Фарабидің философиялық көзқарастары

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Әбу Насыр әл.Фараби (қысқаша өмірбаяны)

2. ӘБУНАСЫР ФАРАБИ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҒЫЛЫМИ.ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ

3. ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ

4. ФАРАБИ ФИЛОСОФИЯНЫ ҮЙРЕНУ ШАРТТАРЫ ТУРАЛЫ

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Әбу Насыр әл-Фараби (қысқаша өмірбаяны)
2. ӘБУНАСЫР ФАРАБИ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ФИЛОСОФИЯНЫ ҮЙРЕНУ ШАРТТАРЫ ТУРАЛЫ
5. ÔÀÐÀÁÈÄI³ ÔÈËÎÑÎÔÈßËÛ² ÒÐÀÊÒÀÒÒÀÐÛ
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.
КІРІСПЕ
Тарихты білмей тұрып қазіргінің қадіріне жету, ... ... ... ... өз ... бар. ... даму ... дүрыс түсініп,
ғылымның бүгіні мен ертеңін танып, бағдарлап отыруда ... ... ... ... ... ... жинақталған материалдық байлықтары қандай
ұшан теңіз болса, оның ... ... қоры да ... көп. ... ... баршаға бірдей ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, ... ... ... ... білу, халыққа жеткізу — кейінгі ұрпақтың абыройлы
міндеті.
Осы кездегі өркені өскен сан ... ... мен ... ... ... ... ... таңдаулы өкілдері қатысты. Орта ғасырларда адамзат
білімінің молайып, ақыл-парасатының жетілуіне орасан зор ... ... бірі — ... ... ... ... перзент Әбунасыр
Фараби (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ... мен ... ... орнын
анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. ... ... өте ... аңғарған сияқты. Сондықтан да болу
керек, дүние жүзінің әр ... ... ... оқымыстылар Фараби
мұраларын мың жыл бойы зерттеп келеді.
Қазақстан ғалымдары да бұл ... ... ... ... Орыс ... тілдерінде Фарабидің философиялык және әлеуметтік- этикалык
трактаттарының жинақтары, орыс ... ... ... жаратылыстану ғылыми еңбектері, "Птолемейдің "Алмагестіне "
түсініктемелері" ... ... ... ... ... еңбектерін
зерттеуді, түсіндіруді, насихаттауды нысана еткен көптеген ... ... ... ... ... ... ... шыкты.
Бұлардың ішінде осы еңбек авторының "Әл-Фараби", "Фарабидің математикалык
мұрасы " (орыс тілінде), "Сөнбес ... ", ... ... мәселелері" (орыс тілінде), "Фарабидің педогогикалық мұрасы
"(орыс тілінде) монография, ... ... ... ... " ... ... ... бар.
Менің бұл рефератты жазудағы көздеген басты мақсатым, қолда ... ... ... ... ұлы ғалымның ғылым мен өнердегі
қол жеткен табыстарының, мұраларының кейбір қырларын көпшілікке ... ... ... отыр.
Әбу Насыр әл-Фараби
(870—950)
Әбу Насыр әл-Фараби — ... ұлы ... ... ... облысындағы Отырар қаласында туған. Фараби ілкі ортағасырлық
білім-ғылымның барлық салаларының негізін ... ... мол ... сол үшін оны көзі ... ... ... (Аристотелъден
кейінгі екінші ұстаз) атады. Тәжік академигі Б. ... ... ... трактаттарының саны екі жүзге жуық деп есептеледі. Осы
еңбектер дүние жүзінің көптеген ... ... ... ... ... ... ... испан, орыс, қазақ, өзбек, т. б.) аударылған,
бізге ойшылдың 80-нен астам шығармалары жетті.
Тәрбие мен ... ... мен ... этика мен әдістеменің
теориялық және практикалық ... ... ... ... ... ... оның дүниетанымының ажырамас бөлігі болып
табылады. Әлемнің, негізгі тұтқасы — адам. Егер оның ... ... ... ... ол дұрыс өсіп-өркендей алады. Қажетті дағдылар мен
жақсы мінез-құлық адамды ... ... ... ... — бұл ... жақсы мінез-құлық пен ақыл-ой парасаты — адамның ... ... ... ... ... ғана ... Адамның өсіп-
жетілуінде Фараби дағды мен әдетке елеулі орын береді, бұлар ... сөзі мен ... ісі ... ... ... ... әдіс,
тәсіл (мақтау, бетіне басып ұялту, көзін ... ... тағы ... ... ... ... талап етеді, осылай еткенде ғана ол
шәкірттерден шыншылдықты, сыпайылықты, әділдікті талап ете алады, ... ... ... өзі де ие, ... тиіс. Ізгі, әділетті қаланың
басшысы мен ұстаз екеуі бірдей дәрежеде тәлімгер. Ұстаз балаларды, ал кала
басшысы ... ... ... ... ... ... ... танымал жетекші өзінің бойына он екі тума табиғи қасиетті, алты жүре
дарыған қасиетті меңгерген дана адам. ... — тіл ... ... ... үйрету жолымен, ал тәрбиелеу — сарамандық жұмыс пен ... ... ... ... адамды қуаныш пен бақытқа кенелтеді,
дүниені танып-біле отырып, адам оның ... мен ... ... әр ... қолөнер кәсіптерінің
дағдыларын игеруге, үлгілі адамгершілік қасиеттердің қалыптасуына ... ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеу, күшті ерік-жігер
арқылы жетуге болады.
Әл-Фараби психология жөніндегі ... ... ... ... туралы», «Темперамент туралы», «Түс көру туралы сөз», «Жанның ... ... және ... «Жас ... ... ... кітап»,
«Ересектердің ақыл-ойы туралы кітап» тағы басқалар) авторы ... ... Ол араб ... ... ... жан туралы ілімдердің сындарлы
жуйесін тұңғыш баяндап, психологиялық ... ... ... ... еңбектерінің көбі бізге жеткен жоқ.
ӘБУНАСЫР ФАРАБИ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҒЫЛЫМИ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ
Есімі дүние жүзіне мәлім болып, ғылыми және мәдени ... ... ... ... өтіп келе ... ... ... аса көп емес. Тарих жазбасында, халықтың рухани ... ... ... жүйрігі ғана мәңгілік. Мың жылдан артық
уақыт өтсе де, аты ауыздан-ауызға жатталып, еңбектері ... ... ... ... ... сол адамзат ұлдарының, тарих перзенттерінің
бірі Әбу насыр Фараби. Ол да осы ... ... ... ... ... кесті". Қаратаудың тасына секірді. Сырдың суын ішті. Арыстың суын
кешті, Қызыл-құмның аптабына ... ... ... бізге жеткен мағлұматтар үздік-үздік аңыз-шыны
аралас болып келеді. Фарабидің ... ...... ... ... ибн ... ибн ... әл-Фараби, яғни өз аты Мұхаммед, әкесі
Мұхаммед, оның ... ... арғы ... ... ... жері ... ежелгі
қаласы Отырарды арабтар Бараба-Фараб деп атап кеткен, осыдан барып ол
Әбунасыр Фараби, яғни ... ... ... атанған. Кейде оны жай ғана
"Тархани" деп те атайды. Бізге ... ... ... ... ... сол ... ... отырықшылыққа ауысқан түркі тайпаларының
бірінен шыққан әскер басы екен. Бір нұсқада Фарабидің руы ... ... Бұл ... ... ... ... "Тархан" деген атаудың
төркінін екі түрде топшылауға болады. Бірінші жағынан, ежелден Сыр, ... ... ... де ... ... ... ... мелім қаңлы
тайпасында "Тархан" (кейде "Дархан деп те атайды") атты ру болған (қазір ... ... ... ... ... ... ... деп
жазады. Демек "қанды" мен Тархани байланысты. Сондықтан да Фараби қазіргі
қазақ ұлтын құрған байырғы рулардың бірі ... ... деп ... ... ... оқуды өте ерте бастаған. Бастапқы білімді ол туған қаласы
Отырарда алады, одан соң Хорасанға ... ... ... онан ... мақсатында араб мәдениетінің орталығы Бағдатқа кетеді. Ғылым-
білімге өте құмартқан зерек Әбунасыр мұсылман бола ... ... ... ... ... Мәселен, тәуіптік өнер (медицина) мен логиканы
христиан оқымыстысы Юханна ибн Хайланнан, ал жаратылыстану ғылымдары ... ... ... ... Әбу ... ... (ол да христиан) үйренеді.
Бір нұсқада Фараби осы шәкірт шағында атақты оқымысты Абубәкір ибн Сиражбен
жақын ... оған ... ... одан ... ... ... Фараби түркі, араб, парсы, грек және басқа тілдерді ... ... ... ... ... ол 70 тіл ... деп те айтылады. Бұл әрине,
асыра дәріптеу болар.
Фараби ғылымды көбінесе өз бетінше ... аса зор ... ... мол табыстарға жеткен адам. Ол, әсіресе, грек ғылымы мен
философиясын, ең ... ... бай ... игеруді қолға алған. Мұнда
ол аса үлкен шыдамдылық пен ыждаһаттылық көрсетеді. Бір аңыз бойынша, ... "Жан ... ... еңбегін жүз рет, "Табиғи ... ... екі жүз рет ... көрінеді.
Міне осылай Фараби жұртқа мәлім оқымысты болып, дүние жүзінің ұстазы
деген ... ... Ол ... ... ... істейді, кейіннен
Дамаскіде, сонан кейін Алеппода (Сирия) әмірі Сайф әд-Дауланың қарамағында
болады. Фараби өз бетінше ... ... ... ... ... ... бойынша ол Дамаскіде жүрген кезінде күндіз кала шетіндегі бау-
бақшада қарауылдық қызмет атқарып, күндіз ... ... ... ... ... ... ғылыми жұмыспен шұғылданады екен. Фараби өте қарапайым,
канағатшыл кісі ... ... ... ырду-дырдудан барынша аулақ жүруге
тырысқан.
Фараби өлерінің алдында Египетке барып қайткан. Ол бұрынырақ өз отаны —
Түркістанға да барған, кейбір ... ... сол ... ... ... ибн Нұхтың өтінуі бойынша "Екінші тәлім" (Ат-Таһлім ... ... ... ... ... ... ... осы оқиғаға байланысты алған
дейді. Фараби хиджра есебі бойынша 339 жылы раджаб айында ... 950 ... аяғы ... 951 ... ... ... Дамаскіде қайтыс болады.
Тарихшы ибн Халлаканның айтуынша, Дамаскінің "Баб ас-сағир" (Кіші дарбаза)
зиратына қойылған көрінеді.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып ... мен ... ... ... ... тартып аса ірі жетістіктерге жетеді. ... ... ... ... 150-ге тарта ірілі-ұсақты еңбек жазған
Фараби, әсіресе, философия ... көп ... Оның ... ... ... грек ... әсіресе Аристотельдің
мұрасын зерттеуге арналған. ... ... ... ... ... "Поэтика", бірінші және екінші
"Аналитика" т.б. бірсыпыра философиялық және ... ... ... ... ... ... ... қоюында үлкен мән бар.
Аристотель дүниені материалистік тұрғыдан ... ... ... ... данышпан адам. Ал орта ғасырларда кейде түсінбегендіктен, кейде
түрлі діни ағымдардың әсерінен ... ... ... идеялары бұрмаланып, шатастырылып жіберілген. ... ... ... грек ... ... ... телушілік орын
алды.
Фараби Аристотельдің мұраларын, пікірлерін ондай бықсықтан тазалап,
аршып өз калпында түсіндіруге ... ... ... ... ... ... біраз әсері байқалғанмен ол бүл
міндетті тамаша атқарып шықты. ... ... және ... үшін де, ... болашақ үшін де жасаған ғылыми еңбектерінін бірі осы. Сондықтан ... ... оны "Ал ... ...... ... деп атаған.
"Бірінші ұстаз" — "ал муаллим ал аууал" деп олар Аристотельді атаған.
Фараби ... ... ... дамыта отырып, ... да ... ... ... кала ... ... түп мазмұны", "Ғылымдардың шығуы", "Бақытқа жету" сияқты
көптеген сындарлы философиялық еңбектер ... ... ... ... қырынан зерттей отырып, өзі де
жаратылыстану ғылымдарымен көп айналысқан. Ол ... ... ... адам ... дүние танудағы құдіретін дәріптейді. Кер-
тартпа мұсылман діншілдері ... ... ... ... күш ... ... ... білім мен өнерді паш етудің өзі ... ... ... ... кесек үлестерінің бірі. Ол ғылымның көп салаларын
меңгеріп, тамаша табыстарға жеткен. Фараби ... ... ... ... қайта қалап шықты, ғылымды оку және ... ... ... пәнін анықтап, мазмұнын ажыратып беруге тырысты. Ол
музыка жайлы күрделі зерттеулер жүргізді, математикада үлкен жаңалыктар
ашты, ... ... ... еңбектер қалдырды, физика ғылымын жаңа
идеялармен ... ... ... ... ... жаратылыстану
ғылымының маңызды салалары ... ... ... ... ... пікірлеріндегі озық және тозық қағидаларды талдады.
Фарабидің метафизика, тіл ғылымы, логика, психология, ... ... ... ... жазғандары өз алдына бір тебе.
Мен рефератымда Фарабидің ғылыми жетістіктерін баяндауда осы ... ... ... ... бар ... қарағанда ұлы бабамыздың
ғылымға белгілі (зерттелген-зерттелмегенін қосканда) 70-ке ... ... ... ... ... ... үзінді түрінде кезінде КСРО халықтары
тілдеріне ... ... Олар ... ... ... ... ... тізбегі", "Ізгі кала ... ... ... ... ... ... "Жұлдыз бойынша
болжаулардың дұрысы мен терісі туралы", "Вакуум туралы" трактат, ... ... ... ... ... ... бірінші және
бесінші кітаптарына түсініктеме", "Философияны оқып-үйрену үшін алдын ала
не білу қажеттігі ... ... ... ... атты ... ... ... қажеттігі жайлы", "Птолемейдің "Алмагесіне"
түсініктеме" және ... ... ... мен ... ... жайлы", "Философиялық сұраулар және оған жауаптар", "Бақытқа жету
туралы", "Адам ағзалары жөнінде Аристотельге қарсы шығушы Галенді ... ... ... мәні тұралы", "Түсініктемелер", "Философияның
дінге ... ... ... ... ... ... ... "
Геометриялық трактат" т.б.
ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
Фарабидің қоғамдық-философиялық, ... ... ... орта ... Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі мәдениет,
философиялық және ғылыми ... даму ... ... ... ғылыми-философиялық көзқарастары мен бағыт-бағдарлары өте
күрделі саяси-әлеуметтік және экономикалық жағдайларда калыптасты. ... ... ... ... ... жаңа ...... тек қана жерлерді, елдерді, территорияларды қосып қана қоймай
мемлекеттік дін дәрежесіне көтерілген ... ... ... ... ... жаңа ... ... мөдениет туғызды. ... ... ... ... даму — ... және діни ... көрінісі болған әртүрлі ағымдар мен кешендердің осы
шиеленіскен идеологиялык тайталасы, ... ... ... Бұл ең әуелі
кертартпа жөне ілгерішіл ... ... Араб ... ... ... мұсылман дін басылары мен бағынышты, тәуелді халықтардың егемендігі
мен еркіндігінің жоғын жоктаушылар арасындағы күрес ... ... ... ... боп ... ... ... дейін бірнеше ағымдар мен кезеңдер болды.
Діни философияны VIII ғ. бас ... ... ... ... ... ... мәнісі, дүниенің түпкі сыры жөнінде кұран ... ... ... ... ... және ... ... қарсы шыкты. Мутакаллимдер болмыстағы барлық қүбылыстар,
оқиғалар тек бір қүдайдың еркімен ... ... ... ... шашы ... ... уағыздады, дәлелдеп бақгы. Алайда ... ... ... өркендеуі басқаша көзқарастардың,
сенімдердің бой көтеруіне әкеп соқты. Олар ... ... ... ... қағидаларға (догматтарға) қарсы бағыттап, рационалистік,
материалистік көзқарастардың етек ... ... ... Мұндай ғылыми,
рационалистік бағытты жактаушылар мутазилиттер, яғни дәстүрлі діннен
"бөлініп кетушілер" еді. Олар ... ... ... ... ... ала ... қойған жолы емес, одан басқа ... ... ... алу жөн деп ... Мұндай күрес сол заманда философия мен
ғылымды дамытуда үлкен ... ... ... жағынан мутазилиттер
Аристотельдің құдай туралы ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарды біртіндеп жоққа шығарды. Мутазилиттердің имамы,
жетекшісі атақты әл-Ашари болды.
Араб философиясындағы жетекші бағыт ... яғни ... ... да бірсыпыра өзекті мөселелер түрғысында Құран қағидаларына
қайшы ... ... олар бұл ... ... ... ... үшін Алланың айтқаны да, философия мен ғылым
тұжырымдары да ... сай ... ... баршаға бағышталған, екіншісі
тандаулы адамдарға. даналарға арналған арнайы, ... ... Міне ... шындық ілімі, теориясы жасалады. Бұл теория ортағасырлар ... ... ... ... ... салушылар қатарында әл-Кинди, Фараби, Ибн
Сина т.б. жатады. Алайда философия тарихшыларының басым ... ... ... ... ... ой-пікірдің нағыз
көш бастаушысы Фараби болды.
Фарабидің өз еңбектерінде кұдай бар деп ... ... ... ... ... ... бар етуші, қозғалысқа келтіруші тек
бірінші себеп — "алғашқы ... ... одан ... ... ... ... өз ... кұдайға тәуелсіз даму жолына түскен деген ... Бұл, ... ... ... та ... ... ... қағидасына мүлдем қайшы. Кертартпа дін басшылары мен оларды
қолдаушы философтар (мәселен, әл-Ашари) осы сиякты "күпірліктері", кателері
үшін Әбунасырды қудалаған ... ... ... біреу-ақ, бірақ оған әр жақтан, әр ... ... ... ... ол туралы түрліше ... ... ... деп ... Оның ... көзқарастарын нақтылы тарихи
жағдайда, белгілі бір дәуірмен байланысты қарағанда ғана ерекшеліктері ... ... ... ... Ол ... ... философия жүйесі
ашық қалыптаса қойған жоқ болатын. Сондыктан орта ... ... ... ... ... ... ... сипат алды.
Демек, Фарабидің философиялық ілімі — негізінен ... бір ... ... ... ... ... идеалистік ілім. Фарабидің данышпандығы мен
білімпаздығы, әрине, бұл идеализмге өзгеше түр бермей қала ... ... ... ... карағанда, Фарабидің философиялық жүйесінде
маңызы кейінірек ... ... ... ... ... ... түсе
қоймайтын жерлері көп, олар қазіргі ... ... ... ... ... немесе идеализм мен материализм арасындағы ауытқуды
білдіреді. Фарабидің философиялық жүйесі ортағасырлар ... ... ... деп ... ... ... ... болмыс жөніндегі
ілім, материя және оның дамуы туралы мәселе, адамның тану ... ... ... ... ақыл және оның ... ... іс-
әрекеттеріндегі алатын орны, этика, эстетика мәселелері, натурфилософия
және ғылымдар методологиясы, проблемалары, т.б.
Фарабидің философиялық және ... ... ... үшін оның ... топтауын (классификациясын) қарастыру қажет. Бұл
топтау Аристотельдің классификациясына ұқсайды, алайда ... ... ... кең де әр ... ... ... бұл оның
ортағасырлардағы Шығыс философиясының даму ... ... және ... ... нәтижесі болып табылады.
Әл-Фарабидің философиясын зерттеушілер оның бұл ... ... ... ... ... ... ... үш басты жайтты атап
көрсетеді: дүниенің мәңгілігін тану, детерминизм — зерттеу принципі, ... ... ашу — ... қайнар көзі; адам жанының
өшпейтіндігін теріске шығарған ақыл туралы ілім. Бұл үш принцип — Фарабидің
философиясының биік ... және ... ... саналады. Әрине,
ғылымның даму деңгейі, саяси-әлеуметтік жағдайлардың салдарынан бұл
мәселелер туралы ол ... кері ... ... ... ... ... ... басының болмағанын мойындау ... дін ... ... жаратқан деген доктринасына қайшы келеді. Фараби бұл жағдайда
құдай бірінші, дүние екінші кезекте деген сияқты бұлдыр да бұлтарыс ... ... ... ... – мүмкіндіктен шындыққа көшу, уақыт та
мәңгілік, ол қозғалыстың сипаттамасы (характеристикасы).
Ақыл туралы ілім Фарабидің ... ірі ... ... ... ақыл ... кең, ... мағынада қарастырылып, оның
космологиясына тірек болды. Әрекеттегі яғни жасампаз ақыл (яғни бірінші
қозғаушы. ... ... ... ... ... ... ... сатылардың бірі. Ең жоғарғы сатыны түпкі себеп —
Алла иемденеді. Алладан кейінгі екінші сатыны — аспан ... ... ... ... ақыл және оған сай ... төрт элементтен
(топырақ, су, ауа, от) тұратын ай асты ... ... ... ...
адамның жаны. Ең төменгі бесінші сатыны форма мен материя алып жатыр. ... бір ... ... ... мен ... мен ... алшақтығы жайлы
ресми мұсылман дінінің кағидаларына сәйкес келсе, екінші жағынан ... ... даму ... ... мүмкіндік береді.
Фарабидің көзқарасы бойынша, жасампаз акыл немесе ғарыштық (космостық)
ақыл ай асты әлеміндегі бүкіл қозғалыстардың себебі ғана ... ол — ... ... тән ... бұл ... заңдылығын реттеуші, билеуші.
Әрбір тіршілік иесінің ақылы тек әлемдік, космостық ... ... ... Ал ... ақыл мәңгілік. Жеке тіршілік иесі өткінші. Осыдан
барып жан ... емес ... ... ... ... діннің сара жолымен
философияның талас мәселесі жанның ... ... ... деген идея мансұқ
етіледі. Фараби бұл аса маңызды да, мәңгі проблема бойынша анық бір ... ... Көп ... ол жан ... жайлы тезисті ашық
қуаттайды. Бірде ол Аристотельдің идеясын қолдап дамытып жанның мәңгілігін
бір адам үшін емес ... ... тән ... ... ... ... ... парасатты адамдардың жаны өлмейді, ал қайырымсыз, надан да
пасық адамдар жаны оның тәнімен бірге ... ... ... ... ... ол жақсы адамның артында қалдырған ісінің, ізінің өшпегені, оның
жанының өмір сүргені ... ... ... ... деп ... "Ұлы Зенонның жоғары ғылым бойынша трактаты туралы" еңбегінде ол
дүниедегі өмір туралы ... ... ... негіз болады: "Білім, яғни
ғылыми мұра қалдырған адам өлгеннен кейін өз қамы үшін ғана ... ... ... ... ... болады, өйткені көп мал-мүлік күйттеу
ғылымға кесірін ... ... ... мұра ... ... ... қарағанда абзал да қадірлі, ол ғылымға ... ... ... ... ... жетуге кедергі болмайды. Егер, бәлкім, ғылымның
басқа адамдары, оның әріптестері бұл мұраны пайдаланса ол оған ... де, ... ... де игілік боп жұғады" (Тарихи-философиялық
трактаттар).
Фарабидің философиялық жүйесінде материяға көп көңіл бөлінеді. Ол ... ... шын ... баp ... оның ... ... ... яғни аспан әлемімен бірлікте болатынын мойындайды. Біздің, яғни
айдан төмен жер бетінде орналасқан ... ... мен ... ... нәрселер -— барлығы ақиқат. Олар негізгі ... ... ... төрт элементтердің сан алуан, әр түрлі қосылыстарынан тұрады,
түзіледі. Фарабидің материя мен форманың бөлінбес, ажырамас ... ... ... ... ... ... ... проблемасын карастырғанда, зерттегенде Фараби өз ... ... ... сүйенеді және математика, ... ... ... ... және ... ... бойынша өзінің жан-
жақты білім қорын мол, ... ... ... ол ... ... ... ... ақыл туралы ілімді басшылыққа алады. ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруде
Фараби бірсыпыра психологиялық проблемаларды камтып, оң шешуін ... ... ... табиғаты, олардың сезім мүшелеріне байланысы;
жан қуатының және адам ... ... ... ... екі ... (түйсік арқылы және ойлау арқылы) т.б.
Фарабидің таным туралы ілімінің негізгі көздеген нысанасы -- ... ... ... мен діннің қызметін даралау, бөлу, ең ... ... ат ... ... танудың ғылыми әдістерін (метод-тарын)
(эксперименттік-теориялық ... ... ... ... ... және ... болып табылады.
Методологиялық дұрыс бағдарламаны басшылыққа алып, Фараби көптеген
нақты ғылымдар (математика, астрономия, ... ... ... ... және оларды оқыту дидактикасын жасау жөнінде айтулы табыстарға
жетеді. Алайда Фарабидің таным ... ... ... өміршең ілгерішіл
бола түра, онда ғылыми қайшылығы бар бірсыпыра даулы ... ... да ... айтуымыз керек.
Фарабидің ғылыми-философиялық шығармашылық қызметінде логика мәселелері
үлкен орын алады. Логика ойлау жүйесі мен ... ... ... ... сондықтан да Фараби оны шындыкты табудың және оны негіздеудің
бірден бір әдісі ретінде жоғары бағалайды. ... ... ол ... мен ... ... ... ... не алғашқы және
оларды ой қорыту салдары ретінде шығарылып ... ... ... ... ажыратады. Ал логиканың заңдары мен ережелері жаңа ... ... ... ... грамматикасыз күн жоктығы сияқты дұрыс ... ... ... ... ... ... адамның адам болуы
ақыл, ойлау арқасында болса, онда мәдени, жоғары ... ... ... ... үшін ең ... игілік болып саналатын ғылым, өнер көзі
болады. Фарабидің ... ... ... мәні өте зор. Онда ... ... импликация теориясы т.б. ... ... бай ... әрі карай дамыта түседі. Фарабидің философиясы
өзінің өміршендігін, дұрыстығын нақтылы ... ... ... ... одан ары кемелденіп отырды. Оның ғылыми ойлау
жөніндегі тапқан ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасау арқылы дедуктивті-аксиоматикалық теория
жасаумен ұштастырылады. Бұл ... ... ... Фарабидің ғылым, атаи
айтканда музыка теориясын жасау әрекеттерін баяңдау барысында ... ... ... ... ... ... және эстетика
мәселелерін қамти отырып жүйелендіре, нақтылай ... ... ... көзқарастары", “Бақытқа жету туралы" трактаттарында ол ... ... өмір сүру ... ... мінез-құлқы, әділетті әкімнің
бейнесі туралы ой толғайды. Ол ең әуелі өзі өмір сүріп отырған ... ... ... ... өмір сүру ортасы ретінде қала ... ... ... бөле ... ол ... де ... ... ретінде
"Ізгі қаланы" тандайды, оған жақын келетін және тұрмыстық ...... ... ... ... деп қарайды. Фараби әрі
карай ... ... ... мен ... мекені),
"бақытсыздық пен бұзылғандық қаласын" (ұры-қарылар, арамтамақтар мекені)
бөліп ... ... ... ... ... ... Фараби Платонға еліктеп
мемлекетті әрбір мүшелері белгілі бір қызметті аткаратын адам тәніне ұқсас
етіп қарастырады. ... ... ізгі ... ... ... ... ... жақауратып айтылғанмен Фараби топшылауында
адамдар арасындағы ... ... анық ... Мысалы, халық —
мемлекеттің жүрегі саналғанымен, олар да күн ... ... ... ... ... (ішіп-жеу, үйлену-жайлану т.б.) Фараби мұндай
теңсіздікті, әділетсіздікті ... ... бір жолы ... ... ... деп ... ... әділетсіздік езгі
мен зорлық-зомбылық өріс алып тұрған сол ауыр ... ... ... ... әділ ... болуы мүмкін деген батыл утопиялық (қияли)
болжам жасайды. Фараби ондай ізгі мемлекеттің ... ең ... ... оның ... ... ... тәрбиесіне
тікелей тәуелді деп қорытынды жасайды (ағартушы-философ әкім ... бұл ... ... ... деп ... болмайды.
ФАРАБИ ФИЛОСОФИЯНЫ ҮЙРЕНУ ШАРТТАРЫ ТУРАЛЫ
Фараби ғылым мен философияны ... ... ... ... ... ... бірі ... үйрену үшін қажетті шарттар жайлы
трактат".
Бұл еңбекте Аристотельдің ғылымын, философияны меңгеру үшін ... ... шарт ... әңгіме болады, олардың әрқайсысы жайлы ұлы ұстаз
өз пікірлерін ортаға салады.
Бірінші шарт — ... ... ... ... Бұл туралы
Фараби былай дейді: "Философиялық ағымдарды тану ... ... ... ... 1) философиялық бағытқа (ағымға) бас болған ұстаздың аты-
жөні; 2) оның ... ... 3) ... ... (медресесі) болған
орынның аты; 4) философиялық ... ... ... 5) ... ... ... туралы түсінік; 6) философияның практикалық мәні,
нәтижесі. ... ... ... ... ... ... ... философиялық ағымға "Фупағұрс" (пифагористер) тобы жатады.
Философиялық ағымның шыққан жері бойынша аталатындарға "Куриналықтар
(ликейліктер) жатады, олар ... ... ... ... ... ... ... философиялық ағымға Хризипт (кросиғыс)
философиясын жақтаушылар жатады, оларды руақшылар (стоиктер) деп атайды.
Философ Фурн ... мен оны ... ... ... яғни ... ... ... Оның себебі бүлар адамдарды ғылымнан тыюды дүрыс деп ... ... ... ғылым дүниесі философияньщ ісі емес. Философиялық
мақсатты ... ... ... ... ... ... ... қалауы
(гедонизм) тобы деп атайды. Бұған жататындар философ Әфиғүрс (Федор) және
оны жақтаушылар. Философия ... ... ... ... ... Машауи (серуеншілер-перипатетиктер) тобы жатады. Бұған жататындар
Аристотель мен Платон топтары. Машауи аталатын ... олар ... ... ылғи ... ... үйрететін болған".
Бұл жерде Фараби ертеде ... ... ... шолу жасаған.
Екінші шарт — өткендегі ірі философтардың ... ... ... ... ... ... ... және
мөселелерге ғана арналған бөлшек (жузие) түрлері бар және ... ... ... ... (куллие) түрлері бар. Бүл екеуінін аралығына
жататын орташа (уассита) аталатын кітаптар бар. ... ... ... ... жеке үзінді дәптері болуға да мүмкін. Немесе ... ... ... ... талдау жасаған, ескертпе енбектер болуы
мүмкін. Кейбір ... ... ... ғылымының окулығы болады, екіншілері
философия ғылымының прак-тикалық ... ... ... ... ... ... ... табиғат дүниесінін фило-софиясы талданады.
Оларды түсіну үшш табиғат ғылым-дарын үйрену ... ... ... өзі де ... ... заңына арналған барлық әлемді тұтас қам-
титын болады немесе табиғаттың жеке салаларына арналған болады.
Ал, енді ... ... бір ... зерттейтін еңбектерге келетін
болсақ, олардың кейбіреулері табиғи болмысы жоқ ... ... ... ... ... ... бар ... және жарыкқа
шыққан нәрселерді зерттеуге арналған. Дерексіз нәрселерді зерттеу ғылымы
тағы екіге белінеді, ол барлық ... ... ... ... ... бір ғана нәрсені қамтитын жалқылық болады.
Философияда қолданылатын дәлелдер (бурһан) ... ... ... ... Оның ... ... ғылымынан бүрын оқылатын еңбектер;
екіншісі ... ... ... ... ... ... ... оқылуға керекті кітаптар. Дәлелдеу ғылымынан бүрын оқылуға
тиісті ... екі ... ... оның ... ... ... нөтиже
беретін жолын үйретеді; екіншілері дәлелдеуге жататын кіріспелердің
(мүқадималардың) ... ... ... ... ... ... ... нәтиже беретін жолын үйрететін "Бариминияс" кітабы болып
табылады. Мүқадималардың қалай қолданылуын үйрететін с'Фи-әл-хадди" деген
кітап, оны ... ... ... деп те ... енді ... ... кітабы "Фи-әл-бурһан" деп аталады. Оның өзі
екіге бөлінеді: оньщ бірінде дәлелдеудін формасы (қүрылысы), ... ... ... ... ... ... олшеу -- салыстыру
(силлиогизм) кітабында (Фи-ал-киас) айтылады, оны анулу-тика (аналитика)
деп атайды. ... ... ... ... ал ... ... дәлел)"
деген кітап жазылған. Оны "Бафузуқтика" (метафизика) деп атап кеткен.
Дәлел ғылымын үйренгеннен кейін сол ғылымның дұрыс дәлелі мен терісінің
арасын ... ... оку ... Демек, дәлелдің өтірігі де бар, расы
да бар. Өтірік дәлел-қисындар көбінесе ... ... ... ... ... ... түгелдей өтірігі болады, өтірігі мен шындығы
аралас тең ... де сол ... ... көп, ... аз ... де ... көп, ... аз түрлері де болады.
Өтірігі мен шындығы тең болған еңбектер туралы, "Санағату ал-Қүтаба"
(Хұтбалық — шешендік өнері) атты ... ... ... Өтірігінен шындығы
көбірек еңбектің мысалдарын "Мауасиғу ... ... ... ... болады. Ал, шындығынан өтірігі көпті "Санағату ... ... ... ... ... ... жерде Фараби ежелгі гректерден қалған ... ... мен оку ... ... ... отыр.
Үшінші шарт — философ болу үшін кажетті ғылымдар-ды тани ... ... ... үшін ... тани ... ... болған ғыльш. Ол
ғылым Платонның және оны жақгаушылардың (оның мектебінің) макүлдаған
ғылымы. Ол ... ... ... яғни ... ... соны ... ... үйрену үшін алдымен геометрияны білу ... ... ... ... академия сарайының (һайлінің) есігіне "кімде-кім
геометр (муһандиса) болмаса, біздерге келіп ... деп ... ... ... геометрияда қолданылатын дәлелдер барлық дәлелдер атаулының
ең дұрысы деген.
Ал Феофраст (Алуфарстс) бағытындағы философтар мінез-құлықты ... ... ... ... ... өз ... ... түзу болмаған
адамнан дұрыс ғылым табылу мүмкін емес деген. Соған дәлел етіп Платон: "кім
де кім ... ... ... ... ол ізгі ... ... ... де, ойына да
жақын келе алмайды. Таза болмаған денеге канша азық берсең де ... ... еш ... ... ... Ал, ... ... шыккан Боэций
(Буатис) деген философтың пікірінше философия ғылымынан бүрын жаратылыстану
ғылымын үйрену керек ... Оның ... ... ғылымы ең жақын, ең
таныс нәрселерді үйрететін ғылым. Ал, оның (Аристотель-дің) ... ... ... ... ... ... оқылу керек деген. Себебі
мантық ғылымы анықпен таныктың арасын айыра білудің күралы деп білген.
Осы айтылған ... ... ... да ... ... ... үйренбестен бүрын арам ниетті құлықтарды түзеткен дұрыс.
Сезімінің тілегіне күл ... адам ... ... ... болуға
арналған философия ғылымына қалай үйлесе алған. Сондықган халыкты түзету
күр сөзбен болмай, іс ... ... ... адам ... ... ... соң адам өзінің рухани тілектерін түзетсін. Рухани ... ... ... ... ... жаңылыс кету сиякты нәрселерден аман
болмайды, ақтықжолды аңдай ... Бұл ... ... ... дәлели
ғылымдарына еңбек сіңі-ріп, киналудан табылмақ. Дәлели ғылым екі түрлі.
Оның бірі ... ... ... ... ... ... Сондықган алдымен геометриядан білім алып, сонан кейін логика
ғылымына тиісті үлес қосу керек".
Фараби бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... ойшылдарынан бастап өзіне дейінгі көрнекті ғалымдардың ой-пікірлерін
сарапка салады да, аяғында өз шешімін ... ... ... ... ... ... болу үшін ... ең бірінші талап, бірінші алғышарт
— ол адамның жан тазалығы, ар тазалығы, бүкіл адамға, өз халқына ... ... ... мен ... ... таза ... кұштарлығы мен
берілгендігі. Бүл шарт орындалмаған күнде адам философияны үйрене ... ... де ... деп ... ... ... ... кезекте ол
геометрия, логика сиякты катаң дәлелдерге сүйенетін ғылымдарды қояды.
Төртінші шарт — ... ... ... ... ... ғылымын үйренуде онан күтілетін мақсатты түсіну. Ол ... иені ... Ол өзі ... өзгермейтін, жалғыз зат. Бүкіл
дүниені барлық нәрселердің бәрін барлыкка, болмысқа ... ... ... ... осы ... тәртіп беруші Аллатағаланы
тану. Барлық философия ғалымдарының істеген еңбектері — өздерінің шамасынша
сол жаратқанға ұқсап бағу".
Фараби бұл жерде "жаратқан бір ... ... ... ... ... ол ... шынайы дінмен үштастырудың қажеттілігі туралы
аса парасатты көзқарас ұстанып, ұсынып отыр.
Бесінші шарт — философия ғылымына кірісудің төте жолын ... ... ... ... жолды тану. Ол жол еңбек етуді, ғылымның
жүйесіне (шегіне) жетуді мақсат ету. Еңбек ету ... ... ... ... ... ғылымда, білімде еңбек керек. Ғылым-білімнің ... ... сол ... іс ... ... ... Ғылымды шегіне
жеткізу жүйелеу деген нәрсе табиғат дүниесін танумен табылады Жаратылыс
ғылымы біздің бақылау ... ен ... ... Онан ... ... ... ... үйрену керек. Еңбекті (амалды) шегіне
жеткізу, жүйелеу дегені алдымен адам түзеуді ... ... ... ... ... өз ... адамдарын, немесе қаласының адамдарын
түзету".
Фараби мұнда жаратылыстану ғылымдары туралы және оны ... ... ... білу мүмкіндігі жайлы тамаша соны пікір айтып
отыр.
Алтыншы шарт — ... ... ... ған ... ... білу. "Ол ұғымдар үш түрге бөлінеді. Арнаулы кітаптарында ... жеке ... ... тек өте ... түрде атап өтеді. Талдау
жасалған кітаптарға үғымдарды ... ... ... екінші мағынада
айту бар. Жеке қағидаларға арналған дәптерлерінде ... ... ... ... ... ... түсінік сөздерде акырғы қорытынды
аныктамалар берілген".
Бұл жерде Фараби ... ... ... ... ... ... шарт — Аристотель өзінің еңбектерін оқыған адамнан терең жұмбақ
сырларды шешуді талап еткен себебін білу: "Аристотель еңбектерінде ... ... ... ... ашу. Оның ... ... ... терең
жұмбақ түрінде келтіруінің үш түрлі себебі бар. Бірінші, ... ... ... ... тұратынын, тұрмайтынын айыру. Екінші,
философия ... ... ... ... ... ... қылмай оны алып
жүретіндерге ғана ... ... ... іздеу жолында тиімді
бейнеттеніп, ой-пікірін шынықтыру керек. Осы үш ... ... ... ... ... мұнда Аристотельдің стиль, баяндау ерекшеліктеріне назар аударып
отыр.
Сегізінші шарт — ... ... ... мен ... ...... ... ғылымын меңгеремін деген адамның міндеті мен ережелер
қалпы. Ол ереже ... ... ... қағидаларды біліп, сонымен қатар
өзінің құлық-мінезін түзеуден басталады. Яғни, ... ... ... ... болу ... Ләззат (рахат) іздеу, қызығу сияқты нәрселер болмысқа
керек. Рухани негізді түзеу керек. Рухани негіз түзу ... оның ... ... болар.
Аристотельдің өлшеу (салыстыру) әдісі қияс (силлогизм) турасында. Ол
өлшеу ақикатты ... ... ... ... ... ... Көңіл қалауы махаббат арқылы болмақ. ... ... ... мақсатында болсын. Егер жек көрушілік араласса, онда сыналып отырған
адамның сөзін ... ... ... ... ... еткен адамның
өлшеуі (әдісі) тым өктем (қатаң) болмасын және тым ... ... Егер ... үнемі ызғармен болса, онда оқушылар ... жек ... ... Егер өте ... ... ... болса, онда оқушылар
мұғалімді елемеу, оның ... ... ... ... ... Ғылымды болу үшін
үнемі сол ғылымның жолында болу ... ... ... тама ... ... да
теседі" деп бекер айтылмаған ғой. Және ғылымнан басқамен шұғылдануды азайту
керек. Әр нәрсемен шүғылдана ... істе ... ... ... ... болу да ... Ұзын өмірлі болу үшін өзінің ... ... ... ұзын өмір ... адам ... ... шарасын іздесін"
деп Пракраттың (Гиппократтың айтқаны бар). Фарабидің бұл қағидасының ғылым
мен өнер ... ... үшін ... де мәні зор. ... ... ... да, аса ... да пайда болмайтынын сынап, орта — шектен
шықпауды ұсынып отыр. Бұл күні бүгін күшін ... ... ... ойды әр ... бөліп, жеңілтектікке салынуда ғылым игерудің дұшпаны деп
дұрыс көрсеткен. Бір қызығы дәл осы ... ... 1000 жыл ... ... ... Ол ... отыз ... қарасөзінде білім игерудің,
естіген нәрсені ұмытпаудың негізгі бір шарты ретінде "... ой ... ... болу ... Егер ол кез ... ... ... керек. Ой
кеселдері: уайымсыз, салғырттық ойыншы-күлкішілдік, иә бір қайғыға салыну,
иә бір нәрсеге құмарлық пайда болу ... - ... ... топырағынан
шыққан екі ұлы ойшылдың пікірлерінің дөп келіп, астасып жатуы кездейсоқ
емес, олардың ... ... бір ... ... (тікелей немесе
жанама) барлығын анғартады.
Өмірін үзарту әркімнің өз колында екендігі де ... мг ... ... ... шарт — Аристотель ілімін үйрену үшін нендей нәрселер мұқтаж
екенін ... ... ... мұқтаж болатын еңбектерді тану, ең
алдымен логика кітаптары ... ... сол ... пайдасын түсіну.
Үшінші, сол кітаптардың аталу себептерін білу. Төртінші, сол ... ... ... ... ... ... (дәрежесін), тәртібін
тану. Алтыншы, ол кітаптардағы қолданылған түсінік сөздерді тану. Жетінші,
кітаптардың әрқайсысындағы бөлімдерін (тақырыптарын) тану.
Логикалық салыстыру (өлшеу) екі ... ... ... ...... ... ... өлшеудің формасы. Бұларға жататын
ғылыми мәліметтер "Аналитика" кітабынан алынады. Теореманың анықтамасы мен
формасындағы сол еңбектің сол ... ... ... ... ... тиісті баптарында талданады. Теоремапың формалары
"Бариминиас" кітабынан алынады.
Өлшеудің ... ... ... алынған. Осы кітаптардың барлығы
логика ғылымын оқудан бұрын оқылатын ғылымдар. Себебі, бүл ... ... ... ... ... ... калғандары кітаптардың
әрқайсысының бөлінетін баптарын тануға қызықтырады. Қай кітабын болса ... ... ... болатын ғылымдар осылай болады. Фараби бұл ... ... ... оку тәртібін келтірген.
Фарабидің философиялық трактаттары
Философияны зерттегісі ... ... және ... ... ... беруге тиіс. Әрекетке талпыну білім арқылы жүзеге асады,
өйткені білімнің түбі әрекет болып табылады. Ал ... ... ... ... ... емес ... ... білу біздің түсінігімізге
біртабан жақын.
Ұстаздың мінез-құлық нормасы мынадай болуға тиіс: ол тым ... ... тым ... да жығылы бермеуі тиіс ,өйткені тым ... ... ... ... ... ал тым ырыққа қона беру ұстаздың
қадірін кетіреді,оның ... ... мен оның ... ... ... болады. Ұстаз тарапынан барынша ынталылық пен табандылық қажет,
өйткені бұлар,- жұрт айтқандай,-тамшысымен тас ... ... су ... ... сабақтарын бір ғана ғылымның шеңберінен асырмағаны дұрыс,
өйткені түрлі ... ... ... беру ... және ... жүйеден айырылыпқалуға апарып соқтырады. Осының бәрі шәкірт өмірін
ұзартады, өйткені тәнді емдеу, ... ... ... ... ... жанды емдеу онанда жақсы нәтижеге жеткізуге тиіс…
Адам пайда болысымен оның бойына ең алдымен бітетін нәрсе күш ... ол осы күш ... ... ... бұл ... ... ... соң түйсінілетін нәрсені,- мәселен, жылылық пен ... ... ... және дем, иіс, ... тур-түс сияқтыларды, сәуле
тәрізді көзге көрінетін зат ... ... күш ... ... ... болуымен бірге адамда сезімдік аппарат ... ... ... ... нәрсесін ұнатуға немесе ұнатпауға мәжбүр ететін ... ... соң оның ... ... күш ... осы күш ол ... алған нәрсенің сезімдік байқау әсері көзден ғайып ... ... ... ... бұл- ... күші. Мұның өзі түйсік біткенді өзара
біріктіреді немесе әр алуан ... мен ... ... ... ... ... ... қатар бұл күш қиялдағы ... ... ... ... ... оның ... ойлау күші болады,
осы арқылы ол интеллектің пайымдағыш объектілерін аңғарады, сұлулықты
сұмпайылықтан айырады, ... өнер мен ... ие ... Бұл күш ... нәрсеге ынтыққан талапты демеуші болады.
Ойлаушы күшті алатын болсақ, басқа мүшелерде оның өз ... ... ... ... күштері жоқ. Бәрінен бұрын ол барлық
басқа күштергое үстемдік жүргізеді, ал бұрын қиялдау күштері бола ма, ... ... ... бола ма, яғни ішіндеүстемдік ... ... да бар ... бола ма, бәрі бір. ... күш ... күші
мен сезімдік күш пен қоректеніргіш күш ... ... ... ... зат ... ... не ойлаушы күш арқылы, не ... не ... ... ... ... ... интеллект күші арқылы танып білсем ... ... оны ... ... ... парасатты жан жүйесіндегі екінші
күштің көрінісі болмақ; ал ... ... ... түс ... ой
толғауын және тұжырымды пікір туғызатын парасатты күш.
Ал егер түйсінілетін нәрсені түйсік арқылы ... ... ... ... осы ... жүзеге асыратын нәрсе тән мен ... ... ... ... ... ... біз қабағымызды
көтеріп,назарымызды өзіміз ... ... сол ... ... егер ... ... біз ... қарай жақындаймыз; егер оны бізгекөлегейлеп тұрған
бөгет болса, біз бұл ... алып ... Бұл ... ... ал түйсік дегеніміз, өзінен-өзі, психикалық ірекет болып
табылады. Барлық сезім атаулары да осылай.
Ақырында, ... бір ... ... ... адам бұл ... әр
түрлі амалмен жетеді. Мәселенқалаған немесе күткен затын әйтеуір бір жолмен
ұғынып алу ... яки ... ... бір ... ... ... не ... күш арқылы бейнелеген затты білу үшін ол әуелі қиялдағыш ... ... ... соң ... ... үміт ... ретінде әлденендей
затты түйсіну арқылы қиялдағыш күшке жеткізілген нәрсе көңілге ... ... күш ... ... нәрсе сонан кейін барып тоқылады. ... ... ... ... міне ... ... адамға өз тіршілігі үшін және ең ... ... жету үшін көп ... ... ал мұны ол ... жүріп
таба алмайды және бұған жету үшін ол қандай да бір адам қауымын ... ... ... ... әр ... оған ... нәрселердің жалпы
жиынтығынан қандай да бір затты тауып беріп отырады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Есімі дүние жүзіне ... ... ... және ... мұралары ғасырлар
бойы ардақталып, ұрпактан-ұрпаққа өтіп келе жатқан ардагер ... аса көп ... ... ... ... ... ... айтулысы, жүйріктердің жүйрігі ғана мәңгілік. Мың жылдан артық
уақыт өтсе де, аты ... ... ... ... мезгілдің
катыгез сынынан мүдірмей өткен, сол адамзат ұлдарының, тарих ... ... ... ... ... ізін қуып ... мен ғылымның
барлық тараулары бойынша калам тартып аса ірі жетістіктерге жетті. ... ... ... ... 150-ге ... ... еңбек жазған
Фараби, әсіресе, философия ғылымын көп ... Оның ... ... ... грек ... ... ... зерттеуге арналған. ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші
"Аналитика" т.б. ... ... және ... шығармаларына
түсініктемелер жазған.
Мен рефератымда Фарабидің ғылыми жетістіктерін баяндауда осы жоспарды
басшылыққа аламын. Казіргі қолда бар ... ... ұлы ... ... ... қосканда) 70-ке тарта шығармасы
бар көрінеді. Олардың толық немесе үзінді ... ... КСРО ... ... ... Олар ... ... шығуы",
"Ғылымдар энциклопедиясы немесе тізбегі", ... кала ... ... ... ... ... ... "Жұлдыз бойынша
болжаулардың дұрысы мен терісі туралы", "Вакуум туралы" трактат, ... ... ... ... ... ... ... және
бесінші кітаптарына түсініктеме", "Философияны оқып-үйрену үшін ... ... білу ... ... ... "Философияға кіріспе" атты кітабына
түсініктеме, "Химия өнерінің қажеттігі жайлы", ... ... және ... ... ... мен ... ... жайлы", "Философиялық сұраулар және оған жауаптар", "Бақытқа жету
туралы", "Адам ағзалары жөнінде Аристотельге қарсы шығушы Галенді ... ... ... мәні ... "Түсініктемелер", "Философияның
дінге қатысы", 'Әріптер туралы кітап", "Логикаға ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
А.Кобжов. Әл-Фараби, Алматы, 1971.
Әл-Фараби. Философиялық трактаттар, Алматы, ... ... ... ... ... ... о ... и поэзии. Алматы, 1974.
Аль-Фараби. Математические трактаты, А-Ата, 1972.
Aль-Фараби. Комментарии к "Алмагесту'" Птолемей. А-Ата, 1975
Аль-Фараби. Логические трактаты. ... ... ... ... ... ... ... трактаты. Алма-Ата, 1987.
Аль-Фараби. Научное творчество. Сб. статей. М., ... ... ... аль-Фараби. Алма-Ата, 1974
А.Кубесов. Астрономия в трудах аль-Фараби, Алма-Ата, ... ... ... ... ... ... Педагогические наследие аль-Фараби. Педагогика ... алу ... ... ... ... ... ... Алматы, 1973.
Қазақэнциклопедиясы.Әл-Фараби. 2 том, 1971

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері18 бет
Әбу насыр Әл-фараби шығыстандық, педагогы, психологы, философы12 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әл – Фарабидің қоғам туралы философиялық, әлеуметтік - саяси тұжырымдамалары49 бет
Әль-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы29 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь