Саят құстары және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері

Саятшылардың анықтауынша, жалпы құс атаулы біріне-бірі қарама-қайшы жаратылған екі үлкен топқа бөлінеді. Оның бірі – “желбесін құстар”, екіншісі – “тұяқты құстар”. Бұларды ескі ұғым бойынша бұрын “адал құс”, “арам құс” деп атап келген.
Желбесін құс дегеніміз – етін жеп, мамық жүнін шаруаға жарататын пайдалы құстардың тобы. Бұлардың өзі тіршілік етуіне қарай екі жікке айырылады: суға жүзіп, су ішіндегі неше түрлі жұмсақ жалбыз, балдырған жапырақ, қазоты секілді шөптер мен минералдарды, құм, сүлік, балық, молюскаларды жеп күнелтетін құстарды “су құстары” дейді. Олар – аққу, қоңырқаз, қоқиқаз (қызыл қаз), бірқазан, қалбағай, аққұтан, көкқұтан, керқұтан, әупілдек, шағалалар, тағы толып жатқан неше алуан құстар.
Ал, суға жүзе алмайтын, қырда жүріп шалғын шөп, бидайық, бетеге, жусан, тамырдың түбі, ащы кертарлан өсімдіктерді және құрт-құмырсқа, шегіртке, неше түрлі шыбын-шіркейді қорек етіп, суды сирек ішетін қанаттылар тобын “қыр құстары” деп атайды. Бұл топқа кіретіндер – дуадақ, жорға дуадақ, безгелдек, оқпақ, қарабай, тырна, шыңырау, тарғақ, тағы басқалар.
Кейбір құстар тау ішіндегі шытырман сай-саланы, ну орманды, бұталы, тоғайлы өзен бойларын көбірек сағалап, қыр мен сулы өлкені бірдей жайлап жүреді. Олар – қырғауыл, құр, шіл, ұлар, тауқұдірет, орақтұмсық, сутауық, бөдене (бытпылдақ), бұлдырық сияқты қанаттылар. Саятшылық кәсібіне кіретін құстардың көпшілігі, әсіресе, қопалы көлді, қамысты, желкенді су бойларын, қақшымақ сорды көбірек мекендейді. Ондай құстардың тобына кіретіндер – сүңгуір үйректер, сарыалақаз, торыалақаз, италақаз, жылқышы, балшықшы, қызғыш, қаралақалқа, тағы да басқалар. Қаншыр тұқымдастардың ішіндегі тырна, қарабай, шыңырау, шағала сияқты құстар болмаса, өзгесінің барлығы да етін жеп, мамық жүнін шаруаға жаратуға келетін пайдалы желбесін құстар болып саналады. Тырна, шыңырау, қарабай, шағала тәрізді құстар көбінесе кесірткі, жылан, бақа сияқты жәндіктерді қорек ететін болғандықтан да олардың еті өте дәмсіз және улы келеді. Сондықтан да олар жеуге келмейді және саятшылар олардың соңына түспейді де. Қопалы көлді, өзен бойын сағалайтын құтан, қалбағай тұқымдас құстардың да бағалы мамық жүні болмаса, еті онша дәмді бола қоймайды.
Ал енді тұяқты құстарға келсек, олар да өзара екі топтан құралады. Бұлардың бір тобы – адамның үйретуіне көніп, аңшылық кәсібіне қызмет ететін “қыран заты” болса, енді бір тобы – не шаруашылыққа, не аңшылық кәсіпке пайдалануға келмейтін “керексіз заттылар” болып табылады. Бұл соңғыға қосылатындар: әртүрлі қарақұстар (көкжөре, күшеген, балтақұстар, сақалтақ), субүркіт, саңқылдақ, сарышағыл, саржала, жаламансары, бөктергі, кезқұйрық, құладын, күйкентай, ақсары, ақүкі, жапалақ, тағы сол сияқты өлексе, тышқан, кесірткі, бақа, жылан жеп күнелтетін құстар. Өзінің күнкөріс, тіршілік әдетіне қарай құзғын, қарға, сауысқан тектес құстар да осы айтқан топқа кіреді.

        
        Саят құстары және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері
Саятшылардың анықтауынша, жалпы құс атаулы біріне-бірі қарама-қайшы
жаратылған екі ... ... ... Оның бірі – ... ...... құстар”. Бұларды ескі ұғым бойынша бұрын ... ... ... деп атап ... құс ... – етін жеп, мамық жүнін шаруаға жарататын
пайдалы құстардың тобы. ... өзі ... ... ... екі ... суға жүзіп, су ішіндегі неше түрлі жұмсақ жалбыз, балдырған
жапырақ, қазоты секілді ... мен ... құм, ... ... жеп күнелтетін құстарды “су құстары” дейді. Олар – аққу,
қоңырқаз, қоқиқаз ... қаз), ... ... ... ... ... шағалалар, тағы толып жатқан неше алуан құстар.
Ал, суға жүзе алмайтын, қырда жүріп шалғын шөп, ... ... ... ... ащы ... ... және құрт-құмырсқа,
шегіртке, неше түрлі ... ... ... суды ... ... ... ... құстары” деп атайды. Бұл топқа кіретіндер – дуадақ,
жорға дуадақ, безгелдек, оқпақ, қарабай, ... ... ... ... ... тау ішіндегі шытырман сай-саланы, ну орманды, бұталы,
тоғайлы өзен бойларын көбірек сағалап, қыр мен сулы ... ... ... Олар – қырғауыл, құр, шіл, ұлар, ... ... ... ... ... ... ... Саятшылық кәсібіне кіретін
құстардың көпшілігі, әсіресе, қопалы ... ... ... су ... ... ... мекендейді. Ондай құстардың тобына кіретіндер –
сүңгуір үйректер, сарыалақаз, торыалақаз, ... ... ... ... тағы да ... ... ... ішіндегі
тырна, қарабай, шыңырау, шағала сияқты құстар болмаса, өзгесінің барлығы ... жеп, ... ... ... ... ... ... желбесін құстар
болып саналады. Тырна, шыңырау, қарабай, шағала тәрізді құстар көбінесе
кесірткі, жылан, бақа ... ... ... ... ... ... еті өте дәмсіз және улы келеді. Сондықтан да олар ... ... ... ... ... түспейді де. Қопалы көлді, өзен ... ... ... ... ... да бағалы мамық жүні болмаса,
еті онша дәмді бола қоймайды.
Ал енді тұяқты құстарға келсек, олар да ... екі ... ... бір тобы – ... ... көніп, аңшылық кәсібіне қызмет ететін
“қыран заты” ... енді бір тобы – не ... не ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл соңғыға
қосылатындар: әртүрлі қарақұстар (көкжөре, күшеген, балтақұстар, сақалтақ),
субүркіт, саңқылдақ, сарышағыл, саржала, ... ... ... ... ... ақүкі, жапалақ, тағы сол сияқты өлексе, тышқан,
кесірткі, бақа, жылан жеп күнелтетін құстар. ... ... ... ... ... ... ... тектес құстар да осы айтқан топқа
кіреді.
Тұяқты құстардың ... ... ... ең керектісі әрі пайдалысы –
қыран заттылар. Олар жаратылысынан түйсігі мол, сезгіш жануар ... ... ... үйренуге икемді келеді. Тумысынан аң, құс алып, кәделі
қызмет атқаруға лайықталып жаралған қыран ... ... ... ... ... бүркіт, қаршыға, сұңқар тектес қанаттылар. Бұл көрсеткен үш
текті құстың жаратылысы өзге құстан ... ... Олар түз ... ең қарулысы, тегеуріндісі әрі ұшқыры және олардың ... ... де ... ... ... ... Сондықтан да оларды саятшылар
тілінде “қыран ... деп ... ... ... өз ... ... ұшып жүріп әрқайсысы өзінің
болат тұяқтарына сеніп, оны күшті қару қылып жұмсап, өзіне керек ... ... ... ... дағдылы ісі – бір ғана түз аңын жеп ... да олар ... түз, сары дала ... ұша ... өте ... Қай ... желбесін құс, аң көп болса – сол жерді баса сағалап,
өмірін көбінесе ... ... ... ... ... ... аңға құмартқан кезінде олар көз жетпес қиянға да, сағымды далаға
да жол ... ... ... ... осы тәрізді ылғи аң ... ... ... да ... дене ... ... де ... талмай ұзақ ұшуға бейімделген. Аспанда үздіксіз ұшқан кезде
солқақтамай, талмай жинақы ұшуы үшін ... ... ... ... дене ... жұмыр біткен. Бұл, әрине, саят құстарының ұшу
мерзімін ұзартатын негізгі фактордың бірі. ... ... ... ... дене ... саят ... сыпылдап ұйытқи ұшуына не сыпырма ... ... ... ... ... ... еркін ұстап, оны
неше аунап құбылтып отыруына мүмкіндік береді. Оларға кенеттен жоғары қарай
атылу, не құдия ... ... не ... ... ұшу ... қиындық
келтірмейді. Бұл сипат, әсіресе, қаршыға, лашын, сұңқар тектес құстарда
көбірек кездеседі.
Саят құстарының ... ... ... ... олардың арқа
омыртқасы мен құйымшақ, төс сүйегіне тікелей ... ... ... ... арқа ... ... буын болмайды, олар қайнаса
бітеді. Сондықтан бұлар әрі ұшқыр, әрі ... ... ... ... да болсын, барлығының да жая, төс сүйектері берік, ... ... ... ... ... ... әлді болып бітеді. Төс ... ... шеті ... ал ... жағы тік ... ... желқайықтың
төсіне ұқсап тұрады. Жалпы, айтқанда, төс сүйек пен арқа ... ... ... ... ... тұратын орталық мүшелер. Өзге сүйектер
оларға жалғаса бітіп, саят құстарының денесіне ерекше тегеурін ... ... ... ... ... ... ... жауырын. Саят
құстарының күш алатын ең мықты сүйегінің бірі – ... Ол өте ... ... оның ... ... бір ұшы арқа омыртқамен қайнасып, енді
бір ұшы төс сүйекпен жалғаса ... ... ... мұны ... ... ... сөзбен айтқанда, бұғана мен қабырға сүйектері саят құстарының
арқа мен төс ... ... ... ең ... әрі ... жатады.
Саят құстарының ұшқырлығына себепкер болатын ең негізгі мүшенің бірі –
иық сүйектері мен қартопшы сүйектері. Оған кіретіндері – жауырын, ... ... ... шынтақ сүйек, білезік сүйектер. Құстар ұшқан кезде қанатын
тежеп күш алып отыруы, ... осы ... ... қар иық ... ... сүйектеріне тікелей байланысты.
Қыран құстардың қар сүйегі өте балғын, соқталы келіп, оның жауырын мен
кәрі жілікке (не шынтақ ... ... екі басы өте ... ... ... Дегенмен олардың қар сүйегі денесіне жақын, жауырынмен
тұтасып біткендіктен де оған ... ұзын ... ... тек қана мықты, қысқа
қауырсындар ғана өседі. Ұшатын ұзын қанаттар (шалғы) тек топшы мен ... ... ... ... қар ... гөрі топшы сүйектер
әрі ұзын, әрі шымыр, берігірек келеді. ... ... ... ... ... ... осы ... сүйектері көп әсер етеді. Ал қанат топшы
сүйектер қағылшаң, берік, ырғақты, қозғалғыш ... ... ... ... ... ... Қаршыға, тұйғын, қырғи ... ... ... ... ұшатыны олардың қанат сүйектерінің өте ... ... ... ... бас сүйегіне келсек, ол да құйған ... ... өте ... ... ... ... жағы ... сыпырықтанып тұрады.
Өткір, қырағы көздері еркін қозғалуы үшін олардың көз ұясы кең, аумақты
болып ... ... ... ... ... жан-жағына жоғары-төмен
қарауға қолайлы мүмкіндік тудырады. Көз алды шіркеусіз ашық болған ... ... ... ... ... ... Қыран құстардың өте қырағы
болуының енді бір себебі, олардың қарақұсындағы сүйегінің желкесіне ... ... Бұл ... саят ... ... ... ... олардың
көз жаздырмайтын шырағы тәрізденіп тұрады. Қазақ саятшылары ... ... оны ... осы ... басына кигізеді.
– Қыран құстардың өз тіршілігіндегі ең мықты қаруының бірі – ... ... ... ... ... болат тұмсық тек қана аңды боршалап, оның
етін сүйегінен айырып жеу үшін жұмсалады.
Саят құстарының тұмсығы өте берік, кейкі ... ... ... ... ... ... өте берік келеді. Олардың аузын самқайтын жиектері де
аса өткір, қиғаш, кейбіреуінікі қияқтанып тұрады. Өткір араның тісі ... ... ... ... құстарының көз алдының қабығы күс басқан қара қылшықтанып тұрады.
Және олардың ... ... ... ... ол қабық қызыл, жасыл, сарғылт,
көгілдір-қоңыр болып әр тұста кездесіп отырады. Бұл ... саят ... ... ... ... негізгі ерекшеліктерінің бірі, сондықтан оны
“көз алдының ... не ... ... деп ... Сол ... қабық
пен езудің (самқау) арасын ала көлденеңінен танаудың тесігі орналасқан.
Және әрбір ... ... ... ... олардың танау тесігі де әр алуан
түрде ... ... ... ... ... құстардың танау тесігі
көлденең тартқан ... ... ... ... ... лашын тектес
құстардікі дөңгеленіп келген тік не “шұңқыр тесік” түрінде жолығады. ... ... саят ... ... ... жейтін жеміне қарай, олардың
шоқитын тұмсығы да үлкен-кішілі ... ... ... Қаршыға, сұңқар
тұқымдас құстардың тұмсығының түп жағы ... ... ... имек ... ... әрі ... ... болады.
Саят құстарының енді бір зор қаруы олардың алмас тұяқтары. Тегеурінді
болат тұяқ көбінесе аңды бұлжытпай ұстап, ... іліп ... үшін ... ат­қаратын қызметі осы болған соң оның құрылысы да соған қарай
бейімделе біткен.
Саят ... ... ... тегеурінді, мықты, әрі жарғыш үшкір,
желбесін құстарды бүріп ... ... ... аса ... ... ... тек қана аңды бүріп ұстауға арналған соң, көбінесе салалы
келіп, саусақ сүйектерінің ұшын ала тұрады. Екінші жағынан, саят ... әлді ... ... аяғының кеспелтек берік жаралуына байланысты.
Олардың аяғы сердиген ұзын болмай, аңды ... ... ... ... ... келеді.
Қыран құстардың саусақтары сырт жағынан шодырайып, ... ... Оның ... алға ... ... бітсе, енді біреуі ... ... ... ... ... оның алға ... ... – “жембасар”,
артқа қарай біткені – “тегеурін” деп аталады. Желбесін құстарға түскенде
осы төрт шеңгелді ... аңды ... ... ... ... ... болуы, әсіресе, олардың бұлшық
етінің аса ... ... ... сіңірлерінің берік, айқасып жатуында.
Бұлшық ет пен тарамыс сіңірлер сүйекпен бірге берік ... ... ... саят ... күш ... ... қаруы болып табылады. Тарамыс
сіңірлердің қатты күш көрсететін кезі, әсіресе, саят ... ... ... ... ... ... сіңірлер ондай кезде құстың сан етін
создырмайды, оның болат тұяғы аңмен айқасқанда көмек көрсетеді.
Кейде аңғырт жас ... ... ... қан майдандасып жатқанда,
жырынды саятшылар: құсымның саусағын түлкі шайнап ... еді, ... етін ... ... еді, не ... сындырып кетпесе еді деп қатты
алаңдаумен бо­лады. Өйткені, бұл үш ... ... де саят ... ... ... оның ең күрделі қарулары ғой.
Ылғи аңмен алысып күн өткізетін саят ... ... ... де
басқа хайуандікінен өзгешерек. Бұлардың тарамысы жембасар мен тегеуріннің
бауырын ала иректеле бітіп, оның ... ... ... ... қыры ... отырады. Сөйтіп, тұяқты қысып-жазғанда мықты тарамыстың ирегіне
буындағы сіңір қырының дәл ... ... ... тегеурініне ерекше күш
береді. Соның нәтижесінде оның ... ... ... құстар темір
қысқыштың арасына түскендей жаншылып отырады.
Қырандардың желбесін құстарды қысып, бауырына басатын саусақтарының
ішкі жағын саятшылар ... не ... ... ... ... ... жері күс-күс, шодыр, құж-құж көріністе болып келеді. Осындағы кіреукелі
қабықтар тұяқтың түбінен балақ жүннің шетіне дейін тұтасып ... ... ... бәрінің аяғы құжыр аяқ келеді деп айтуға болмайды, кейбір
сұңқар ... ... аяғы ... үстіңгі жиегіне дейін ... ... Ол ... жүн деп ... құстарының тұяғы іліп алуға, қысуға лайықтанған өте үшкір,
шалымды, үш жағы ... ... имек ... Орта саусағының тұяғы
(жембасар) өзгесінен сәл ұзынырақ, іле түсуге ыңғайлы, үшкір ... ... ... ... арналған ең мықты тұяқ тегеурін, яғни артқы бармақ тұяқ
өзгелерінен анағұрлым әлдірек келеді. ... аңға ... осы екі ... бірі айқаса кіріп, саятшы­лар оны жемнен айыра алмай, көп ... Ірі аң ... ... қарулы түз бүркіттерінің саусағы дембелше,
быртиған, жуан келіп, ... ... ... ... ... ... Кейбір тентек бүркіттер ауылдағы итке не балаға түскенде, оны ең
мықты деген жігіттердің өзі әзер айырып ... ... ... ылғи аңға көз ... ... саят құстарының өзіне тиісті
машығы да болады. Бүркіт, қаршыға, тұйғын сияқты құстар аңды кенеттен ... ... ... ... ... болат тұяқтарымен сығымдап жара
бастайды. Аңды, не желбесін құсты сұрапыл қимылмен іле түсуге ... ... ... ... ... тұяқтары сұңқар ... ... ... ұзын және ... қиып ... ... ... келеді. Қаршыға тектес құстардың тұяғы қармақ тәрізді іліп түсер
болғандықтан, ... ... ... ашық жерде не бұтаның, не қамыстың
арасында, не ағаштың ... ... қиын ... ... ... сыпыртып келіп, құйынша іліп жүре ... ... ... өзін ... ол торғайдың соңына бір түссе, оның арбаның шабағына,
ат бауырына, не ... ... ... ... ... көзді ашып
жұмғанша іліп ала жөнеледі. Демек, ... ... ілу бір ғана ... ... тектес құстарға ғана тән. Ал сұңқар тұқымдас құстар (лашын, ителгі)
ілудің орнына көбінесе басқа әдіс ... ... ... ...... ... артқы тұяғымен теуіп түсіру.
Біз жоғарыда саят құстарының тіршілігіне қару болған олардың сыртқы
дене ... ... ... ... Енді ... ішкі мүшелеріне келсек,
о да саят құстарының өте ... ... ... ... аса өзгеше
болып біткенін көреміз. Олардың ішкі мүшелерінде көзге ерекше түсетіні –
тыныс алатын жолдары ... қан ... ... ... өкпесі олардың талмай, ентікпей, ұзақ ұшуына қарай
бейімделген. Ауа мен ... ... жұту үшін ... ... ... ... Оның үстіне ауа жұтатын өкпе қалталарының сыйымды болғандығы
саят құстарының ... ... алып ... да көп ... ... ... кеу ... тұрғаны демді тез шығаруға әсер етіп, ұзақ
ұшқанда денені желпіндіріп отыруға мүмкіндік ... ... ұшу үшін саят ... ... де өте ... ықшам
болып біткен. Қаршыға, сұңқар тектес құстардың ... гөрі ... ... дене ... ... кішірек, биіктеп сыза ұшуға қарай
бейімделген өте шағын, жұмыр келеді. ... ... ... ... ... үшін саят құстарының қан бітісі де біраз ... ... ... қан түйірлері тозаң тәрізді өте ұсақ болып, ол жүрек қабына
оттегіні көбірек ... ... ... ... Бұл ... әрине,
қанның денеге дұрыс тарап, құстың еркінше тыныс алып отыруына зор себеп
болмақ.
Қан сауыттары тәрізді, саят ... ас ... ... да ... бір ... Олардың жем самқайтын аузы үлкен, көмекейі созылғын,
жұтуға кең, тілі ... ... ... аузы бір жағынан сілекей
шұбыратын “жабдығы” болса, ... ... ... жемді жұмсартып, оны
жемсауына дайындап отыруға ыңғайлана біткен. Олардың жаратылыс бітіміне,
алып жейтін жеміне қарай, ... ... ... де күшті келеді. Бұл,
әсіресе, бүркітте ерекше дамыған. Бүркіттің көмекейі кең, өңеші созылғыш,
етті ... ... да ... ... ... ... болған соң
өткізе береді.
Қыран құстардың қорек қылатыны көбінесе түз құсы ... не ... ... ... ... мен ... айқасуымен ұстайды, өйткені
бұл тұяқтар бірыңғай жемді ... ... ... біткен. Алған
жемді түтіп, жарып талқандауға жұмсайтын қаруы – тұмсығы. ... ... ... оны екі аяғымен мықтап басып, алдымен жаратын жерінің
жүнін түтіп, жалаңаштап, ... ... ... ... ... ... салады.
Отырған жерінің қауіпті-қауіпсіздігіне қарай, жемді әр түрде жұтады. Егер
ол маңайда өзі ... ... ... ... одан ... қатты қызғанып,
алған жемін басқа жерге әкетіп талқандайды, ... сол ... ... ... тез жеп ... тырысады.
Дегенмен саят құстары онша обыр болмайды. Олар ... ... ... жылы, жұмсақ жерін ғана құлшына жеп, оны өзінің уақытына қарай
дұрыс сіңіріп отырады. Сондықтан ... ... жеп ... саят ... ашқарақ болмай, тоқмейіл келеді. Олардың қомағай ... ...... ... көбірек толтырып алуынан. Бөтегесіне қажетті
қоректі көп ... ... түз ... ... 10-15 күнге дейін жем
тілемейді.
Кезеген ұшқыш ... ... ... ... ... да, олар ... ... келіп, бірнеше күн жем сұрамай отыра береді. Аштыққа төзімді
келетін құс, әсіресе, бүркіт заты. Қазақ саятшылары оны ... ... ... бір айдан артық аштыққа шыдағаны болған.
Саят құстарының асқазаны берік, тез ... ... ... ... ... не ... ... жұтса да асқазаны шымыр, қорытымпаз болған
соң, оны еркімен сіңіріп ... ... ... ... ... ... ... сіңсе де, қауырсын жүндер құстың бөтегесінде топталып, оны ол
көбінесе қоя ретінде ... ... ... ... ... жемі ... бөтегеге түседі. Бөтеге – өңештің
түбін ала біткен мырыш ... ... ... ... ол асқа ... ... томпайып, бөртіп тұрады. Бөтегенің асқазаннан айырмасы –
онда сілекей туғызатын без болмайды. Ол – құс ... ... ... ас ... ... үшін жасалған ерекше бір сауыт. Саят құстары ... бір ... ... олар ... жемге дейін шыдап отыра береді.
Тегінде аш құстардың жеген жемі алдымен асқазанға түсіп, оның қалғаны
бөтегеге ауысып отырады. Сондықтан ... саят ... үшін ... жем
сауыты ретінде қызмет атқарады. Демек, саят құстарының ас ... екі ... ... ... ... – фермент шығаратын безді
бөлігі, екінші – ... ... Ауыр әрі қиын асты ... ... қорытуға бұл екеуінің қосылып атқаратын қызметі саят құстары ... ... ... ауыр асты ... ... үшін тұзды қышқыл мен пепсин
деген заттар керек. Оларды дайындап отыратып бір ғана ... ... бұл ... ... ... қызмет атқарады. Сол тұз ... ... ... ... жиналған жемді қорытып отыру мүскілді құрсақтың
міндеті болып табылады. Оның үстіне пепсин – ... ағы ... ... ... ... көбінесе сүйектерді ерітеді. Бірақ сүйекті
саят құстарының бәрі бірдей қорытады деп ... ... ... сияқты
алпауыт қабілеттісі болмаса, өзге саят ... ... ғана ... ... ... ... ... бүркіт, ителгі сияқты
қарулылары. Қаршыға, сұңқар, лашын секілді құстар түзде жем алғанда ... ғана ... жеп, ... ... қауырсын жібермеуге тырысады.
Құс баласының тіршілігіне зор қызмет келтіретін – олардың қанаты,
құйрығы. ... ... ... ... қанатымен ұшады, құйрығымен
қонады” деген сөз тегін айтылмаған. Ол құс тіршілігін бақылаудан шыққан
тәжірибенің ... саят ... әр жақ ... 40-тан 46-ға дейін мықты
қауырсын ... ... түбі ... ... ... ... қар
сүйектеріне тұтасып тұрады. Қазақ саятшыларының тәжірибесі бойынша бір жақ
қанаттың өзі үш ... ... ... – ұзын ... ...... ... – ірге қанат деп аталады. Құс тіршілігі үшін ең маңыздысы –
алдыңғы шалғы қанат. Ол ... ... ... саны ... ... ... еркімен жүріп түлеген құстар шалғы қанатын көп уақыт тастамай, ... ... ... содан кейін шалғыны түлетіп шығарады. Екінші қатардағы
тоқ қанат – білезік қар сүйектерінен шығады. ... саны – ... ... бірінен бірі ұзын-қысқа болмаған соң тоқ ... ... Ірге ... ... ... өте аз, ол ... ... мен сыртқы
жүннің арасын тұтастырып тұратын ұсақ қауырсындар.
Қанаттан кейінгі әрбір ... күш ... ұшып ... ... ... дене ... – оның ... Жанды заттың денесінде қызметтен тыс
жаралған мүше болмайды ғой, оның ... ... ... ... де аз деп ... ... ... сыпыртып ұшқанда, олардың ұшу
бағытын тежеп, не керек мезгілінде кенеттен ... ... – бір ... ... ісі. Сондықтан кейбір шапшаң ұшып, ... ... ... ... ... ... да ұзынырақ келеді.
Ұшқыр қыран құстардың құйрық шалғысы (қауырсыны) ... ... одан кем ... өте ... тез ... олақ, жеткен жемін
тапжылтпай ұстауға орашолақ келеді.
Екінші жағынан, құстардың әрбірінің тегіне, қанат, құйрық бітісіне
қарай ... ұшу ... де әр ... ... ... пен ... ителгі
мен лашынның ұшулары біріне бірі бүтіндей ұқсамайды. ... ... ... ... ... еркімен жайып, бірыңғай сыза ұшуды тәуір
көрсе, енді біреуі, ... ... жай ... ... ... ... ұнатады. Үшінші тобы, қаршыға тектес құстар, сыпылдақ келіп, ... ... ... ... ... ... Алайда оқтай атылып, ағыза,
не сыпырта ұшуға ... ... мен ... ... құсқа ешқайсысы тең
келмейді. Бұлардың өмірін жетік бақылаған ертедегі саятшылар мен қазіргі
ғалымдардың ... саят ... ... 11-12 метр ... ... Ал лашын алатын жеміне төнгенде секөнтіне 75 метр ... ... ... ... ... ... жеміне ұмтылған кезде оның ... да ... тек ... у-шу ... ... ... мен ... жарқ еткен лашын елесі ғана көрінеді.
Сөйтіп қыран құстардың көбірек қолданатын ұшуы үш түрлі: қалықтай сыза
ұшу, сұрапылдай ағыза не сыпырта ұшу, ... ... ... сыза ... ... құс – бүркіт. Ол мұны ... ... ... Бірақ жылдамдық, ептілік жағынан алғанда бұл ұшудың
артықшылығы бар деп ... ... ... ұшу ашық ... ... ... ... түлкі, қасқыр сияқты аңдарды қағуға ыңғайлы. ... ... ... ... іле ... бұл ұшу ... оған ... басқа
түрлі әдісі керек. Оны ... ... ... “сорғалау”, “сыпырту”
дейді.
Сорғалау – бүркіттің жиі қолданатын ұшу әдісі. Ашық ... аң ... ... бір ... аң ... ... ... етіп жоғары көтеріліп,
биікке шарықтап шыққан соң қайыра төмен қарай құдиып төнеді. ... ... ... ... ... ... қарай құдиюды сорғалау деп ... ... көп ... ақын Абай бұл ... құйрық суылдап ысқырады,
Көктен қыран сорғалап құйылғанда,
— деп келтірген. Аңға түспей, аспанда зеңіп жүрген бүркіттер қанатын
көп қақпай, оны ... ... ... тек ... да ... Және ... бейімделген бүркіттердің қанатының ұшы сүйір болмай, мұқылдау келіп,
оны жайғанда шалғы қанаттары ... ... ... тарамданып
тұрады. Бүркіт ұшарда ең алдымен осы шалғы қанаттарын жазып, сол арқылы
көтеріледі. ... ұшып келе ... ... тез ... не тік ... ... ол кезде қанатын ішіне қарай жыйыңқырап екі топшыны ілгері
салып, қомдана ұшады. Қанатын топшысына жиып ... (не ... ұшу – ... гөрі шапшаңдықты арттырады. Бірақ бұл ұшу аңға қарай төнгенде не
басқа қырандармен ... ... ... ... ... ... онша көп ... Былайғы кезде қанатын еркінше жайып тастап,
әуеде жүзіп отырғанды қолайлы көреді. Сорғалап ұшу үшін шалғы қанаттардың
тым ұзын не ... ... да ... ... ... ... қанат
ауаның қарсылығын күшейтіп бөгет жасайды, икемсіздікке ұрындырады.
Қанаты әрі ... ұзын әрі ... ... қарақұс, көкжөрелер
сорғалай ұшуға өте епсіз келеді. Оларға ... ... ... ... ыңғайлы, жинақы, сыптығыр, сондықтан да олар ... ... ... сорғалай ұшу – саят құстарының көпшілігіне тән. Бірақ солардың
қайсысы болсын, бұл әдісті бір ғана аңға ... ... ... Лашын,
сұңқар, қаршыға, тұйғын тектес құстар алатын жемін көбінесе ашық ... ... ... да ... ... ... ... “ату”,
“сыпырту”, “түю” және бұл құстардың сонша ұшқыр, ... ... ... тиюі – ... ... дене құрылысына байланысты. Өйткені,
бұлардың дене құрылысы, жоғарыда келтірілгендей, өте ... ... ... қанат-құйрық бітісі сыпырық, арт жағына қарай сүзіле біткен садақтың
жебесіне ұқсап тұрады. ... ... ... ... ... үйіріліп
ұшудың неше алуан түрлерін жасауға ... ... Оның ... ... ... ... құйын сияқты ұйытқып ұшуды ... ... ... ... ... ... көреді.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құстар класы.30 бет
«алматы құс» аақ-ның несиелеуді ұйымдастыруын талдау18 бет
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет
«Саятшылық» концептісі47 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы жайлы3 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы6 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы жайлы ақпарат14 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы туралы10 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь