Қазақ ойшылдары адам және қоғам туралы

Жоспар




А) Әл.Фарабидің қоғам ,адам және адамгершілік туралы көзқарастары .
Ә) Ш Уәлихановтың адам және қоғам туралы ой .пікірлері.
Б) Ыбырай мен Абай шығармаларындағы қоғам және адам тақырыбы .
В) ХІХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ойшылдарының қоғам және адам туралы пікірлері
        
        Қазақ ойшылдары адам және қоғам туралы .
Жоспар
А) Әл-Фарабидің қоғам ,адам және ... ... ... ... Ш ... адам және ... туралы ой –пікірлері.
Б) Ыбырай мен Абай шығармаларындағы қоғам және адам тақырыбы .
В) ХІХ ... бас ... ... ... ... және адам ... ... АДАМ ЖӘНЕ ҚОҒАМ ТУРАЛЫ
ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ҚОҒАМ, АДАМ ЖӘНЕ АДАМГЕРШІЛІК ТУРАЛЫ КӨЗҚАРАСТАРЫ
Қасистті қазақ даласы ... ұлы ... ... ... ... ... ояу, көзі ашық, ойшыл азаматтар шығыс, араб-
парсы мәдениетін меңгеріп, өз шығармаларын көпке ортақ тілде жазып, кейінгі
ұрпаққа мұра етіп ... ... ... бірі — бәрімізгс танымал үлы
жерлесіміз Әбу Насыр әл-Фараби.
Әл-Фараби 870 жылы Арыс өзені Сырға барып ... ... ... ... ... Бұл каланың орны казір Оңтүстік Қазақстан облысының Шәуілдір
аумағында.
Адамзаттың ұлы перзенті, асқан білімдарлығынан «екінші аристотель» дсп
аталған Әбу Насыр ғылымның. әр ... ... аса ... ... ... ... ... мұралар калдырған кемеңгер. Осы бөлімде біз
оның мемлекет және қоғамға қатысты пікірлеріне, тұжырымдарына тоқталамыз.
Әл-Фараби қоғам, ... және ... ... аса ... ғылыми еңбектер
жазып, бұл салада әлем ғұламаларының денгейіне көтерілді.
«Ғылымдарды ... ... ... кала ... ... ... «Азаматтық саясат», «Бақытқа жету жолдары» деген
еңбектерінде Әл-Фараби азаматтық білімді жеке тарауларға бөліп ... ... ... ... ... ... ... үлкем мән
бсрді. Ол баскару екі түрлі болады дейді. Егер басқару шын бакықта
жеткізетіи әрексттсрді, мінез-құлыктарды, ... ... ол ... басқару. Оған мойын ұсынатын қалалар мем халықтар қайырлы қалалар
мен халықтар ... ... Ал бұл ... ... ... ... ғана жеткізеді. Шынында да ол бақыт бола алмайды. Өйткені ол
қаладағы теріс әрекеттер мен жаман қасиеттерді нығайтады. Соидықтан ... - ... ... ... табылады.
Азаматтық ғылымды Әл-Фараби екі бөлімге бөледі. Онын бір бөлімінде бақыт
ұғымына түсініктеме береді, шын бақыт пен қиялдагы бақыт арасындағы
айырмашылықты ашып көрсетеді. ... ... ... ... ... ... мен сақтау, қайырымсыз басқарудың түрлері, бұлардыц
сипаты, т.б. сөз болады. Қайырлы және қайырымсыз
қалалардьгң қарама-қарсылығын көрсетуге баса көңіл аударады. Қайырлы ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп,
азаматтық ғылым туралы еңбектерінде Әл-Фараби: біріншіден, өзі өмір ... ... ... ... сол ... үстемдік еткен саяси
құрылымды катты сынға алады, екіншіден, ол оны ... ... ... ең жетілген, кемелденген, қайырлы қалалар мен мемлекеттер
құрылымымен ауыстыру мәселесін ұсынады.
Әл-Фараби еңбектерінің ішіндегі ең ...... кала ... ... ... бұл еңбегінде саясат пен этиканың арасындағы
өзара тығыз байланысты талдай отырып, мемлекеттік қайраткердің алдына
койған мақсатын жүзеге асыруда және бақытқа ... ... ... ... ... ... өнеріне» баса назар аударады. Оның
пікірінше, баскару өнерінің басты мақсаты — адамдар мсн әлеуметтік
топтардың ... ... ... яки ... ... ... мәселе қазіргі біз өмір сүріп отырған тарихи коғамда да, атап айтқанда,
аса ірі өрі ауқымды ... және ... ... ... ... ... үшінде аса маңызды. Мемлекетті басқару өнері
республикамызда нарыктык қатынаста жіберілген қателіктерді
жөндеп,дағдарыстан шығу үшін, стратегиялық нысанамыз — Қазақстанды
шаруашылық жағынан түлетіп, әлеуметтік ... ... ... ... әлеуметтік жағынан қорғаудың тиімді жүйесін жасау
үшін де керек-ақ.
Әл-Фарабидің ... ... аса бір ... саласы —
бақыт мәселесі. «Бақыт—бұл өзі үшін ғана ізделетін қайыр, жаксылық. Бақытқа
жетугс көмсктесетін серікті әрекет — бұл ... ... ... ... пен ... — бұл ... ... Бақытқа жетуге кесел
келтіретін қимыл-әрекеттер — бұл жаман, яки құбыжық, ұсқынсыз әрекеттер».
«Мемлекет,- дейді әл-Фараби,- өз тіршілігін қайырымдылық ... ... ... ... Адам басқа адамдармен карым-
катынассыз жеке бір өзі игіліктерге жете алмайды. Әрбір кісі басқалармен
көршілікке және олармсн бірігуге мұктаж. Ал адамдардың ... ... ол тек қана ... ...... ... әкелетін кемелділікке жету».
Әл-Фарабидің бұл пікірі бұрынғы Кеңес Одағы ыдырап, жеке адамдар, бүтіндей
халықтар, оның ... ... ... да, ... ... ... ойландыратын, казіргі экономикалық дағдарысты түсіне білуге
үйрететін аса маңызды пікір.
Адамзаттык игілікті, ізгіліктерді тарату, ... ... ең ... мемлекеттің болуына байланысты. Жасампаздық бастамаларға
негізделген мемлекет қана қайырымды да, ... да. ... ... ... ислам кағидалары мен догмалары шеңберімен шектелмейді.
Онда жасампаздык, белсенділік, ғылыми таным ... ... ... ... ғана ... ... құрады.
Табиғи адамгершілік пен қасиеттер, оның ойынша, белгілі бір ... ... ... ... ... үлы ...... барша адамдар қоғамының жиынтығы; орташа қоғам — белгілі бір
халыкты ғана камтитын коғам; ал кішігірім қоғам — жекелеген халықтың өмір
сүріп отырғаи ... ... ... алып ... ... бір ... қауымдастығы.Толык емес қоғам — бірауылдың белгілі бір
көшесінде немесе үйінде тұратын адамдардың жиынтығы. ... ... ... кұрайды.
Әл-Фараби кайырымдылық орын тепкен мемлекеттің басшысына және оның ... ... ... ... «Калада, — дсйді ол, — белгілі бір адам бастык
болады, ал баска, өзінің дәрежесі жағынан оған жакынырақ адамдардың
әрбіреуі өзінің ... ... ... сай ... ... қойған
мақсатын жүзеге асыруға көмектессді.
Кімде-кім табиғатынан басқаруға бейім болса, басқару соның үлесіне тиеді.
Демек, қайырлы ... ... ... жол ... Өйткені ол —
кемелденудің ең жоғарғы денгейіне жеткен акыл-парасат иесі. Яки ол табиғи
жолмен ойлау кабілетінің ең жоғарғы дәрежесіне жеткен кісі».
Әл-Фараби, әрине, ... ... ... ... ... ... Ол оны сынады да. Адамдар тенсіздігін мойыидаған Фараби ... ... және ...... ... ... ету деп ... тамакка, киімге және өсіп-өнуге, яғни тек тіршілікті қамтамасыз
етерлік жағдайларға мұқтаж. Осы жағынан келгенде, халыкты ол кайырлылық
орын тепкен ... ... ... ... ... ғана ... ... айтқанда, Әл-Фараби қайырлы мсмлекеттегі адамдар оздерінің
қоғамдық жағдайына қарамастан, билік басындагы әкімніц көмегімен өздерінін
бақытығы таба ... ... бұл ... ойлауға және білуге қабілетті
адамдар
басқарады. Ондай адам адамдық жетілудің, кемелденудің ен жоғарғы денгейіне
ие болады. Ал ақылды басқарушының болмауын Әл-Фараби мемлекет үшін ... ... деп ... ... ... ол қайырлы каланың
мемлекет басшысы, яки әкім қандай болуы керек, оның кандай касиеттері
болуға тиіс деген мәселені де ... ... Оның ... ... ... ... он екі ... қасиетті ұштастыра білуі керек; біріншіден,
өзі орындауга тиісті әрекетті жүзеге асыруы үшін, ең ... оның ... ... ... ... жөн. Яғни әкім ... өзіне айтылғандарды
жан-жақгы түсінетін; естігенін, көрген-білгенін ұмытпай жадында жақсы
сактайтын; аса өткір және алды-артын ойлай, көре білетін акылды; оқуға ... ... ... ... және оны жақтаушыларды сүйетін;
өтірікті және оған баратындарды жек керетін адам болуы керек. ... ... ... ... ... — құба-құп. Сонымен қатар
ол белгілі бір шешім қабылдап, табандылық көрсететін және ... ... еш ... қорықпайтын батыл адам болса, тіпті жақсы.
Мндай жан басқа адамдарды ең ... ... ... оған ... қимыл-
әрекетке бастай алады.
Коғам дамуынын. казіргі жана ксзеңінде кез келген үміткер басшы бола
алмайды. ... ... ... ... қала, аудан, ауыл әкімдерін
сайлау арқылы тағайындау керек деген кептеген ұсыныстар болды. Олар ... ... ... Одан ... ... ... зардаптары да аз
емес.
Ұлы отандасымыз Әл-Фарабидің жоғарыда айтылған пікірі біздің ... даму ... ... ... жас мемлекеттің егемендігі мен
тәуелсіздігін нығайтуға қызу кіріскен бүгінгі ... ... ... басшыларына арналып айтылған ұлы өсиет сияқты.
Ортағасырлық қанау мен соғыс дәуірінде де күштеусіз, зорлықсыз жөне
канаусы| коғам идеясын, жер бетіндегі халыктар арасындағы ... ... ... идеалын батыл ұсынған атамыз салған сара жолды Егемен
Қазакстан халықтары бүгін де жалғастырып отыр. ... ... ... ... көзқарастары, оның қалдырып кеткен мұрасы бүгін біз өмір
сүріп отырған қоғамның даму мәселелерімен үндес. ... ... ... бұлар аса маңызды мүра, батыл принциптер екендігінде дау
жоқ.
Ш.УӘЛИХАНОВТЫҢ АДАМ ЖӘНЕ ҚОҒАМ ... ... ... ... (1835-1865) XIX ғасырдың ортасында, патшалық
Ресейдің Орта Азия мен Қазакстанды отарына айналдырып, бостандық пен рухани
дамуымызды ... ... ... ... Ол география,
тарих,этнография, лингвистика, салт-дәстүр, этнос, тайпалар мен халықтардың
тарихы, туыстығы, тамырластығы жөнінде, ... ... ... ... ... ғылыми енбектер жазды.
Шоқанды өз халқының тарихы, қоғамдық құрылымы, саяси өмірі, білімі, ... ... ... ... оның шығармаларының өзекті такырыбы
болды. Ол өз халкын сүйді, оның ... ... ... тұтты.
«Казақ барлық сенім, әдетімен де, ойын-сауығымен де, әр кезде жасаған
адамдарының тарихи мәні бар ... ... ... құны ... ... ... де, ... де, халықтық заңның
көптеген кодекстерін сақтауымен де, соттық шешімдерімен де, полициялык
шараларымен де ең ақылдылардың қатарына қосылады», — деп мақтанышты
сезіммен жазды. ... өз ... ... ... ... алуын армандады.
"Тек акикат білім ғана күдік туғызбайды, ол өмірді бағалауға, тұрмыс құруға
үйретеді... Халықтың кемеліне ... ... есуі ... ең ... пен ... ... — деп жазды ол.
Шоқан бүкіл адамзат жасаған рухаии байлықты, оның баға жетпес ортақ
казынасын өз халқының ... ... үшін ... ... ... өзінің
басты мақсаттарының бірі деп санады. Біздің тұжырымымыз,—деп баса айтты ол,
- еуропалық, әсіресе алпы адам баласына тән ғылым-білім ... ... сол ... жету ... ... ... күресу. Бұл — дамуға,
мәдениетті өрістетуге кабілетті кандай да болмасын халықтың түпкі мақсаты
болу керек».
Шоқан Уәлиханов қоғамда жасалатын ... адам ... ... ... ... атап ... Ол: «Халыққа етене жақын, ең маңызды, соның
мұқтажына тікелей қатысты форма — ... және ... ... ... ... экономикалык, істерді жүзеге асыратын құрал ретінде
көрінбек, өйткені әрбір жеке адам және бүкіл адамзат қауымдасып, өзінің
бірегей түпкі мақсаты – материалдық ... ... ... ... өзі осы ... ... «Сот ... жайында
хат» деген ебегінде сол кезде қазақ даласында жүргізіліп жаткан саяси-
әлеуметтік реформаларды талдады, олардын. кемшіліктерін ашып, қателіктерін
көрсетті. ... ... ... ... сақталып қалуын халықтың қалын
бұхарасының калап отырғанын айтты. халықтың қамын ойлаған Шоқан өзі хан
ұрпагы, аксүйектен ... ... ... мен ... кедейлерді
қанап отырғанын ашу-ызамен көрсетті.
Шоқан өз тұсындағы қоғамда әлеуметтік таптар мен топтар арасындақарама-
қарсылыктыңбарекемінтүсінді.Ол:»Аксүйектер мен ... ... ... ... кауым адамдарының мүддесі көбіне қауымның, көпшіліктің
мүддесіне кереғар, қарама-қарсы ...... ... ... ... ... — деді Шоқан, — қатал әділеттілікке жүгінгенде, жеке
кауымның пайдасынан жоғары болуы керек».
Өткен ғасырдың 60-жылдарында патша үкіметі бірнеше экономикалық, әлеуметтік
реформалар ... Бүл ... ... ... ... ауыртпалық
әкелді. Шоқанның ол өзгерістерден күткен үміті ақталмады, патшаның
отаршылдық саясаты күшейе түсті. Халықтың әлеуметтік жағдайын ... ... ... ... ... күннен-күнге нашарлап бара
жатқанын көрді, оның басты себебі патша ... ... ... отарлауынан
екенін түсінді.«Қазактардың өрісі мен конысы»туралы макаласында ол:
«Қазақтар көрер көзге ұлан-ғайыр жердін, иесі болып ... да, шын ... ... оның аз ғана ... ... сондықтан да жерге ылғи
мұқтаж болып келеді», — деп ашына жазды.
Казақ өлкесін округтерге бөліп басқарудың жаңа ... ... ... ... де, ... баскару ісіне өз халқының өкілдерін араластыру
арқылы аз да болса оның саяси-әлеуметтік жағдайын жеңілдетуді ойлады. 1857
жылы ... ... ... ... ... ... округтерді
басқару үшін қазақ халқының мұң-мұқтажын өзгеден гөрі жақсы түсінетін
қазактарды қою қажеттігін дәлелдеп жазды. Бірақ оның бүл әрекетінен ештеңе
шықпады.
Ш.Уәлиханов қазақ ... ... ... ... ... ... әділеттік орнар еді деп үміттенді. Сондықтан да 1862 жылы
Атбасар округі бойынша сұлтан ... ... өз ... ...... ... сұлтаннын. қандай пайдасы болатынын
жерлестеріме өз ісіммен көрсету еді», — деп жазады. Бірақ Шоқанныңбұл
ізгілікті ойы іске аспай қалды. Патша ... оның аға ... ... ... ... тастады. Отаршылдық саясат жүргізуші патша өкіметі
билеп тұрған мешеу қоғамда әлеуметтік әділеттік болуы мүмкін емес. Алайда
Шоқан Уәлихаповтың қазақ коғамында ... ... ... ... ... ... мүддесіне сай келетін реформаларды іске асыру,
білімге, прогреске жеткізу туралы ойлары өзінен бұрынғы және сол кезендегі
ұлы ойшылдардың көзқарастарымен үндес болды. ... да оның ... мен ... ... ... озық ... ... табылады.
Ш.Уәлихановтың терең ғылыми мүраларынын күнды қазіргі кезде де манызын
жойған жоқ. Өз халқының бола үшін ой кешіп, аянбай еңбек етіп, аз ... да, ... ... үшін ... ... озық ой-пікір қалдырған
Шоқанның ұлы түлғасы әр уақытта жоғары тұрады.
ЫБЫРАЙ МЕН АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҚОҒАМ ЖӘНЕ АДАМ ТАҚЫРЫБЫ
Адам жөме қогам туралы ... ... ... үлес ... ... ақын, жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841— 1889)болды.
Ол өзі туған қазақ коғамының жай-күйін зерттеп, онын дүниежүзілік алдыңғы
қатарлы өркениеттен артта ... ... ... - ... ... ... ... деп түйіндеді. Сондықтан да ол бар күш-жігері мен
уақытын жас түлектерді оқытуға жұмсады. Халықтық училишенің инспекторы бола
жүріп, Ыбырай төрт екі ... ... 7 ... ... ... ... ... кәсіптік училище, Ырғьнда кыздар училишесін
аштырды. Оларда 211 бала ... Ол ... ... мектеп ашуды күн
тәртібінс қойды. Орыс-казақ мектептеріиде оқитын балаларға арнап 1879 жылы
алғаш рет ... ... орыс ... ... ... оқулығын
жазды. Ыбырай мектептерде оқып, білім алған қазақ балалары караңғылыктан
шығудың жолын түсінеді, өз халқын өркениеттілік жолға нұсқайтын болады деп
сенді.
Қазақ ... ... мал ... айналысты. Жұт жылдарында мал
көп өліп, халық ксдейшілікке ушырап отырды, сондықтан казак қоғамын
прогреске жет-кізудіи жолы - отырықшылық өмірге көшу деп ... Мал ... ... ... бұйым алу үшін тері, май, жүн, баска да заттарды ... ... ... ... ... өткізуге мәжбүр болып келеді.
Сондықтан да бүл мұқтаждықтан шығу үшін отырыкшылыққа көшу, мал қораларын,
жылы үйлер салу, қолөнерді дамыту кажет деп көрсетеді. ... ... ... ... ... керектігін айтып, жергілікті жерде
кәсіби мектеп ашуды талап етті. ... ... ... 20 қыз оқитын
кәсіптік училише ашкызды. Өзі де сабақберіп, ... ... ... ... ... отырған.
Ол Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында: «Мен казақ балаларын ұқыптылыққа,
тазалыққа, ... ... ... ... ... ... ... үйрстудің езі қазак даласында тәрбиелік мәні бар жүмыс
деп білемін»,-дейді.
Ыбырай мәдени дамудан ... ... ...... ... ... адам өз ... еңбектеп табуға тиіс, тек адал еңбек қана ... ... деп ... Н.А. ... ... ... «Ендігі жердс
мынадай ақылды бүлжытпай үстаңыз, бүл менің айтып отырған акылым емес,
атақты философ-педагог ... ... Ол ... ... барын
қанағат ете білетін адам — шын бақытты адам жәнс біз өзіміздіц адал
еңбегімізбен тіршілік етіп отырмыз дсй алатын адам шын бақытты ... ... Ал тағы бір араб ... ... псн ... ... ... деп жауап берген екен. Міне, осы ақылды алыңыз»,—
дейді. ... өмір ... ... ... ... ... ... уездерге
бөлініп басқарылатын. Бүл өлеуметтік жағдайды шиеленістірді. Болыстар
сайланып қойылды, ... ... ... ... ... арасыида болыс
сайлауы үшін талас-тартыстар жүріп отырды. Болыс болу үшін ... ... пара ... ал ол шығын халықтың есебінен
өндірілді. Бүл — қанаудың бір түрі еді. ... осы ... ... Ол ... ... ... көріп, күйінді,
заңның әділетті болуын көкседі. Зан әділетті болмаса, адамның адамдығы
сақталмайтындығын айта келіп, бүл ойын шәкірттеріне жеткізу үшін өзі жазған
оку кұралдарына осы ... ... ... ... ... енгізді.
Мысалы, «Петр патшаның тергелгені» дейтін әнгімесінде өзінің алпауыттарына
нақақтан біреудің жерін алып бергені туралы казылар (сот) ... ... риза ... Петр патша: «Заңға мен мұнша көнгенімде, бөтендер
көнбестік етуді ... ...... әмірлі сөз айтады.
Ресейдің даңқты патшасының аузымен айтылған бүл шешім, әрине, Ыбырайдың өз
көзқарасын көрсетеді.
Ыбырай адамдарды азаматтық ... ол ... ... ... «Мен күшімнің жеткснінше, туған еліме пайдалы адам болайын деген
негізгі ойымнан, талабымнан еш уакытта да қайтпаймын»,—деп жазды ұлы
ағартушы.
Казак. халкының ұлы ... ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысындағы қоғамдық көзқарастың ең озық үлгісі
болды. Абай ... ... ... ... ... оқып. өз
дәуірінің алдынғы қатарлы ой-пікірлерін қорытып, олар қазак өміріндегі
аса манызды мәселелерді түсіндіруге, сол кездегі казақ қауымын толғандырған
басты ... ... ... беруге ұмтылды.
Абай дүниенің объективтік зандылығын мойындайды, дүние мен адамзат коғамы
бір калыпты ... ... ... деп ... Бүл ... ол: ... бір
қалыпты тұрмайды, адамның қуаты, ғұмыры бір калыпты тұрмайды. Дүние — үлкен
көл, заман — соққан жел. ... ...... артқы толқын — інілер,
кезекпенен бөлінер, баяғыдай көрінер»,— деп тұжырымдайды. Абайды адам,
оның тәні мен ... ... ... ... ... ... Кырық
үшінші сөзінде: «Тән азығы ішіп-жеу болмаса, ол өсіп куаттанбайды, ал
адамның жан азығы — ... ... бұл ... оның ... айырмашылығы
жоқ. Білмекке құмарлықты канағаттандыру — дүниенің көзге көрінген және
көрінбеген касиеттерін танып білу, іздену, ... ... ... ұмтылу,
дүние сырын білу көкірекке сәуле, көңілге семім береді»,— деп түйеді.
Тән азығы мен жан азығының адам өмірінде бір-бірімен байланысты екендігін
Абай терең ... ... ... ... ... ... өмірдің қозғаушы
күштері адамныц денсаулығы, жүйе-жүйкелерінің саулығына байланысты
қалыптасады. Бүл туралы ол: «... жақсы көрші сдеи көңілге жақсы әсер хасил
болып, ... ... ... ... әсср ... болу ... ... адамның калыптасуындағы тәжірибенің орнын жоғары бағалайды. Адам
бойындағы туа ... ... ... ... ... ол қуаттың
(қабілеттің.— Н. К.) қайсысы болса да, ... ... еш ... ... дейді. Егер оны үнемі ескеріп, күтіп, күнде тексеріп,
кәдеге асады. «Көп заман ... ... ... ... ... ... деп, адам қабілетін дамытудағы жаттығу, пысықтау,
қайталаудың мәніне меңзсйді.
Абай адамды дүниенің ең манызды бөлігіне ... оның ... ... былай сипаттама береді: «Үш-ақ, нәрсе — адамның қасиеті: ыстық
кайрат, нұрлы ақыл, жылы ... адам мен ... ... ... зор мән ... «Дүниеде жалғыз
қалган адам — адамның өлгені»,— дейді. «Егердс есті ... ... ... күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасыңда бір, ең. болмаса,
айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол ... есеп ... ... ... ... екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде
өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің? Жоқ, болмаса, не ... ... ... ... ... акылдылығына қарай ардақта», — дейді Абай. Еңбек ету керек,
кәсіптің иесі болу - адам ... бір ... ... мал ... ... ... ... Алдау коспай, адал еңбегін сатқан қолөнерлі —
қазақтың әулиесі сол. Еңбек кылсаң, қара жер де береді, күр тастамайды»,—
дейді.
Демократиялық ... ... ... ... ... ... қазіргі кезең
әрбір адамнан осыны талап ететіндігіне көзіміз ... ... Олай ... ... қоғамның болашағын аса зор данышпандыкпен коре білген.
Барлық адам тең қүқылы өмір сүретін қоғам құру туралы прогресшіл
ойшылдардың ... ... ... Я.А.Коменский, Д.Локк, Ж.Ж.Руссо,
К.А.Гельвеций, Р.Оуэн, т.б. өз еңбектерінде тіпті сондай қоғамның ... та ... Бүл ... Абай да ойтолғап, атап айтқанда, үшінші және
кырық бірімші сөздерінде сайлау туралы және оны жүргізудің ретін ... ел ... ... ... ерекше бағалайды. Ол ел басқарған адам
білімді, парасатты болса, бір табан шындықка жақындар ма екен ... ... ... ... ... білімді болса, қызметқүмар қазақ
балаларына білім беруге ұмтылар еді, ал егер араларында ... адам ... ел ... ... өзі белгілесе, ол халықка өте пайдалы болар
еді деген пікір айтады. Ел ... адам ... ... ... ... ... ... білмек керек және олардың жаңа заманға тура
келмейтіндерінің орнына «татымды», «толықбилік» шығарса, ... ... ... ... дау ... ... — деп, қазақ халқынын қоғамдык
өмірінде ертеден келе жатқан ережені ұсынады.
Абай ... ... ... ... оның ... ... ... дүниені
сезіп-біліп, үйренуінен, еңбек етуінен деп қарайды. «Ақыл, ... ... ... ... ... ... ... бөлек». «Пайда, залалды айыратұғын
қуаттыц аты — ақыл...»—дейді. Сонымен қатар: «Тегінде адам баласы адам
баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез ... ... ... деп, ... сапаларыныц өзара байланысына тоқталған.
Адам атаулы жаратылысында бірдей болып туады деп қарайды Абай. Өзін өзгеден
артық санайтындарды сөгіп: «Менімен сен тең бе деп ... ... ол ... ... ... бәрін сүй, бауырым»- деп,-«Атаның
баласыболма, адамның баласы бол»,—деп үйретеді. Абай ... ... ... қараған. Қоғам мүшелерінің адамгершілік мінез-кұлқына
талдау жасап, оның
бес нәрсеге асық бол, адам болам ... ... ... ... бекер мал шашпақ — бес дұшпаның білсеңіз. Талап, ... ... ... ... ... кой — бес асыл іс ... деп, жоғары адамгершілік
принциптерге шақырады. Бұл — Абайдың адамдық бағдарламасының бес принципі.
Елдің жақсы-жаман болуының тетігі оның ... ... ... ел — ... ... ол бір ... ... акын. Ел еңбскпен
көркейеді, елдің шыркын бұзатындар - ... ... ... ... ішу адам ... аздырады. «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар
адам баласын», «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарың тіленбей»,— ... ... ... ... ... ... өнср, ғылым тауып, өз тіршілігін оңалтып,
рахат көруге насихаттайды, ... ... ... ... ... «Ғылым
таппай мактанба, орын таппай баптанба», дүние бір алып құбылыс, оған әрбір
адам өз үлесін қосу керек: «Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң ... де бір ... ... ... тап та, бар ... ... адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар, сонан қашпак керек»,—
деп ... ...... екіншісі — еріншектік, үшіншісі - залымдык
деп білесің. Надандық- білім, ғылымнын жоқтығы, дүниеден еш нәрсені оларсыз
біліп болмайды. Білімсіздік — хайуандық болады. ...... ... ... талапсыз-дық, жігерсіздік, үятсыздық — бәрі
осыдан келіп шығады. Залымдық — адам баласының дұшпаны. Адам баласына
дұшпан болса, адамнан бөлінеді»,- деп, ғылымға, ... ... оған ... бойын аулақ ұстау керектігін айтады.
Абай кейінгі ұрпаққа кұнды мұралар ... Оның ... ... ... ... ... баулу мәсслслсріне арналған. Абай өз
халкын сүйді, оның тағдырына толғанып, бакытқа жеткізу жолында күресе
білді.
XIX ҒАСЫРДЫҢ АЯҒЫ МЕН XX ... БАС ... ... ... ЖӘНЕ АДАМ ... ... және коғам, адамның адамдык сапасы, бостандығы, мінез-күлкы, кісілік
касиеттері, өзара катынасы туралы қазақ мәдениеті окілдерінің талай
үрпақтары небір асыл ойлар айтып ... ... ... ... іс жүзіне
асыру әрбір адамның калыптасуына, коғамын. белсенді ... ... ... әсер ... Осы тұрғыда қазақтың ойшыл ақыны Шәкәрім
Құдайбердіұлының (1858—1931) ... орны ... Ол ... рақым, ар,
ұят, сабыр, сақтық — әуел болар алты шарт. Ынсап, рақым, ар, ұят табылмаса,
өлген артық дүниені былғағаннан», — деп ... ... ... ... ... ... қай ... де өзінің адамдық сапасын жоғары сақтаған.
Шәкәрім — ... ақын ғана ... ... озық ойға ... үлес ... Ол адам бола білудің басқа да сан ... ... ашып ... ... — әр іске ... Қатты керек адамға бұл бір қылық. Қолы
жетпес талай жан ызданады, Осыдан кеп шығады адамшылық, —
деп ... енді ... ... ой, ... болмаған жан Анық төмен болмай ма хайуаннан, —
дейді.
Шәкәрім ұлан-ғайыр психологиялық сырларды ашады:
«Талап деген бір ... ... ... ... таппай мінгенді жынды қылар», —
дейді.
Адам өмірі даңғыл жол емес, ол ... ... ... ... ол ... ... де ... жақсыдан үйренеді, жаманнан жиренеді. Осыларды
айта келіп Шәкәрім:
Сұрқия, залымдардың алма тілін, Беті ... асты ... ол бір ... Алаяқ
сұмдарға ерсең болмас жолын
деп, залымдардан аулак жүруді ескертеді.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезеңіндегі қазак ойшылдары —
С.Торайғыров, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, ... ... т.б. ... ... мәртебесі және оны көтеру қажеттігі
жайында небір тамаша ... ... ... ... ... ... ... қоғамның және адамның мәні мен болашағы, дүниетанымы,
іс-әрекеті ең басты тақырыптың бірі болды. Мағжан Жұмабаев: «Дүниеде ... ... ... жаны терең», — дейді. Сұлтанмахмүт Торайғыров: Ел үшін
еңбек етсең, халкың сүймек, Біз үшін ... суға ... жүр деп. Ер ... ... ел ... Неше мың жыл өтсе де тарих білмек, ... ... ... Аймауытов:
Оқу, білім — жанған шырақ ойласаң, Үйренссің, іздеп көрсең — калмасаң. ... бу ... ... сал, ... ... ... ... деп
түиінде .
ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫ
ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҮРЫЛЫМЫ ТУРАЛЫ ЖАҢА КӨЗҚАРАСТЫҢ ... ... ... ... сан ... ... пайда болды. Жаңа
таптар мен топтар, жіктер қалыптаса бастады. Сейтіп, оның әлеуметтік
қүрылымы елеулі өзгерістерге үшырауда. ... ... ... ... туралы жаңа түсінік қалыптасуда.
Әлеуметтік құрылым (латын. stuctupa — құрылым) — өзара байланысты, бір-
біріне әсер етуші ... ... мен ... ... ... ... қатынасының жиынтығы. Адамдар өмір сүру үшін белгілі бір
қоғамдық. қатынасқа енеді. Бірінші кезекте, ... ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, рухани, моральдық,
қүқықтық, т.б. қатынаста болады.
Кез келген қоғамның аумағы болады, ол ... ... ... халықтан, кәсіп иелерінен тұрады. Олардың әр түрлі белгілері
болады.
Қоғамның дамуы әлеуметтік құрылымның өзгеру динамикасымен байланысты. Бұл
құрылым кең ... ... ... мен оның ... ... ... ... айтқанда, «әлеуметтік кұрылым» әлеуметтік бірліктердің
өзара қарым-қатынасын сипаттайды.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығыс және грек ойшылдарының қоғамдық пікірлері6 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам туралы ой-пікірлері15 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь