Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары

Еліміздің сан ғасырлық өзіндік орны бар кезеңге орта ғасырлық түркілік
мәдениетті жатқызамыз. Ал халқымыздың даналығын білдіретін ірі тарихи тұлғаларды зерделеу қазіргі ұрпақтың, гуманитарлық ғылымдардың қасиеті парыздарының қатарына жатқызамыз. Осы тұрғыдан алғанда ғасырлар қатпарларында жасырынған рухани мұралар көптеп саналады. Ортағасырлық педагогикалық ой-пікірдің даму тарихында аты әлемге әйгілі ортағасырлық данышпандары – Қорқыт Ата, Әл-Фараби қазақ жерін әлемге мәшһүр етті.

Қорқыт Ата тағылымы

ҮІІІ ғасырда Сыр бойында өмір сүрген Қорқыт Ата – ежелгі түркілердің көрнекті ағартушысы, ойшылы, әрі ақын, сазгер, әрі күйші, тарихта ерекше рухани із қалдырған, халық даналығын жинаушы. Өзінің философиялық толғамдарында өмір мен өлім мәселелерін көтерді. Мәңгі өлмеудің жолын қиялымен іздестіреді. Аңыз бойынша, ол ақ түйені мініп, дүниенің төрт бұрышын кезеді. Бірақ қайда барса да, алдынан қазылып жатқан көр кездеседі. “Кімге қазып жатырсыздар?” деген сұрауына “Қорқыттың көрі” деген жауап алады. Содан кейін өлімнен қашып құтылуға болмайды екен деген қорытындыға келеді. Ол пікірді оған түрлі жан-жануарлар да, өсімдіктер де, бүкіл әлем ұқтырған көрінеді. Қорқыт ата поэма, күйлер шығарып, оны қобызда орындайтын болады. Сол себепті де “Қорқыт ата шығармаларын” “Қорқыт Ата кітабы” деп атайды. Себебі, Қорқыт Ата айтқан жырларды, дастандарды жинақтап, солай атапа шығарған көрінеді. 12 тараудан тұратын кітапта батырлық, елдік, адамгершілік туралы оқиғалар жырланады.
“Қорқыт Ата кітабы”- бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ аса көрнекті жазба ескерткіші. Бұл еңбекте тәлімдік мәні күшті афоризмдер, қанатты сөздер мен тағылымдық-танымдық идеяалар, өсиет сөздер көптеп кездеседі. Қорқыттың есімін көшпенді түркі тайпалары ежелден қастерлеген. Сондықтан
        
        Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының
педагогикалық идеялары
Еліміздің сан ғасырлық өзіндік орны бар кезеңге орта ғасырлық түркілік
мәдениетті жатқызамыз. Ал ... ... ... ірі ... ... ... ... гуманитарлық ғылымдардың қасиеті
парыздарының қатарына жатқызамыз. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... көптеп саналады. Ортағасырлық
педагогикалық ой-пікірдің даму тарихында аты әлемге әйгілі ортағасырлық
данышпандары – ... Ата, ... ... ... ... ... етті.
Қорқыт Ата тағылымы
ҮІІІ ғасырда Сыр бойында өмір сүрген ... Ата – ... ... ... ... әрі ақын, сазгер, әрі күйші, тарихта ерекше
рухани із қалдырған, халық даналығын ... ... ... өмір мен өлім ... ... ... өлмеудің жолын
қиялымен іздестіреді. Аңыз бойынша, ол ақ ... ... ... ... ... Бірақ қайда барса да, алдынан қазылып жатқан көр кездеседі.
“Кімге қазып жатырсыздар?” деген сұрауына “Қорқыттың ... ... ... Содан кейін өлімнен қашып құтылуға болмайды екен деген ... Ол ... оған ... ... да, ... де, бүкіл әлем
ұқтырған көрінеді. Қорқыт ата поэма, күйлер шығарып, оны қобызда орындайтын
болады. Сол себепті де “Қорқыт ата ... ... Ата ... ... ... ... Ата ... жырларды, дастандарды жинақтап, ... ... ... 12 тараудан тұратын кітапта батырлық, елдік,
адамгершілік туралы ... ... Ата ... бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ аса көрнекті
жазба ескерткіші. Бұл ... ... мәні ... ... қанатты
сөздер мен тағылымдық-танымдық идеяалар, өсиет ... ... ... ... көшпенді түркі тайпалары ежелден қастерлеген. Сондықтан да
халық: “Жыраудың үлкен пірі – Қорқыт Ата, бата алған ... ақын ... ... жұрттың бәрі тұрады екен, қобызбен Қорқыт Ата күй тартқанда” – деп
тегін жырламаған.
Қандай ма қиын іс болмасын, ... ... ... ел ... ... ... Ел оның барлық өсиетін бұлжытпай орындаған.
Қорқыт атадан қалған нақыл сөздерінен ... ... ... адамның тілегі қабыл болмайды. Тәңірі пендесінің маңдайына не
жазса, сол болады”. “Менмен, ... ... ... сүймейді. Басқалардың
өзін жоғары ұстаған адамға тәңірі бақ бермейді”.
“Өзіңнен тумаса ұл өгей: қаншама ... ... ол ... ... Ер ... ат ... ... мінген соң өз жөніне кетеді, бәлки ол
тәрбиелеген адамға көрдім-білдім деген де ... ... ... ... қыз ... атадан тағылым алмаған ұл жаман. Ондай бала ел басы
құрап, ... дәм ... де ... ... ... ... болар”,
“Ақылсыз баладан ата дәулетінен қайран жоқ”.
Қорқыт Ата өзінің ел-жұртына тағы мынадай өсиет айтқан: ... ... ... оғы да ... ... түседі”, “Атаның атын былғаған
ақылсыз баланың әке омыртқасынан ... ана ... ... тумағаны
жақсы”, “Ата даңқын шығарып, өзінің тегін қуған балаға ешкім жетпейді”,
“Өтірік сөз өрге баспайды, өтірікші ... ... ... өмір ... ... ... ... желісі Ә.Фирдоусидің “Шахнамасына”
үлгі болған еді. Шығарма Шығыс ... кең ... Ол – ... ... ортақ жайында сақталған. Көшірмесін түріктер одан біз қазақ
тіліне аударған.
Қорқыт Ата философиясында ұрпақтар сабақтастығы қағидасына ... ... ... ... ... ... ... қағидасы бола
отырып, қазіргі заманғы кейбір өркениетті елдердегі бұл ... ... ... ... ... өлшемдерге қайшы келеді.
“Салор қазан үйінің шабылғаны туралы әңгімесінің ... ... ... қағидасының тәрбиелік-тәлімдік мәнін төмендегіше суреттейді:
Қарлы таулар қартайса, шөп бітпес,
Арналы өзендер қартайса, су ... ... ... ... ... әйел ... ұл бермес1
Баланың өмірге келуін салтанатты түрде атап өтуі және ... ... ... ... туралы дүниетанымдық көзқарастары
тұжырымдалды. Осы жерден көне Рим философы Цицеронның да: “Бала
болмаса, адам мен адамның табиғи байланысының болуы да ... ... ... жойылса, ортақ тіршілікте ұштасып жатқандығын байқау қиын емес”.
Кең даланы еркін мекендеп, салтанатты, ... өмір ... ... ... мәні неде?” деген философиялық ... ... ... ... ... бірі екендігі
туралы түсінікке әкеліп салған.
Қорқыт Ата мұрасындағы адам мәселесі, оның өмір сүру ... және ... мен ... ... ... әлеуметтік-
тұрмыстық толғаныстарына алып келеді. Онда халқының болашағы, жалпы
адамгершілік құндылықтар мен ... ... ... ата ... ... мен қастерлеу мәселелері өз болды. Қорқыт Атаны қазақ,
жалпы түркі халықтарының мәдени-дәстүрінің негізін ... бірі ... ... Ата ... ... оның ... ... ең
алдымен даналық тұжырымдар ... ... ... ... Әрбір жыр соңындағы қорытынды сөздерінің ақыл-
кеңес пен батасы, тәлімдік-тәрбиелік ой ... ... ... ... берілетін нақыл сөздерінің, оның ішінде
ата-салтын қастерлеу, ... ... ... құндылықтар туралы
айтқан қағидалары бүгін де өз мәнін жойған жоқ. Мәселен, ата ... ... ... ... ... үлгі-өнеге туралы өсиетнамалары мен ... да ... ... ... ... көрмейінше өнеге алмас”, “Ұл
атадан көрмейінше сапар шекпес”, “Ұлдың күні қараң, ата өлік мал ... ... не ... ... ... ... ... халықтарына ортақ Қорқыт Ата тағылымдық қағидалары күні
бүгінге дейін өз мәнін ... жоқ. ... Ата ... ... ХХІ ғасырда
өмір сүретін ұрпақ ерекше мән беріп, ұлттық тәрбие мен білім беру жүйесінде
кеңінен пайдаланылып келеді. ... ... ... ... ... педагогикалық, психологиялық ой-толғаныстары туралы ғылыми-
зерттеу жұмыстары қолға алынып, алғашқы ... ... ... ... ... ... монографиялық
еңбектер жарық көре бастады. Атап айтқанда, Айдосов А. “Қорқыт ... ... ... Қ.Е., Аташ Б.М. ... Ата – ... философ”, А, 2002; Есім
Ғ. “Қорқыт дүниетанымы”, Парасат, 1998, №4; ... Қ. ІХ-Х ... ... ... Қ.Б, ... С. ... тәлімдік ой-пікір
антологиясы, Алматы, 1994.
Әбу Насыр әл-Фараби
Феодализм дәуірінде Батыс елдерінен ... ... ... ... ... ... ... (Ренессанс) Батыс елдерінен 5-6
ғасыр ерте, яғни ІХ-ХІІ ғасырларда басталды. Әсіресе, бұл Орта Азия ... ... ... ... Оның ... бұл жерлерді атақты Жібек ... пен ... ... ... ... ... ... экономикасын
дамытуға әсерін итгізді. Орта Азия мен Таяу Шығыс елдерінен шыққан ірі
ғалымдардың ... Әбу ... ... Әл-Бируни, Ибн-Сина (Авицена)
ерекше орын алды.
Әл-Фараби ертедегі Қазақстан жерінен шыққан, қазақ ... ... ... ... Шығыстың ұлы ойшылы, әрі ағартушысы, әйгілі
математик, философ, музыка зерттеушісі, тарихшы ... ... жері – ... ... ... (Фараб) ойшылдарының ең атақтысы, ең ... ... ... ... ұстаз” , “Шығыстың Аристотелі” ұлы ғұлама.
Араб, парсы шежірелерінің деректеріне қарағанда, әл-Фараби 870 ... ... ... құяр ... ... (Отырар) қаласында, отырарлық
әскербасының жанұясында дүниеге келген. Ол туған жерінің атауымен “Әл-
Фараби”, яғни ... ... атқа ие ... алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алған
болатынды. Өмірін араб елдерінде өткізген. Ол ... ... ... ... оған ... ... Сол үшін оны “екінші ұстаз”
(Аристотельден кейінгі) деп ... ... ... ... ... 200 рет ... оқыдым”, - деп жазып қалдырған.
Ол кезде ... ... ... ... ... жас Әбу ... ... Таяу және Орта шығыс ... ... Әбу ... ... ... ... жолшыбай Самарқан,
Бұхара шаһарларына соғып, ... ... ... Иран ... ... ... кейін әрі қарай Бағдатқа аттанады. Әбу
Насырдың Бағдатқа баруының ... ... ... ... ... ... ғалым В.В.Бартольд: “ІХ-Х ғасырларда
ғылыми ... ... Тигр мен ... ... ескі ... ... Басра мен Харранға шоғырланды. Бағдат – ... ... ... Иран мен Орта Азиядан шыққан әдебиетшілер мен ғалымдарды
өзіне тартты”1, - деп жазған. Араб ... ... ... ... ... ... саз, ... және басқа ғылымдар бойынша
көптеген еңбектер жазған. Араб ... бір Ибн ... өз ... ... жерлесіміз жайлы былай дейді: “Ол-аса ірі ... ... ... ... да оның деңгейіне жеткен жоқ. Әбу
Әли ибн Сина да (980-1037) өзінің шығармаларын жазу ... оның ... сол ... ... қолы жеткенін еске алады”.
Әл-Фараби жиһанкездікті ұнатқан. Арада біраз жылдар салып, Бағдаттан
Серияға келеді, бірақ ... ұзақ ... ... сапар шегеді.
Әл-Фараби өздігінен оқып жетілген ғалым. Ол ең алдымен грек ғылымын,
оның ... ... ұлы ... ... еңбектерін қызығып
оқыған. Әбу Насыр Аристотельдің ... ... ... ... ... ал ... екі жүз рет оқып шыққан. ... ... ғана ол ... ... мұрасын еркін меңгерген.
Әл-Фарабидің өзі де “Кемеңгерлік меруеті”, “Ізгі қала тұрғындарының
көзқарасы”, “Мәселелердің тип ... ... ... ... ... ... еңбектер жазған.
Ол сонымен қатар тәрбие және білім беру, педагогика мен психология,
этика ғылымдарының салаларында ... ... мен ... ... жақсы мінез-құлықты қалыптастыру және дағды ме әдетке ерекше мән
берген.
Әл-Фараби тәрбиенің әдіс және тәсілдеріне ... ... ... ... ... ... ... көзін жеткізу, көндіру ... ... ... пен ... ... ... Жас ұрпақты
тәрбиелеуде Әл-Фараби ұстаздың өнегелік, тәлімгерлік ... ... ... ... ... ... жеке басына он екі
тума табиғи қасиетті, алты өмірге келгеннен кейін ... ... ... дана адам болу ... ... ...... тілін дамыту, білім беру, үйрету арқылы іске асатын
болса, тәрбиелеу – шәкірттердің ... ... ... қасиеттерді
қалыптастыратындығына тоқтала келіп, ғылым мен ... және ... ... ... ... ерік-қайратты тәрбиелеуге мән берді.
Әл-Фарабидің психологиялық көзқарасы туралы ... ... ... ... ... ... ... де, қазақ
топырағында психология ғылымының негізін қалауға да ... үлес ... ... ... ... ... ... “Темперамент туралы”,
“Түс көру туралы сөз”, “Жанның мәні туралы”, ... және ұғым » ... ... күні ... ... өз мәнін жойған жоқ.
Әл-Фарабидің тағылымдық-тәлімдік ойларының ішінде ... ... ...... ... ... айтқан қағидалары.
Шешендік өнеріне көз ... ... ... ... айтылғанды
көкейіне түю, сондай-ақ оған ой-жіберу арқылы адамға ... қою ... ... жеткізу» терминінің осындай мағынада алыну себебі ... ... ... жасаған, бір-біріне сөз салған, бір-
бірімен әңгімелескенде, бір нәрсені дәлелдеп көз ... үшін ... ... ... пікірлерді жиі келтіреді. Пікір мен шынайы білім
көзқарас мағынасында ортақ сипатқа ие болады.
Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық жүйесі Шығыстағы ілкіортағасырлық
мұсылмандықтың ... ... ... және ... ... ... орын ... Әл-Фараби философиясы дүние тану ... ... ... басым көпшілігі әлі де араб ... ... ... ... ... саз ... еңбектері де
күні бүгінге дейін терең зерттеле қойған жоқ. Әбу ... ... ... жүзі ... ... бізге беймәлім күйде.
Оларды іздестіру, жарыққа ... ... ... ... ... ... зор міндеттерінің бірі.
60-жылдардан бастап Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... жүргізіліп келеді. Ә.Марғұлан, А.Машанов,
О.Жәутіков, А.Қасымжанов, А.Кобесов, Қ.Жарықбаев т.б. бастамасымен 1968
жылы Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының ... ... тобы ... «Фарабитану тобы» Әбу Насыр әл-Фарабидің ғылым мұрасын жинау, аудару
және жарыққа ... ... ... ... ... ... ... беріліп, онда ұлы ғалымның дүние жүзінде
тұңғыш рет ... ... ... алаңына әл-Фараби ескерткіші
орнатылды.
Әл-Фарабиден кейін ғұмыр кешкен араб жылнамашы-тарихшыларының ... ... ... – зерттеушілер үшін аса бағалы қазына. Араб
тілінде жазылған бұл дүниенің алғашқы авторлары Х ... өмір ... ... ... тұтас болса, басқалары ХІІ-ХІІІ ғасырларда өмір сүрген.
Солардың бірі – Захир ал-Дин Әбу-л-Хасан ... Оның ... ... ... ... ... қазірге дейін қолжазба күйінде
Тегеран, ... ... ... ... ... ... ... тарихында тамаша оқиғалардың бірі болған, әлемдік
мәдениет тарихында жарқын беттермен белгілі араб ... ... ... деп ... ... ... ... табылады.
Мұсылман Ренессансы (қайта өрлеу дәуірі) әлемдік мәні бар өте ... ... ... ... ... жүзіне тарауы және рухани мәдениеттің
гүлденуі және ғылымда ғұламалардың ... ... ... ... ... ... ... екі бағытта іске асты:
Бірінші ғылыми бағыттың өкілдері исламның діни идеологиясын
философиялық ... ... ... философиялық ой пікірдің мәселелерін
шешумен айналысты.
Екінші бағыттың өкілдері жекеленген ғылыми пәндерді немесе ғылыми
мәселелермен шұғылданды.
Шығыс Ренесансының ... шегі ... мен Орта ... ІХ-
ХІІ ғасырлармен байланысты. «Мұсылман Ренесансы» исламмен ... ... ... ... ... қалыптасуы және таралуы, мұсылман империясының
пайда болуы.
Бұл кезеңнің нақты тарихи жағдайы «ақыл-ойдың ғұламаларының ... ... ... өзгертуге ұмтылды. Бұл кезеңнің жарқын жұлдыздарына әл-
Фарабиді, Ибн-Синаны, Махмуд Кашкариді, Жүсіп Баласағұнды, Ахмед ... т.б. ... ... ... әлемге не берді? – деген сұраққа ең алдымен –
ғұлама ойшылдардың дүниеге келуіне себепші болды. ... ... ... қазақ топырағында дүниеге келгенімен, ол шығыс
мәдениетіне, шығыс халықтарына ... ... мұра ... ... ... орасан зор маңызы бар ғылыми мұра қалдырды. Оның
ғылыми көкжиегінің кеңдігі, реформаторлық идеялары, әмбебап ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет
Жүсіп Баласағұни. Махмұт Қашғари.5 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет
Халықаралық қатынастарды сараптаудың теориялық негіздері4 бет
Қазақ халкынының өнері мен музыкалық мәдениеті5 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь