Батырлар жырындағы тарихи сөздер

КІРІСПЕ

1. Батырлар жырындағы архаизмдер :
1. 1. Мата.кездеме атауларына байланысты атаулар.
1.2. Халық өлшемдеріне байланысты ұғымдар
1. 3 . Киім.кешек, ыдыс.аяқ атауларына байланысты мағынасы күңгірт сөздер
1 . 4. Батырлар жырындағы салт . дәстүр, әдет . ғұрып атауларына байланысты көнерген сөздер
1. 5 . Діни . мифологиялық персонаждардың атаулары.
1. 6 . Дәстүрлі сан атауларына байланысты архаизмдер.
1. 7 . Әртүрлі ұғымға байланысты көнерген сөздер.

2. Батырлар жырындағы тарихи сөздер .
2. 1. Батырлар жырындағы қару атаулары.
2. 2. Батырлар жырындағы жарақ атауларына байланысты сөздер.
2. 3. Жырлардағы дәстүрлі шен атауларына байланысты сөздер.

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайданылған әдебиеттер :
        
        КІРІСПЕ
Ауыз әдебиеті – халқымыздың тұрмыс – тіршілігінің, ... ... өмір ... ... ... рухының нақты көрінісі. Халықтың
мифтік дәуірден бергі барлық ұлттық ... мен ... ... осы ... ... әсіресе, батырлар жырында соншалықты асқан
дәлдікпен ... ... ... ... соны ... ... ұлтымыздың көне сөздері арқылы бейнеленеді. Көне сөздер
- белгілі бір заманалардың тұрмысы мен ... ... ... ... ... құрайтын , мағынасы күңгірт сөздер. Осы көне
сөздердің мағыналық топтары түгелімен ... ... ... ... ... : салт – дәстүр, әдет – ғұрып, киім – ... ... аяқ, ... қару – ... ... шен, сан ...... негізгі атрибуттар.
Жырлардағы салт – дәстүр, әдет – ғұрыпқа байланысты “қыз ойнақ”, “ұрын
бару”, “құрсақ шашу” сияқты ... ... ... ала бастаған
жоралғылардың бірі. XIX ғасырдың орта шеніне дейін ... ... ... ... ... ... біреулер білмейді. Сол сияқты “лыпа”,
“кебін”, “мосы” атаулары да ... ... ... мен ... тіркестерде
ғана ұшырасатын ұғымдардың бірі. Адам баласының ертеден ойлап тауып, кейін
тіпті белгілі бір мемлекеттің ... ... ... айналған
“батпан”, “құлаш”, “елі”, “қарыс”, “аршын” сияқты ... ... ... ... мағынасы көмескі тартып, көнекөз
қариялардың көкірегінде ғана сақталған күйі бар. Ал, ... ... ... секілді дәстүрлі сан атаулары иманы, сенімі, діні мықты
халқымыздың дүниетанымында әлі де ... ... ... ... күн ... “киелі сан” ретінде тіркесімділік табиғаты тарылып
бара жатқан ұғымдардың бірі. Жырларда ... дем ... “ Баба ... ... ... – ерен ... ... сияқты киелі рухтар тек ата ... ... ... кейбірінде ғана ұшырасады. Этностың тұтас бір
қоғамдық саласын қамтитын қару – жарақ, дәстүрлі шен атауларына байланысты
ұғымдар – ... ... ... ... ... ... ... үлесін танытады.
Зерттеу тақырыбының мақсаты мен міндеті.
Батырлар ... ... көне ... ... тарих,
этнография, тіл білімі саласындағы ғылыми ... көне ... ... ... арасындағы ерекшеліктер мен ... ... ... мен ... ... байланысты ірі
екі топқа бөлу. Архаизмдерді бір ... ... ... бір ... ... шығу ... ... түркі тілдерімен , алтай,
үнді-еуропа семьясына жататын ... ... сол ... ... ... көмескі мағыналар табиғатына тоқталу.
-Мағынасы күңгірт атаулардың этимологиясына бара отырып, олардың ұлттық
сипаттағы қырларын ... ... ... ... ... ... ... тән
атаулардың тек өз тілімізде ғана емес, ... ... ... ... ... ... Материалдық мәдениет тұрғысынан көрініс
беруіне назар аудару.
-Санмен ... ... ... ... ... ... шығу ... мен тілде ұшырасу
фактілеріне бару.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... жинақтап, саралап, күнделікті тұрмыс-
тіршілігінде қолданған атаулары бүгінгі күнге мағынасы күңгірт, көмескі боп
жеткендіктен олардың ерекше бір ... ... ... ... дүниетаным мен болмысымызды анық ... ... бұл ... ... тарихи даму ерекшеліктеріне мән бере ... ... ... ... түсінікті бола бермейтін соны ... ... ... үшін де ... ... ... беті ... Нақты ғылыми жүйеге негізделген, әрі нақты дәлелдермен ... ... ... алдына қайта әкеліп, тарихи танымымызды ... ... ... мұраларын бүтіндеу-жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу жұмысының дереккөздері.
Батырлар жыры мен түркі, қазақ, орыс тіл ... ... ... ... осы ... сөздіктер, тақырыпқа
қатысты жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалар пайдаланылды. Көне сөздердің
этимологиясы ашылу мақсатында Ә.Қайдардың, ... ... ... ... ал ... ... ... С.Кенжеахметұлы, А.Жүнісов, Н.Уәлиевтің ... ... ... ... жырындағы көне сөздердің этимологиялық, этнолингвистикалық ,
этномәдени жақтарына тоқталу.
Зерттеуде қолданылған ... ... ... мен ... нысанына байланысты диахрондық-
синхрондық , сипаттамалы, тарихи-салыстырмалы, ... ... ... ... жаңалығы.
Ғылыми еңбектің жаңалығы қазақ тіл білімінде әлі де көне сөздер
қатарында қаралмайтын діни – ... ... ... атаулары мен
сан ұғымына байланысты сөздер ... ... ... ... енгізілген.
Көне сөздер мағыналық ... әрі ... күн ... ... ... ... ... туысқан түркі тілдерінде біршама жүйеленіп зерттелді.
Ә.Н.Наджип «Современный уйгурский язык» ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда онда әріден келе жатқан
жалпы көне түркі-монғол тілдеріне тән қабатты (пласт), көне ұйғыр ... көне ... және ... ... қабатын, діни әдебиеттерді
аударуға ... ... ... оғыздардың тілінен енген сөздердің
қабатын, ислам дінін ... ... араб және ... ... ... ... шаруашылық қарым-қатынаспен байланысты орыс тілінен енген
сөздердің барлығы байқалатындығын ескертеді. 1 / 13 /
Мұндай ... ... тілі ... ... еңбектерден де
кездестіруімізге болады. Ал атақты қырғыз ғалымы М.Юнусалиев «Киргизская
лексикология» деген еңбегінде ... ... ... ... ... этимологиясын түсіндіреді.
Түркімен тілінде жазылған материалдар көнерген сөздердің тарихи сөз,
архаизм болып ... ... ... ... айырмашылықтарын
көрсетіп, архаизмдердің лексикалық, семантикалық топтарына тоқталады. ... мен ... ... ... ... «бұл тілде де
архаизмдер мен тарихи сөздердің ара жігі ажыратылмаған» ... ... ... тек туысқан түркі тілдерінде ғана емес, қазақ тілінде де
біршама жүйелі зерттелді. Қазақ ... ... көне ... ... ден қоя отырып айналысқан ғалымдардың бірі -Рәбиға Сыздық
еді. ... 1980 жылы ... ... ... ... атты ... ... тарихынан сыр шертеді. Еңбекте 97 ... ... ... жыры мен ... XV-XIX ғ.ғ. өмір ... ... ... ертеден келе жатқан мақал-
мәтелдердегі бұл күнде мағынасы күңгірт тартқан немесе мүлдем ... ... ... ... ... ... мен ... 2 / 200 /
Тілімізде ерекше қабат құрап, сөздік қабаттың пассивті ... ... ... ... мен ... ... ... Айдарбек
Махмұтов болатын. Ғалым жалпытүркілік лексикаға тән көптеген мағынасы
күңгірт сөздердің төркінін ... ... ... ... ... топтарына тоқталып, олардың жеке ... ... ... ... ... ... ... шығармаларда кездесуі мен
тарихи негіздеріне тоқталады.
Ғ.Мұсабаев «Современный казахский язык» деген ... ... ... ... ... ... орай ... Қазақтың көнерген байырғы сөздері: жақ, жебе, ат
ұстар.
2.Ескі түркі тілдеріне тән ... ... ... ұлық ... ... ... ... жаназа, зікір,
підия.
4.Орыс тілінен енген сөздер: совдеп, эсер.
5.Бір компоненті байырғы қазақ сөзі де, ... ... сөз ... ... ... ... кедейлер комитеті.
6.Калькалық жолмен енген сөздер: өзара ... / 82-84 ... ... көне ... ... ... ... атауларының
табиғатын барынша ашуға тырысқан ғалымдардың бірі –К.Күркебаев. Ол ... ... ... ... ... ... деген
еңбегінде қазіргі күнде пассив лексика қабатынан орын ... ... ... мен ... ... этнолингвистикалық жақтарына
тоқталады.
Б.Қарағұлова «Тарихи жырлардағы тарихи лексика мәселесі» ... ... ... ... ... ... мен жырларда
кездесу ерекшеліктеріне тоқтала отырып, олардың туысқан түркі және ... ... ... ... ашып беруге тырысады.
Ал Қ.Тәжиев «Киелі сандардың генезисі және эпикалық жырлар мен жыраулар
поэзиясындағы көркемдік қызметі» атты еңбегінде халқымыздың өміріндегі ... ... және ... ... деп екі ... топқа бөліп, олардың тек
қазақ ұғымында ғана емес, жалпы әлемдік тұрғыдағы ... ... ... «Жеті кәміл баба», «Ғайып-ерен қырық шілтен» сияқты
діни кейіпкерлер атауларының шығу тарихына, әрі ... ... ... ... баян ... ... ... сөздердің қабатын тек тіл ғалымдары ғана
емес этнография, тарих саласындағы мамандар да ... ... ... этнографиялық қырларын ашуда. Сондай айтулы еңбектердің бірі, тарих
ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... даму тарихы, құрылымы, этномәдени құрылымы» атты еңбегінде ... ... мен оның шығу ... типтерін, қолданылу
ерекшеліктерін тек тарихи-этнографиялық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... ... ... саласының маманы ұсынған монография болса,
этнография саласынан Х.Арғынбаев «Қазақ отбасы» атты ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес,
тілдік тұрғыдан да қарастыруға, дәстүр атауларының шығу ... ... ... ... ... процесі кенет бірден бола қалатын құбылыс емес, әуелі
қолдану жиілігін бәсеңдетіп, пассив сөзге ауысады да, ... жаңа ... ... ... емін – ... жете алмай, түсініксіз болып
ұмытыла бастайды. Бара – бара қолданудан біржола ығысып, кейбіреулері
тілден ... та ... ... ... мен тілдегі қолданылу
ерекшелігіне байланысты көнерген сөздер архаизмдер мен ... ... ... бөлінеді.
Архаизмдер халықтың күн көріс тіршілігіне, салт –сана тұрмысына, әдет –
ғұрпына, дүниетанымына қарай әр дәуірде өзгеріп, ... ... ... немесе ескіріп біржола қалып қойған сөздер жатады. Қазақ тілінде
арха ... ... ... ... Мата – ... ... байланысты архаизмдер торқа,
мақпал, шайы, пайы, мауыты, биқасап, борлат, ләстек, ақсаң, репес, ... ... ... ... т. ... Салт – сана, әдет – ғұрыпқа байланысты архаизмдер ... ... ... киіт кию, жылу ... тілеу азық, мертікас, жарысқазан,
томыртқа, тоқымқағар, ... ... ... ... ... ... ... қалың мал, өлтірі, қырық жеті.
3. Киім – кешек, ыдыс – аяқ атауларына қатысты архаизмдер ... ... ... ... ... аба, ... ... жағлан, күләпара,
кебеже, саптыаяқ, қазанқап, көнек, асадал, талыс, ... ... ... т. ... Діни ұғымға қатысты архаизмдер қиямет – қайым, мүңкір – нәңкір,
бірәдар, мүфти, підия, ахирет, қалпе, зекет, құшыр, ... ... ... ... ашу, дем ... ... ... пірге қол тапсыру,
ақтық байлау, жын, пері т. б.
5. Үй тұрмысына, мал атауларына қатысты архаизмдер ... ... ... ... үй, ... ... ... қақыра, аран, шопан
ата, қамбар ата, ойсыл ... ... ... шекшек ата т. б.
6. Әр түрлі ... ... ... ... алапа, албан,
аластау, ақсарбас, дат, ақсақалдық, ақшом, ... ... ... жаушы, жоралғы, мор, бұзаушық, тоғанақ т. б.
7. ... ... ... тән ... ... ... ұлыс, жұрт,
Тәңір, толағай, адақ, дархан, бек, мешін т. б.
Тарихи ... ... ... сол ескі ... ... қоса жоғалған
сөздер.
Тарихи сөздердің көнеруі тарихи атаулардың ... ... ... ... ... ... сөздерді де бірнеше топқа бөлуге
болады
1. Әкімшілік, ел басқарумен ... ... ... ... хан, ханша,
ханым, ханзада, тақ, таж, уәзір, бек, бекзада, датқа, патша, аға
сұлтан, ауылнай, болыс, ... би, ... ... шабарман,
нөкер, құл, күң, орда, малай, бикеш, бәйбіше, тоқал, дуан, елубасы,
урядник, пристав т. б.
2. Әскери атақ пен қару – ... ... ... ... ... ... ... оқшантай, сауыт, қалқан, айбалта, найза, жасақ,
қосын, шеру, дулыға, байрақ, адырна, қозы ... ... ... ... ... ... ... шиті мылтық,
алдаспан т. б.
3. Кеңес тұсында пайда болған тарихи сөздер нарком, губком, совдеп,
рабфак, ... ... тоз, ... комитеті, партия ұясы, қызыл әскер,
қызыл отау, НЭП, нэпман, ... ... ... БК ( б ) П, ұя ... ... б. 3 / ... /
Қазақ тіліндегі көнерген сөздердің лұғатымен ... ... ... ... ... мен ... ... диссертациясында архаизмдер мен тарихи сөздердің мынандай
ерекшеліктеріне тоқталады:
Историзмдердің архаизмдерден айырмашылықтары:
1. Қазір мүлдем құрып ... бір ... тән көне ... ... сөздер тобы: құл, күң, атшабар.
2. Историзмнің қазіргі әдеби тілде синонимі болмайды. Мысалы: құл,
күң.
3. Историзмнің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Историзмге көбінесе термин сөздер жатады: хан, патша, тәж.
5. Историзм құрып ... ... мен ... ... ... ... тілде жаңа мағынаға ие бола алмайды. Мысалы: болыс, ... ... ... ... тарихи шығармаларда, саяси
мақалаларда өзінің бастапқы тура мағынасында қолданылады. 4 / 51 ... ... ... ... ... әдеби тілде ауыспалы мағыналары көп ... : құн ... бір ... – кісі өлтірген адамнан алынатын айып,
алым, зат бағасының мөлшері, нарқы.
2. ... ... ... : құн-баға-нарық , сабан-соқа ,
найза-сүңгі-шанышқы.
3. Кейбір архаизмдердің мағынасы жаңарып, активті сөздікке ... ... ... : бай, ... ... шопан.
4. Архаизмдер кейде историзмдерге ауысады : талыс, ... ... ... әдебиетте көтеріңкі стиль жасауға қажетті сөздер :
сұлу қыздың кірпігін жазушы садақ жебесінің масағымен салыстыруы ... ... шығу ... мен ... ерекше табиғатын зерттеу
еңбектеріне арқау еткен ... ... ... ... ... кездесетін көнерген сөздерді мынандай лексика-семантикалық топтарға
бөлдік :
Батырлар жырындағы архаизмдер :
1. Мата-кездеме атауларына байланысты сөздер : барқыт, патсайы.
2. ... ... ... : ... аршын.
3. Киім-кешек, ыдыс-аяқ атаулары : кебенек, мосы.
4. Дәстүрлі сан ... ... ... : ... құлаш, қырық
қақпа.
5. ”Астары бар атаулар” немесе ... ... : ... ... ... ... Әртүрлі ұғымға байланысты сөздер.
Батырлар жырындағы тарихи сөздер :
1. Жырлардағы қару ... ... ... ... ... ... шен ... Батырлар жырындағы архаизмдер :
1. 1. Мата-кездеме атауларына байланысты атаулар.
Мата-кездеме атаулары дана ... ... ... ... ... ... бір ... жатады. Уақыттың
өтпелілігіне әрі қоғамдық өзгерістердің сан түрлілігіне байланысты мата-
кездеме ... ... ... ... ... ... қабаттан
ығысып жатса, кейбірінің мағыналары кеңіп, бірнеше ұғымдарға атау болып,
бір сөздің өзі бірнеше мағынаға ие ... ... ... ... ... берен сөзі.
Сонша ердің соңында
Күмбезді найза қолында
Ағын судың сағасы,
Берен тонның жағасы,
Қызылбастың ағасы,
Көбікті ханның баласы.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздіктері бұл ... көп ... ... ... Көп ... ... сөздік бұл сөздің көп ... “ гүл ... ... ... деп ... екі томдық түсіндірме
сөздік :
1. Қымбат, асыл мата.
2. Болаттан жасалған батырлар киетін сауыт.
3. Ұңғысы ұзын шиті мылтық.
4. ... ... ... ... / ... 269 / Р.Сыздықтың пікірінше
Ильминскийдің түсіндірмесі : “бірі- ең жақсы барқыт, екіншісі-ең ... ... ... ... Осы ... қазақтар мақта матаны көбіне мата
деп, барқытты барқыт, мақпал деп, жібекті шұға, шәйі, ... ... ... ... 6 / 46 / ... ... кездесетін берен сөзінің
бір мағынасын” ең жақсы барқыт “деп түсінген жөн деген ... ... біз туып ... ... көне көз ... ... (
Қызылорда обылысы, Жалағаш ... ) ... ... ... ... ... ... атлас деп бөліп, тек масаты атауын ғана басқа ... ... ... ... ... ... мағынасын Н.И.Ильминский
көрсеткен мағынасынан ауысып , берік ... ... ... сауытты
да ( көбе, сауыт, кіреуке сөздерін ), асыл болаттан ... ... ... да ( ... ... ... ... да ) берен деп атағаны дұрыс
пікір сияқты. ... ... ... ... , ... осы ... сай ... :
Қынабынан суырып
Қолына алды беренді
Берен сөзінің тағы бір мағынасы болаттай ... ... ... асыл адам
мағынасы өткенде де, қазірде де кей жерлерде қолданыла береді.
Жырларда көп кездесетін ... тағы бір ... ... бұл сөзге
екі түрлі анықтама берген : “ қамқа ир. зат. ... яки ... ... тоқылған жібек мата. “ ( 1).
Осы ұғым жайында ... ... ... бірі Ә . ... өзінің
“Берен” деген айтулы мақаласында : “ Туыстас тілдер дерегін салыстырудан
берен сөзінің ( ... ... ... ... фаранг т. б.)
салғырт лексикалық элемент ретінде жұмсалатындығын, тіпті түркі тілдерінің
көпшілігінде кездеспейтіндігін байқаймыз. Бұл – оның ... өзге ... ... ... ... ... ... берен сөзіне
лексикографиялық сипаттама бергенде, әр түрлі белгілермен ( ... ... ... ир – “ иран “, өзбек тілі сөздігінде п – т – а, ... ... ... тілі ... n – “ ... “ ) оның өзге тілдік сөз
екендігін көрсетіп отырады. Ал ... ... ... ... ... деп ... болу керек, мұндай ... деп, осы ... ... ... жеке – ... ... ... Біз солардың мата атауына байланысты берілген
этимологиялық негіздеріне тоқтам жасадық.
Берен – ... ... ... ... ... – ир. көне ... жұқа ... бараңдан кылган көк чепкен.
Фаранг - фаранг ...... ... әрі ... бар ... Қазіргі
ұйғыр тіліндегі пәрәң өзара байланыссыз екі түрлі мағынаны білдіреді : 1.)
қызыл, ал қызыл, қызғылт : ... ...... ( ... ... ... ... , пәрәңдәк қизил “пәреңдей қызыл” ( плеонастық тіркес ) және ... ( ... ... ... ... ... ) ( Шыңжан
ұйғырлары тілінде ) 6 / 27 /
Қамқа зат. Қара түсті, терісі ... ... суда өмір ... аң. (
2 ). 5 / Қ.Т.Т.С.612 /
Е.Шипова “Словарь ... в ... ... ... ... : ... ... цветная ткань с узорами “;
камчатный, камчатый.
1 . сделанный из камки;
2. похожий по ... на ... ( о ... ... ) ... скатерть; камчатка то же, что камчатная ткань. др –рус. Камка
( с 1486 г), камчатый ( с 1392 г.) ( ... ) ... 1704 ... Вейсманн, 1731, 125 платье камчатое ; ... 1762 ... ; ... 1771, 191 камчатный ; Нордстет, 1780 камчатый сл. Акад ; ... ... ... из ... ... камка ( алт. тел. каз. ... ... ... ... ... А. Махмұтов “ алтындатқан, күмістеткен
жіптен тығыз етіп тоқылған жібек мата”-дейді.
Қамқа сөзі тек біздің қазақ тілінде ... ... Орта Азия ... атау. Кымкан (кимхаб, кимхо ) түрінде кездеседі. Оның шығу ... ... ... ... ... ол Шығыс елдерінде ... ... 7 / 247 ... ... ... да ... қабат торқадан
Қамзол киді қынама,
Таңдап Назым тимесе
Толқыған көңіл тына ма? Қамбар батыр.
Қ.Т.Т.С – де : “1. Ең ... ... ... ... Жанға жайлы, сүйкімді, жұмсақ”. 5 / 210 /
Қырғыз халқының этнографиялық ерекшеліктерін жан – ... ... ... ... и их ... и ... – культурные
связи” деген еңбегінде : “Говоря о ... ... ... ... кочевников, остановимся на еще ... виде ... в ... в ... народов Средней Азии, ныне совершенно забытом, -
торка. Эта ткань ... из ... ... ... кендырь ( Apocynum sibiricum ). Один из видов его - ... ...... ... как ... для ткачества каракалпаками,
живущими по берегам рек и озер и ... в ... ... ... и ... с рыболовством. Первые упоминания о ... в ... А. М. ... “О рыболовстве в водах Аральского
бассейна”, а также у И. И. ... ... что ... ... ,
“будучи обработано, дает чудную ... по ... и ... мало чем
уступающую шелку”. Из нее, по предположению Т. А. ... ... ... к этой своеобразной ткани. Новые данные о торка были получены
нами от информаторов каракалпаков в 1976 г. По их ... нам ... ... ... ... : ... ... коры кызыл –
кендыря мужчинами, запаривание ее и трепание волокна. Полученное таким
образом ... как ... ... ... ... ... ... же, как шерсть. Пряли с помощью обычного ... ... или ... ... мы не ... пока ... ... о
существовании торка у ... ... ... ... ... по
лингвистическим данным, эта ткань была ... в ... Азии не ... В ... ... ... ... торка переводится как
сорт “сорт драгоценной шелковой или шерстяной ткани”. Во всяком ... ... ... во многих тюркских языках свидетельствует о древности
происхождения и широком ... в ... ... мире как ... так и его ... – ткани, выработанной из волокон дикорастущих
растений, в том ... и из ... Об ... сортах холста, вывозимых в
согдийские колонии VI – VII вв., возможно, ... из ... ... ... ... ... 7 / 244 – 245 ... осы берен, қамқа сияқты мата атауларынан басқа масаты, барқыт,
сияқты мата атаулары да кездесіп ... Мата ... ... ... атауларынан жамбы сөзі ұшырасады.
Келмембет айтты:” Падишам”
Ноғайлының қызбадым
Тайтұяқ, жамбы, пұлына,
Ызғарына шыдамай ығыма
Жиылып шықты ығыма
Бәрі де қорқып жүр ... ... ... ... батыр.
Қ.Т.Т.С-де : “ Жамбы-зат;көне. әртүрлі ... ... ... ... ... 5 / 603 / Ал ... ... түсінік береді: Жамбы 1. кит. уст. ... ... ... и ... веса, употреблявшиеся в Китае в качестве денег.
2. Общее ... ... ... ... бұл ... деп ... В.И. ... түсіндірме сөздігінде және басқа
материалдардан кездестіруге болады. ... ... ат ... әр ... ... қытайдың ақшасы. Ал монғол тіліндегі жамбы
юмбүү (юмбүү) –елу лан басындағы ... ... ... шен, ... ... сөзі ... ... құрамы мен мағынасы ... ... ... ... сом күміс деген мағынаны білдіретін юаньбао
сөзімен дәл келеді. Жамбы ... шығу ... ... ... тілінің
этимологиялық сөздігінде толық қарастырылған.Ғалым Бафиннің пікірінше:
жамбы-қытайша юань және бао деген екі ... ... ... ... юяань-
монета, ақша, бао-құнды, бағалы ақша деген сөз. Сонымен бірге бұл сөздің
шығу төркіні жөнінде ... ... ... ... ... ... ұйғыр тілінде ямбұ, қазақ тілінде жамбы болып қалыптасқан.
Бұл сөз алғаш қытай тілінде пайда ... ... ... ... ... арқылы тараған болуы керек. 8 / 69-70 /
1. 2. Халық өлшемдеріне байланысты ұғымдар.
Халық өлшемдері-ұлт мәдениеті мен этнографиясының қызықты ... ... ... халқымыздың терең дүниетанымы мен нақты өлшем
бірліктеріне сай ... ... ... ... ... ... ... мен белгілі бір заттың, құбылыстың ... ... беру ... : салмақ, ауырлық, көлем, уақыт, ауа-райы, ұзындық өлшемдері болып
топтастырылады. ... ... ... көлем, ауырлық және ұзындық
өлшемдері көптеп ұшырасады. ... ... ... жиі ... барды аңырап,
Қоздаған қойдай маңырап,
Қазына аузын ашқалы
Таратты алтын-күмістен
Қалғанынша мысқалы,- деген ... ... ... сөзі өте аз ... қалған бай қазынасы туралы айтып
отыр. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде : “мысқал- 25 грамға тең салмақ
өлшемі ,бір ... 96 ... ... ... ... 5 / 235 /
Араб тілінде жазылған алғашқы медициналық сөздіктердің бірі –“Китаб ... ... ...... ... : “ мискал-один и три
седьмых ... деп ... ... жағынан өте аз, жеңіл өлшемдік
мағынаны білдіретін бұл өлшемдік бірлік күллі шығыс елдерінде, оның ішінде
Үндістан мен ... ... ... Азия мен Қазақстанда қазыналық өлшем
ретінде қолданылған. Бұл атау Шығыс ... ... ... ... де осы ... мағынасында қолданған. Оған дәлел Орта Азия ... ... ... ... ... ... вариаты
ұшырасады. Мысқалдың баламасында ... г, ... ... ... ... ... ... кезге дейін дәрі-
дәрмек, бояу мөлшерін анықтаудағы ең көп ... ... ... Ерте ... өзінде-ақ мысқалдың дәл мәнін өзгеріссіз ... ... ... ... ... шыны ... жасалған.Бертініректе б.з.б.780
ж. жасалған осындай шыны сауыттар табылды. ... ... ... олар ... 3/1 ... ... істелінген. Сол сауыттардың
салмағы бойынша бағаласақ, мысқал 431 г-ға тең. Мысқал негізінен алтын мен
күміс ақшалардың , ... ... мен ... ... ... ... жерде әртүрлі мөлшерде өлшенген. Египетте-4,68 г, Иранда-4,6 г, Иракта-
4,46 г, Үндістанда- 4,538 г; XIVғ. ... ... ... ... үшін 4,41 г ... 10 / 49 ... елдерінің өлшем бірліктерін зерттеген В.Хинц : “ ... ... ... составляют дирхамы, который восходит к греческой
драхме, который основывается на римско-византийском ... ... ... ... мискал и дирхам относятся как 10: 7, в то же ... на ... 3 : 2” 11 / 11 / ... сөздік қолданыста да мысқал
сөзі түркі тілдерінде көнерген өлшем ... ... ... ... тағы бір ... ... батпан .
Темір шынжыр арқаны
Ұстап берді баланы.
Ауырлығы бір батпан
Бұршақтай шоқпар ұрады. Алпамыс ... ... ... ... ... : “ ... ... өлшемі ( бір
батпанда 250-300 г-ға тең ) деп түсіндіреді. 5 / 149 / ... ... ... ... осы ... ... bir batman et ( бір батпан ет )
деген түсінік беріледі. Ресейде батпан ... ... ... Афанасий
Никитиннің Үш теңіздің ар ... ... атты ... ... орыс ... ол 10 ... тең делінеді. Қазақ
губерниясында ... үшін 4,5 пұт ... ... ... Әр ... әр түрлі мөлшері пайдаланылған. Батпан-батман Орталық және Шығыс
Азияда манн ... ... ... ... Бұл ... атауы тек Азияда ғана
емес, Еуропа елдерінде де кең етек алған еді. Осы ... ... ... ... ... ... өлшемдік атаулардың
этнолингвистикалық сипаты” деген монографиясында мынандай ... ... : ... // ... ... түркі тілдерінде батман, batman, патман, ... ... ... ... ... ... туралы ең көне дерек
жоғарыдағы М.Қашқари еңбегінде ұшырасады.
Көне түркі ... ... “180 ... 300 ... ... салмақ
өлшемін білдіретін атау” деген анықтама берілген. Қазақ тілінде ол салмақ
өлшемін білдіреді.
Батман ... ... :
1. ... ... 4-тен 1-пұтқа дейінгі салмақ өлшемі, Талас
өзенінің аңғарында 12 пұтқа сәйкес өлшем.
2. Батман (Cевортян ) –белгісіз, салмағы ауыр ... бір ... ... десятинаға жуық жер өлшемі.
Ал өзбекше-орысша сөздік : “ботмон, доссор-өте үлкен, ... ... ... ... ... ... хиуалықтар мен
қазандықтар батпан деп, 4 пұт ... ... ... ... ... мен жер ... ... де, яғни “ жарты десятина” ... шығу ... ... ... берген мәліметі қызық.
“Татар тілінде батпанға балды сақтау үшін және ... ... ... үшін ерте уақыттарда бүтін ағаш дінінен ( өзегінен ) ... ... ... ... Ол 12 фунт бал 4 пұт бидайға тең болған, Еділ ... үшін ол ... фунт пен пұт ... ... ... ... ... 1/16 сәйкестікте бидайға айырбасталған болар дейміз”-дейді.
Батман атауы башқұрт тілінде “төгілген заттарды өлшейтін ежелгі салмақ
өлшемі” деп көрсетілсе, ... ... ... ... ... ... ... да ыдысын батман” деп көрсеткенін атайды.
Мұнымен ... ... ... ... ... де ... (колчан) және “салқын
қойма” (погреб) деген мағынада қолданылатыны да ... ... , ... ... шығу ... ... ... енген болуы
мүмкін. Өйткені батман атауының алғашында айтқан татар-башқұрт ... ... үшін ... ағаш ... қарашай-балқар тілдерінде “себет” (
корзина ) , ыдыс, құмық тілінде “топырақтан құйылған ыдыс, жүннің салмақ
өлшемі” ... ... ... бар ... ... айтады. Ғалым батман
атауының шығу тарихын безмен атауымен де ... ... ... және ... ... ... қарағанда, бұл тілдерге араб,
түркі тілдерінен ... ... ... бұл сөздің әр тілде әртүрлі дыбыстық өзгеріске ұшыраған
түрлерін көрсетіп, салмақ, ыдыс, жер өлшемдерінің мағыналары бар ... ... ... ... ... сөзін безмен сөзімен салыстырғанын,
бұндай салыстыруды М.Рясенен де қолдағанын ... ... өз ... де ... ... : “ М. Рясенен также прибегает к ... ... из ... pasma , pasman ( a ) ... мера ... примерно 4 пуда восходящего по автору, к ... ... basma ( n ... ... ... перс. varnan < ар. wasn “вес”.
Безмен атауы ... ... ... де кездеседі. Мәселен, чуваш
тілінде- “пасман, barman 4 пудқа тең ... ... ... кавказ
тілдерінде- “бозман”, сібір ... ... ... тең” т.б. Осыған қарағанда ежелгі түркі тілдерінде “beriman (
bediman ) ... ... ... ... ... санскрит
тіліндегі “pariman,” “parimana” сөздері болуы мүмкін. Өйткені бұл ... ... ... ...... ... ... “ұзындық”,
“булавайды” өлшеуге арналған , “ұшында кірі (чер) бар жіп” немесе “таяқ”
дегенді білдірген. 12 / 101 ... ... ... белгілі ғалым Вальтер Хинц “Мусульманские меры ... с ... в ... систему” деген мұсылман халықтарының
өлшем бірліктерін жүйелі түрде ... ... : “ ... ... и
происхождение манна в 47-49,5 фунта позволил установить ... ... ... что манн бухарско-самаркандского происхождения,
равный 4000 мискалей по 5,0 г, т. е. 20 кг. В ... он был ... ... ... ... по 4,53 г, которых в нем оказалось 4416. Этот
манн употреблялся в Хиве, Хазараспе, Ургенче, Кунграде, Бишарыке, ... ( ... манн был в два раза ... т. е. 40 кг.
В русских источниках XVII века имеются следующие сведения о хивинских
батманах ( ... ) того ... : “ ... ... ... и ... совпадают, следовательно существование в Хиве XVII века манна ... ... ... не ... сомнений.
А. Грибов свидетельствует о ... ... ... ... ... двух ... по весу маннов само по себе не
исключено, но не ... ... из виду ... ... ... ... 10 / 85-86 /
Жырларда кездесетін тағы бір өлшем атауы- ... ... ... ... ер
Қобландыны көреді
“Аяғыммен күрес”,- деп,
Бір аяғын береді
Алпыс құлаш ала арқан,
Қызыл ердің ілулі
Босағада тұр еді. ... ... : “ Иық ... кере ... екі қол ... арасы “ 5 /
458 /
Бұл атауды тарихи тұрғыдан қарастырсақ, түркі ... ... ... М. ... XI ғасырдың өзінде кулач сөзі қол +а+ч, яғни ... ... жаз және ... ... есім мен етістіктің бірігуінен жасалған деп
жобалайды.
Көшпенділер өмірінде өлшемнің нақты метрикалық жүйесіне ... өз ... ... ... бұл атау 1838 ... ... бойынша
Ферғана құлашы 166-170 см. болса, Қазақстанда ... ... ... 142 см-ге тең екен. Құлаш- сауда-саттық жұмысында, ... ... ... ... ... ... зерттеу материалдары дәлелдей
түседі. 13 / 63 /
Сол уақыттар болғанда,
Топ қара ағаш қасынан,
Бір шеңгелдің ... ... бір ... ... ... елі ... ... Алпамыс батыр.
Осы өлшем бірлігіне Қ.Т.Т.С-де : “ ... ... ... ені ( ... мөлшері, өлшеу бірлігі ). 5 / 331 ... ... ... ... ... қарағанда, бұл атау
туыстас түркі тілдерінің біразында ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде- ely, elii,өлy /
olii, татар, башқұрт тілдерінде-илі, ілі, иллі / іllі, илиғ / ilir, ... ... ... ... ... ... тілдерінде елі түрінде
ұшырасады.
1 . Бұл атау ... ... ... әртүрлі фонетикалық
вариантта кездесіп,” саусақтың ені, саусақтың қалыңдығы”- деген ... . ... ... елі ... ... 4,4 см. ... ... өлшемі вершокқа сәйкес келеді. К. К. Юдахинның ... ... 4,4 ... ... ұзындық өлшемі деген түсініктеме
берілген. Э. В. Севортян өз сөздігінде елі ... ... ... ... елі атауының мағынасы алақанның еніне сәйкес келетін
өлшемдік бірлік- дейді. 12 /466 ... ... ... коды ... қол ... ... ел
атауымен байланысты. Түркі тілдерінде түбір ел атауы төрт аяқтылардың
алдыңғы аяғы және қол, ... ... ені ... ... Осыған
қарағанда тіліміздегі өлшемдік мәнге ие елі атауының шығу ... ... ... ... ... тілдеріндегі alik, ilik, илгек, aliч
сөздерімен ұштас болуы мүмкін деген пікір айтады. 9 / 45 ... ... ... бірі - ... ... ... ... – сусаған,
Қанға тойсаң – жусаған,
Тауға салсам - тас кескен,
Кеудеге салсам –бас кескен,
Алты аршын ақ болат,
Қынаптан алып суырып,
Шаба алмасам, маған серт Ер ... жуық ... ... кез. 5 / ... 355 ... ... көпшілігінде бұл сөз әртүрлі фонетикалық вариантта
кездеседі. Татар, башқұрт, ... ... ... ... ... ... –аршин, аршын ( arsin ), якут тілінде – ассы : н ( arsi :
n ), ... ...... ( apsan ... В. ... сөздігінде бұл атаудың төмендегідей ... :
1 . ... ( ... ), ... ... 40, 65, 75, 100 ... тең ұзындық өлшемі. Этимолог ғалымдар
аршын атауын парсы тілдерінен енген, ол тілдерде де аршын – зат есім ... ... ... - деп ... 12 / 183 /
В . Г. ... ... атауын парсы тіліндегі арадж, арандж тұлғасында
қолданып, шынтақ деген мағынаны ... ... ... сол ...... 14 / 33 ... – ақ , бұл атау монғол, бурят тілдерінде де ... ... ... осы ... ... ... Жалпы бұл ұзындық
өлшемін білдіретін атау шынтақ мағынасында, славян тілдеріне де енген ... ... ... ... құптайды. Түркі тілін
зерттеушілердің көпшілігі бұл ... ... ... атау славян
тілдеріне түркі тілдерінен ауысқан деп жобалайды. Мәселен, Н. К. ... ... ... ... бұл ... ... ... енгендігін нақты
мысалдармен көрсетеді. Г. Я. Романова “Найменования мер длины в ... ... ... : XV ғ. ... ... ... ескерткіштерінде аршин
атауының қолданыла бастауына мынандай уәж келтіреді : “ Москва мемлекетінің
Польша – Литвалық грамматикасында князь Иван Васильевичтен ... ... ... ... көрсетілген. Мұнда Каф қаласынан тауармен
шығып, Литва қалаларында тонауға ұшыраған керуендердің кейіннен ... ... ... осы ... ... ... рет аршын сөзін
кездестіреді. Мұнда ол ... ... ... тіркеспен берілген сөздің
“матаның ұзындық өлшемі” мағынасын береді - деп көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... көпшілігі парсы тілінен
түркі тілдеріне түбір формада арш болып ... -ын, -ун ... ...... ... ... деп тұжырымдайды. Ә.
Нұрмағанбетов парсы тіліндегі “әрш” сөзі ... ... ... ... ... шынтақ пен саусақ ұшына дейінгі аралықты да арш деп атаған.
Осы түбірдің біріне = ын жұрнағы ... ... ... ... ... ... 9
/ 71 /
Жалбыраған жалынан
Жалғыз қарыс қалыпты. Ер ... ... ... ... Қ. Т. Т. С – де : “ бас ... пен
ортаңғы саусақтың аралығымен өлшейтін ұзындық өлшемі. 5 / 119 /
М. Қашқари ... ... / ... / хаrus” сияқты фонетикалық
варианттарда кездеседі. М. Қашқари ... ... ... ... karur” ... ... ... өлшемін білдіретін қарыс атауының шығу ... ... ... жоқ ... ... ... зерттеушілер бұл
атау – ежелгі ... ... яғни бас ... пен ... ... ... дей отырып, түркі тілдерінің біразында ... ... сөз – ... “қары” атауымен байланыстырады. Қары түркі тілдерінің
кейбірінде “шынтақтан ... ... ... ... дегенді білдіреді. Қары
сөзіне өнімсіз = ич ... ... ... көптеген түркі тілдерінде
әртүрлі фонетикалық вариантта кездесетін ... ... ... ... деп ... Мұндағы ш – с дыбыс сәйкестігі арқылы қазақ
тіліне қарыс болып ... ... ... Е . ... ... Э. Севортян : “ Ежелгі “ қары ”атауын - ыш, -ыс, -ис, - с
жұрнақтары арқылы зат есім ... ... ... ... үстіне қосымша
ұқсастыру, кішірейту мағынасын үстейді”.
Осы пікіріне сүйене отырып, ұзындық өлшемін білдіретін қарыс атауының
семантикалық ... ... ... ... шынтақпен, сүйеммен
салыстырғанда ұзындықтың кіші ширегін ( шынтақтың 4 / 1 бөлігі білдіреді,
- деген қорытынды ұсынамыз.
Түрколог ... К. ... ... ( с ) ... мынандай түсініктеме
береді : ”Бұл сөз екі ... ... ... ... ...... мағынаны білдірсе, екінші морфема – “иш” ( ич ) ... ішкі ... ... білдіреді, екеуі қосылып “қолдың ішкі ... ... ... шығу ... ... Ә. Нұрмағамбетов : “ қарыс сөзі парсы
тілінде “ ғәрыс “ тұлғасында ... “ен, ... ... ... ... тіліне қарыс қалпына дейін өзгеріске ұшыраған”.
Өлшемдік мәнді ... бұл ... ... ... кейбір
мағыналық ерекшелігін де байқауға болады. Өзбек тілінде қарыс атауы 140 –
145 см – ге тең ... ... ... ... ... дейінгі аралық. – деп
көрсетілген. 9 / 95 /
1 . 3 . ... ... ... ... мағынасы күңгірт
сөздер.
Жырларда кездесетін келесі лексикалық топ киім –кешек, ыдыс – аяқ
атауларына байланысты туындаған ... ... ... бірі – кебенек.
Қазақ тілінде “Ерді кебенек ішінде ... ... ... ... ... ... сияқты мақалдар бар. Бұл сөз жырларда да кездеседі.
“Қобыланды батырда” ... алды ... киер ... - деп ... ... ... соңғы дыбысы түсіріліп айтылған. Қазақ
халқының қолөнері жайындағы еңбегінде С. Қасиманов кебенек сөзін ... киіз ... деп ... Қ ... – де бұл ... екі ... анықтама берілген : “ 1.) ... ... ... ... ... қорғану үшін киетін, жұқа киізден тігілген сырт ... ) ... ... ... бастырма. 5 / 535 / Осы сөз туралы
айтулы ғалымдарымыздың бірі Рәбиға Сыздық “Сөздер ... атты ... ... ... : ... ... ... таны” , “Кебін киген келмейді,
кебенек киген келеді ” деген мақалдарға қарағанда , кебенек тек ... және ...... қорғану үшін ғана емес, жалпы кие беретін ең
жұпыны шапан болғанға ұқсайды. Жоғарыдағы мақалдардың ... ... ... сөзімен қатар айтылып, бір – біріне семантикасы жағынан ... ( ... киім : бірі ... екіншісі тірінікі ) болғанымен, екеуі екі түрлі сөз
: кебін – түркі тілдеріне араб тілінен енген кірме сөз ( ... ... ... ... ... ), ал ... ... кеп сөзі болар. Көне түркі
тілінде “кеп” “қалып” ( форма ), ... ... ... кеп ... ... ... “киім”, “маска”. Бұл сөздің о бастағы “қалып” мағынасы
қазіргі қазақ ... ...... ( ... бөркін кептеп кию ),
“кептелу”, “таз ... ( ... ... ... ... ... бас киім )
сияқты сөздерде сақталған. Бұл сөздің “қалып” ( қалып та киім сияқты ... ... ... ғой ) мағынасынан киім деген ауыспалы мағынаның
тууы - ... ... ... кеп ... жасалған “кебене” немесе
“кебенек” ( кеп + ен+ек ) сөзі киім, оның бір түрі ... ... ... білдірген. 6 / 65- 66 /
Кебенек атауы С. Абрамзонның да еңбегінде ұшырасады : ... из ... ... ... имели мягкую тонкую войлочную подкладку. Такие
халаты носили ... ... во ... ... со ... в горы или
пустыню нередко приходилось ночевать ... на ... Они ... у ...... ... ... дештикипчакского происхождения
Самаркандской, Джизакской, Сурхандарьинской и Кашкадарьинской областей
УзССР – ... ... ( узб. ), ... ... ... ... нами ... кебанек был широко распространен у соседних
казахов. По сообщению В. П. Курылева, у анатолийских ... ... ... ... плащ из войлока. 7 / 235 /
“Онда Алпамыс ... ... ана ... ... жүре берді. Онда
Алпамысты өз әйелі Гүлбаршын сұлу көріп : “Мына диуананың басындағы ... ... ... еріме ұқсайды екен – ау, - деп, өзінің ... ... ... ... сегіз тіллә беріп, - Ана , диуанаға бал аштырып
кел” - деді.” ... ... ... ... ... Қ .Т. Т.С – де : ... ( киім )” ... беріледі. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде бұл
сөздің араб – ... ... ... киім” мағынасын білдіретін (
лебас) сөзінен ... ... ... Б. ... бұл ... ... с дыбысының түсіп қалуына оның жоқ сөзімен
тіркесе, қолданылып, с дыбысының тәуелдік жалғауының III жақ ... ... ... себеп болған. Бұл сөздің “көйлек, киім”
мағынасын білдіретін “лібас” ... ... ... уа ... ... : “лібас – киім, лыпа” түрінде кездеседі. 15 / 53 ... ... ыдыс – аяқ, ... атауының бірі – боғажам.
Боғажам // боғжам // ... // ... ... ... сені ... жетімің қылғандай...
Қарлыға сұлу көреді
Атасы әйел демесең,
Бұл шәһәрдің бегі ... ... ... қолтықтап
Қарлыға алып жөнелді.
Қобыланды батыр.
Боғажам ұйғырша боғажома – жасау, ... ... ( ...... т. ... В. В. Радловтың сөздігінде “боғча, бокча – түйіншек, пакет ... ... ... ... ... ...... буын”( Радлов ) қазақ, қарақалпақ,
башқұрт, ... ... ... ... боғ – ... егінді, пішенді баулап
байлау” дегенді білдіреді . Көне ... ... ... “ба ... ...... ... кейбір аудандарында жам – ыдыс – ... ... ... екі ... ... ... халқының сөзі болып
шығады. Бірінші сыңары - боғ ( а ) – қыз ... ... ... ... ... – жам – дүние, мүлік, ыдыс – аяқ. ... а ... ... ... бір ... айту ... ... бу, бұғау, байлау, байла тәрізді сөздер де жоғарыда ... – боғ – ... ... ... ... 6 / 61 – 62 ... ыдыс – аяқ ... мосы атауы жиі ұшырасады.
Отқа салып бауырын,
Ішіндегі тәуірін
Азуға салып жұлыпты
Шала – пұла ... алып ... етін ... ...... ... мосы сөзі Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде : “ Мосы – үш ... ... басы ... түйіскен жерінен шығарылған ішекке ыдыс іліп, шай ... ... ... 5 / 234 /
1 . 4. ... ... салт – ... әдет – ғұрып атауларына
байланысты көнерген сөздер.
Салт – дәстүр мен әдет – ғұрып атаулары ... ... орны бар ... ... ... ерекшеліктеріміздің
айнасы іспеттес жырларда осы атаулардың бүгінгі ... ... бара ... ұшырасады. Солардың бірі – құрсақ шашу.
Әр жерден халқы келді де
Құтты болсын деді де,
Құрсақ шашу жеді де,
Қайтадан халқы ... Т. Т. С – де : ... бері бала ... әйел немесе жас түскен
келін екіқабат болғанда жасалатын ырым деген ... ... 5 / 515 ... ... ... ... салт – дәстүрлері мен әдет –
ғұрыптары” ... : ... ... ... болғаны белгілі болса, оның
абысын – ажындары, енелері әйелдерді шақырып, құрсақ тойын ( кей ... шашу ) ... оның аман – сау қол – ... ... алуына тілек
білдіріп, шашу шашып, дастарханды ... ... ... сауық жасайды”. 16
/ 32 /
Осы мәліметтерді ескере отырып, құрсақ шашу яғни құрсақ - 1.бала не төс
орналасқан іш ... ... ... 5 / 55 /
Әйел бойына бала біткен кезде ырымдап жасалатын шашу деген ... ... ... деп ... ... ... ... бөлігінде : “Екі бай бір – бірінен сүйінші сұратып, құда ... жеп, ... ұн жағу ... ... Сонымен Алпамыс бір жыл қалыңдық
ойнады” деген жолдар кездеседі. Сүйінші сұрату мен құда болу ... ... ... ұғым деп ... Ал ... жеп, ... ұн жағу бүгінде барша
қауым біле бермейтін сөз. Қ . Т. Т. С – де : ... ... ... – бауыр
жесті – құда болу рәсімін істеді” - деп ... бұл ... ...... әдет – ... туралы еңбектерде де, зерттеулерде де, осы
тұстас С. ... ... салт – ... мен әдет ... деген еңбегінде : “Екі жақ келісіп, құда болған жағдайда оларға
құйрық ... ... ... сый ... Құйрық – бауыр асау қазақ
дәстүрінде құда болудың заңды белгісі – құжат болып бекітілген” – 16 / ... ... ... және ... жеп, ... ұн жағу ... ... түсіндірмелерге қарап, бұл дәстүрдің сонау Алпамыс батыр жырының туу
дәуірінен бері келе ... ... ... ... көз ... ... ұн жағу дәстүрі құдалардың бір – біріне ... ақ ... бір ... ... ... ақ, таза ... деген ойдан туындаған
жоралғылардың біріне жатса керек. Қалыңдық ойнау Қ. Т. Т. С – де : ... ұрын бару ... ... ... ... кездесіп, ойнап –
күліп жүруі” 5 / 602 / – деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... қазақтарының құда түсу, қыз ұзату
және той жасау ... ... атты ... : “Некелері қиылып
қосылғанша, күйеу, әйелдерге үлестіретін азды – көпті бағалы кәделер алып,
қалыңдығына ...... ... Күйеу болып қазақтардың барлығы дерлік
неке қиылғанша қалыңдығына келіп – кетіп жүрген ... өз ... ... ең ... дәуірі деп есептейді”– дейді. Мақала авторының
түсіндірмесіне ... бұл ... ... ойнау екендігіне
күмәнданбауымызға да болады. Ал Х.Арғынов “Қазақ отбасы” еңбегінде : ... ... ... ... ... ... тыйым салынбайды. Үлкендердің
көзіне түспей, жас жеңгелері ... түн ... ... ... ... ... ... ауылының алыс – жақындығына және ұрын той мен
ұзату ... ... ... мерзімге созылуына байланысты болады.”
С. Абрамзонның еңбегінде : “ В цикле свадебных ... у ... ... ... важное место занимал обычай добрачных ... ... ... ( ... или ... ... ), выполнение которого обставлялось
рядом церемоний. Он имел повсеместное распространение , но в ... ... ... ... не носил обязательного
характера, соблюдался реже и имел свои особенностей.
Независимо от ... что ... ... ... ... ... невесты было тесно связано с ... ... ...... его ... в ... мере поддерживалось и экономическими
причинами. Период добрачных посещений ... ... ... ... ... в ... которого происходило выплата калыма. Известно, что ... ... ... ... не имел возможности привести невесту в свой ... ... ... свое ... право. Но уплата калыма довольно часто
растягивалась на ... ... что ... ... ... в ... ... семьях платить калым постепенно,
по частям. В пережиточной форме сохранялся у таджиков под названием кынголь
– бози ( игра с ... ... с ... – деген түсініктеме
беріледі.
Гүлбаршын сұлу шонықты
Бересің маған, - деп жатыр
Көкпарын ... ... ... қып ... ... батыр.
– деп келетін жолдардағы қыз ойнақ сөзін С . Кенжеахметұлының ...... мен әдет – ... еңбегінде : “Әке – шешелері жоқ
кезінде бой жеткен қыздар ... ... ойын – ... ... ... түрде) жігіттер де қатысады. Бұл мәжіліс құпия өтеді және ... тек ... ... ... ... ... ... ата – ана оған өз қыздарының қатысуына қатаң тиым
салған. Оның ...... ... ... ұят ... ... ... – деп түсіндіреді.
Көкежан, өзің келгенше,
Ел – жұртың есен көргенше,
Артыңда қалған мен нашар
Айтып бір ... ... . Т. Т. С –де : ... ... ... ...... қол қайыр”.
5 / 350 /
1 . 5 . Діни – ... ... ... кездесетін келесі топты Астары бар атаулар деп алдық. Бұл
топта діни – мифологиялық персонаждардың атауы жинақталған.
Сол ... ...... ...... ... – ерен ... шілтен
Қолтықтан сүйеп, демеді. Алпамыс батыр. –
деген жолдардағы Ғайып – ерен қырық шілтен сөзінің шығуын Р. ... ... мол ... ... ... жан – ... ... Ғалым
“Қырық шілтен” тіркесін өзбек ғалымы Х. Ғұламовтың “ Чил сөзінің құлданиши
ва ... ... ... арқылы ашып беруге тырысады : “Шілтен парсы
тілінен енген сөз, ол екі түбірден құралған шіл – тен. Шіл - ... ... ... ... ... ... ... білдіреді, тен тон ... ... ... дара ... тән ... айтылады, парсыларда
чилтон ( қырық тән ) көрінбейтін қырық қолдаушы ... ... ... ... ... ... сипаттағы персонаж екенін көреміз. Тәжіктер
“чилтон – ды” тек дара қалпында қолданады. Ал қазақ, өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... анық танылмайды,
сондықтан оған қырық сөзі үстеліп айтылады. Чилтон ... ... ... ... ... нанымын байқатады. Құран мазмұнында бұл атпен
аталған керемет қолдаушы жоқ. Х. Ғұламовтың ... ... , ... ,
қазақ тілдерінде ұшырасатын шілде ... ең ... ... ең ... сәйкес келетін қырық күн), шілдехана деген сөздер де ... ... Олар ... ( ... )” сөзінің негізінде жасалған. “Шілде, шілдехана”
деген сөздердің мағынасын ескерсек, бұл ұйғарым ... ... ... ... да ... мағынасының негізінде пайда болған сөз ғой.
Мифологиялық персонаждың атауы ретінде жұмсалатын шілтен сөзінің
мағынасы мен шығу ... ... Бұл ... қоса ... “ғайып
иреннің ( ғайып ерен )” мағынасы, шығу тарихы тіпті күңгірт. Күңгірт ғайып
елес, “ирен”. “Ғайып” ... ... де, ... да ... ... елес” деген мағынаны білдіреді, парсы тілінен ... ... ... ... ұғым – ... ... ... бірқатар болжам бар.
А. Диваев М. Айдаровтың дерегіне сүйеніп, ғайып ирен ... ... ол жеті ... бөлінеді, алтыншы топқа енетіндер –
қырық шілтен деген.
К . К. ... ...... ... ... эрен “жабайы аң”
дегенді білдіреді дейді. Сәл кейін осы еңбегінің өзінде пікірін анықтап, К.
К. Юдахин “кайберен” ( қайып эрен ) ... ... еті ... ... ... ... ... деп жазған.
“Ирен” парсының ( иаране ) деген сөзінен тараған болу керек. Бұл -
демонологиялық атауға жатпайды, ол ... ... ... ... ... ... қарағанда, ғайып ирен, қырық шілтен деген құрамдағы ... ... ... ... ... ... тұрған болу керек.
І. Кеңесбаев та ерен ( ирен ) сөзінің түп негізі осы ... ... ) деп ... 17 / 201 – 202 ... ... ... Берікбай Сағындықұлы “Ғаламның ғажайып сырлары” деген
еңбегінде : “ ... ... ... ... өмірге келуіне әл – Фарабидің
тетелес замандасы, арабтың аса көрнекті ... әл – ... ... Ол 13 – 14 ... Үндістаннан араб елдеріне білім іздеп шығады.
Әкесі бір соғыс кезінде Үндістанға қашып барған араб ... ... ... деп есептейді. Жолда керуені қырық қарақшыға жолығады. Ақша талап
етеді. Керуендегілер ... ... әл – ... бір ... ... шығарып береді. Таңырқап себебін сұрайды. Анам : “ ... адам ... ... ... ... ... адалдан мал тап, - деген
өсиетін орындап тұрмын” – дейді. Бұл сөз ... ... әсер ... ... бала тегін болмауы керек. Біз Құдайдан қорықпаймыз, адамдарға
қиянат жасаймыз, өмір бойы өтірік айтып, ... мал ... ... бала ... ... – ау, - деп ... күңкілдеседі. Бәрі ақылдаса
келіп, әл – Газалиден бата сұрайды. ... ... – қол ... ... көз ... әлгі ... құс ... пыр етіп ұшып
кетеді. Содан бастап Ғайып – ерен ... ... ... ... ... жыл бола ... ... 18 / 57 – 58 /
Ал Тәжиев Қазыбек “Киелі сандардың генезисі және эпикалық ... ... ... ... қызметі” деген монографиясында : “Ғайып –
ерен қырық шілтен ислам дінімен ұштасып ... ... ...... ... ... өмір сүріп жатқанын білдіретін шейіт догматының термині.
Ғайып туралы аңыз сөз имамдарына сенбей, ол әлде бір ... ... ... ол әлемге әділеттілік орнату үшін махди сияқты қайтып оралады деп
сенген ... ... ... ... Осы ұғым Қазақстан ... ... ... ... ... ... Орта Азияға дәруіш, шілтен
түрінде ауып келе бастайды. Өздері жеке – жеке топ ... да, ... ... ... болып жүрген.
Олар Орта Азияда қырық – қырықтан ұйысып, ресми дін, саяси тәртіппен
жасырын күрескен. ... ... ... салттары болған. Шілтендердің
бастығы Яктон, төрт құтыбын Полуе деген. ... ... ... түнде
мазарларда жүреді.
Қазақ халқының әдеби үлгілерінде ұшырасатын Ғайып ерен қырық
шілтеннің екі ... ... бар : ... – түз, тағы, жабайы жануарлардың
қорғаушысы болса, екіншісі – батырлардың қорғаушысы.” Мысалы, аңға ... ... аңын / ... ... ... Киік ... / “Ғайып ерен
қырық шілтендерден рұқсат сұрауы ... Егер ... ... ... ... ... шілтен” наразы болып, мерген олардың ... ... ... зиян ... ... ... бар. 19 / 90 – 91 /
Ықылас атты шашты Әзіз
Осы кеткен қозымды
Тек тапсырдым қолыңа,
Қозымды жықпа орыңа,
Жолықтырма зорыңа!
Қобыланды батыр.
Қ. Т. Т. С – де : ... ... ... әзіз ... ... атты ... ... қолдаушы, қауіп – қатерге ұшыраған адамға көмек көрсететін әулие”. 5 /
5 ... әзіз Р. ... ... Потаниннің, Жирмунскийдің болжауы
бойынша тарихта өмір сүрген кісіні пір тұту ... ... ... ... тарихта зор кісіні тірек еткен персонаж. 17 / 203 ... ... ... ... ... ... ... қолданылса,
әзіз сөзі арабтың хазиз – сүйкімді, қымбатты, аяулы деген сөзінен шығып,
қиналған адамға ... ... ... ... ... ... 20 / 223
/
Қанша айтса да Естеміс,
Барғысы келді баланың,
Түсірем деп атып дәл,
Кәміл пірлер болса жар. Алпамыс ... 1. ... шын, рас, ... ... ... ... 5 / 523 ... 1. ар. зат. діни қолдап – қорғаушы рух.
2. ауыс. Демеуші, сүйеуші.
Кәміл пірлер жар болды - ... ... ... 5 / 32 /
Бұл ұғым да жоғарыдағы атаулардай демеуші, сүйеуші мағынасын
да қолданылады.
Жаратушы
жалғыз - ақ
Дергейіне ұнады.
Ұнағанын сонан біл
Бір қыз ... ... ... ... тоғыз мың машайық
Бәрінің көңілін қимады. Алпамыс батыр.
Әміров Р. “Кейбір ... ... ... ... ... араб ... шайх ... көпше түрі. Шайых – машайых. Өзбекше
“машойих – дін қызметкері,” ... ...... дін ... ... ... бұл ... “шайқы” түрінде өзгерген формасы кездеседі. Бұл
сөз “Қожанасыр” ( ... кісі ) ... ... ... Сайқымазақ қос
сөзіндегі сайқы осы шайқы сөзінің өзгерген түрі, - дейді. 17 / 27 /
1 . 6 . ... сан ... ... ... ... сарбазы саналған Пифагор өз заманында : “Сан бәрінің басы,
әлемнің бәрі саннан ... - ... , ... ... сан ... ... ... Жырдағы ерекшеленіп тұратын нәрсе 40
санымен байланысты ұғымдардың көп берілуі. Жырда Онда патша : “Құп ... ... ... ... ... уәде ... Онда кемпір қырық отау, қырық шөлмек
арақ алды, ханның қызы Қаракөзді бас ... ... қыз ... ... ... ... ... тіктіріп, қырық қыздың басына жаулық салып,
келіншекше киіндіріп, ... ... ... ... ... ... ... тосып жатты” - десе, бірде :
Байбөрінің ... хан алып ... ... бар ... ... көр еді – ... жолдар кездеседі. Осы жолдардағы қырық
сөзінің көп ... ... ... І. Кеңесбаевтың 1946 жылы
шыққан “Жеті, үш, тоғыз, қырықпен байланысты ұғымдар” деген мақаласында ... саны ... ... де ... орын ... Бұл туралы бірер мысал
келтірейік. Қырғыз тілінде “қырық чілтен” чілтен парсы сөзі ... ... ... мақлуқ” деген сөз бар бұл да діни ұғыммен байланысты
шыққан сөз ... ... ... ... ... ірі алып ... мағынада. Қырғызда ертеде қырқынан шыққан балаға анасы өз ... ... ... ырымы болған осыны “қырық көйнөк” деп атайды. Сол
қырық көйнөк кигізерде ... ... ... ... ... ... болды.
Қырқына келген балаға той жасап, кейуана кісі баланың үстіне ... ... құю ... ... да ... діни ... басқа елдерде де бар. Мысалы Стамбул түріктерінде
біреуге ... ... ... ... ... – садақа беру бар бұл ... ...... ... деген мақал бар бұл - “қырыққа ... ... ... ... ... ... “ислам дінін қабыл ... ... де ... ... ... беру мәселен татарларда,
“қырқын оздырмақ”деп келу ырымы бар.
Қазақ ертегілерінде “бойы бір тұтам, сақалы ... ... ... ... деген сықылдылар халықтың санасынан ертеден орын ... ... ... ... , ... ... сөздер және басқа
обороттар да бұл санның да әншейін сан ... бір ... ... сан екендігін
білдіреді.[ Қазақ қырық күн шілде деп жаздың нағыз аспаны айналып ... ... ... Үш ай ... ыстығы осы қырықпен біте қоймағанмен, ол
сан негізгі бір ... ... тұр. ... ... бір ... болатындығына
жоғарғы көрсетілгендерден бөлек мына мысалдарды да ... ... ... ата ... ... қырықжылдық азық” , “қырық жамау” ... ... - ... ... ... ...... киім; “қыз қырық жанды”;
“қырық пышақ болу - араздасу , ... өңеш ... ... қырғыздар мұны
“қырық бычак” дейді. ... пен ... ... тағы бар. Біз ... ... ғана ... ... 21 / 12 – 13 /
Орай да орай оқ атқан
Он екі тұтам жай тартқан. Қобыланды батыр.
Үлкендігі басының
Он екі қарыс ... ... ... осы іспеттес он екі саны да ерекше айтылады.
Байырғы қазақ күнтізбесі бойынша он екі айға арнайы ... ... атын ... ... он екі ... деп ... он екі ... адамның
бір мүшелі – қатерлі жыл деп есептеу, “он екі мүшең сау болсын”, “он екі ... ... ... , “он екі ... ... ... баулы түркімен” деген
тіркестерден - ақ он екі ... ... ... ... сан
екендігіне көз жеткізе аламыз.
Ықылас ата, Шашты Әзіз
Омар ... ... ... жаңылдым
Жеті пірді жаңылып,
Ішім толып пұшманға – ай. Қобыланды батыр.
Жоғарыдағы мақалада жеті туралы ... бері ... ... ... ... ... ... мың жылдың төңірегінде екені
даусыз. Грек халқындағы “Жеті әлемет ( семь ... ... )” ... ... ... өткен, талай әулие - әнбиелерді ... ... Ол аты шулы жеті ... ( ... ) ... Египет ( Мысыр
) пирамидасы, Вавилондағы Семирамида бақшасы, Ефестегі Диана храмы, ... ... ... ... қабірі, Колосс Родосский,
Фарос. Бұл жеті “алып” “( жеті ... )” неше ... ... ... ... әйгілі “күш” болып, сол “жеті” ұғымымен ұласып ... да ... ... ел – елде ... ... ... ... Осыдан барып,
ұлы зәулім, сәулетті үйлерді орыс тілінде “восьмое чудо света” деп келуі,
немесе өнердің соңғы ... ... ... ... деп ... жоғарғы
“жеті әлеметтің” салдарынан шыққан екендігі орыс ... ...... ... магия, полетеизм, түрлі мифтармен қоян –
қолтық ... ... Осы ... барлығы да жеті санды тіркестерге
елеулі әсерін тигізген.
“Жеті” санының ой – санадан мықтап орын ... ... бір ... тыс күш етіп ... ... адам түңілерлік етіп “жеті”
санымен байланыстырып, қазақ ат ... ... ... ... ... ең ... қазақ “жеті басты жалмауыз” , “жеті басты айдаһар (
жеті ... ... ... халқының ескі қоғамдық қарым – қатынасында қалың мал ... ... ... ... “он ... болып өлшеніп келді. Біреудің ... туса : ... жеті ... ... деп, қыз дегенді малмен теңеп “қыздың
құны қырық жеті ( немесе қырық ... ... ... ... )” деп ... ... сан ... соңғы сыңарлары үнемі “жетіге” тұнып тұр.
Қызды малға сату, құданалы болу ... ... ... ... еніп,
сүйекке сіңген салтынан да “жеті’ сөзінің әсері байқалып тұр. Мұндағы бір
ескеретін нәрсе, қалың ... ... ... ... ... ге ... , ... кісілердің алыс – берісінде сан мөлшерінен асып түсу
немесе ол межеден кем түсу бола береді. ... ... ... сөзінің
тікелей лексикалық мағынасы дәл осы жерде сақталып тұрған жоқ. Әйтеуір
“жеті” ні ырым ... ол ... ... ... ... ... “жетіні”
тәпіштеп, қалың малды беруде сол “жетіге” ... шарт ... Бұл да ... ... сан ... пікірді дәлелдейтін сияқты.
“Жеті” санын халық негізгі бір желі етіп, кей уақыт өмірге керек зат не
басқа бір түрлі ... істі ( ... ... ... ) осы ... ... ... ит жүгірту, құс салуға құмар болған қазақ :
“ит – жеті қазынаның бірі” (“ ит жеті ... ... ... ) ... Ол жеті ... ... 1. ... тазы ( гончая собака ), 2.
Қыран бүркіт ( ловкий сильный орел ), 3. ... ( ... ) ... ( ... ... ), 4. Сұлу қыз ... сұлу әйел ( ... девушка ), 5.
Жүйрік ат ( скаковая лошадь ), 6. Ер жігіт ( смелый ... ), 7. ... ... ( наука и знание ).
“Жеті” туралы ұғымның түрік елдерінде көп ... ... ... ... дәлелдеуге болады. Бұл сөздің мезгіл, мекендік ( ... ... ) ... ... қамти алатындығы жоғарыда көрсетіліп
отырған мысалдардан білініп тұр. Осыған ... ... Кіші жүз ... ... ... - тан ... жеті ... аты “Жеті ру” боп аталып
кең тарауы да ойландыратын ... ... ... Қазақстан
территориясында “Семь палат” дегеннен “Семипалатинск” сөзінің ... ... ... ... атап кетуге ... ... ... ( ... ... ... ) сөзі апта дегеннің
орнына жүреді. Қазақтың өзінде де “жетісіне бір ... , ... ... ... ... апта ... ... орнына жүруін көрсетеді. Осыған
қарағанда парсының апта ( және осы мағынадағы парсы тілінің ... ) ... ... түрік тілдерінде “неделя” мағынасында “жеті” қолданылған
деуге болады.
( Біз бұл санның қазақта, сол қазақ тілімен ... бір кей ... ... ғана келтірдік. Батыс елдеріне де бұл сан тамырын
терең жайған. ... орыс ... : “у семи ... дитя без ... ... грек тілінен келген : “обвинять в семи ... ... ... ... жатыр. Бұлар өз алдына зерттелуге тиісті деп білеміз ). 21 /
6,7,9 /
Жырларда көп ұшырасатын тағы бір ерекше, киелі сандардың бірі – ... ... ... ... ... бірде биыл баламыз
Жиырмаға келген соң,
Той – томалақ қыламыз.
Тоғыз жыл мәулет беріңіз,
Оған дейін шыдаңыз. Алпамыс батыр.
Осы жолдардағы “тоғыз” ұғымы ... І. ... өз ... ... пікір айтады “Тоғыз” сөзінің қазақтың ескі салтынан орын
тепкенін бір руды ... ... бір ... ... ... ... ... тоғыз” , “үш тоғыз” , ... ... ... ... толық
айқындайды.
Қазақтың өте бір сүйіп ойнайтын ойыны “Тоғыз құмалақты” алсақ, оның
ойын тәртібінде “ұту ( айып алу )”, ... ( айып ... айып ... ... бар. ... ... ... бұл ойыны сол “тоғыз” санының
қасиетімен байланысты емес пе ... ... ... ... ... ... ... елдерінің
көбінде бар. Мысалы қырғызда да “төө баштаған тоғуз” ... “ат ... ... ... бар. ... ертеде қалың малды “тоғыз – тоғыздан
бөліп беру салты” да болған ( “төө ... ... ... ... ... ... ... түрлі сенімдер, ырым, салттар монғол ... орын ... ... ... ... ... ... “бір тоғыз” не
“үш тоғыз” болған. “Бабур – намеде” : “түрік елдерінде ( және монғол ... ... ) бұл ... ... сол ... ... ... - дейді.
К. Халиди өзінің белгілі ... ... ... ... ... ... байланысты мынандай ескі сенімдерін,
әдет – ... ... : а ) ... ... ескі ... ... ... аспан тоғыз қабат болады , “Құдай соның ең ... ... ... ... ... ... кейін “бас патша” ( Құдай )
сықылды одан төменгі “жер патшасы” да ( хан ) да сол ... сол ... ... тиісті; ( “Бас падишай хакикидин бүйлә фиғіл садир ... ... ... дәхи у ... ... тоғыз болмақ лазим” )
дегенді айтады б ) “тоғызбен” байланысты ... ( әдет – ... ... ... ... ... біреуді жазалау тағы басқалар Шыңғыс ханнан
басталатынын көрсетеді; в) “Хан” деген атақ ... ... бері ... келе ... ... ғана берілген, осының салдарынан Әмір ... ... ... ... [Әмір Темір көп жерді өзіне қаратып, қанша ... ... ... де жоғарғы Тоғыз ата деген негізгі жоба ... ол хан ... ... деп ... ... г ) ... жайындағы
дәстүр мен ұғым Россияға да шарпуын тигізіп, кей халықтарда қарадан хан
сайланатын ... ол кісі ... ... жыл ... ... міндетті болған
дегенді айтады.
“Тоғыз” және басқа сан есімдермен ... ... ... мен ...... қай ... ескі сеніммен ұштасып, қазақ тілінен де кездесіп
отырады. ... ... ... торабы,” “Қырқына шыдаған соң , қырық біріне
де шыда”, “баланың қырқынан шығуы”, “өлген ... ... ... т. б ... елдерінің біразында көз тиген баланы “қырық ожау” немесе “қырық қасық
сумен шомылдыруы” , ертегілерде “қырық күн ойын, қырық күн тойын ... ... ... ... сан ... ... ... 21 / 11 – 12 /
1. 7 . Әртүрлі ұғымға байланысты көнерген сөздер.
Халқымыздың терең дүниетанымы мен кешкен өнегелі ... сыр ... ... ... топ ... ұғымға байланысты сөздер.
“Қамбар батыр” жырында : “Керендей ашып ауызын”, - деген жол ... ... сөзі өзге ... осы ... өзге ... “арандай” түрінде келеді.
“Керик” сөзі қырғыз эпосында да кездеседі ( “керигим бар, пилим бар” ),
бұл – ... ... ... ... ... да дұрысы “керіктей ашып
ауызын” болса керек. Қазақ ... де ...... ... сияқты
айбарлы жануар аузын ашқанда соншама ... ... ... Бұл
образ о баста қазақтың өзінікі емес ( қазақтар қоныс тепкен ... ... емес қой ), өзге ... кірме образ болуы керек. Ал
керік сөзінің керен ... ... бұл ... ( ... ) ... ... ... іздеуге болады. Оның үстіне құлан, ... ... тағы ... ... – ан ... аяқталып келгендіктен,
аузын кең ашатын бейтаныс
аңның да атын керен деп ұғу - ... ... ... ... ... ... алмасуы да осы негізде. Аран да - бейтаныс жануар. Мүмкін аран
монғолдың ... ... ... ... ... ... бір варианты
болады.
Ал керік сөзі эпостарда “ат”, “батырдың, балуанның мінген аты” деген
мағынада қолданылады. Мысалы, “Алпамыс ... ... ... ... бір ... ... ... жерге сүйретіп,
Мінген керкін үйретіп, - дейді.
Немесе сол жырда қалмақ батыры туралы ... ... ... ... ... - ... жолдар бар. Кітапта дұрыс
түсіндірілгендей, “керік – ... ( ... скот )” ... бұл ... ... ... ... – ат дегеннің” синонимы, бірақ “керік” сөзі жағымсыз
геройға ... ... ... ... мінген қалмақтың ханы, палуаны
болып келеді. Соған қарағанда, “керік” деп ... атты ... ... аласа”
деген сияқты жылқының белгілі бір тұқымын ... ... ... ... ... сөзі ... ... және “аласа бойлы” ... ... ... ... ат ... ... ... масти” деген
сөз. 6 / 639 /
Алпамыс жырында бала тілеп ... ... ... ... ... ... ... барды ақырын,
Қазына аузын ашқалы
Таратты алтын – күмістен
Қалғанынша мысқалы, - деген сөздер айтылады. Бұл сөз жыр ... рет ... сөзі ... ... бәрінде де кездеседі. Кейбір
басылымдарда “қазине” вариантында да ұшырасады. Осы ... ... ... сөзі “мүлік”, “байлық” және “мемлекет”, “қоғам” деген
мағыналарда жұмсалады. Жырларды бастырушылар да бұл ... ... ... ... ... ... білдіргенге ұқсайды. Орта ғасырларда
түркі жазба ескерткіштерінің сөздігінде “хазинә” сөзін “сокровище”, “казна”
деп көрсетеді де, келтірілген ... ... сай ... Ал шындығында
қазақ жырларында кездесетін “қазына / қазине” сөзі арабтың өз ... яғни ... ... бағалы киім –кешек, қымбат ... ... ... білдіреді. Қазақ тәрізді көшпелі тұрмыс шеккендердің
қазынасы, тегі, ... ... ... ... ... ... барды
ақырын, қазынаның аузын ашқалы деген жолдар дәлел.
Асыл бұйым, қымбат жиһаз шұңқырда, жер астында да ... ... оған ... ... ... ... :
Қазыналы қандағы
Есепсіз түрі мол еді, - дегені ... ... ... сөзі – ... ... ... “ор” деген мағынадағы
сөз. Ол тәжік тілінің “қандан қазу” деген етістігінен жасалған кірме сөз.
Қазақ тілінде зындан мен ... ... ... ... ... Алпамыс жырында :
Патшаның сол күнде
Қазулы оры бар еді...
Қуанып ... ... ... ... ... әкеп тастады, - деген жолдарда “ор”, “қандақ”, “зындан”
сөздері бір – ... ... ... ... ... қамқа киеді деген сөйлемге қарағанда да, “қазына” - осы
күнгідей абстракт ұғымның атауы емес, ... зат ... яғни ... ... ... және бұл ... қазіргідей “мемлекет, не қоғам байлығына
қатысы жоқ, жеке ( ... бай ... ), әрі ... ... ... ...... тон, кілем сияқты капиталдың сақталатын жері”.
Мұнда орыс тіліндегі ... ( ... ... ... ), ... ... тіліндегі “мемлекет, қоғам байлығы” мағынасы
жоқ. Демек, “қазына” сөзі ... ... ... ... қазіргіден
өзгешелеу ұғымда жұмсалған. 6 / 81 – 82 ... ... ... ... ... ... - ... жолдардағы “лабақ” сөзі қазіргі тілде
“абақты” болып қолданылады. Бұл сөзді В.В ... ... ... ... “гауптвахта” деген сөзінен шығарады. Фонетика тұрғысынан қарағанда
бұны оңай түсіндіруге болады ... ... ... ... ... ... ... да, екінші жартысы түгелдей алынған, тек соңғы а дыбысы ы
дыбысы болып өзгерген. ... бұл сөз ... ... “гауптвахта” емес,
бұзылып айтылатын сөйлеу тіліндегі “габвахта”, ... ... ... ... орыс ... келгендігін дәлелдеу тіпті оңай. Ж. Болатов бұл
сөз ... ... ... ... ... жұмсалатын “авах”
сөзінен шыққан дейді. Біз бұл пікірдің екеуіне де қосылмаймыз. Өйткені, ... ... ... ... батыр жырында кездеседі. Қолданыла ... ... л ... ... ... ... ... болған.
Біздің ойымызша, бұл сөздің жеке қолданылғандығын Л. З. ... ... ...... ... ... ... тілінде “ава” ( абах
– түрме деген сөз ). ... ... ... -ты, -ды, - ді, -лы, ... қосылып қашқын жатқан жер деген ұғым тудыратын “лабақты” сөзі
жасалған. Жиі айтылу нәтижесінде тұрақсыз л түсіп ... ... ... пайда болған тәрізді. ). 6 / 137 – 138 /
Жам әулие жиналдық...
Жам ағайын ... ... ... - араб ... ол – ... ... етістік ( жама ), қазақ тілінде
“түгел жиналған, барлық, барша” ... ... ... ... ... :
Жиылды жұрт жамаға, - деп келеді. Бұл жерде “жамаға” ... ... ... ... зат есім ... ... 6 / 60 /
“Қара орман” тіркесі қазақ тілінде “мал – мүлік ( имущество )” ... ... ... В. ... сөздігі көрсетеді. Өткен ғасырдағы өзге
сөздіктер қазақ тіліндегі “қара орман” тіркесін ... ... ... ... да ... ... сөзі орысша “лес” деген ... ... ... В. В ... ... ...... деген ұғымда
түсінуге болады. Ал, “қара орын” ... ... ... ... ... ... ... орыннан айрылды.
Қобыланды батыр.
Монғол тілінде ... сөзі ... ... ... ... деген мағыналарды береді. Көптеген сөздердің
түркі – монғол тілдеріне ... ... ... ... ... ... ... болатындығын ескерсек, бұл жердегі “орын”
сөзін “ел”, “мемлекет”, “ел ... ... , ... ... ... – монғол сөзі деуге болады. Және бір ... : ... ... қара оруын )” тіркесі
XII ғасырдағы Қашқари сөздігінің көрсетуіне ... ... ... ... ... мола ( ... ) ұғымында қолданылған.
Қарындас пен қара орын қалғаннан соң ... ... ...... ...... ... жатқан жерді тастап кеткеннен соң деп те ... 6 / 84 – 85 ... ... - өскен жерменен.
Қалмаққа қарай жөн тартты.
Қош айтысып Қамбарға
Амандасып жылады. Қамбар батыр, - ... ... ... ... ... мағынадағы амандасу сөзін көреміз. Мұнда “амандасу” сөзі
“амандық сұрау” емес, “амандық тілеу” мәнін береді.
Сонымен, бұрын “амандасу” сөзі ...... екі ... және ... сөйлеу тілінде қазір де осылай жұмсалады деп түсіну
керек. 6 / 34 - 35 /
Айдасам жөнге ... ... ... ... ... ... – Алпамыс батыр.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде : “арай” сөзін ... деп ... 5 / 306 / ... : ... – түркі сөзі, алтай
түркілерінің тілінде “медленно”, ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Байбөрінің аузынан шыққан : “арай” ... ... ... ... ... ... бірінші мағынасы “таң атар
кездегі күн ... ... ... Бұл мағынаның түп –
төркіні түркі – ... ... ... ... ... тән ... сөзіне
қатысты болу керек. Монғол тілінде “арай” “едва”, “еле”, “чуть”, “почти”,
“немного” дегендерді білдіреді. Қазақ ... ...... – енді”,
“білінер – білінбес”, “әрең - ... ... ... ... айтылған. 6 / 306 /
Қатуланып, қаттанып,
Буырқанып, бұрсанып,
Мұздай темір құрсанып … - деп келеді.
Осындағы “қаттану” сөзі бұл ... ... Көне ... тілдерінде
“қатлан - сөзінің бір мағынасы быть мужественным”, “терпеть”, “мужаться”.
Осы мағынада “қатығлан” сөзі де ... ... – ( ... ... ). ... ... айтсақ, жоғарыдағы сөз ( қаттану ... ... еді. Ал ... ... ... - өте ертеден”, яғни етістік
жасайтын жұрнақ “қатты” түбіріне емес, “қат ( ығ )” ... ... келе ... көне сөз. Осы ... “қатулану” варианты да бар . Ол
да “қатығ” тұлғасынан жасалған. ...... ... – бау” деген сөздердегі
сияқты “қатығ” сөзіндегі соңғы ғ дыбысы сонор у дыбысына айналған ... ... Ал ... ... ... ... “қату ( қату + ла + н + ... ... ... о бастағы “қатты”, “берік болу”, “күшті болу” деген
мағынасына үстеме “қатты ашулану”, “буырқану”, “айбат шегу” ... ... да бар. Бұл екі ... ... ... ... ( яғни бір
мағынадағы екі сөздің қатарынан айтылуы ), қабаттаса да қолданылған жерлері
кездеседі. ... ... ... ... қар жауып …
Қатуланып қаттанды, - деп келеді.
Сөйтіп, “қаттану” сөзінің мағынасы “мықты болу”, “берік болу”, “қатаю”,
“қатылану сөзі – ... ... ... варианты. 6 / 88 – 89 /
Қайда барып төгемін,
Ішімдегі сананы …
Маған да әсер ... ... ... санаңыз.
Алпамыс батыр, - деген жыр тармақтарындағы “сана” сөзі осы ...... ... ... – дан ( ... ... ) ... Көне монғол, халқа – монғол тілдерінде “санаа / санаға” сөзі “ой” ... , ... ) ... ... ... қазіргі монғол тілінде “санах –
ойлану” деген сөз. Көне замандарда түркі тілдерінде де, оның ... ... ... ой ... ... ... ... Бұған осы екі сөздің
плеонастық қатар түзіп қолданылғаны да дәлел бола түседі. Мысалы,
Алпамыста :
Қой дегенде қоймасаң
Түсіремін ой – ... деп ... Осы ... ... ... ой” ... ұғымда келіп тұр. 6 / 105 – 106 /
Алтыннан кемер байланып,
Абжыландай толғанып
Алпамыс батыр.
Бұл жолдардағы абжыландай толғанып тіркесі сұлу ... ... ... ... Осы жырдың 1961жылғы басылымындағы ( Алматы, Ғылым
баспасы ) ғылыми ... бұл ... ... ... ... ... и ... деп анықтама берген. “Абжыландай толғанып”
деген теңеуді қазақ әдебиетін ... көбі ... ... сұлу ... ... тал ... ... түрін суреттейтін образ
деп таниды. Оған жыланның су ... тез ... ... ... болып тұр деп біледі. Бұл жартылай дұрыс, ... ... ... образы ( символы ) екені көрсетілгені дұрыс, ал ол образға ... ... су ... деп тану – ... ... ... ... төркінін парсының аб ( су ) деген сөзі мен қазақша жылан деген
сөздің бірігіуінен жасалған деп ... ... ... “су жылан”
деп ұққаннан кейін, су жыланның ...... ...... ... ... ... табылған қасиеттерін сұлу қыз бен ... ... ... ... икемдестіреді. Абжылан туралы алғашқы пікірді
А. Махмұтов айтты да, ол осы ... ... ... ... Зерттеуші
мұндағы аб бөлігі парсы сөзі емес, кейбір түрік тілдеріндегі аба, ап ... ... аба, “ап – ащы ... ... ... улы ... тамыры”; сиқыр,
арбау, жадылау,” алтайша : ... ... деп ... де, ... ... жылан”, мұның ең бастапқы мәні “улы жылан” деген
этимология ұсынады. Шынында да, якут ... : ... ... ... ... деген ұғымды білдіретін аб сөзінің төркіні
монғолдық аб, һаб сөзі, ... ... ... ... Егер аб
жылан дегеннің бірінші компонентін “сиқыр, арбау” мәніндегі сөз деп тапсақ,
әрине, аб сөзі қазақ тілінен якут ... ... ... ... ол ... ... не өте ертеде енген сөз, немесе ежелгі түркі – монғолға ортақ
сөздердің бірі болмақ. Бұл жорамалға ... және бір ... осы ... ... ... ... болады. Толғану сөзі қазірде негізінен
ойлану, ... ойға бату ... ... ... ... ... ... тек осы түсінікті бергендігінен көруге болады. Ал бұл
сөздің жиырылу, оралу, бір нәрсені айналу, ... ... ... ... тілінде ұмытылған. Л . Будагов толғамақ ( ... ) ... ... қазақ тілінде “обвернуть, окружить, кружить, вертеть, ... бар ... де Л. ... ... ... ... - ... түркі тілдеріндегі бір мағынасы ... ... ... М . ... ... ... “Он ... себе шерсть”
дегенді сол кездегі түркі тайпаларының бірқатары ол ... ... ... ... ... келтіреді. 6 / 8 – 9 /
Ақылың болса, жарқыным,
Жіберме шарға ісімді, - ... бар. ... ... ... осы жырды 1957 жылы жеке кітапша етіп
бастырып шығарушылар “шар” – ... ... ... сайлағанда
қолданылған”. Болыс басқармасын кейде шар деп атаған. Қамбарда осы ... ... отыр деп ... Бұл – жаңсақ түсіндірме.
Жоғарыдағы жолдардағы шар сөзі дау – шар ... шар ... ... ... ... екі сөздің қосарлануы, яғни плеонастық құбылыс
болатыны белгілі. Солардың бірі – дау – шар ... екі ... де ... ол – ... ... ... тілінде шар сөзі жеке тұрып та “дау,
жанжал” ... ... ... ... ... ... сен құмар, - дегенді Қобыланды жырынан да оқимыз.
Шар сөзі ...... ... қос сөзден өзге, “біреудің басын шарға салу,
ісін ... ... ... ... тіркестердің құрамында қолданылуға
бейімделген.
Қазіргі қазақ тілінде 20 – дан астам шар деген сөз кездеседі. ... жеке – дара ... ... ... сөз тіркесінде немесе
біріккен сөз құрамында қолданылады екен. Шар дегенде ... көз ... жұп – ... , дөп – ... зат, не ... қарын тәрізді резина
елестеу мүмкін. ... ... шар ... ... би – ... ... ... қолданылған ақ, қара түсті домалақ тастар осыдан
келіп шар салу, шар тастау ... ... ... ... бір шар – ... аспанға көтерілу үшін ішіне газ толтырылған үлкен аэростат, ішіне жел
толтырылып , әсемдік үшін жасалған резина шар ... ...... атауы – жер шары . Бұл “шарлардың” ... ... ... ... енгендігі көпшілікке аян. Тілімізде “шар” қой, ... ... ... шар қою, шөп – шар, дау шар, шар ете қалу ( ... ащы ... мағынасында жұмсалады ) сияқты “шарлар” тағы бар. ... ... ... ... тоқталғалы отырған ендігі бір топ шарлар (
сәр, шәр, шер, шир варианттары да бар ) ... ... ... ... ( төрт ... ... шатыры, төбесі ), шар тарап ( дүниенің төрт
бұрышы ), шарай топ, шаршау, шарқат ( төрт ... ... ... кей ... ... ... ), шаршы ( квадрат, тік бұрыш ) шар болат, ширек, шеру
түлік шәрияр ( ... төрт ...... төрт ... ), шертер (
төрт ішекті музыкалық аспап ), ... күн аты т. б. ... ... бір – ақ ... бар. Оның ... парсы тіліндегі ( сондай –
ақ тәжік, иран, пушту, т. б. иран ... ... ) чар – ... ... ... мағынасын білдіретін түбірлес, мағыналас сөздерге
барып саяды. Шар ... ... ... мен сөз тіркестері қазақ
тіліне әр дәуірде, әр түрлі ... ... ... ... төл ... ... ... о бастағы “төрт” деген мағынасын сақтамаған.
Сондықтан да олардың әрқайсысы ... әр ... сөз ... көрінеді. Дегенмен
бұл сөздердің төркінін, құрамын, өзара ... мән – ... ... ... да ... жоқ. ... ... : шар – “төрт және
бақ”, яғни о баста “төрт жағы бірдей бақ” деген мағынада қолданылса, ...... және уа” ... өзгерген парсының “па – пай ... ... ... “төрт аяқты мал” дегенді білдіреді. Сол сияқты шардақ
парсыша – “төртінші күн”. Ал енді ... ... өзі ... төрт ... төрт ... бола ... да, оған кейде алдынан тағы да
“төрт” сөзін қосып айту тағы бар. ... ... ... шәр сөзінің
мағынасы ұмыт болғандықтан туған плеонастық қайталау. 22 / 13 ... ... ... ... ... ... ... тілегін тілеген.
Қобыланды батыр.
Көбеген сөзі бұл жерде “жас бала” мағынасында жұмсалып тұр. ... ... көбе ( н ) болу ... ... говорларында көбе // көбей //
кепе // көпе // кебе деп “ерте туған қозыны не ... ... ... Ж ... ... – көбе, марқа” ( ерте туған қозы ) жырдағы Ерте ... ... ... ... ... Монғол тілінде хүбуу – бала,
хөбәгүн – балақан деген сөз. Көбе + ген ... -ген ... ... ... – қан / кен ... ... ... Көбе сөзі
дауыстыға біткен жіңішке сөз болғандықтан жұрнақ -қан, не – кен ... ... -ген ... ... ... – монғол тілінде –хан (
-хон ), -хэн жұрнағы сөзге кішірейткіш мағына береді. Мысалы, муу ( ... ... ( ... ... ), залуу ( жас ), ... ( ... ). ... – ған / - ген, -қан / - кен ... ... -
ғана / - гене / -кене жұрнақтары ... Н. А. ... ... ... – gyna ~ ... // кіне // gana ~ gene~ gana / ... главным образом в современных кыпчакских языках ( казахском,
каракалпакском и др. ) и карлукском ( узбекском ) ... В ... ... ... и ... он ... ... их
форму, напр. Кк. Kozgine // kozgene ... ... или qyna // ... < kisi Кеnе ... ... ... ... дегендегі -
-кене жұрнағы осы жоғарыда аталған жұрнақ болуы ... Р ... ...... ... жиі ... ... Бұл сөздердің түбірі – көпе
// көрпе. Ал, М. ... ... ... ... ... ... деп, ал ( корпэ оғул
) сөзін “жазда ... ... деп ... 6 / 72 – 73 /
2. ... жырындағы тарихи сөздер .
Батырлар жырындағы көнерген ... шығу ... мен ... ... ... саладағы ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып
төмендегідей жүйеледік :
1. Батырлар жырындағы қару атаулары.
2. Жырлардағы ... ... ... шен ... ... ... 1. Батырлар жырындағы қару атаулары.
Қару атаулары - ұлттық ... ... ... ... ... қару – ... тек соғыс құралы ғана емес, қарудың барлық түрі
этностың өмір динамикасының ... ... олар ... ... және әлеуметтік функциялары арқылы этностың өмір сүру ... ... ... еуразиялық көшпелі халықтарда қорғаныс
жарағының негізгі түрлерінің қалыптасуы да б. з. д. I – ... қару ... ... ... жиі ... ... сөз – ... суырды
Қуалай тартып садақты – ай.
Келген қалмақ көп еді,
Көп те болса, қалмақтан,
Алты күн ... ... ... қадақтай. Ер Тарғын.
Садақ сөзінің түсіндірмесі туралы ... ... Ә. Т. ... и вооружение воина – батыра в казахском эпосе и их этно ... ... ... ... ... жүйелі пікір
келтіреді : “Как известно, ... ... ... одним из основных и
наиболее древних видов ... Лук и ... по ... ... ... в ... культуры среди важнейших изобретений первобытного
человека”. Своим появлением они ... ... ... в ... дикости,
сделав дичь постоянной пищей человека, а охоту одной из основных отраслей
труда. ... ... в ... и Средней Азии
установлено, что обнаруженные “луки” в ... ... были ... тюркского типа М – образной формы, склееные из ... ( ивы ... ... или ... и ... костяными накладками. Длина
тетивы в распущенном состоянии 1,4 – 1,5 м. По ... ... ... они
в свою очередь, происходили от предшествовавших гуннских и ... ... ... распространенных в VI – XI вв. во всей Евразии.
В казахских же эпосах различается лишь ... ... по их ... ... ... ... природа слова “садақ”
представляет определенный этимологический интерес. Дело в том, что ... ... ... от ... ...... корневой морфемы,
встрещающейся во всех алтайских языках, но в ... ... Так, в ... ... ... ... со ... садақ в значении
“лук” употребляются жақ // жай, в уйгурском - я, в узбекском – ей, ... яй, ... ая, ... жая, ... саа, башк ... ... – балкар джая
// садакь джая, хакас. чаачах // охчаа, в тувинском – эа // ая ... ... алт. ... ... яа – ... ног. яй ... кара – калпак.
садақ “колчан”, оқ жай // сары жай “лук”, шор. ... ... ... – монг.
сағадағ “колчан”, хал. – монг. сайдақ // садағ ... ... ... ... для стрел” и тд.
Данные примеры подтверждают общность ... ... ... ... указанной семантики претерпела следующую эволюцию фонетического
развития : я / йә / яа / ая / жаа / саа / чаа / һаа / яй / жай / жай / ... чай / жақ / сақ / чах / жая / саға / даға и тд. Из ... ряда ... из
тюрко – монгольских языков может найти свой вариант, выражающий одно из
четырех ... ... ... , ... и “лук”, “стрела”. Во всех
остальных случаях мы имеем дело с ... ... ... ... ... ... ... в них ( садақ // йәйә / джая
/чаачақ / саадақ / чачак / сағадағ / ... / ... и др. ), где ... одна и та же ... ... с ... фонетической
модификацией йә / я / чақ / чағ / дағ / дақ. По ... ... мы ... с ... ... словообразования на основе семантической и
фонетический дифференциации составных компонентов.” 23 / 28 – 29/
Толғамалы ақ сүңгім
Шаншылар майдан күн ... ... ... жай
Тартылар майдан күн бүгін.
Қобыланды батыр.
Қобыланды батыр жырындағы ... ... ... жай ... ... етіп ... ( жақ ) – ағаштан доғаша иіп немесе иілген іспетті екі бөлікті
жалғастырып, екі ұшын қайыспен ... сол ... оқ ( жебе ) ... ... өте көне ... келе ... қару ... Садақ сөзі кейбір
түркі тілдерінде қарудың өзін емес, оның ... ... ( ... ... ) ... ... ... бүкіл жабдығымен қоса аталған жалпы
атауын береді. Ал қазақ тілінде садақ сөзі қарудың өзін де, жақ пен ... ... ... да ... байқаймыз. Мысалы, жырларда кездесетін
“бұлғары садақ” , “ұқаржай” ... ... ... ... ... тиер ... ... “бұлғары садақ”, “көн ... ... ... ( әлде булгарлықтардың үлгісімен жасалған ба ) және “көннен
жасалған қап” ( жақ ... ... ... ). Қазақ тілінде жақтың
жабдығымен қоса алғандағы жалпы атауы ретінде ... да жоқ ... ... ... ... байланысты жақ және жай варианты туралы да жүйелі
пікірлер бар. Ә .Т. Қайдаров бұл екі ... ... ... тән ... ... Сол сияқты біршама ғалымдар “бұқаржа” сөзін де осы
ұғымдармен байланыстырады. Дұрысында ... және ... ... жа
компоненті көне йа сөзінің қазақша варианты ( сөз басындағы й дыбысының
қазақ тілінде ж болып ... ... ). Көне йа – ... йа құр –
“натягивать лук”, йа құрғучы – “лучник”. Бұл қару атауының көне ... ... ... ... сақталған, осы сөздер келе – келе
жаңашаланып, “бұқаржай”, “саржай”, одан барып “саржан” ... ... ... ... ... ... керілген,
Кірпігі оқтай тізілген, - деген жолдардағы “сарыжа” сөзі туралы да өткен
ғасырдың лексикологтары өзінше пікір түйіндейді.
“Сарыжа” дегенді ... Л. ... ... ... ... ... ... йай” сүйекпен әшекейленген, сарыға боялған жақ ... ). Ал ... ( ... )” деп Орта Азия ( ... ... ) ... немесе сол жақтан келген жақты атаса керек.
Сөйтіп, кермесіне ( кірісіне, адырнасына ) оқ ( яғни жебе ) ... ... ... ... ( ... ) көне қару ... ... тілінде “садақ”, “жақ”, “жай”, “жа” деп аталған ( ... ... ... ... сөз құрамында ғана келеді ). Демек, әр тілдегі сөздердің
семантикалық ( мағыналық ) даму заңдарына ... о ... бір сөз, ... ... сөзі бір тілде қарудың өзін, екінші бір тілдерде оның ... ... бір ... осы ... ... ... сауытын қоса
алғандағы жалпы атауын білдіретін ... ... ... тіліндегі
“садақ” сөзі – осы үш мағынаның ... де ие ... ... ... сөз.
24 / 100,101,102 /
Осы сөздер туралы Ә. Т. Қайдар да өз ... : ... ... тюрко – монгольской корневой морфемы са ( с ... ), в ... ... ... что эта же ... принимает участие в
образовании ряда других производных основ в том же ... ... са / сақ в ... қорамса / қорамсақ “колчан”, -сақ в слове масақ
“наконечник ... сай – в сай ... сай кез оқ – ... стрел”
жа / жай в слове сарыжа / сары жай ( Қасы сарыжадай керілген ), жай в ... жай ... лук ... же в ... жебе ... жа и сак в ... ... “вооруженный отряд”, “дружина”, сақ в
выражении сағы сыну ... ... ... ... всех этих ... сложных слов и словосочетаний, бесспорно,
выступает рассмотренный выше тюрко – монгольский ... ... ... как
видно, в самом казахском языке образует следующий фонетический ряд са / ... же / сақ / жақ / жай. ... ... ... изменений, в том числе
перехода начального согласного второго компонента, восходящего также к я ... в дж > д, ... ... 23 / 29 ... ... ... ( “саадақ”, “сайдақ” ) сөзі де бірнеше қаруға
қатысты қолданылады. ... ... ... атауы тек жақтың атауы ретінде
түсініледі, ал түпкі мағынасында садақ сөзі ... ... аты. ... орыс ... ... тілінен ауысқан бұрынғы атауы да “сайдак” (
“сагидак” ). Қаруды ... қабы ... ... сөзі ескі ... ... ... ... сөз тіркесінде қылыштың қабы деген мағынада кездеседі.
Жақ пен ... ... ... ... ... пен ... ... атауы да садақ. Қазақтың батырлық жырында кездесетін “беліне садақ
ілді”, “садақ байланды” ... сөз ... ... ... ... ... ... ілген жақтың – қарудың өз атауының орнына ... ... ... қолданыла бастады. Бұрынғы кезде садақ сөзі қылыштың, жақтың
қабы мағынасында қолданылса, кейін от қаруы пайда болған ... ... ... ... ... ... ... тағылған оқтың қабы – оқшантайлар”
да садақ деп аталды. Сөздің этимологиясына үңілетін болсақ, ... ... ... ... ... “саада” сөздері “ұстау”, “тоқтату” дегенді
білдірген, яғни садақ сөзі қаруды “ұстап ... ... ... ... ... “былғары ( бұлғары ) садақ” жиі ... ... көне ... ... ... ... тері ... жақсы
дамығандықтан, өңделген тері және теріден жасалған ... ... ... Шыққан жеріне қарай бұл жұмсақ ... ... ... ... ... ... кеткен. Бұл сөз тіркесіндегі “садақ”
сөзі – “былғарыдан жасалған жақтың ... ... ... ... ... пен ... ... қайыс бауға ( портупея ) тағылды да, ... деп ... ... ... оң ... садақ сол жақтан
тағылған. Қазақ тілінде оқ салынған ... пен жақ ... ... қоса ... ... ... да “садақ”. 24 / 80, 81, 100 /
Жырларда кездесетін тағы бір қару атауы – семсер.
Беліме ... ... ... ... ... ... жетсе - өлемін,
Егер қазам жетпесе,
Қасыңдағы Жүністі
Айырып ала келемін !
Ер Тарғын.
Осы семсер атауы туралы белгілі ... ... ... ... дәстүрлі қару – жарағының этнографиясы” атты монографиясында : “
Басы ұзын кесу қаруының негізгі үш түрі бар. Басы екі ... түзу ... кесу ... бір түрі – ... “Семсер” арабтың “шамшир” сөзінің (
екі жүзді кесу қаруының атауының ) өзгерген ... бұл атау ... ... ... дінімен бірге кіріп кеткен. ... ( иран ... ... ... ) “шамшир” / “ шемшир” – қылыш түрінің атауы
ретінде ... ... ... “семсер” деп атау қазақ ауыз әдебиетінің
үлгілерінде де кездеседі. 25 / 102 ... ... ... ... ... ... / ... атауы да
молынан ұшырасады.
Шыдай алмай бұл сөзге,
Қаһарға мініп Қараман,
Жын ұрғандай жұлқынды.
“Әумин” деп қалмақтар,
Күрзісін алып қолына,
Ұрайын деп ұмтылды.
Қамбар батыр.
Бастары ... ... ... ... орнатылатын соғу қаруының
екінші түрі гүрзі ( ... / ... / ... ) деп ... ... халықтарда
гүрзінің бастары шойыннан, қорғасыннан құйылып, сыртынан болат темірмен
қапталған. Ауыр болғандықтан мұндай гүрзінің сабы ... ... ... ... үшін ... металмен қапталып, осал жерлері металл
сақиналармен буылған.
Шығыс тілдеріндегі ( араб, ... ... ) ... деректерде
қазақтардың өткен ғасырларда гүрзіні қолданғаны туралы жазылады. 24 / ... 2. ... ... ... ... ... атаулары - халқымыздың ерекше ... мен ... ... соны ... бірі. Қаруды сақтау, соғыс кезінде ... ... ... ... ... ... ... батырлар жырында
көптеп ұшырасады. Солардың бірі – шарайна сөзі.
Ақша бетім қарайып
Қалды ма, - деп, - апырмай,
Шарайнасын қолға ... көзі ... ... ... ... тұр салып.
Қамбар батыр.
Шарайна - кеудені суық қарудан қорғау үшін ... ... ... ... ... ...... үлкен металл тақталардан құралып
жасалады. Жарақ атауының құрамындағы “шар” ( чар) сөзі ... ... сөз, ... ... шаршы, шартарап, шарқат сөздеріндегідей, қазақ
тіліне парсы тілінен ауысқан. Жарақ ... ... ... ... олар ... деп ... Яғни “шарайна” – “төрт
айна” деген сөз. 24 /142 – 143 ... - ... ... ... сөз, ... ... ... четырех кусков, прикрепляемый к кольчуге”. 26 / 70 – 71 /
Жырларда кездесетін тағы бір ... ... ... ... ,
“сауыт” сөздері.
Бадана көзді берік сауыт
Баса үстіне киеді. Қамбар батыр.
Бадана көзді кіреуке
Мұны саған береді
Баса келіп кисейші. Ер ... оғы ... ... ... қапыл жебеден.
Ер Тарғын.
Көбе, кіреуке, сауыт сөздері мағыналары жағынан жуық ... Олар ... оқ, ... ... ... қарулардан қорғау үшін киетін, көне
замандардан бар жауынгер киімінің атаулары.
Қазақ ... ... ... ... көбе – ... ... оның екі түрі болады бірі – жүректің тұсын, білекті, ... ... ... ... ... үшін жалпақ темірден жасалған
сауыт., екіншісі – бүкіл кеудені қорғау үшін тырнақ көбесіне ұқсас қола ... ... ... ... металл шынжырларды ( шығыршықтарды ... ... ... етіп ... ... ... көбенің жеңіл
көкірекше түрі шыққан. Батырлар мінетін ... да ... мен ... мен ... ... ... да көбелер жасалған. Ал “сауыт –
садақ,” “қылыш”, “найза” т. б. осы ... қару – ... ... киім. Ол ұсақ темір шығыршықтарды бір – ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Сауыттың дулығасы, мойынды
жабатын далбағай сауыт, қол сауыт, аяқ ... жеке ... ... ... – көбенің екінші түрін айтатын сөздің бірі, яғни көбе
сөзінің ... ... – ерте ... ... ... сауыт, оның
басқа сауыттардан айырмасы кеудесінде, ... ... ... ... ... ... ... болған . Жоғарыдағы жыр жолдарындағы
бадана көз, шығыршықты деп отырғаны шығыршықтардың тізбесі, оны кейде ... деп те ... ... де, ... та, көбе де ... ... Кейде мағыналас екі сөзді білдіру үшін де ... ... сөзі кей – ... ... ... салатын шарайна мағынасында ... 6 / 70 – 71 ... - көне сөз. М. ... сөздігінде “күбе йарық” түрінде хатқа
түскен, ... ... ... ... Бұл сөз ... ... ... табылады, мағынасы, қазақ тіліндегідей.
Сөздің ... мен ... ... ... ол қате ... тіпті өзгертіліп те жазылып жүр. ... бұл ... кебе ... кездеседі. Осыған қарап, зерттеуші Ә. Қайдаров кебені де
“панцырь”, “кольчуга” деп ... ... ... мен ... ... ... ... болған көбе сөздерін екеуі екі ... ... деп ... ... ... ... мағынасындағы деп
көрсеткен кебе тұлғасы о бастағы көбе сөзі деп тану ...... или ... варианты слов, выражающие
одни и те же или очень ... ... и ... ... : көбе ... кебе ... ... кебене панцирь, кольчуга, кебентай
панцирь, кольчуга” 23 / 31 /
Қорамсаққа қол салды,
Суырып алған қу ... ... жол ... Ер ... - садақ оғының қабы. Эпостар тілінде “қорамсақ” пен
“садақ” сөздері синонимдік қатар түзеді. Оқ қабы ... ... сөзі де ... ... Бұл ... ... құрамын
талдап, түп – төркінін ашып берген ғалым - Ә. Қайдаров. Ол ... ... 1972 жылы Вена ... ... XV ... тіліндегі қару – жарақ, сауыт – ... ... ... ... ... қорамсақ сөзінің құрамындағы “сақ” элементі бір сөз
түбірінің йа / йақ / жа / жақ / са / сақ ... ... бірі ... 6 / 90 ... ал ... ... болат найзаңды.
Ер Тарғын.
Болат ( фулад, пулад ). Бұл сөз түркі тіліне парсы – араб ... ... ... ... ... түркі тіліндегі төл атауы - “
алмас. Қару жасауда қолданылатын болаттың табиғи және ... түрі ... түрі ... ... ... – и – ... – “индиялық
болат” деп аталды, ал жасанды болат орта ... ... ... ... “димашық ( ар ) – дамаск болаты” деп ...... ... ... сталь для клинков // ... ... меч. Ср. – рус. ... ... меч ( ... ... ... от перс.pulad. Огиенко относит булат к ир. словам,
переданным нам ... 27 / 92 ... ... ... ... ... жиып ... құндақ ақ берен,
Шілдедегі бір айда
Көктен түскен самал – ды.
Қобыланды батыр.
Қазақтар бұл сауыт түрін “береңгілі ( беренді ) ... деп ... ... ( берені ) бар сауыт”, “берен тақталы сауыт” деген сөз, бұл
сауыт түрінің ... да ... ... ... ... ... ... қалыптастырушы элементінің аты көрініп тұр, яғни сауыттың
болат ... ... да ... ( ... )” . ... өз ... ... алмасу принципіне сәйкес, бұл сауыт атауының да өзгеріп қолданылуы
мынандай ... ( ... ) ... / ... ... / ... Бұл жерде де
сауыттың негізгі элементі – ... ... өз ... ретінде ( көбе
сауыттағыдай )” қолданылады. 24 / 139 ... ... ... ... шар ... ... ... жан аманат,
Жалғыз емес Қобланды,
Қияттан шықты қолқанат.
Қобыланды батыр.
Қазақ батырлары қолданған сауыттың бір түрі. Бұл сауыт ... ... ... ( ... )” ... ... ... бұл сауыт жалғыз
қабаттан тұрады. Еуропада бір қабат қалың металдан тұтас ... ... түрі ... деп ... Бұл ... түрі XIX ғасырға дейін
қолданылып келді. “Жалаңқат” осы ... ... ... атауы болу
керек. Еуропада “кирасалар” от қаруы қолданылған XVII – XIX ... ... ... “жалаңқат сауыт” монғол шапқыншылығынан кейін
жоғалып кеткен сияқты. 28 / 140 /
2. 3. ... ... шен ... байланысты сөздер.
Батырлар жырында шен атауларына байланысты ұғымдар да көп ұшырасады.
Cолардың бірі – алдияр сөзі.
Алдияр бас ... ... ... ... ... айтулы ғалымдарының бірі Ш. Уәлиханов алдияр сөзін “Алла ... ... деп ... Кейінгі этимологтар да осы пікірді
қуаттайды. Қырғыша – орысша сөздіктің авторы К. К. Юдахин де “алдияр” ... иран сөзі ( Алла +йар ) деп ... да , ... мен ... титулын білдіретін ( орысша “ваше величество” дегенге сай ) ... сөз деп ... Ал ... ... ... бұл – ... хандық дәуірде, қазақтар қолданған алдияр сөзі монғолша алдар
сөзімен ... болу ... Ол ... ... ... , “дәреже”
дегенді білдіреді. Бұл сөз қалмақ тілінде де бар. ... ... ... ... ... ... ... жеке тұрып та, алдияр тақсыр, алдияр
хан сияқты тіркестер түрінде де қолданылған. ... де ол – ... ... ... ... мәнді білдірген. Ал бұл эпитет хан, ... ... ... ғана айтылғаны мәлім. Шынында да бұл сөз ... ... ... тәрізді құрметті титулды білдірген. Әрине, “алдияр”
сөзі қазақ тіліне монғол немесе қалмақ тілінен кейінгі ғасырларда енді ... ... ...... ... ортақ сөз бе - әзірге басып айту
қиын. Сірә, бұл сөз түркі ... ... ... ... ... ... ... Оның ішінде хандары тек қана Шыңғысхан әулетінен
болып ... ... ... сол хандарға “алдияр” деп айту орын алған ... ... ... ( алдияр )” сөзі көне түркі тілінде жоқ, өзге ... де ... тән ... 6 / 32 – 33 ... ... ... ... халық қалмады
Ханы менен қарадан.
Алпамыс батыр.
Осы титул туралы Е. Шипова “Словарь ... в ... ... ... ... монарха, правителя в некоторых восточных странах. Др. –
рус . ханъ ( Афан. Никитин ) ... ... ... ср. Канъ ... ), Заимствов. из тур., уйг., чаг., һаn., хан, ... ... ) ... хан ( тар., чаг., тур., ) = ... кан, кан 1. ... 2. в османской династии титул хан принимает только царствующий
султан, 3. в ... ... ... ... в провинциях и первым
министрам и, как высшее благородное звание, государственным чиновникам, но
он не дает ... ... ... ... ... ... жазу ... “правитель”, “каган ( хан )” түрінде кездеседі. 30 / 361 /
Едіге сұлтан, ханымыз,
Кеудедегі жанымыз,
Артық туған бегіміз,
Сұлтаным жауға кеткесін,
Бөлінді ... ... ... батыр.
Сұлтан атауы туралы Е. Шипова өзінің еңбегінде : “правитель ... ... ... ... правителя // украшение в виде пучка перьев
или конских волос, на головных ... на ... ... // бот. ... ... метелки. Др. – рус. султанъ ( ... ... ) ... ... ... в ... ср. ... солтанъ ( то же ), султановъ,
прил. прит. От слова султанъ, Нордстет; 1782 ... ... ... тур. sultan от ... sultan. ... арабское слово в
смысле глава светской власти, ... ... ... в ... ... очевидно, из языка Турции, монархи которой всегда
носили этот титул. Слово известно ... в ... ... ... где ... ... ... ( Дмитриев ). Вместо султанат
“правильнее было бы салтанат ( султанская власть ). Так это ... ... ... ...... – и заимствовавших из него тюркских. Возможно,
однако, что в русской форме –ат уже не ... ... ... со ... ... ( в. ) в Средней Азии ... ... ... ... – хана” ( В. В. Бартольд. К истории орошения Туркестана,
История культурной жизни. ) ... ... ( тур. Из ар. ) ... ... ... ) ... солтон ( тел. )= солтан. аз. султан ... ... ... ... ... ... султана.” 27 / 291 /
Хан шыққан соң кім қалсын
Ханның ұлы қарауыл,
Бектің ұлы бекауыл,
Хан жігіті жасауыл,
Хан қасында қайдақтар,
Қатыны жоқ ... ... ... жолдардағы жасауыл сөзін жоғарыдағы сөздікте ғалым төмендегіше
түсіндіреді : “военн., дорев. oфицерский чин в казачьих войсках. Др. ... от ... ... Ушаков, есаул от чаг. jasaul; ... ... ... а ... ... и ... ... есаул заимст.
из тат. языка. Радлов jасаул; ( чаг., тур. ); 1. ( чаг.) ... ... 2. ( Хива ) ... ... ... ; 3. ( тур. ... ... которая находится в свите важного сановника; 4. ( тур. )
офицер, который смотрит за ... по ... ... идти официальный
кортеж. cр. кирг. жасоол, ист. 1. исполнитель поручений при должностном
лице; 2. ... ( ... ) ... ... ист. 1. ... 2. ... ... лицо.”29 / 135 /
Отыз төре қызылбас,
Үй басына он сомнан,
Жиып жеген бейбақтар.
Қобыланды батыр.
Ескі түркі ... ... ... ... мағынасында жұмсалатын төрумек
// төру етістігі ... бір елге ... ... ... және жеке
кісілердің қарым – қатынастарын реттеп тұратын “заң, қағида” деген ұғымда
қолданылған. 31 / 256 / Бұл сөз осы ... ... де ... ... жүр : ... төр - ... ырым; монғолша төр – құрылыс,
мемлекет, өкім, билік, басқару, заң ... сөз. ... ... я ... яғни ... ... бәрін ретке келтіріп және басқарып тұрған
кісіні төре деп, ал, оның отыратын ... төр деп атап ... болу ... сөзі ... түркі тілдерінің көбінде ескірген сөз ретінде сақталып
қалған. Ал, төр сөзінің мағынасы ауысып, жалпы үйдің ішкі ең ... ... ... ... ... ізет көрсетіп, төрге шығыңыз! деп айтылуы
да осыдан ... ... 15 / 188 ... жыры – қай халықта болмасын сол елдің соны дүниетанымы мен
көнеден келе жатқан жөн – жоралғыларынан ... ... ауыз ... ... бірі. Ал көне сөздер, сол халықтың өмірлік ... ... ... күні де рухы ... өз халқының ата мұрасын
көзінің қарашығындай ... ... ... ... бұлағы сияқты. Диссертацияның мән - мазмұны осы ... ... мен шығу ... ... Бірінші тараудағы архаизм
сөздер түгелдей халқымыздың тың дүниетанымынан ... ... ... ... ыдыс – аяқ, діни – ... ... ... атаулары,
дәстүрлі сан атауларына байланысты ... мата – ... ... ... ... ... ... күңгірт сөздер - халқымыздың тілдік
дәстүріне қосылған сүбелі ... ... ... уақытынан бастап, оның ішкі сюжетімен сіңісіп
кеткен салт – дәстүр, ыдыс – аяқ, киім – ... ... ел ... ... ... ... ... кешенді түрде қамтыған
ұғымдар. “Қыз ойнақ”, “ құрсақ ... ... ... сияқты жоралғылар бүгінгі
күнде архаикалық сипат алған көне дәстүрлер ... ... ... ... ... сол ... ... мәдениетін бейнелейді.
“Дүниенің бәрі саннан тұрады” деген Пифагор даналығы біздің де ... ... орын ... ... сан ... ... “жеті”,
“қырық” сияқты сандардың киесі ерекше бағаланған. Жырлардағы өлшем табиғаты
да ерекше бір сипатпен беріледі. Еңбек процесінің даму ... ... ... мен ... ... сол ... қаншалықты маңызды
болғандығын осы өлшем табиғаты байқатады. Ал, ... ... ... мата ... ... мата – ... атауларына байланысты
мағынасы күңгірт сөздерден ... ... Діни – ... ... ... мен діни өмірінен хабардар етеді. “Ғайып – ерен қырық
шілтен”, “Баба түкті шашты әзіз” сияқты кейіпкерлер ... дем ... ... ... ... ... қару – ... дәстүрлі шен атауларына байланысты
сөздер қазақы ортадағы ... ... сан ... ... тіпті идеологиялық қызметтерін жан – жақты таратып көрсететін
ұғымдардың бірі. Қару мен жарақта ... ... ... ... және ... ... даму процесінің ерекшеліктері көрініс тапқан. Ал,
шен ... ... ... ... ... сан алуан типтері мен
деңгейлерін реттейтін механизм, қоғамдық жіктелістің қалыпты функционалдық
күйін айғақтайын атрибут ретінде қолданылады.
Қазақ ... көне ... ... ... жырындағы мағынасы
күңгірт сөздер бүгінгі әлі де терең де жүйелі зерттеуді қажет ... ... ... ... ... ... ... түрлі сипаттағы көне сөздердің шығу тарихы мен
мағыналық даму табиғаты тек өз тіліміз ғана емес, ... ... ... ... ... тілдерімен де тығыз байланыста екендігі, әрі сол
сөздердің мағынасын ашу барысында өзге ... де ... ... ... ... ... ... тарихы - ... қана ... ... ... ... ... ... қарауды да қажет ететін күрделі де қызық сала. Ата –
бабаларымыздың ... ... мен соны ой – ... анық ... ... күңгірт сөздерді шашпай, жоғалтпай, бастапқы қалпында
келер ұрпаққа жеткізу – ... ... ... биік ... ... :
1. ... Н. Сөз мәдениеті. – Алматы : Мектеп, 1984
2. Қайдаров Ә. Қазақ ... ... ...... : Ана ... Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы. – Алматы : Санат, 1997
4. Махмұдов А. “Қазақ тіліндегі ... ... ... // ... ССР. ... ... ... филология мен
өнертану сериясы, 1962. 2 /21/ шығарылымы.
5. Қ. Т. Т. С. 1 – 10 томдар. – ... : ... 1974 – ... ... Р. ... сөйлейді. – Алматы : Мектеп, 1980
7. Абрамзон С. Киргизы и их этногенетические и историко – культурные
связи. – ... : ... ... ... Г. Тарихи жырлардағы тарихи лексика мәселесі //
Ізденіс, 2000 3 – саны
9. Күркебаев К. Қазақ тіліндегі ... ... ...... : ... хан ... ... және халықаралық қатынастар университеті, 2003
10. Хинц В. Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую
систему. – Москва , ... ... М. ... ... ... языков. – Москва :
Наука, 1974
12. Аққошқараов Е. Қазақ арасына кең ... ... ... ... тілі мен әдебиеті – Алматы : 2000, 12 – саны
13. Егоров Этимологический словарь чувашского ...... : ... ... тілінің этимологиялық сөздігі. – Алматы : Ғылым, ... ... С. ... ... мен ... ... : Ана тілі, 2000
16. Әміров Р. Астары бар атаулар // ... 1982. 7 – ... ... Б. Ғаламның ғажайып сырлары. – Алматы : Ғылым, 1977
18. ... Қ. ... ... генезисі және эпикалық жырлар мен
жыраулар поэзиясындағы көркемдік қызметі. – Түркістан : 2006
19. Жарылқасынова А. Алпамыс батыр жырындағы көнерген сөздер. //
Ізденіс, 2005. 2 – ... ... І. ... ... ... ... ... ұғымдар
// Қазақ ССР ҒА хабары, 1946. 4 – саны ( 29 )
21. Қайдаров Ә. Шар // ... ... 1982. ... ... А. ... и ... ... – батыра в
казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение Известия АН
Каз ССР, серия общественная, 1973. 6 ... ... А.А. ... ... қару-жарағының этнографиясы. –
Алматы: Алматыкітап, 2006.
24. Вооружение скифов и савроматов: сбор. научн. трудов. – Киев:
Наукова думка
25. Винклер П. фон. Оружие. ... к ... ... ... ... оружия с древнейших времен до начала ХІХ
века. – Москва: 1992
26. Казачьи войска ... ... ... – Акц. ... 1992
27. Бабаджанов М. Этнографиялық мақалалар. – Алматы: Қазақстан, 1993
28. История Казахстана с древнейших времен до наших дней в четырех
томах. Том 1 – ... ... ... ... Е. ... тюркизмов в русском языке. – Алматы: Наука,
1976
30. Ахметжанов Қ. Жараған темір кигендер (Батырлардың қару-жарағы,
әскери өнері, салт-дәстүрлері) – ... ... 1996

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Махамбет өлеңдерінің көрскемдік ерекшелігі14 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Аңырақай шайқасы және оның маңызы6 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Батырлар жыры туралы7 бет
Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь