ба аға? – деп сұрадым. ... ... ... - нағыз ғалымдар түсінетіндей етіп айттым, таза ... ... ... керек. Біле-білсеңдер мен Отанымыздың келешегі жастарға
қатысты мәселелерді көтердім – деді ... - Сен не ... ... ... ... ол кезде мәселені пендешілік тұрғыдан ... ой ... ... кейін түсіндім, иә нағыз дарындар, тұлғалар
шындыққа ... екен ... ... ... мен ... ... ... мәніне ол кісімен
университетте бірге болған кездерде көзім жетті. Мен ... ... ... ағадан қуыстанып, ол кісімен таныстығымды ... ... ... біреулер менің жақындығымды айтыпты. Кездескенімде Маанш аға:
«Сіз Қалекеңнің інісі екенсіз ғой» - деп мені ... ... ... ... тебірене сөйлеп кетті: - «Қалекең жалпы Шыңғыс ... ... оның діні мен ... ол ... сүйе білу ... ... қазақ тіліне
мемлекеттік мәртебе беру кезіндегі Қалағаңның жүректен шыққан жан айқайының
куәсі ... ... Смет ... ... ... ... ... ашық хатында (Социалистік Қазақстан, 10-қараша,1988 ж.) ... ... ... ... ... ... дүр ... Қатып
қалған Кеңестік идеология кезіндегі Отан тарихы мамандары – біздерді де
Қалекең жақсы түсінетін. Сол ... ғана ... ... ұлы ... ... ұлылыққа негізделетініне көзім жетті.
Қалекең дүниеден озғанда: « - Құрмет пен Құдіретті қоса ... ... пен өнер ... сеуіп, оның жемісін ... ... ... ел ... ... ... шағында өмірден кеткені
арқамызға аяздай батады» - деген Манаш аға да ортамызда жоқ. Иә, ... ... ... ... дана ... мәңгілік».
2.2 Шыңғыс Айтматовтың көркем тілі және оның қазақ тіліне аударылуы
Заманымыздың ұлы суреткері Шыңғыс Айтматов ... ... ең көп ... ... ... ... кейіннен мәлім.
Шыңғыс шығармаларының қазақшаға аударылуы автор үшін де, аудармашы үшін де
ерекше олжа. ... өзі ... ... ... ... керек. Ал, бұл
аударма ісінің ұңғыл-шұңғылын терең ... ... ... ғана ... ... туындының рухани әлемі – көпке ортақ. Аудармасы төрт
аяғынан тең түсіп жатса, оның өзі – ... ... Бұл ... ... бағы ... ... ... әсте артық емес! «Жәмиланы», «Құс
жолын», «Бетпе- бетті», «Алғашқы ұстазды» ... ...... ... Нұрмаханов; «Шынарым менің, шырайлым меніңді» ...... ... ... ... Айқын Нұрқатов; «Қызыл алманы»
орысшадан аударған – Халық жазушысы, академик Зейнолла ... ... ... тарғыл төбетті», «Боранды бекетті», «Жан пиданы» орысшадан
аударған Халық жазушысы - Шерхан Мұртаза. «Ақ ... ... ... ...... ... аса көрнекті драматург ... ... ... өз ... ... өте-мөте сын
көзбен қараған. Менің шығармам пәлен тілге ... ... ... елде
пәлен жерде шығыпты дегенді малданатын қаламгелерде жеткілікті. ... ... шын ... ... ... ... ... Соны көлденең
тартатын таяз тәкаппарлар да жыртылып айрылады. Бірақ, уақыттың ... ... екі ... ... әлеміне мысқалдай үлес қоспай, тек
статистикалық тізімде уақытша тіркеліп, шаң ... ... ... ... бар ... ешкімге құпия емес.
Бір ғажабы. Шыңғыс ... ... ... зор
сүйіспеншілікпен., ерекше жауапкершілікпен аударғанына ешқандай ... ... оның ... ... ... сөзін емес, шырайлы көркемдігін,
шынайы рухын ... ... ... ... ... ... түрде
тамаша жеткізген.
Шыңғыс Айтматовтың «Қош бол, Гүлсары!» - атты ... ... ... ... ... ... тереңнен тануға
арналған шығармасы.Бұл повестің өне бойында адам мен табиғаттың ... ... ... ... ... ... малы – ең қасиетті жануар болып табылады. Сондықтан да Шыңғыс
Айтматовтың ... ... ... ... ... тіліне сәтті
аударылуы- ұлттық мінезбен тығыз байланысты деуге негіз бар.
Қалтай Мұхамеджановтың «Қош ... ... ... ... ... тұрғысынан жетістіктерге жеткен,әрі автордың
стилін сақтауға тырысқан.Аудармада ... ... ... мен мақал-мәтел сияқты тіліміздің ... кең ... ... мазмұнындағы автордың философиялық ойларын терең
түсінуі – ... ... ... ... жол ... аудармасында фразеологиялық тіркестер жиі
кездеседі. Фразеологизмдер ... ... да, ... ... да өте бай
келеді. Фразеологизмдер адамның ... ... ... ... ... ... ... өзгертіп қолдану,
халық тіліндегі тұлғаларды жасау не ... жаңа ... ... ... ... даралығын танытады. Аудармашы қолданған
фразеологизмдер бейнелі әрі ... ... ... ... ... ... Тұрақты сөз тіркестеріне тән негізгі қасиет –
бейнелілік, сондықтан ... ... сөз ... орнын тауып, дәл
қолданған.
Қ.Мұхамеджановтың «Қош бол, Гүлсары!» повесіндегі ... ... ... мысал келтіруге болады.
«Дорога взбирались на плато томительно долго» деген сөйлемді:
«Өрге тартқан қасқа жол ішектей ... ... деп ... ... долго» дегенді «ащы ішектей созылып» деп қазақ тілінің ... ... ... пока мы помрем, так нам немного уже осталось»
/12,454/ Осы сөйлемді: «..Біздің ақырымызды күтіп жүр ме? ... ... ... ... жақын» /3,16/, яғни «нам немного уже осталось» -
«төрімізден ... ... деп ... ... ... ... дәлме-дәл жеткізіп отыр.
Қ.Мұхамеджанов психологиялық сәттерді де фразеологиялық
тіркестермен көркем де бейнелі аударған. ... - Ну, ... ... ... коня ... душе даже ... ... - /12,145/ деген
Танабайдың алғыс-тілегін білдіруінде аудармашы:
« - ... ... ... ... Тамаша тай өсіріпсіз.
Менің де көңілім өсіп қалды.», - /3,18 / деп жазады. Осындағы «...көңілім
өсіп ... ... ... ... ... талғамды танытатыны даусыз.
Сондай-ақ, «Старые кобылицы ... ... ... ... в ... /12,458/ ... қазақша нұсқасында аудармашы: «Тіс қаққан, кәрі
биелер дегбірсіз оқыранып, жабағы ... ... ... ... ... «старые» - «тіс қаққан» деген тұрақты сөз тіркестерімен суреттеген.
Бұл тұрақты сөз тіркестері әрбір ... ... ... әрі ... ... ... эта была жуткая» /12,458/ - деген сөйлемді
«Құлаққа ұрған танадай тым-тырыс» /3,20/ - деп ... ... ... ... ... точно бы мелькнула какая-
то тень, пластаясь во тьме по снегу» /12,453/. Бұл ... ... ... ... ... бір ... жүгіріп өткендей болды» /3,21/ -
деп, «жермен-жексен болу» деген ... ... ... өте ... ... қызмет атқарып отыр.
«И тогда он побежал по ... ... ... что ... и он ... ... отсюда куда глаза глядят», - /463 бет/ Осы
сөйлем ішіндегі «Осы шеңбар жазылып кетсе, босанып шығып бас ... ... ... еді» ... «бас ауған жаққа безу» - «прочь отсюда куда
глаза глядят» дегеннің ... ... ... ... ... ... ... аудармашының екі тілдің де ... ... ... қиын ... Дәл ... ... ... жолдардан да
келтіруге болады.
«Кружилась голова, кружилась земля ... ... ... ... вдали лошади, кружились облака в небе...» /2,463/
«Жорғаның басы ... ... алды ... жер ... қоса
айналады, киіз үйлер шыр көбелек айналады, аулақта жайылып жүрген жылқылар
шыр көбелек айналады, таулар төңкеріліп, аспандағы ... да шыр ... ... ... ... ... ... қатар, автордың ойын
дәл беріп, нақты тіркестің өз ... дәл қоя ... ... ... ... аса байлығына көз жеткіземіз. Сонымен
бірге, мына сөйлемдерде фразеалогизімдерді ... ... «Да, это ... он ... ... ее ... - ... сөйлемнің қазақша нұсқасы былай берілген: «Гүлсары оның ... ... дәл өзі» /3,26/ ... ... ... деген етістікті
тіркесті «жазбай таныды» деп тұрақты тіркес түрінде ұтымды ... ... ... ... подкует на все четыре ноги» деген сөйлемді: ... ... ... төрт аяғыңды да тағалайды» - деп аударған. Жолма-жол тәсіл
арқылы жасалғанымен, аударманың сәйкестіктері өте ... ... ... ... бол, Гүлсары» повесінің аудармасында фразеологиялық тіркестер
жиі кездеседі. Аудармашы сөз орамдарын орнын ... ... дәл ... дені бейнелі болып келеді. Жер жүзіндегі барлық тілдің
ғасырлар бойы қалыптасқан фразеологиялық ... ... ... ... ... орынды пайдалана білу, көркемдік шеберлікті
дәлелдейді.
Бейнелі сөздің негізгі тілдік ... ... ... да ... ... ... отыруы көп кездеседі. Метафоралы сөз мағынаның
ауыстырылып жұмсалуы болып табылады.
Метафорала саласындағы Қ.Мұхамеджановтың еңбегі – жаңа ... деп ... ... тіл жүйесіне енетін тұрақты тіркестер емес,
авторлық, Контекстік қолданыстар ... ... ... ... ... көбісі метафораланған сөз тіркесі негізінде дүниеге
келген. Енді, ... ... ... «Қош бол, ... ... ... метафоралық тіркестерін салыстырып қарайық.
«...Для Танабая этот подъем ... был ... ... Не ... ... ... ну ... не переносил». Қазақ тіліндегі нұсқасында: «Осы
өрлеуіт жол ұдайым-ақ Танабайдың титығына тиюші ... ... ол ... ... ... ... қу ... /3,5/ Осындағы «медленной езды»
деген тіркесті «ілбіп ... ... ... ... ... тіркестермен
сәтті аударған. Мына сөйлемдегі құүрылымдық ерекшелікке назар аударуға
болады.
«-Хочешь знать, ... ... тебе не ... От ... Ей ... тебе ... да ... /12,447/ деген диалогты:
«- Неге жолың болмайтынын білесіңбе, Танабай? – деуші еді ол. –
Тағатсызхдығыңнан. ... ... Бір ... ... ... ... келеді» деп Қ.Мухамеджановтың ... ... ... әсерінен,аударма «қазақы» болып шыққан. «Все тебе скорее да
скорее» - дегенді «аспандағыны арбап, жердегіні ... деп, ... ... ... мен ... өте дәл,әрі анық ашып берген.
Қ.Мұхамеджанов аударма барысында ... ... де ... Мысалы: «Они померкли и были пусты, как окна ... /12,449/ - ... « - ... ... ... әйнегіндей жанарсыз көз
үңірейіп тұр екен» /3,9/ деп, как окна заброшенного» - «иесіз қалған ... ... ... сөз ... ... дәл ... ... бог миловал, один раз контузило в обозе, другой раз ... в ... ... два ... в ... и снова догнал свою часть.»
/452-бет/. «Қырық жыл қырғын ... да, ... ... ... Мұны да құдай
сақтады, Танабай бір рет арба ... келе ... ... ... есеңгіреп
қалды. Енді бірде жарықшақ оқ кеудесін жаралап, госпитальда екі ай ... өз ... ... қуып ... /3,13/. Қ.Мұхамеджановтың көркемдік
шеберлігі қазақ макалдарын орынды қолдана білуінен көреміз. «И ничего, ... - ... ... жыл қырғын болса да,ажалды өледі деп қазақтың
мақал-мәтелдерінің қолдану арқылы, көркемдік ой мен ... ... ... ... и снова догнал свою часть» - дегенді «өз бөлімшесін
өкшелеп қуып ... деп ... ... ... ... ... ночью в горах – Ссыпал колкий снег» /12,459/
деген ... ... ... ... - Бір күні тау ... ... Қар тызылдап инедей қадалады» /3,18/. Яғни, «Ссыпал колкий снег» -
деген сөйлемнің «қар тызылдап ... ... деп ... ... ... етіп ... тырысқан.
«... Посмотри в каком рванье мы ходим! Посмотри на наши ... как я ... ... ... не едим...» /12,461/. – «... көрсеңші
мына біздің қандай ... киіп ... ... ... ... киіз
үйімізді менің үй ішімнің қандай екенін көрсеңші бір ... ... нан ... ... Осы сөйлемдердегі «қамыт кию» - «рванье мы
ходим»; «наши юрты» - ... ... киіз ... - ... ... не едим –
бүйіріміз томпайып нан жемейміз...»; деген аудармашының ... ... ... ...... шынайылығын терең көрсетеді.
Метафоралардың мағыналық байланысы өте қарапайым, әрі кең болып тұр.
«Қош бол,Гүлсары!» повесіндегі ... ... ... өзіндік кейбір ерекшеліктеріне тоқталайық.
«...Сошли глубокие ... ... ... и ... ... ... ... слинял, залоснился новой шерстью». /459-с./.Бұл
құрмалас сөйлемді аудармашы: ... қар ... ... көгі ... тез от алып,қоңдана бастады.Жылқылар ... ... реңі ... деп жай ... ... ... ... сақталған.
Қалтай Мұхамеджановтың Шыңғыс Айтматов ... ... ... – «Ақ ... ... «Ақ ... кішкентай ғана
баланың көзімен күллі әлемнің қуанышы мен қайғысына үн ... аңыз ... ... ... ... ... философиялық, әрі
көркемдік – қуат күшімен ... ... ... ... әрі ... шығарманы түсініп,аудару оңай шаруа емесі анық. Бұл
талпынысқа алғаш келгендердің қатарында Қалтай ... бар. ... ... көркемдік қуаты мол. Повесть былай басталады.
«У него были две сказки.Одна своя, о ... ... не ... тіліндегі аудармасында:
«Ол екі ертегі білетін. Біреуі - өзінен басқа тірі жанға белгісіз –
сәби қиялынан туған»-деп /5,163/. ... ... ... дегенді аудармашы
өз тарапынан түсіндіру үшін қосып отыр.
Аудармашы көбінесе ... ... сай етіп ... ... «.. С ... ... все и ... /5,191./ - деген сөйлемді :
«..Бар, гәп осыдан басталады». - /,163/ - ... ... ... ... өте дәл, әрі ... берілген. Осындағы «гәп» деген сөз
Мұхамеджановтың шығармашылық ... мен сөз ... ... – ақ: ... ... не проходил мимо, не похлопов своего
верблюда по горбу»- /198/.Осы сөйлемнің құрылымында: ... ... ... ... ... әрдайым сол «түйенің» өркешінен сипайтын» - деп,
береді.Қалтай Мұхамеджановтың «не проходил мимо» - етістікті ... ... ... тегін өтпейтін» - деп, қазақ халқының түсінігіндегі «тегін
емес» - деген ұғымды сәтті ... ... ... ... и ... ... запоминал виденное»
/12,198/.
«..Бала киноны сирек көретін, сондықтан да оның ... ... ... қала береді» /5,165/.Аудармадағы ... ... - ... сын ... ... ... ... қала береді»- деп
метафоралық тіркес арқылы көркем бейнелеген.
«Ақ кеме» повесінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... бы ноги,убежали бы, наверное, куда глаза гледят»..
«Әттең, аяғы жоқ, аяғы жоқ болса беті ... ... тура ... деп, «беті ауған жағына»деген тұрақты тіркесті тамаша
қолданған. Шыңғыс Айтматовтың ... өз ... ... алу ... ... жауапкершілік пен ізденісті қажет ететін ... ... ... ойы мен ... ... мен ... көркемдік
деңгейін нақты әрі сәйкес аудару ісі жалпы әлем ... ... ... бірі ... ... ... суреттеген образдары,
детальдарының ешқайсысы аудармашы назарынан тыс ... ... ... ... ... түсініп, жеткізе алған.
Сөйлемдегі тұрақты тіркестің қатысуымен ... ... ... бірі деуге болады.
«..Женщины стали отступать,пыл их умерился, они как бы даже устали»
/12,100/ - ... ... ... де ... ... - деп тұрақты
тіркесті сәтті ... ... ... ... ... ... будь продавца, как бы она сейчас отчитала тетку Бекей. Ух, ... ... /201/ - ... ... ... ... мына сатушы болмаса,
Бекей апайды ... алып ... ... ... /5,169/
Орыс нұсқасындағы «отчитала» дегенді « жерден алып жерге ... ... Ал, « они ... ... ... ... «Ойбай, бұлар бір-
бірімен ұрысқанда төбе шашың тік ... - деп, яғни ... ... ...... ... ... тұр.
Сонымен бірге түпнұсқадағы мағынаны дәл береді.Осындай тұрақты тіркестердің
ұтымды қолданысын төмендегі сөйлемдерден көруге болады.
«Кто другой на ... ... ... бы от ... А Момуну хоть
бы что!»./5,202/ Қазақша аудармасында: ... ... ... ... ... ... терісіне сыймас еді», « хоть бы что»- «шыбын ... деп, ... ... ... пайдаланған, әрі мағынасы нақты,
әрі түпнұсқаның мазмұнына сай болып ... ... ... сам с ... ... ... ... өзімен-өзі сөйлесуге әбден еті үйреніп ... /5,173/ ... ... ... ... ... «еті ... алған» -
деген фразеологиялық тіркеспен ... ... Бұл ... ... ... ... ... арттырады. Сондықтан да, олар мазмұны
жағынан да,мағынасы жағынан да өте бай болып ... ... ... ... ой ... ... ... Онда өмірдің сан алуан
құбылыстарына баға беріліп, үлкен түйін жасалады. ... ... сөз ... ... ... ... оралымдылығы, ойдың
өткірлігі, ұшқырлығы, тереңдігі мақал-мәтелдердің ... ... ... Сондықтан да жазушылар мақал-мәтелдерді жиі
қолданады. Мысалы мына сөйлемді салыстырайық.
«..А что денег нет, так ведь на нет и суда нет» ... - ... ... ... ақшаның жоғы рас»./5,174/- деп, «нет и суда нет» -
«жоққа жүйрік жетпейді» - деп дәл аударған. Бұл ...... ... ... кездестіреміз. Барлығы өз орныныда. Аудармада бәрі
жымдаса кірігіп, өзіндік өрнек ... ... ... ... мына ... ... ... люди
говорят, что с ишака сильнее ушебешься, чем с ... или с ... ... былай берілген: «Есектен мертікеннің емі түспейді», деп
халық бекер ... ... ... ... ... еркіндікке барған,өйткені түпнұсқадағы негізгі ойды ... ... ... «чем с ... или с вервлюда» деген
сөздер жоқ. Дегенмен, қазақша ... ... ... да, көркемдігі
жағынан да түпнұсқадан кем түспейді.
«Ақ кеме» ... жай ... мен ... ... мәселесіне тоқталып өтейік.
«Днем, обычно в полдень, мальчик любил забираться в ... ... ... ... ... на них нет, а пакучие,
растут они островками, собираются кучей, не ... ... ... ... ... ... бала түс таянғанда мынау қаулап өскен.Шыралжынның ... ... ... ... жармайтын биік өсетін шыралжын өзінің хош
иісіменен ... ... Бұл ... тамырласпай, әр жерде аудан-
аудан боп ... ... ... ... ... ... өсімдіктің шамасы
келмейді» /5,166/ деп берілген. Түпнұсқадағы ... ... ... жай сөйлемдерге айналған. Құрмалас сөйлемде берілген күрделі
тіркестер мен мазмұнды ... ... ... ... жай сөйлемдер арқылы
беруді дұрыс санаған. Келесі сөйлемде де осындай құбылыс ... в ... ... и она не ... ... Вот ... ... пахнущие горячими соснами....» /12,199/ ... іші ... ... ... танадай тыныш. Қанша биік
болғанмен сенен аспанды жасырмайды. ... бір ... хош иісі мен ... /5,166/ - деп, ... ... сөйлемдердің құрылымын
өзгертіп, жай сөйлемдермен ауыстырған. Ал, мына сөйлемде ... ... как ... лес на ... Горячо и тихо в ширалджинах.» /12,199/ -
дегенді, ... иісі ... ... ... ... айнымайды,
Шырылжынның ішіне кірсең жып-жылы.» /5,166/ деп, яғни, ... ... ... тіліне құрмалас сөйлем етіп аударған.
Ш.Айтматовтың, «Ерте келген тырналар» повесінің ... ... ... ... сәтті қадамдарға барған. Ерте ... ... ... ... ... мен ... ... құрмалас сөйлемдерді жеткізуде түрлі ... ... ... лайықтап, мағыналық сәйкестіктегі сөздермен
баламаларды таба білді. Ш.Айтыматовтың бейнелеу құралдарын жеткізуде қазақ
тілінің ... жете ... ... ... сай ... ... ... Қ,Мұхамеджанов Ш.Айтматов
шығармашылығының аударылуына өте үлкен ... ... ... ... ... ... үнемі сақтауға
тырысқан.
«Ха, да ему ... в ухо так, ... в ... ... а самого заставить работать» /12,446/ - ... ... «Ол ... қап ... ... отын жарқ ... ... жұдырықпен бір перер ме еді. Қамшыларын жұлып ап, желкелеп отырып
өздеріне ... ... ... ғой, ... /4,137/. ... ... ... баламасын көркем жеткізген.
Повестің құрылымында ... ... сай ... мен ... ... ... в стылом классе, терпеливо пережидая приступы кашля у
ребят, Инкамал – апай ... ... про ... про ... про
жаркие страны. Веря и не веря услышанному (уж очень распрекрасно ... тех ... ... искренне жалел в тот час, что ... не ... «Вот где ... - ... он ... краем глаза в окно».
Қазақ тіліндегі аудармасы мынадай: «..Іңкамал апай ара- ... ... ... ... тынышталғанын тосып, сәл кідіріп алады
да, қақаған ... иегі ... ... бүрсеңдеп тұрып қайдағы бір Цейлон
жайлы, күнгей елдер мен жылы ... ... ... ... ... тамызып
айтқан үстіне айта түседі. Сұлтанмұрат өз құлағымен естіп отырған ... ... де, ... де ... Бір сәт ... қой ... жұмыртқалаған Цейлонда неге тумадым екен деп өкінеді. ... ... әне соны айт» - деп ... ... ... қиығын терезе жаққа
жүгіртіп ..» /4,137/ Осы ... ... в ... ... -
«қақаған класта иегі иегіне тимей бүрсеңдеп», «приступы ... ... ... – майын тамызып айтқан», «уж очень распрекрасно
получилось в тех краях»- «қой үстінде бозторғай ... ... ... мағынасы мен мазмұнына сай баламалар өте сәтті келтірген. Бұл
фразеологиялық тіркестер контекстегі терең мағынаны ашып береді.
«Отец подшучивал, цену себе ... я ... не ... ... ... за ... за мойх коней, за бричку колхоз плату получает от ... жай ... ... ... ... қып-қызыл ақша.Өзім ушін де,
аттарым үшін де, арбаш үшін де , колхоз шаш етек ... ... /139 ... Осындағы «плату получает от казны - колхоз шаш етек пайда түсіреді»
ұғымы өте кең ... ... ... оны ... ... ... ... шебер қолданған. Повестің аудармасында
фразеологизмдер өте көп кездеседі. Мысалы мына жолдарды ... ... у ... кони всегда были на свежем ходу»- /12,348/
«Ал, ... ... ... ... де ... тұрады»/6,140/
«Султанмахмут чуть не задохнулся от радости»/12,348/
«Қуанғаннан жүрегі жарылып кете жаздады./6,140/
«Где это видано, чтобы ... так ... по ... ... ... ... ... емешегі үзіле қалғаны қайбір
жақсылық дейсің!» /4,142/.
«Мать отшипчется, отплюется, подзатылышка ... ... ... ... ... не ... /12,347/.
«Анасы байғұс ондайда өзінен-өзі күңкілдеп біраз бүлініп бағады;
Әжмұратты да көк желкеден бір-екі ... ... ... Аруханға жұмған
аузын ашпайды». /4,149/.
«И потому к неумной радости и ... ... ... ... какой-то вины перед братом». /12,349/.
«Соны ойлағанда, ертең жолға ... ... ... ... ... айыбы қосылып, таң атқалы мәз-мейрам көңілі аяқ астынан іріген
айрандай ... шыға ... ... этой ... люди ... к ... почтительно».
/12,351/.
«Ондайда бәрі бетегеден биік, жусаннан аласа бола қалады». /12,143/.
Осы жоғарыда келтірген сөйлемдердегі: «на свежем ходу» - «жер ... , ... не ... от ... - ... ... ... жаздады»; «так тосковал» - «емешегі үзілу»; «прекословить не смела» -
«жұмған аузын ашпады»; ... - ... ... ... ... тіркестер мағынасы дәл, мазмұнын сақтап аударған. Қазақ
тіліндегі нақты баламасын ... ... ... ... Шыңғыс шығармаларын аударған ... ... көру ... ... ... аударған шығармаларға жүгініп
көрейік. Ол Шыңғыс Айтматов шығармаларын аударуды ... ... ... Мұнан соң «Қош, Гүлсары!», «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл
төбет» повестері мен ... ... «Жан ... ... ... ... ... шығармаларының рухын дәл жеткізген.
Мысалы:
«Ну и кого из людей не было таких ласковых рук. Это были ... ... и ... как губы той мальенькой гнедой кобылицы со звездой
на лбу. И ни у кого на свете не было ... глаз как у этой ... ... ... ... ... аялы алақан жоқ. Бұл бір ғажайып қол.
Үйірдегі домалақ, торы төбел байталдың ... ... ... алақан.
Жер үстінде дәл бұл әйелдің көзіндей әдемі көз ешкімде жоқ»;
(«Қош,
Гүлсары!»)
« - А где я был, когда меня не было? – ... он к ... ... ... с ... ... сеялись они с женой молча, лишь глазами. Особенно ей
доставляло удоволствие, что он никак не мог ... и не ... как ... как ... малтчику, где он был, когда его не было.
Теперь бы отец ему ... что он был в нем, ... его не было ... что он был в его ... в его пояснице, откуда он истек в ... и ... ... его, и что ... когда он сам исчезнет, он
останется в сыне, чтобы ... в ... его ... пес, ... краем
моря»)
Аудармасы:
« - Мен жоқ кезде мен ... ... – деп ... ... ... қайтқан сапарында.
Ал кеп күл дейсің... Әйелі екеуі үнсіз жымыңдасады. Күйеуінің балаға
не айтарын білмей қиналғанына әйелі мәз ... ғой ... ... сен әлі ... ... ... ... белімде
болатынсың, менің белімнен шешеңнің бәденіне түсіп пайда болдың. Сен ... ... ... сен ... ... ... ... олардың
балалары осылай-осылай жалғасып кете береді... – деп ... ... ... ... ... оказались активными партнерами в смысле углубления и
сближения наших связей. Их стараниями наши контакты ... ... ... ... ... нам ... известно что они обладают летательными
аппаратами, скорость движения которых равна скорости ... Все это ... вещи мы ... благодаря тому, что оказались в состоянии
обмениваться ... ... ... ... и химических формул, а
затем они дали нам ... что ... и ... ... ... ... с тех пор как ... преодолев земное тяготение вышли в
космос и стали в нем ... ... они ... наши ... с ... ... аппаратуры, глубоко прослушивающей Галактику.
Улавливая систематическую радиосвязь между космосом и ... ... ... ... и ... ... для себя ... слов и фраз. В этом мы ... ... ... они ... с нами на ... и ... ... Для нас это было еще
одним невероятным, ошеломляющим открытием…»;
(«И дольше века длится день»)
Аудармасы:
«Шет ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Олардың осы белсенділігі арқасында ... жаңа ... баи ... ... ... ұшу ... ... екен және олардың жылдамдығы сәуле жылдамдығымен бірдей екен. Мұның
бәрін біз ... ... және ... ... ... ... олар адам тілінде де сөйлесе алатындарын сездірді. Сөйтсек, олар
біздің адамдар алғаш рет космос ... ... ... ... ... аудиоастрономиялық аппарат арқылы Космостан Жерге, Жерден Космосқа
жіберіліп тұрған хабарлардың бәрін естіп-біліп ... ... ... олар ... талдау арқылы ұғынып та алыпты. Олар бізбен
тіпті ағылшын және орыс тілдерінде сөйлесуге де ... ... Бұл да ... ... ... ... бекет»)
« - Так вот, допустим, твое ученье верно, тогда скажи: когда ... день ... ... ... И если ... ... длиться долго,
невообразимо долго, то зачем это человеку? Ведь в том, что не ... ... ... для него мало ... А ... по ... ... представить
нельзя: чтобы можно было дождаться такого невероятного события. Или ... ... ... веря? И что это даст? Какая в том польза?
- Сомнения твои понятный, правитель ... ты ... ... по ... как ... твои, греки. Не обижайся на замечание мое. Пока стаю я
пред ... как ... ... ты в ... ... К тому же мы с тобой уж
очень разные – как вода и ... И ... наши ... с разных концов
мы с ... ко ... ... Так вот, о том, что тебя ... То что ... ... ... придется без конечно ... ... В этом ты ... ... ... тот ... ... не может
предсказать, ибо это начертано в замыслах Того, кем мир сотворен. То, что
продлится ... для него ... одно ... Но суть в ... ... нас высшим в мире благом – разумом. И дал нам жить по
разуменью. Как распорядимся мы ... ... в этом и ... ... ... Ведь ты не ... ... наместник римский, что смысл
существования человека в самосовершенствовании духа своего, - выше ... цели в ... В этом ... ... ... – изо дня в день все ... по ... ступеням к сияющему совершенству духа. Тяжелее
всего человеку быть человеком изо дня в день. А ... – как ... ... того дня, в который ты не веришь, ... ... ... ... людей»;
(«Плаха»)
« - Сонымен, сенің ілімің дұрыс-ақ делік. Онда сен ... ... ... ... ... ... күн ... тумақ? Егер ол күнді күту тым ұзаққа,
адам айтқысыз ұзаққа созылса, онда оның ... ... не? Өз ... ... ... келмесе, онда не пайда? Ал, егер шынын айтсақ, ондай
ақылға сыйымсыз оқиғаны күтудің өзін көзге ... ... емес қой. ... есек ... күте беру ... пе? Одан не түседі? Одан не пайда?
- Сенің күдігің түсінікті, римдік әміршіл. Сен өзіңнің ... ... жер ... ... ... ... бұл ... ренжіме. Мен
сенің алдыңа ноқталы бас пенде ретінде тұрғанда айтыса беруге қақың бар.
Оның ... ... от пен ... ... жандармыз. Ойлау жүйемізде басқа-
басқа. Мәселеге екеуміз екі қиырдан келеміз. ... ... ... ... туралы... Иә, менің бұл дүниеге екінші рет оралуымды
шексіз ұзақ күтуге тура келетіні рас. ... бұл ... ... Ол ... ... дөп ... ... айта алмайды. Өйткені ол ғаламды ... ... ... Біз үшін ... ... ... уақыт,
бәлкім, ол үшін қас-қағым сәт болуы ықтимал. Бірақ мәселе басқада. Құдырет
бізге ... ең ... ... – ақыл-ой сыйлады. Тәңірі сыйлаған ақыл-
ойды біз қалай пайдалансақ, адам ... ... да ... ... ... сен адам тіршілігінің мәні - өзінің рухын жетілдіре беру ... ... ... ... асқан мақсат жоқ. Ақыл-ойлы тіршіліктің
сұлулығы, ... ... ... ... ... ... ... жоғарылай
түсіп, рухтың шұғылалы сәулеге бөленіп, жетіле ... ...... ... осы. Адам ... адам ... жетілмей қала беруден артық
қорлық болмас. Сондықтан да, әмірші сен сенбейтін күнді ... ... ... ол ... ... ... ... Айтматовтың төрт туындысына тән төрт түрлі мысалды ... ... ... сол ... не ... не ... емес. Барлық
нәрсе, сол жоғарыдағы төрт ... сол төрт ... ... ... ... ... мен кейіпкерлердің табиғатын жете ашуға,
жете нақты бейнелеуге, суреттеуге ... ... ... ... да дәл сол ... ... - үзіндіден сыршыл поэзия; «Теңіз жағалай
жүгірген тарғыл төбеттегі»- ... ... ... ... ... ... ... - ғылыми-техникалық прогресс пен
фантастикалық болмыстың арасындағы байланыстар танымы; «Жан пидадағы» ... ... ... пен ... ... ... адам ғұмырының
мән-мағынасы туралы философиялық пікірталастардың тереңдігі ... ... ... тең ... тұр емес пе? Бұған көз жеткізу пәлендей талдап-
дәлелдеп жатуды қажет етпейді. Дегенмен, ... ... ... ... ... «үйірдегі домалақ торы төбел байтал» деп алуы; «истек в
чрево матери» дегенді – «шешеңнің ... ... деп ... ...... ... Жерден Космосқа» деп алуы, тәрізді мысалдардан-
ақ мұны айқын аударуға толық жеткілікті.
Өйткені, ... ... ... ең күрделі деген туындыларының
басынан аяғына дейін осылайша көркем әрі ... дәл ... ... ... ... ешқандай артық емес.Өйткені, тағы да қайталап
айтамын. мақтанышпен айтамыз.
Мың бір түннің бір түні ... ... ... ... және балықшы туралы
әңгіме хикаялары бойынша)
Халықаралық әдеби ауыс-түйісті айтпас бұрын ең әуелі сол ... ... ... ... ... және діни қарым-қатыс мәселелерге
тоқтала кетелік.
Тарихи қарым-қатыс. Көне тарихтың бетін ашсаң, көп ... ... ... арабтар Иран елін VIII ғасырда өзіне қаратты. Сол
мезгілде араб елінде Үммия ... ... ... ... да,
Персияда Сасани патшалығы (Сасанидская династия) жойылды. Екеуі бірігіп
Аббасид династиясы ... ... ... құрылды. Аббасид
династиясының алғашқы халифасы Харун әл-Рашидтің ата-бабасы ... ... ...... ал оның бас уәзірі Ғаббас Бармеки – парсы еді. Мұны
араб-парсы бас қосқан династиясы ... ... ... ... ... ... ... дәуірленген кезі Харун әл-Рашидтен (Х
ғасырдан) басталады да, соңынан оның ... ... ... ... «Мың бір түн» атты ертегісі осы кезден кейін тарайды, өйткені Харун
әл-Рашид осы ертегіде көп айтылады.
Араб дінінің, ... ... ... ... ... де ... еді.
Харун-әл-Рашид (786 - 809 жылдарда) халифа (император) ... ... ... да (813 – 838 ... ... ... ... ... әрі ... ... Арабтағы дар-әл-Хикматтың құрылысын (ғылым
ордасын) аяқтап бітірді де, ол орынды Хорезмнен – Қаңлы – Қыпшақтан барған
мұхаммед бин Муса ... ... Әлгі ... ... ондық
жүйесін сонда іске асырды. Оған дейін ... ... ... есеп
таңбасын қолайсыз деп тауып, араб цифрын ... ... ... - ... ... ... қойды.
Алғаш рет жер меридианасын өлшеп шыққан адам да сол Хорезми Әбу
Райхан әл-Бирунидің ...... Шам ... ... ... ... түскен сәуле арқылы анықтап, Бағдад пен құдықтың арасына
«бұрыш» жасап, жер меридианын өлшеген екен. Осы ... ... ... бар ... 11 ... айырмасы бар тәрізді. Хорезмиден кейін
оның жерлестері – Отырар қасындағы қыстақтың шыққан екі Жауһари де сол ... ... ... жүзілік ғалымдардың Екінші Ұстазы - Әбу Насыр әл-Фараби де осы
ғылым ордасына көп жыл басшылық көрсеткен, ол «Ұлы ... ... ... ... ұлы ... ... жасапты да, оған жан бітіре алмапты. Мен
сол сом денеге қан жүргізіп, жан бітірдім», - ... ... ... мұрагері Мұттасим өз жеріндегі арабтардың бас
көтеруінен қауіптеніп, Орта Азия ...... ... елу мың ... 834 жылы жалдап алыпты. Осылардың бастықтары
да өздерінен болыпты. ... ... ... ... ... ... келе бүкіл билікті де өз ... ... ... ... – түрікше сөйлеген, Бағдадта өмір бойы тұрып қалған екен. Түрік
тілін арабқа апарған да ... - ... ... ... ... (833 – 842) ... ... кілең
түріктер еді, әл-Мутасимнің ұлы ... (847 – 861) ... ... келді, бірақ оны түрік әскер басшылары өлтіріп
тынды, бұдан кейін арабтың төрт ... ... ... да, ... да осы ... ... халифа (908 – 932) бар билікті әскер басшысына берді, бұдан
қырық жыл өткен соң (945 ... Әмір аль Әмір ...... ... ... кісі) сұлтан деген өте жоғары атаққа ие болды», - дегенді
айтады ... ... ... ... діні ... ... ... Орта Азияға бет
алды. Отырарда туған ... аян ... ... - Әбу Насыр әл-Фараби,
Хорезмнен шыққан әбу Райхан ... ... өмір ... Әбу Ғали ... – бәрі де ... ... еңғбектерін араб тілінде жазған-ды. Ендеше,
мұсылман дінінің етек алып ... ... ... болған тәрізді. Оның
үстіне «ісләм діні Орта Азияға ... ... ... ... ... - дейді акдемик В.ВБартольд. осы пікір орынды тәрізді. Бертін келе
орта Азияның басқа ғалымдары да араб ... ... ... да, Юсуф
Хас хаджип те осы ... ... ... ... ... Тараз, Қашқар
қалалары мұсылман дінін Х-ХІ ғасырларда өте мықты ұстады. Сол ... ... ... де, ... де ісләм дінін тұтынды. Х
ғасырда Бұлғар елі (чуваш, ... ... ... мұсылман дінін
қабылдады.\31,29\
Сөйтіп Сарыарқадағы көшпелі қазақтарға ісләм діні екі ... ...... ... Отырар, Тараз, Түркістан болса, екіншісі – ... ... ... ... ... да айта ... XVIII
ғасырда Абылай хандық құрды (ол 1781 жылға дейін еді. Түркістанда қайтыс
болып, хожа ... ... ... ... 1781 ... 1821 жылға
дейін оның баласы Уәли хан болды, бұл Уәли ... ... ... ... ... туған (әжесі Айғаным – Уәлидің ... ... ... ... ... ... ... туып, Қарқаралыдағы Бөкейді көтеру
керек десті, бұл 1810 – 1818 жылдарда еді, бірақ Уәли 1821 жылы ... ... ... 1822 жылы ... ... ... «Устав о Сибирских киргизах»
деген заң шықты да, аға ... ... ... ... «хан ... хан жарлығы қайтпайды», - деп ханды қолпаштайтын ережелер өз
күшін жоя ... ... ... орыс елі ... ... өз әсерін жая бастады.
Сауда-саттық жүрді, жәрмеңкелер ... ... орта ... ... қаймағы бірден бұзыла қоймады.
Заты, бұл кезде монғолдық салт, шаманизм («Көк тәңірге» табыну) діні
басым ... ... ... ұлыстары Мұхаммед дінінде жоқ, ескі шаман
дінін қолданатын түріктерге таяу. Мұсылман діні бұларға әлі ... ... ішкі ... ... ... - дейді В.В.Радлов 1870 жылы шыққан
түрік ұлыстарындағы халық әдебиеті жөнінде жинап бастырған кітабында.
Сарыарқадағы көшпелі ... ... ... үңіле зерттеген В.В.
Радлов пен Ш.Уәлиханов сынды ғалымдардың ... ... ... ... арқа қазақтарына дүркін-дүркін келіп кірді. Тарихи шындыққа жүгінсек,
мұсылман діні Арқаға ең ... Х ... ... қыпшақ, оғыз заманында кірді.
Бұл кезде оңтүстіктегі караханидтер әулеті мен батыс жақтағы оғыз, қыпшақ
сұлтандары ... ... ... ... ... Екінші рет күшейген кезі
берке мен өзбек ханның тұсы. Үшінші күшеюі – ... ... кезі (1523 ... ... хан). Ол ... ... баласы. Жошының (Хорезмдегі)
Ақордасын билеген; қазақ, ноғайлы, қарақалпақ, қырғыздардың ... ... ... жақ ... ... ... Талас пен Шуды өз
балаларына бөліп беріп, өзі Қараталда (Сығанақ шәһәрінің ... ... ХІХ ... ... ... ... орта ... іргесі ыдырай бастады. Россияда 1861 жылғы басы байлылықты жою
лебі Арқаға да жетті. Оңтүстікте болса, Сырдария, Жетісу өлкелерінде ... ... ... орын ... ... Бұхара, Қоқан, самарқан
хандықтарының ықпалы әлі зор еді.
1868 жылы Россияда «жаңа заң» шығып, Сібір ... ... ... ... аз да ... Таяу Шығыс дәстүрімен ел билеген хан, қазы,
сұлтандардың беделі түсті, олардың орныдарына ... ... ... ... жаңа ұлықтар көбейді. Сөйтіп, Россия әсері күшейді. Мұны:
Патша жұртын қанады,
Байлар жөргем санады.
Жандарал ... ... ... ... ... ... ... жеңгеңдей, -
деп жырлады ақындар.
1861 жылы басы байлықтан Россияның құтылуы – бұл ... шара ... ... ... әлгі «азаттық» алған шаруалардың да көсегесі көгере
қоймады. Сондықтан олар шұбырып жер ауды. Олардың алғашқы тобы Сарыарқаға
сол кезеңде ... Осы ... Орта ... адамды адам сатқан «құл базары»
одан әрі жалғасып ... ... ... ... ... ... туған
Көбенді Жанкелді би Түркістанның «құл базарынан» екі түйе беріп, сатып
әкелген екен. Жәрмеңке ашылды, базар парқын ақша биледі. ... ... ... елес ... Бұрын, натуральды шаруа жағдайында
«берген – мырза емес, ...... ... ел, енді ... ... бесеу көп, аларманға алтау аз», - деп толғады.
Әрбір ... ... тіл ... ... ... үнемі осылай
сақталатын із қалып отырады. Бұл жаңғыру әсері орыс елінен келді. Бұрынғы
ескі әдет-ғұрпы өзгеріске ... ... ... бір ... ... ... патша ұлықтарын жіберіп, миссионерлерін жұмсап, қазақ еліне
отарлау саясатын қауырт жүргізіп жатқанда, Бұхара, Хива хандары да олардан
қалыспай, ... ... ... ... ... ... ... Азияның осы қылығын ... орыс ... ... ... де ... ... одан православие діні қазақ еліне аса ... ... «шын орыс ... әуелден де діндар халық емес», - ... ... ... біздің қазақ еліне де дінге құмарлық
қашан да тамырын жая бермеген тәрізді32,45\
Осындай аласапыран дәуірде ... уфа ... да өз ... ... ... арқа қазақтарына ісләмдінін үйрету үшін татар, башқұрт
молдалары келіп оқытты, олардың медреселері төрт жерден ... ... ... ... ...... Троицкіде – «Расулия», Орынборда –
«Хусаиния» медреселері ісләм дінін уағыздады. Бұл ... ... ... кейінгі - өткен 1930 жылдарға дейін ... ... ... Болғанбаев, Құдайберген Жұбанов (Орынбордағы –
«Хусаинияда»), Мұхаметжан ... ... ... – Бейімбет
Майлин, Жағыпар Сұлтанбеков Уфадағы «Ғалияда» оқығандар.
Осындай екі ұдай дәіуірде екі ... ... ... ... елі ... да ... нәр алды. Біреулері орысша оқуға кірісті де, ... оқып ... ... ... ... ... ... Петербург
барып, орысша оқып жүрсе, енді біразы Бұхара, Хива, Ташкентке барып оқыды,
ар жағынан Меккеге тәуіп етіп, ... ...... хожа ... ... ... пірге қол тапсырып, «қажы», «бірдәр» атанып
келіп жүрді.
Қараңғы халықты билеп-төстеуге осы екі бағыт та ... ... ... біз араб ... араб ... ... еліне қалай келгенін, жолда
қандай кедергілерге кездескенін баяндау үшін ... ... ... ... араб діні ... оның ... қалай
жайылуын, нендей із қалдырғанын баяндайық.
Араб діні Иранға, одан өтіп Орта Азияға жайыла бастады. Бір ... елі ... ... да, ең ... ... ... ... бар амалын
істеді. Мұндай күшті әдісті шығыстан келген Шыңғыс та, орыс ... ... ... жоқ, сондықтан араб дінінің әсері өз ... өте ... ... ... ол дін ... еліне ертеден келіп орнықты. Ал сарыарқада
жатқан көшпелі қазақтарға, әрине, кенжелеп жетті, онда да араб ... ... ... жоқ, ол ... татар, башқұрт елдері арқылы ауысты.
Топытақияларын киіп ноғай ... ... ... ... ... ... де жетті. Ташкент, Бұхара, Хива, Самарқантқа барып, оқуды
«тауысып» қайтқан қазақ молдалары да ... ... ... ... қазақ балаларын дінге үйретіп, оқытып жатты. «Ағузы» әр жерде
тартылды, айқай-шу көбейді. Үндемей ... ... бір ... ... ... ... ... түсіне де алған жоқ. Алайды, тым-тырыс жатқан ауылға
«жаңалық» кірді.
Арабтың «Мың бір түн» ертегісі ерте жайылды. Қазақ ... ... ... көп ... ... ... ... «Мұғыраж», «Әбу-Шахма», «Жүсіп – Зылиқа»,
«мұхаммедия», «Ләйлі-Мәжнүн» поэмаларының, «Тақ ... ... ... ... түп ... араб ... ... Олай дейтін себебіміз:
«Зарқұм» қиссасында мұхаммет пайғамбардың соғысын ... ... ... ... ... Омар ... жалғыз баласы Әбу-Шахма
Құддысқа (Иерусалимге) барып, шарап ішіп, шатасады. Бұл қылығы ... ... ... әділ Омар ... туған баласы Әбу-Шахмаға жүз
қамшы дүре салдырып, өлтіреді. Бұл:
Жатқызды қара ... ... ... Әфлахұн құл бата алмайды.
Қамшымен біразырақ ұрып еді,
Шырқырап ғазіз Сұлтан жата алмайды, -
деп ... Әділ Омар ... ... жүз ... ... бесінде Әбу
Шахма өледі, сонда: «қалған 15 қамшыны қайда салу керек? – деген сұраққа
Омар халифа - өлік ... салу (ұру) ... - ... ... әділдігі
осылай дәріптеледі.
«Дариға-қыз» қиссасында Әзірет-алының мықтылығы әңгімеленеді. Балуан
қыз Дариғаның әзірет-Алымен 15 күндей үздіксіз күрескені, ... ... ... ... ... оны ... тынғаны, соның
арқасында қызға үйленгені баяндалады. Дариғаның шарты да өзін жеңіп шыққан
кісіге тию ... Ең ... ... осы күреске әзірет-Алыны
жібергісі келмеуіә айтылады. Заты, туған қызы – Бибі ... ... ... ... ... ... керек, сонда:
Алладан Дүлдүл деген ат алғанмын,
Өзіңнен он жасымда бата алғанмын,
Барма деп мәселемді қайтарасың,
Алланың арыстаны атанғанмын, -
деген салмақты да ... ... ... әзірет-Алы. Сондықтан Мұхаммет
амалсыз рұқсат береді, өйткені пайғамбардың өзінің де осы ... ... ... ... ... ... бар екен. Дариғаны Әзірет-Алы алады
да,біраз бірге тұрады. Дариға екі қабат қалады, онан туған ... ... ... ...... ... д. м.) ... Жеті жасқа
тоғанда, Мәді әкесін іздеп жүріп, оқыс кезедеседі. Осы бала ... ... ... ... ... етіп жығады. Сонда намыстанып,
онымен Әзірет-Алы өзі күреседі. Күресіп жүріп Мәді өінің бабасы ... ... ... ... да, ... әкетеді. Екеуі бірін-бірі осы
арада таниды. Әкесіне қол тигізгені үшін бала қатты ұялып, тұра ... ... ... жер ... ... кетеді. Сонымен бұлардың бәрінде де
мұхаммет пайғамбар, оның әулеті дәріптеледі.
«Мұғыраж» («Жеті қат көк»д. м.) атты ... ... жеті ... ... ... ... ... сөз болады. Мұны төрт періште
пыраққа (қазір «пырақ» дейміз) мінгізіп апарыпты-мыс. Сонда барып ... ... тез. ... ... ... ... етегі қағып кетіп,
ожаудағы су атарылады, ал қайта оралғанда, сол ... ... су ... ... бітпепті-міс. Мұхаммет сол күннен бастап пайғамбар (иранша:
пайғам - хабар, бәр - әкелуші) атанған екен.
«Кербаланың шөлі» ... да ... атты ... бар, ... (Әзірет-Алының баласы, Мұхамметтің жиені). 75 кісімен бірге
Жәзит әскерінен өлуі ... ... ... ... ... ... екі баласымен бірге Көпе (Куфа) шәһәрінде жазықсыз ... ... Ақыр ... ... ... ... керкуданға
(носорогқа) мініп келіп, Мұхаммет Ханафия (қазақша Әнепия Әзірет-Алының
бір баласы, Исфаған шәһәрінің сол ... ... ... ... ... ... Омар-Сағитта жекпе-жекте өлтіреді. Сонда:
«Мұхамет бу Ханифа білсең атым,
Жәһән, хайуанға мағлұм сифатым», -
деп, қарсы алдында ... ... ... атады, табан астында көзін
жояды. Қолбасшысы Омар-Сағиттың әмірімен Хұсайынды бауыздаған Шымырға қарап
Мұхаммет-Әнепия (Ханапия) лағнат ... төрт көз итке ... ... ... да, ... атты ... та, - бәрі сол ... уағыздаудың сарынмен шыққан толғаныстар. Бұл тәрізді қисса,
кітаптарды айта ... ... ... ... аяқ ... жазылған қазақтың төл шығармаларында да араб
дінінің әсері тайға таңба басқандай анық ... ... ... ... діндар адамдар да сөйлеген сөздеріне арабтан, құраннан үзінділер
қосарлап айтпаса, сөзінің сәні кірмейтіндей дағдыға айналады.
Әуелі аят-хадіс сөздің басы,
Қосарлы ... ... ... ... ... Абай тауып айтқан. Осы өлеңде ... ... бәрі де ел ... бермейтін сөздер.
«Ләйлі – Мәжнүн» атты поэма да – шығыстікі. «Ромео мен ... ... ... ... ... - деп ... елдері баяғыда-ақ айтқан
болатын. Мұны мәңгіге шегендеп берген ... ... (XVI ... ... ... елі «Ромео мен Джульеттаны» ХІХ ғасырға дейін білген де
жоқ, оның «Ләйлі – Мәжнүн» атты өз әңгімесі ... (VII ... ... ... мен ... ... ... кең тарады, бірақ Шығысқа «Ләйлі –
Мәжнүннің» тарауынан көп төмен еді, «О, Ләйле» деген ... ... жыр ... ... орта ... иран ... шыққан жолаушы насир-и Хисрау:
«Ләйлі – Мәжнүн» жөніндегі әңгіме өте-мөте қызық, - деген екен. Арабиядағы
танфа ... ... бір ... ... ... ал кейін бұзылып қалған
қорғанда маған бәдәәуилер көрсетті», - дейді ол.
«Ләйлі мен Мәжнүн» туралы тұңғыш ... ... ... ... ... (ХІІ ғасырда). Орта азияда Әлішер Науаидікі (XVғасырда),
ал араб тілінде ХІІ ... ... ...... ... ... жоқ, - дейді академик И.Ю.Крачовский.
Өзінің «Араб әдебиетіндегі «Ләйлі – Мәжнүн» атты повестің көне ... ... ... ... осы ... VII ғасырда
бәдәуилердің Әмір руынан шыққанын дәлелдейді. Оны Мәжнүн атты ақын ... ... «VII ... ... Қайыс ақын – Мәжнүн атанған екен»,
дейді совет дуіріндегі иранист Е.Э.Бертельс ... ...... ... ... халқының аузында ертеден бар.
Өзіміздің төл шығармаларымызға да әсерін тигізген. Мысалы, «Қозы ... ... ... қиссасындағы сияқты – Ләйлінің әкесі де жетімге қызын бермейді.
Баян сұлуды да Қарабай басқа ... ... ... ... мен ... күндері – бір. Олар өліп тынады.
М.Сералиннің «Гүлқашима» атты поэмасында да қосыла ... ... ... ... бар. Тіпті Мұхтар Әуезовтің «Қаракөз» ... ... ... ... ... ізі айқын көрінеді.
Өйткені Ләйлі мен мәжнүн де нмере туыстар. Қаракөз бен ... да ... туыс ... бірақ осылардың бәрі де, сарындас болғанымен, көшірме
емес.
«Жүсіп – Зылиха» қиссасы да араб діні ... ... Бұл ... ... ... да, «Тәуретте де» (Библияда да) айтылады, бізге сол құран
арқылы келген. Шынында, Жүсіп «Тәуретте» ... Мұса ... ... сонан арабқа келіп, Мұхамметтен бұрынғы пайғамбардың бірі атанады.
Жүсіптің әкесін «Тәуретте» ... деп ... Осы ... ... ... ... ... де, әкесі Жақыпқа: «Жүсіпті қасқыр жеп ... ... ... ... ... Жүсіптің көйлегін көрсетеді. Туған
баласы Жүсіпті жоқтап жылаумен Жақыптың көзі ... ... ... ... тіл ... ағаларын әшкерелейді, өзінің жемегенін айтып, өтірігін
шығарады. Осы уақиғаның түп ...... одан ... ... ... ... алынып, қисса болып қазақша шыққан.
«Тақ Сүлеймен» ертегісі де – «Тәуретте» айтылатын патша Соломон
туралы. Мұны да араб елі ... ... ... бірі ... ... – Ілияс» жөнінде ертек бар, осындағы Қызыр мен
Ілияс – екі атау. Соның бірі ...... ... ал ... ... ... ... болғандарға көмек беретін пайғамбар, ол орыстардағы
Николо Морской тәрізді. Осылардың бәрі де – ... ... Мұса ... ... ... ... ... Челеби
Мұхаммед деген кісі 1855 жылы жазған ... Бұл ... ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың әулеті мен зауаты түгел мақталады. Осы
кітаптың үшінші бетінде:
Мәгер күнләр де бір күн әмри ... ... ... ол ... келіп хатыма тұрра, -
деген өлең бар. Мұның қазақша мәнісі:
Күндерде бір күн ... ... ... аты) жасырын отвр едім.
Кәлибулидің қызғылықты әйелдерінен
Біразы келіп, қасыма тізіліп тұра қалды, ... екен ...... осы ... ... ... ... да мұны түсінетіндері кемде-кем еді. Бертін келе ... ... ... қарсы жазылған «сулы қадімше» («Ескіше» д. м.)
атты өлеңінен соң ғана түсінікті болды. Ғабдолла ... да осы ... ... ... «Мұхаммедияны» келемеждейді.
Мәгер күнләр де бір күн әмри трактир,
Отырмыштым ки бір пивнойда сирра:
Колыми сілтедім фани жиһ әнден.
Ауызда –папирос, ...... ол ... ... ... ... -
дейді. Заты, Тоқайдың түсінде ұжмаққа аттанатын мекені осы арақхана болса
керек. Дінді бұдан күшті ... ... ... ... ... ... араб ... неше түрлі жолмен келгені – даусыз
шындық, соның ... орыс тілі ... да ... бар. Орыс халқының араб
елін зерттеуі ХІХ ... ... ... Мысалы, 1603 жылы патриарх Иов
жазған әңгімеде «Июдеи же и Еллины, ... же и ... ... ... ... ... Осындағы «иодеи» деп отырғаны палестиналық
еврейлер, «еллины» - ... ... - ... ... - ... ... - арабтар, «бессормены» - «басұрмандар» деуі өзгертіліп айтылған
«мұсылмандар» дегені еді.
Академик И.Ю.Крачковскийдің айтуынша Россияда ... ... ... ... ... ... ... әлемге аян Н.Я.Марр,
В.В.Бартольд, С.Ф.Ольденбург, П.К.Коковцов сынды ғалымдардың сүйікті ұстазы
екен.
Бұлардан бұрын да ... ... ... ... орыс тіліне кірген
сөздер болған. Мысалы, Н.А. Аристов пен П.М. Мелиоранский ... ... ... ... қонақ үйдің атын) ХІІІ-ХІV ғасырларда Алтынорда
қыпшақтары арқылы орыс ... ... ... айтады. Ал митакль ( кездеменің
бір түрі), кандалы (кісен) украинша кайданы ... одан ... ... ... Ал, ... тағы бір түрі французша муар атанады, бірақ
москвалық русьтерде «мухояр» деген сөз шығыстан ... ... ... кетіпті де, француздың жаңағы муар дегенін қолданыпты. Ендеше:
«Россияға араб элементі Алтынорда кезінде ... де, бері келе ... ... ... ... қайта келеді. Расына келсек, орыс тіліне
ертеде кірген арабтың ежелгі мухаяры ғой», - ... И.Ю. ... бір ... ... тілге көшіп, онда өзгертіліп айтылып,
артынан ескі орнынан алыстап кететін, кейде тіпті, төркіні танымайтын ... ... ... ... болады. Бұлар шу дегенде шеттен келсе
де, тілге үйіріліп, сіңіседі де, соңынан сол халықтың байырғы сөздері болып
кете барады. ... ... ... ғана ... ... ... ... Москвадағы «арбат» мейманханасын, оның ... ... ... еді деп, осы ... жұртшылыққа ұқтыру қиын.
Бұл тәрізді жеке сөздер былай тұрсын, тіпті күрделі шығармалар да,
неше ... ... мен ... ... да араб ... ... басқа
халықтарға мол тарған, соның ішінде орыс халқына да түсі-түрін өзгертіп
келіп, байырғы өз мүлкіне айналып ... аз ... ... ... ... ... Киевтік Русь еліне «Варлам мен Иосаф туралы
повесть» атты шығарма келген, бұл әңгіме ... ... бір ... еді, ... ... пехлевилік Иран тілі арқылы VII ғасырда арабқа аударылған,
соңынан грузин ... ... ... ... ... ХІ ... грек
аудармасы, өзнен бұрынырақ жайылып ... ... ... ... еді. ... ... нақылдар – ілгеріде булғар тілінде
болғаны мәлім. 1182 жылы ... ... ... белгілі орыс тілінің
байырғы материалы есебінде өз әңгімесіне өзек етіп ... ... ... ... Русь еліне қолжазба күйінде тараса керек-ті.
1861 жылы осы повесть ... ... ... ... С. ... ... басылып шықты. Ал ақын Симеон
Полоцкий осы басылуына ... ...... ... ... ... ... жіберген. Артынан, 1708 жылдарда Бірінші Петрдің ... ... ... ... ... мен ... ... пьеса
қойылған. Бұл тіпті XVIII ғасырда да әлденеше рет көшіріліп, талай-талай
өзгеріске ұшыраған ... ... ... ... араб ... арқылы
тараған шығыстың гүлі бөгде ауа райына ... ... ... ... екен, - деп тоғайды академик И.Ю. Крачковский.
Арабтың бір сөзі әр ... әр ... ... не ... ... енеді де, өзінің көне қалпын өзгертіп, неше алуан саққа жүгіреді.
Әредік сөздер былай тұрсын, тарихи ... ... де ... ... Ал енді XVIII ... «Данышпан Пильпайдың мысалдары» деген кітап
француз тілінен орыс ... ... ... ... Москвалық Русь еліне
ежелден мәлім «Стефанит пен Ихнилат» екенін (баяғы «Кәлилә менДимна»екенін)
оқырман жұртшылықтың ... ... ... ... - ... И.Ю.
Крачковский.
Айта берсек мұндай «қозы қоспай» адасулар толып жатады. Тіпті, беріде
«еврей ... ... ... ... ... ... «Авиасаф» есімінің
Әбу Насыр екенін ұғып, ... ... тану ... П.К. ... ... әлемге
әйгілі Х ғасырдың философы Әбу Насыр әл-Фараби екенін ашқан болатын», -
дейді ол. Сонда ... П.К. ... ... ... «р» ... ... ... - «Авиосаф» атанды деп топшылайды. «Араб әдебиетін, араб ... ... ... петр заманында да болды. 1722 жылы Еділ өзенін
жағалап, ойранға ұшыраған бұлғалар ... ... ... моласына
араб, татар, армян тілінде жазылған ескерткіш сөздерін көшіртіп алып, елу
шақтысын орысшаға аудартқан еді. Осы ... ... ... ... пен Юсуп ... және ... адамы Иван Васильев
еді», - дейді И.Ю. Крачковский.
Бұған ... араб ... ... орыс ... әсіресе,
Бірінші Петрге қандай мақсатпен керек болғаны айқындала түседі. Заты,
көршілес екі халық ... анық ... ... ... екенін байқатады.
Қалайда араб әдебиетінің зерттелуі орыс тілінде XVIII ғасырдың өзінде
де бірталай сатыға жеткен ... Ол ... ... түсінгендер де, теріс
баққандар да болса керек. Мысалы, Г. Кер (1692-1740) деген аудармашы-ғалым
1724 жылы араб ... ... ... ... ... тарихында
оның осындай дұрыс айтылған пікірі өзінен көп ... ... ... Ол ғалым – Г. Кер өлерінің алдында (1735 ... ... ... ... деген кітабын шағатай тілінен
аударды. Ғылым ... ...... ... ... Тарағай Ұлықбектің астрономиялық кестесін латын тілінде
оқып шыққан ... ... ... 1769 жылы «Поденщица» атты Василий Тузов
шығарған сатиралық журналда араб, парсы, түрік, татар сөздерін орыс тілімен
салыстырған мақаланы да ... ... ... ... сөзі орысша храм,
қажы – ханжа болып кетелі. Бұлардың, мүмкін, алыс та болса ауыс-түйісі ... ... Ал енді ... есім ... ... с әрпі бертін келе түсіп
қалып, орысша имь болып, ... ... ... екен деуі өте ... - ... ... И.Ю. крачковский.
Қорыта айтқанда, араб әдебиетін, тілін зерттеу ... ... ... ... ішінде, орыс халқында да болған. Оның үстіне араб
әдебиетін орыс халқы сын көзімен қарап, қажетін ... ... ... терең зерттеп, түбегейлі ұғынуға тырысады.
Біздің қазақ елі араб халқымен ... ... ... ... ... ... ... Қазақтар араб әдебиетін өзгелерден
үйренді, араб тілін бітеудей қабылдады. Арабтың «алгебра, алкоголь, зенит,
химия ... ... ... ... деген сөздерін біз орыс сөздері
деп келдік, өйткені оларды орыс тілі арқылы ... де рас ... ... көп жайылған, ауыздан ауызға тараған «Қорлан»
өлеңіндегі:
Құранда бір аят бар – ... ... ... ... ... жар ... ләуһіл – махфуз жазбаған соң,
Ей, құрбым, оның несін қайғырасың?! -
құран (парсыда: фурқан «ақты қарадан айыру» д. м.) қазақтағы ... ... ... ... ... түбірлес тәрізді. Аят, хазірет, ясин ләуһіл,
махфуз деген сөздерді айтушы да, тыңдаушы да түсінбейді және ... ... ... ... ... тек бос ... ... жүре береді.
Әуелі аят, хадіс сөздің басы,
Қосалық бәйітсымал келді арасы, -
деп Абай біліп айтқан ғой.
Бері келе қазақ елінен араб әдебиетін, ... ... ... ... ... ... ... шықты. Олар араб еліне барып, ... ... ... ... қажы ... ... ... «Ләйлә -Мәжнүн» поэмасы
аударылды. Ол 1923 жылы ... ... ... Ол ... ... жазылған поэмалар болды. «Мұңлы Мәриәм», «Бақытсыз Жамалдар»
жайылды. Араб ... ... ... жоқ, орыс тіліне, әдебиетіне
бейім авторлар, әлгі поэмалардағы махаббат ... ... ... ... ... «Бақытсыз Жамалда» (күйкілеу берілсе де) Л.Н.
Толстой әңгімелерінің кейбір ырғақтары сезіліп ... Л.Н. ... ... мойнына қызыл орамал байлаған қыз ... ығып ... ... күн ... ... ... ... да, бір бұтаның басына ілініп
қалған қызыл орамал табылады.
Бұл әңгіме оқырманды толғантады. ... ... өз ... ... ... Ал ... Жамалдың» бетін бірнеше күн соққан боран да
жасыра алмайды, жолаушылар үстінен шығады. Әрине, авторға да, ... ... өте ... бәрі ... ... жатудың қажеті болмайды.
«Ләйлә - Мәжнүн» поэмасында ұшырайтын ... ... ... төл әдебиетінде біраз орын тепті.
Қазақ ауыз әдебиетінде «Мың бір түн» ... ... ... ... ... «Мың бір түн» оқиғаларының сюжеті,
алғашында,жекелеген әңігіме түрінде таралған. Сол уақыттан бері ... ... ... тамырын тереңге жайып, қазақ әдебиетіндегі
шығыстық үлгінің нәрі мен ... ... ... таңға тоқтамай ертегі мен
жыр айтатын қазақ ... мен ... тек қана «Мың бір ... ... мен Димна» секілді әлемдік мәдениеттің биігінен
орын алатын шығыстық әдеби ... да кең ... зор үлес ... белгілі. Сондай – ақ, бұл ... ... ... ... ... да ... ықпал етті. Абайдан бастап,
Ы.Алтынсарин, М.Көпеев, Шәкәрім, Кете ... ... ... ... ... және ... да көптеген қаламгерлердің
шығармаларында шығыстық сюжетке құрылған туындылар ... ... ... М.Әуезов «Ертегілер» атты ғылыми еңбегінде: ... ... ... де айтып жүрген ертегілері, жалғыз сол халықтың өзі
ғана ... тума ... ... ... өзге де ... ... ... болып шығатын жайы бар. Ол келген ертегілерге айқын мысал Дүние жүзі
білетін «Мың бір түн», «Ескендір Зұлқарнайын» жайындағы ... - ... ... ... ... ... ... саналатын «Мың бір түн»
хикаяларының аударылмаған тілі қалмаған деуге болады. ... ... ... де ... ... нұсқалары бар. ХХ ғасырға дейін «Мың ... ... ... тек ... ... ... ғана ... Енді жалпы
халық ұлттың тілінде оқи алатын деңгейге жетті ... ... бар. ... ХІХ ... ... ... жарық көрген «Түркістан ... мен ... ... ... сияқты басылымдарда «Мың бір түннің»
қазақша аудармалары басылып ... ... ... ... ... ... «Мың бір түн» деп аталған ертегісі» деген атпен 1872 жылдың
18 қазанындағы №19 ... ... шыға ... «Мың бір ... ... 17 ... №17 санына дейін жарияланып тұрды . 1895 жылы
«Мың бір түннің ... ... ... ... ... ... ... Бұл аударманы Ү. Сұбханбердина құрастырған еңбекте орыс тіліндегі
нұсқадан тәжірмаланған ... ... ... ... ... қонымсыз
екендігін айта кету керек. Себебі, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті болғаны баршамызға аян. Сонымен
қатар, сол кезеңде орыс тіліне жетік адамдардың осындай аударма ... жете ... де айта кету ... бір түн» ... ... ... пен Қалтай
Мұхамеджанов жасаған ... ... ... ... деуге болады.
Қ.Әбдіқадыров өз аудармасын бұрыннан қазақтар арасында ауызша тараған «Мың
бір түн» ... ... ... ... Шығыс тілдерінен
аударған. Аудармада жәдігерлердің ... ... ... аудармашы
тарапынан ел ішінде айтылып жүрген ертегілердің ыңғайына бейімдеген ... жоқ ... ... де, бұл ... ... ... жалғасы емес, таза
аудармаға жатады.
«Мың бір түннен» жасаған еркін аудармасы екі ... ... ... ... мен ... ... ... жақындық
айқын көрінетіндігіне, сөйлемдегі сөз ... ойды ... мол ... көз ... ... ... ... маға сахиди-з-зарғ (Сөзбе сөз аударғанда «Есек пен бұқаның диқанмен
болған хикаясы») атты әңгіменің тақырыбын ... ... ... диқан» деп жалпы оқиғаның мазмұнына ... ... ... саудагердің басынан өткен оқиғаның барлығын ... ... Бұл ... ... өзі ... байланысты болғандықтан
әңгіменің арқауы сол ... ... ... ... пен ... ... қарап аударма түпнұсқадан тартымдырақ деген ойға келеміз.
Сондай-ақ, тәржімашы ... ... ... ... ... ... ... тастап, өз жанынан жаңа сөйлемдер қосып әңгімені түрлендірген. Мысалы,
«шөп пен жемді көргендегі өгіздің аузынан суы ... ... ... ... ... өгіздің басындағы жағдайды көріп тұрған кез
келген адамның көзіне осындай көріністен басқа елестеуі ... емес ... ... ... ... иықтарын ағаш қажап тастаған»
деген сөздердің астарында таза шындық жатқан жоқ па? Күнде таң атқаннан кеш
батқанша соқа ... ... ... ... ағаш қажап құр сүлдесі
қалатыны түсінікті нәрсе, әрі ... ... ... ... ... ... пен ... қара сөзді өлең жолдарымен беруі,
оның тәржімалау шеберлігін көрсетеді, әрі әңгіменің ажарын ашып, ... ... деп ... Осы ... ... ... атты хикаядағы қораз бен иттің арасындағы ... ... ... итті қоян деп өзгертіп алған. Мұндағы ит
сөзін қоян деп ... ... ол ... ... ... ... ой ... керек. Себебі, ит пен тауықтан гөрі, тауық пен қоян бір-
біріне жақындау болса ... Ал ... ... ... ... ... ... келтірмейді деп шамалаймыз. Хәттә ... ... ... «Ақ ... қара ... ... «Әкежан», «Үстіме қатын
алсаң да ... ... ... ... ... ... болуы үшін өз жанынан қосқандығын көреміз. Екі нүсқасын да оқып
салыстыра келе, аудармада оқырманды ... ... ... ... Мұндай құбылтулар шығарманың көркемдігін аша түсетіндігі белгілі.
Келесі бір «Хиаяту ас-саид уә-л-ғифрит» (Балықшы мен ... ... ... ... ... ... деп аударған. Арабша нұсқасында: «ертеде
бір шал болыпты, өзі кедей екен», - деп ... Ал, ... ... ... шал, ... ... кісі балықшы бола ... ... ... ... әрі нақты, әрі мағынаны дәл ашып
тұр.Сонымен қатар, «Байдың малы көбейген ... ... саны да ... ... заман емес пе немесе онан артық шал да салмайды.салғанмен балық
та түспейді,-құдайдың пешенесіне жазған ... ... деп өз ... ... ... ... хабар беріп тұрғандай.Елдің
әлеуметтік жағдайын сипаттауда мұндай қазақы дүниетаным мен түсінікті өте
сәтті ... ... осы ... ... берілетін ойлар оқырман
қауымды тез баурап алуымен қатар,құдайдың пешенеге ... ... ... деген философиялық тұжырымдар шығарма сюжетінің мазмұнын тереңдетіп,
байыта түсері белгілі.
Әңгіме ішіндегі өлең шумақтарын да мейлінше ... әрі ... ... мағынасымен аудару қиындық туғызбағандығы көрінеді.Балықшы шалдың
суға тастаған торына екінші ретінде ... ... оны ... ... ... халін суреттеген мына өлең бәйттерінен
байқауға болады:
Йа харқатә-д-дәһри кәфи
Ин ләм тәкфи фә ғаффи
Фә лә би хази ... лә ... ... ... ризқи
Уәджатту ризқи тәуәффи
Кәм джәһилин фи зуһур
Уа ғалимун мутахаффи (5, 3-4 )
Алтын, күміс толтырған
Торға ... бұл ... ... кез ... ... мен ... – (4,30)
Осы келтірілген үзіндіден пақыр шалдың бүкіл өмір ... ... ... ... болады. Бұл жердегі ғалимун мутахаффи бейнесін
аудармашы қазақ дүниетанымындағы жарылқаушы ... ... ... ... ... түсінікті тілмен жеткізеді.
«Мың бір түн» әңгімесінің өн ... ... ... ... сөз ... ... ... әдеби тілімізге енген ... ... ... ... аудармашының осындай тіркестерді
диалогтарды беру кезінде өте ... ... да атап ... есек пен ... арасындағы диалогта көркемдеуіш құралды
өте ... ... ... ... Мысалы, хуз әл-химара уа харасәһи
мәкәнәһу әл-йаума, уа раджәғә ахра-н-наһар ... ... ... ... кел) ... ... ... болса өгіз дем ала тұрсын, оның орнына
есекті сыңар етіп жер жыртыңдар,- деді қожасы.Өгіз ... ... ... ... салды» (4,11).Міне осы сөйлемдегі кешке дейін деген еркін
тіркестің орнына қас ... деп ... ... ... ... ... ... стилін айшықтап, мазмұнын
байытып,құндылығын арттыра түсетіні ... бір түн» ... ... ... өмірден түйген философиялық
ойларын жинақтайтын энциклопедия десе ... ... ... ... биік ... ... араб халқының бұл
әдеби мұрасына іргелі салыстырмалы талдау жасап, әлі де ... ... қыры мен ... ашып көрсету зәру мәселелердің бірі.]
Қорытынды
Біз бұл еңбекте қазақ әдебиетіне еңбек еткен драматург- ... ... ... ... сөз ... ... ... өттік.
Аудармаларымен төл шығармаларынаң көп жағдайда ... ... ... олардың бір-біріне әсерін, тіл шеберлік ұстартатын ықпалын ... ... ... ... ... ... талдай келе
мынадай қорытындыға келдік.
1. Аударылатын шығарма тілін білу аударманың тұпнұсқаға ... алғы да ... ... Аудармашы түпнұсқадағы өмірді сол халықтың ұлттық мәдениетін,
тұрмыс жағдайын, салт, әдет-ғұрпын жете білуі, бұл ... ... ... ... ... ... ... Мұнсыз
ол жақсы аударма жасай алмайды.
3. Аудармашы өз ана тілін оның ... ... сөз ... мен ... ... сөз ... ғана ... сай туған халқының асыл мүлкі
боларлық көркем аударма жасай алады.
4. Сөзбе - сөз ... ... ... аудармашының өзінде
шатастырады. Демек сөзбе-сөз. Жолма-жол аударманың түпнұсқаға
сай екінші тілде көркем дүние жасауға қауқары жетпейді. ... да жоқ. ... ... ... тілінен тікелей
жасалуға тйіс. Сонда ғана ол түпнұсқаны екінші ... ... ... ... ... да ... ... қазақша аудармасы да осы қағиданы айқын
дәлелдейді.
5. Аудармашы бір тілден екінші тілге жай ... ... ... ... ... ... ... жасаушы шеьер ұста ол
жазушы, ақын егер бұл екеуінің біреуі болмаса, ... ... ... Ал, ... еңбекпен үшталады,
еңбекпен жетіліп толысады. Жазушылық ақындық дарын дамуының,
шеберленуінің эволюциясы да міне осындай. Демек ... ... және ... ... бір. ... ... ... оның проза саласында жақсы аудармалар
жасауына мүмкіндік бергені бұған ... ... бола ... ... өзі ... өзіне ұнаған творествосымен іштей
үндес автордың шығармасын ... ... ... ... ... шындық. Драматург
аудармашы – Қалтай Мұхамеджановтың аудармашылық ... ... ... ... көз жеткізеді. Ол Шыңғыс Айтматов
шығармаларын кәсіп қуып қазақшаламаған, өзіне ... және ... ... ... ... ... ... тудырғандықтан аударған. Енжарлықпен
емес, қызығып аударған сондықтан да, бұл еңбектің аудармалары
түпнұсқаны екінші тілде қазақ тілінде жаңғырта алған.
7. Аудармашыға, ... ол ... ... ... қай ... қай
тілге аудармасын түпнұсқа көлемінде творестволық ... Бұл ... ... түпнұсқаның тілдік, стильдік
ерекшеліктерін сақтап, оның бүкіл көркемдік күші мен ... сапа ... ана ... ... келтіріп берген
жағдайда ғана жемісті болады. Бұл ... ... ... аудармашылық тәжірибесі көз
жеткізеді.
8. ... ... ... саласындағы орыс және өзбек
тілдерінен жасаған үлкенді кішілі барлық көркем ... ... бірі ... ... ... еске ... “художественные переводы потому
художественные, что в них, как во ... ... ... их ... ... ли он ... или ... сөздердің аудармашы Қалтай Мұхамеджановке, ол ... ... ... ... бар ... атап ... – аудармашы Қалтай Мұхамеджановтың ... ... мен төл ... ... тырыстық.
Қалтай орыс, өзбек, тәжік, қырғыз әдебиеттері түпнұсқаларынан тікелей
жасаған ... ... ... игілігі, қымбат мүлкі.
Драматург – аудармашы Қалтай Мұхамеджанов жан-жақты әрі көп ... ... ... ... ... ... дамытып,
жетілдіре беруге көмектеседі деген ойдамыз.
V. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. ... К. Ол ... еді: ... ... ... ... // ... 2004. – 23 желтоқсан №54-4б.
2. Айтматов Ш. «Боранды ... ... Құс ... ... ... Ш. «Қош бол Гүлсары» //Алматы. Жазушы. 1997.
4. Айтматов Ш. «Жәмила» Алматы. Атамұра.2005.
5. ... Ш. «Ақ ... ... ... ... Ш. ... Қалтай досым. // Қалтай Мұхамеджанов. Алматы. 1988.
7. Айтматов Ш. «Ана жер ана» Повестен үзінді.Сахна отттары.Алматы.1966.
8. Айтматов Ш. ... ... ... ... ... Ш. «Түнгі мұрап»Әңгіме.1964-29 февраль 3-4 март
10. Адырбекұлы К. Қазақтың Қалтайын еске алды ... ... ... туралы естелік) Түркістан.2002 мамыр.
11. Айтматов Ш. ... ... ... ... ... Айтматов Ч. «Ранние журавли» Алма-Ата.Жазушы 1988.
13. Айтматов Ш. ... ... ... І т. А., ... Айни ... Сайд Мурадович «Құлдар» Алматы 1953.
15. Аян.Шығыс пен шаһаризада [ мәтін] Қалтай мұхамеджановтың ... ... ... қан» ... Алматы.1963.
17. Әбілов Жұмабай «Қалтай Мұхамеджанов- драматург» канд. дисс.
18. ... С. ... ... ... ... 14
сәуір.1974.
19. Әшімбаев С. Тек шындықты айтайықшы// Лениншіл жас. 1973.
20. Баймолдаев Т. Екі ... ... ... пен ... ... ... . ... және эпикалық дәстүр. //Фольклорлы шындығы А., 1991.
22. Біздің Мұхтар (естеліктер жинағы). А... 1970
23. Казакова «Практические основы перевода»
24. Кішібеков Д. ... ... ... 2002. 19 ... Құдайбергенов Қазыбек «Ұлықтауға арналған ұлы достық»Қаза елі №02,21
қаңтар 2004.
26. ... Г. ... ... ... ... 2002
27. Мұхамеджанов Қ. Таңдамалы шығрармалар 2- томдық.Алматы.Жазушы ... ... Қ. ... шығрармалар 3-томдық.Алматы. Атамұра 1998.
29. Мұхамеджанов Қ. «Болашаққа ... жол» «Мың бір ... ... ... ... Талжанов А. «Аударма тәжірбиесі» А.1978
31. Сарбалаев Б. «Көктөбеде кездесейік»// Лениншіл жас. 10 желтоқсан.1978.
32. Уәлиев К. «Талант тағлымы» ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау, аудару)97 бет
Аударма түрлері. Мәтінді аудару барысында аударма түрлерін23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне жарнама мәтінін аудару ерекшеліктері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь