Битанудағы шешендік өнердің ролі

Кіріспе

І. Ауыз әдебиетіндегі шешендік өнердің көркемдік сипаты
1.1. Ауыз әдебиеті қалыптасуының тарихи үрдісі
1.2. Ауыз әдебиетіндегі сөз саптаудың ерекшелігі

ІІ. Битанудағы шешендік өнердің ролі
2.1. Шешендік шындыққа жету құралы
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Ауыз әдебиетіндегі шешендік өнердің көркемдік сипаты
1.1. Ауыз әдебиеті қалыптасуының тарихи үрдісі
1.2. Ауыз әдебиетіндегі сөз ... ... ... ... ... ... Шешендік шындыққа жету құралы
2.2. Ел басқарудың танымдық-тәлмдік үлгілері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті өзіне тән ерекшелігімен, ... ... ... пайымдылығымен ежелден сабақтас болды.
Ғасырлар бойы қалыптасқан рухани-мәдени сабақтастық дәстүрін осы ... ... ... ... байлық әр кезде әр халықты ұлт ретінде
сақтайтын және оның өзгелермен қатар өмір сүру ... ... ... Ал ... ... ... жоқ ... ғұмыры келте болатыны
белгілі.
Ұлттың даналығы мен ... ... мен ... ... ... ... ол халық ауыз әдебиеті. Халық ауыз әдебиеті қазақтың сан
ғасырлық қан ... ... ... ... ... ... ... қазақы ой-арманды бойына сіңіре қалыптасқан қазақы
мәдениеттің қағидаларының жиынтығы.
Міне, сөз еткеніміздей ауыз әдебиетінде бұл ... ... ... Өзге ... ұқсамайтын, өрнегі бөлек, берер мәйегі тұнық ауыз
әдебиеті саласын саралап қарап, терең үңілсек дана ... ... ... ... қалыспағандығы, тіпті ой ұшқырлығы, тіл ... ... де көш ... екендігіне көзіміз жетеді.
Біздің, яғни қазіргі ұрпақтың парызы сол ата-бабалардың ауызекі
қалдырған рухани мәдениетін ... ... ... ... ... жаңа жақтарын ашып, бояуын нәрлеп дамыту.
Осы орайда, біз халық ауыз әдебиетін тұтастай қарамай саралап, даралап
қарауымыз абзал. Ендеше әдебиет саласында ықылымнан келе ... ... ... ... яғни ... ... жырлары, мақал-мәтелдер,
жырлар, дастандар, ертегілер, жаңылтпаш, жұмбақтар, ... ... ... деп ... ... келгені белгілі. Біз соның ішінде шешендік
өнерді алып, сол ... ... ауз ... ... ... ... ... Жалпы, шешендік өнер ол ... ... ... бар, тәрбиелік мәні өте жоғары, өмірдің
мәнін, бар мен жоқты, жақсымен жаманды айыруда елегішті ... ... ... ... ... (2005 ж.) ... ... іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп өткенді пайымдау арқылы
қазіргі заман мәдениетін жан-жақты дамыту қажеттігін қадап айтқаны белгілі.
Дала ... - ... ... ... күй ... үлкен мәдениет
тұрғызып, отырықшы күй кешседе ... тән ... ... ... сақтап
отырды».
Қазіргі қоғам жағдайында халықтық ... ... ... ... ... сіңіру, оны қоғамдық қажеттіліктер қатарына қосу
заман талабынан туындап отырған мәселе.
Ал, ауыз әдебиетіне негізделген қазақ мәдениетіндегі шешендік ... ... бір ... – қазіргі қазақ қоғамындағы шешімін таппас
даулы мәселелердің біріне ... ... ... ... тіл ... Тілі ... қазақ қоғамына аузы әдебиеті соның ішінде шешендік
өнердің ... ... ... психологиялық жақтарын саралап, ұғымды етіп
зерттей жасай алсақ біздің қосқан үлесімиіз ... ... да ... ... ... ... ... сөз қаймағы бьолып есептелінетін
шешендік өнердің мәні мен мағынасын ашып, ... мәні мен адам ... етіп ... ... ... ... қазақ мәдениетіне
қосар үлесімен орынын анықтау бүгінгі қоғамда ұрпақтарымыздың мәдени-рухани
толысуына өзіндік пайдасы мол.
Осы орайда халық ауыз әдебиетінің ... оның ... ... Осыған байланысты ауыз әдебиетіндегі ерекшеліктерді ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетінің авторы қашанда
халық. Халықтың немесе бір ... дас ... ішкі және ... ешбір боямсыз айқын көрсететін қарапайым, үстіртін аңғал өлең-
жырларын шығарған кімдер оны ешкім білмейді.[1]
Екінші бір ерекшелік – ауыз ... ... көп ... Қобыланды батыр жырын алайық. Қазіргі күнде бұл жырдың 28 варианты
бар. Олардың мазмұны, оқиға желісі, басты ... ... ... ... ... ... ... Қобыланды батырдың сыртқы және
ішкі жауларға қарсы күресі, ерліктері.
Жалпы адамзаттық құндылық ХХІ ғасырда ғана жер ... ... ... ... айналуда, оның дәлелі – Қазақстан Респубоикасы
Парламентінің (27 ... 2000 жыл) Әлем ... «ХХІ ... ... жүз ... ... тиіс!» деген қаулысының
негізгі тұжырымдамасында жаңа ғасыр белесінде болашақ ұрпақтарымыздың
жаңаша өмір ... ... ... ... ... қажеттігі атап
көрсетілген.
Қоғам дамуының бегілі сатысында философиялық ой пікірлер ... ... ... ... ең ірі ... ... Қазақстанда тәрбие мен
білім беруде өз азаматтарының бойында ұлтаралық ... ... ... қазақстандық патриотизм, ұлттар достығы, әдет
ғұрыптарды құрметтей мен ... ... да ... ... ... ... сыйлау қазақ халқының рухани құндылықтарын қастерлеу
тиіс.
Тақырыптың өзектілігі:
Еліміз егемендігін алып, тәуелсіз ... ... ... ... бері ... талаптарға сай ұлттық құндылықтарды қайта жаңғыртып,
жаңа ... ... ... ... ... ... басты
мақсатқа айналып отыр. Осы орайда қазақ ауыз әдебиетіндегі шешендік өнердің
қазақи үрдісінің ғылыми ... ... ... ... ... қыры ... ... мағынасын ғылыми тұрғыда талдау бүгінгі таңда өзекті
мәселе болып отыр.
Зерттелудің мақсаты: Ауыз ... ... ... ... ... ... ... шешендік сипатын, сөз саптау
ерекшелігін, битанудағы ролін жалпы ауыз әдеби ерекшелігін ашып ... ... ... ... ... мен ... ... болжамы: Егер ауыз әдебиетіндегішешендік өнердің
қазақи үрдісін нақты ғылыми түрде ашып, көрсете ... ... ... ... ... ... ... парасатты, сөз қадірін
ұғынатын, ұлтжандын ... ... ... ... ... ... үлес қосатын адамзаттардың рухани-мәдени жетілуіне
септігін тигізгеніне кәміл сенеміз.
Зерттеу жұмысының ғылыи жаңалығы: Ауыз ... ... ... ... пәлсапалық тұрғыда қарастыру.
Диссертацияның құрылымы:
Кіріспе, негізгі бөлім, 2 тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.
Жалпы, осы жоғарыда атап өткен «Ауыз әдебиетіндегі ... ... ... атты ... ғылыми, философиялық мәнін ашып, оны ... ... ... ... ... философиялық мағынасын ашып
көрсеті білу біздің алдымыздағы негізгі мақсат болып табылады.
І Ауыз әдебиетіндегі шешендік ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің күрделі де көркем бір саласы
болып ... ... ... ... ... ... толғау,
шешендік арнау, шешендік дау деп шартты түрде үшке бөлуге ... ... ... ... айтылған шешендік сын, ... ... ... айту ... толғауға жалпы жұртқа арналған өсиет-насихат, өнеге мысал,
мақал-нақыл ... ... ... дау – ... жесірге талас, мал-мүлік дауы, өмір-ождан
қорғау мәселелерін қамтиды.
Мазмұны халыққа таныс, құрылыс қалыптасқан терең ... ... ... ... сөздер ғана шешендік сөздер бола ... ...... ... бір ... ... ... сөйлеу өнері және сонымен ол туралы
өзгелерді өз пікіріне ойыстыру деген сөз. Сол тіл ... ... ... ... сөз деп ... - [1] дейді М.В.Ломоносов.
Әрине, белгілі бір шешеннен халық шешендігінің айырмасы үлкен. Ең
алдымен халық шешендігі ... сөз ... ... ... түйіні, бір түйір дән.
Оның үстіне ондаған, халық арасына кең ... ... сөре ... ... ... шешендігінің тілі ұста, көлемі – қысқа, мазмұны айқын ... ... ... бай болады».
Шынайы шешендік қиялдан тумайды, өмірлік оқиғалардан ... ... Сан рет ... өтіп ... ... ... ... айналады.
Алдында өткен даналардың ақиқатқа айналған ой-толғамдарын ... ... ... ... ... ... жұдырыққа ұқсатса, шешенлік
өнерді саусақтар сала-сала ... ... ашық ... ... өнер кісінің бойына оқу-білім арқылы емес, көктің құдіретімен
даритынын ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
ойдың бұлтартпас дәлелдігін, нақтылығын баса көрсетсе ашық ... ... ... және ... пен ... назар аударады.
Сөйте отырып ол шешендік өнердің мәні мен ... ... ... [1] ... өзі – Цицирон сөз өнеріне тереңдігі мен
бұлтартпас дәлелдігі мен нақтылығын да қосып отыр ... сөз. ... ... ерте ... ақ өз ... өнер мен ғылымның белгілерін бірдей
ұстанған күрделі, ... ... ... ... ... болады. Осы
қасиетіне орай шешендік өнер тыңдаушы елдің ойымен сезімен бірдей баурап,
бірдей билейді. Шешендік өнердің ... ... ... ... ... тіл, ... заң ... секілді ғылым салаларымен тығыз
байланыста дамып ... да көне ... ... қазақ билер дәуірінің
әдебиетіне дейін үзбей жалғасады. Көрсетілген байланыстың табиғаты басқа
құбылыстар арасындағы байланыстар ... ... ... ол ... ... ... Мұндай байланыстың немесе тұтастықтың әрбір құрамдас
саласын біліп, игерудің өзі қыруар ... пен ... ... ... ... ғылым салаларын, олардың өзара байланысу, үндесу жолдарын жете
білудің үстіне солардың бәрінің табыса, ... келе ... ... құбылысқа
айналу сырына бойлау ілуде біреудің ғана ... ... ... мен ... ... шешеннің саусақпен санардай аз болуының басты себебі осында.
Төле бидің: ... ...... ит: екі долы ... бірі ... ... – бір ... қатынның ілуде біреуі ғана табады» [1]-деген қанатты сөзі
де би мен шешеннің, шешеннің, шешендік ... ... ... ... ... танудан туған. Өнер мен ғылымның басқа түрлерінің қай-
қайсысы да өз ... ... ... олардың әрқайсысы өзімен-өзі
болғанда ғана қоғамдық ойдың дербес саласы ... ... ... Ал ... ... ... ... да мәнін, мәнімен бірге пәнін
жоғалтып аларында сөз жоқ. Шешендік өнердің басқа ... ... ... салаларынан айырмашылығы оның пәнінде де, әдісі мен ... ... ... Шешендік өнер үшін асуға болмайтын ... ... бол. Ол ... ар-ождан, абырой шекарасы. Ақыл ойдан тоятын, ар
ожданнан аттамайтын, абыройдан ажырамайтын межерден арғы ... ... де ... дәуір шешендері шешендік өнер негіздері туралы алғашқы ... оқу ... ... бұл ... өз ... мен ... ... дейінгі өнерпаздардың еңбектеріне сүйеніп, сөз ұстар
алдында жазбаша жаттығу ... ... ... ... ... ... ... майталмандырының тәжірибелері белгілі бір мәселе төңірегіндегі
негізгі хабарларды, дерктерді тұтас игеріп, ... ой ... ... ... ... ... дәлдігінде жазбаша түрде еңбектену
нәтижесінде ғана қол жеткізуге болатындығын көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... етіп қана қоймай, оның
ыпғақ жүйесі мен мағыналық құрылымына тән мөлшерлі тәртіп пен ... де ... ... ... ... ойын ... ... айналдырып,
әр пікіріне атан түйеге жүк болардай ауыр салмақ дарытып, әр сөзінен ... ... ... ажар ... ... ... ... сөйлер
жерге келгенде, жазбаша да, ... да ... ... беретін болса
керек. Сонымен қатар шешендер арасында алдын-ала жазбаша жаттығу ... ... ... ... ... сөйлеп жету тәжірибесі де ... және бұл ... де неше ... өткір сөздер, отты лебіздер айтылған.
Алайда ежелгі дәуір шешендердің тәжірибесінде ... ... бұл ... ... айтылған сөздер алдын-ала жазбаша ... ... ... сияқты қуатты да, құнарлы бола алмаған.
Шешендік сөздің ... мен ... ... ... ... ... салып айту өнерінің маңызы мен мәні өте жоғары. Қазақ
шешендері өз ... көне ... ... ... ... ... әр сіс туралы айтар ойын алдын-ала кесіп-пішіп, тіпті сөзін жатқа
айтып жаттығып отырмаған. Өмірдің сан ... ... ... тарихы
болмысымен тарихи сипаты, мазмұны мен мәні, қай-қайсысы да көне ... ... ... жүретін болса, қазақ шешендерінің ойында
сақталған. Қалыптасқан таным мен ... ... орай ... ... ... ... ... де олар табан асытинад айналасы теп-тегіс
жұмыр пішінге, өлшемді, мөлшерлі түрге түсіре берген.
Қазақ шешендерінің сөз майталманы ретінде қалыптасуы, ... ... ... арнаулы оқу орындарында, шешендік өнер мектебінде,
ұстаз алдында ... ... ... салт ... ... ... ... шыққан алуан шешендердің, билердің сөздері бүгінде қазақтың ... ... ... ... жұртты да таңдандырмай қоймайды. Өйткені, қазақ
шешендлік өнері тапқыр сөз, шешен сөйлеу ғана емес. Қазақ шешендік ... ... де, ... ... да, ... ажар көркі де ... көп ... көп ... ... ... ... ... өнер
қазақ даласында бірнеше қоғамдық ойдың ... ... ... ... ... ... деңгей де толғау, өмір
құбылыстарының мәні мен ... ... ... ... ... ... ... өмір құбылыстарының тәлімдік мазмұнын ... ... ... өмір ... қоғамдық баға беру мен
үкім айту (билік), т.б. – ... ... ... осылардың бәрі бар.
Сондықтан да қазақ шешендік ... ... мен ... қоғам мен өмірдің
өзара тұтасқан, тоғысқан деңгейінде көрініс ... ... ... қарау
дұрыс. Қазақ шешендік өнерінің мағыналық құрылымдық жүйесі, ықпал ету аясы
қаншалықты кең, жан жақты болса, қазақ шешеннің өзін де жұрт ... ... ... ... әмбебап өнерпаз болғанда ғана мойындаған.
Қазақ шешендік өнерінің қалыптасып, дамуына, өркен жаюына зор ... ... ... ... ... бастылары мынадай:
1. Халықтық әдет заң жүйесі;
2. Халықтық сот билігі жүйесі;
3. Халықтың әдет-ғұрып, тұрмыс-салты;
4. Халықтың ақындық, жыраулық өнері;
5. Халықтың айтыс өнері;
6. ... ... ... ... ... осы көрсетілген салаларда өмір құбылыстарының ... ... ... ... ... ... өмірдегі нақты
көріністермен жете таныс бролып қана қоймай, өзін солардың бәрімен ... ... ... өзінің күнделікті өмір-тіршілігінің басты өзегі мен
өлшеміне айналдыра алған, сөйтіп, ел ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... адам ғана шешен
атағына ие болған. Мұндай биікке көтерілген шешеннің өзі ... ... ... ... ... ой мен ... бірдей өтімді
болады, әңгіме болып отырған құбылысты уөзге көрсетіп, қолға ... де, ... ... ... бейнелейді.
Сөз өнерінің көне замандағы білгірлерінің бірі Аристотельдің байқауы
бойынша, шешендік сөздің болмыс бітімін ... үш ... бар: ... және ... жүйе [1] деп атап ... ... басты қуаты – тілде. ... ... жоқ ... ... ... ... ... ретсіз. Тілі күрмеленіп тұрған
сөзден стиль немесе тасбұлақтың суындай сылдыраған келісім табуға талпыну
ағаттық болады. ... сөз ... ... ... ... тілдік
көркемдеу құралдарына, тілді ажарлау тәсілдеріне ерекше ... ... ... ... сөз ... ... басты екі талабы бар: оның бірі – ... ... айту ... ... ... де ... ... Аристотельдің айтып отырғаны жай, ауызекі сөйлеудегі айқындық емес,
көркем ... ... ... ... ... [2] ... ... Анық сөйлеу, айқын, шынайы айту әркімнің қолынан келмеседе,
әркімге).
Тілдің айқындығы мен оның көпшіліктің көкейіне қонымдылығы, ... ... ... бар. Шешен өз сөзін қатардағы халық ... ... ... ... онда оның сөзі ... ... айқын
болғанмен, ешкімді тұщындыра алмайды. Мұндай сөздің шешендік сөз үлгілеріне
еш қатысы болмайды.
Белгілі ұғымды күнделікті қолданып жүрген ... өзі ... одан да анық ... ... ... ... жаңа, суретті әсерлі
түрде танытатын сөз ғана шешен өнерінің өрісін кеңейтіп, қадірін арттыра
алады. Бұл ... өмір ... ... ... тән ... ... ... тұрған суретті сөздің арасында тиісті қарым-қатынас толық
сақталуы тиіс. Суретті сөздің мәні мен сәні сол сөз арқылы ... ... ... өз мәні мен өз ісінің айқындығы, бейнелілігі жағынан
әлдеқайда асып ... ... ... ... сөз ел ... ... оны ... үн, әуез бен ырғақтың да маңызы жоғары. Маңызды
мәнді құбылыс туралы ... ойды ... ... ... жайлы ырғақпен
жеткізгенде ғана оны айтудағы тілдің алады. Шешеннің өзі оның ... ... әуез де емес құр ... ... ... оның ... сұлу ажары мен
анық-айқын табиғатында ешқандай да ... ... ... ... ... де, ... да ... қашырады. Абайдың “Құр айқай бақырған ... бе ... ... сыры міне осында.
Шешендік өнер ұшін сөздің анықтығы мен айқындығы қандай қымбат болса,
шешеннің сөйлеу стилі де айрықша ... Әр ... тек ... ғана ... сөйлеу ерекшелігі барында сөз жоқ. Ол ерекшелік – сөз ... ... анық та ... ... ... ғана қуанбай, тұнжырап сөй”леу және
қайғылы құбылыс жайында алып-қашпа қуанышты ұнмен өрекпіп сөйлеу қаншалықты
ретсіз, жөнсіз ... ... сөз ... сөйлеу мәнерінің сөз болып отырған
құбылыстың мазмұн-мәніне ... жат ... ... де соншалықты
орынсыз, ойға қонымсыз болады.
Шешендік сөз қандай жағдайда ... да ... асып ... ... ... мен ... ... арасы бір-ақ елі. Әсерлі сөйлеудіәң
жөні осы деп суретті бейнелі сөздерді көзінен тізіп, ... ... ... тыңдаушының зейіні тез зерігеді. Ондай жағдайда бір сөзден туғңан
әдемі әсерді екінші бір сұлу ... ... ... ... ... ... ... ойы айқындығын жоғалтып, оның барша сөзі судай
сүйылып, бөздей бозарып шыға келеді.
Шешендік ... ... ... – тыңдаушысының ойын оятып, толғантып,
тебірентіп не болмаса жанын түршіктіріп, жүрегін ... ... оны ... ... ... ... биік мақсатқа ел алдында томырайып, салғырт,
мүлгіп сөйлеу арқылы немесе сылаңдаған сұлу сөз, көз ... ... жете қою ... Бұл жерде сөздің айқындығымен әсерлігіне қосымша
эмоциялық мазмұн қажет. Биікке бастар қанатты ... ... ... ... ... сөзі жер ... желбуаз құрғақ жағдайда, тіпті сырдаң
да мидаң көрінеді. Мұндай сөзге кісі үйірілмейді. Сөздің ... ... ... оны жоқ дерлік деңгейге ... ... ... ... ... ... өмір құбылыстарының мазмұны эмоцияға, сезімге өз-
өзінен толып тұрғанда айрықша ... ... ... ... ... ... ... азалы күйге, көзден сорғалаған жасқа,
жанды күйдірген, жұректі жаралаған күйінішті сезімге ... толы ... ... бұл ... ... ... ... босамауы, дауыстың
дірілдемеуі қиын. Ал ... ... ... ... эмоциялық қалың
тасққынға толы өмір құбылыстары туралы ешбір эмоцияға ... ... ... сұсты, тіпті аздап азалы салтанат сарыны араласқан салқындылықпен
сөйлеуге тиісті. Сонда құбылыстың эмоцияға толы ... мен ол ... ... салқын, ұстамды сөз әсері арасында алшақтық, контраст пайда
болады. Сонда шешеннің салқындылықпен ... ... сөзі өмір ... мазмүны қоюлығына қарай тыңдаушы жұрегінен көл-көсір сезім көзін
ашадыү. Стиль даралығына қол әрлі әрі ... бола ... ... ... ... тікелей байланысты. Бірақ стиль
даралығы – сөз даралығынан гөрі күрделі құбылыс. Сара ... бәрі ... ... ... ал ... ... бар ... сөздің саралығы
дараланып тұрады. Екінші жағынан, сөздің саралығы жоқ ... ... ... ... сөздің саралығы сөйлеудің саралығына ұласатын баіктен
ғана іздеу керек. Тілдің көркемдеу ... ... ... ... ... ... ... сылдырай келіскен таза үндестігі ғана ... ... ... ... ... сөз ... өтімді болып,
тыңдаушылармен билердің көңілін баурап өз дегеніне көндіәру үшін, олардың
сөз болып отырған зқұбылыс туралы жек көру не ... көру ... ояту ... шартты орындауға бел бумас бұрын тыңдаушылармен қазылардың нені жақсы
көретінін, нені неліктен ұнататынын нені жек ... жете білу ... ... ... ... дау ... түсетін жағдайда шешен дауға
түсуші екі жақтың бірі туралы ел-жұрттың іштарту, ... көру ... ... ... ... де ... тым қызбай аптықпай, жұйеден шықпай,
өлшеммен ғана сөйлеуге тиіс. Олай болмаған ... ол ... ... жетпек емес.
Бидің билігі, шешендлік үкім сөзі дау желісі болып отырған құбылыстың
қалың жұрт ... ... да ... көрінісі арқылы иланымды түсінікті,
бұлтартпастай дәлелді сипатқа иеленді. ... би ... ... ... ... ұғымы мен жек көру сезімін де күшейте түсіп, оны ... ... ... ... ... анықтығы сөз бен ойдың
айқындығына, сөз бен ... ... ... ... даралығына алып
келген.
Жоғарыда көрсетілген стиль түзуші факторлардың түрлі жүйедегі, түрлі
деңгейдегі келісімі мен үйлесімі ... ... ... ... үш ... тегі пайда болады. [1] Оның бірі – ... тек. Бұл ... ... ... ... сөзі ... ... ап-анық, тура айтылуға тиіс. Сонда ғана ой иланымды, сөз сенімді
сипатқа ие болады. шешендік сөздің бұл тегінің ...... ... ... екінші тегі – ортыңғы тек. Егер төмсенгі тектің ... ... ... ғана ... ... тек ... иландырып,
көндіріп, сендіріп қана қомай, халықтың бойын балқытып, мейрін қандыру
тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ширықтырып алмай, керісінше оны сабасына түсіретиін шуағымен
жылуы мол ... ... ... Бұл – тілдің бейнелеу құралының барынша
байлығы, сұлуымен қызуы барынша еркін, сол ... ... ... ... тек – шешендік өнердің жоғарғы тегі. Тас жаратын, тас ... ... сөз осы ... ... Мұндай сөз халықты сендіріп, иландырып,
көндіріп, ... ... ... балқытумен шектелмей, ... ... ... ойын ... ... ... ... сөзден дауыл
тұрғызып, телегей-теңіз тыныш ойдың терең тұңғиығына дейін тербейтін де,
салқын сөзден от шығарып, сұз боп ... ... ... ... ... да – осы тек.
Шешендік сөздің үш тегіне де ... ...... ... жүйедегі
тұтастық. Үш тектің түрлері қаншама бөлек, бір-бірінен алшақ болғанымен
олар мағыналық-құрылымдық, ... ... ... ... ... ... «Риторика» атты еңбегінде шешендіе ... ... төрт ... тұратынын көрсетеді:
1) Бастамасы;
2) Ұсынбасы;
3) Дәлелдеме;
4) Қортпасы; [1]
Сөздің көрсетілген құрамдас бөліктерінің ішінен ... ... ... ... бөліп алып, сөз жүйесінде бұлардың алатын
орыны да, атқаратын қызмиеті де ерекше екендігін айтады [1]. ... ... өзге ... ... сарапқа салып талдай отырып, шешендік
өнердің ... мен ... үшін ... ... ... ... бұл орайда іс-әрекетін жан-жақты байымдап, шешендік сөздің ... ... ... ... мұндай даралығы шешеннің талантына мұндай
даралығы шешеннің талантына да ерекше сын. Шешендік өнер жолын таңдаған жан
үшін тума талант, білім, білік ... ... ... маңыз бен мән жоқ жерде
қанша сұлу айтылғанмен сөздің ... де, ... де ... ... ... ... Оған тән бірнеше қасиет бар.
Солардың ішінде атқаратын қызметі өте ... Ақыл кез ... ... Ал ... ... шешенде ғана болмақ.
Бірақ ақыл ойдың тереңдігі немесе кемелдігі мен алғңырлығы – екі түрлі
категория, екі ... ... ... мен білім ақыл-ойды арттырып жетілдіре
түскенмен, ақылдың ... ... ... ете ... ... ... мен ... тәуелді емес, өйткені ақылдың алғырлығын адамға табиғат
қана сыйлайды. Ақылдың алғырлығын ... туа ... ... ... ретінде танудың себебі осында. Сезімнің сергектігі туралы да ... ... ... алғырлығы мен сезімнің сергектігі шешеннің ойын
шарықтатып, қиялына қанат бітіреді. Шешен ... тән деп ... ... ... тәжірибе, шеберлік – бұлар шешеннің ғана ... ... ... ... жүре келе, еңбектің, үйренудің тәжірибенің
нәтижесінде қалыптасады.
Шешен ... оның ... ... ғылым пәні екенгдігінде сөз жоқ. Ал
шешен сөйлеудің өзі ғылым емес, өнер ғылым мен ... ... ... ... ... орай ... сөзі ... пәнің болғанымен, оның өзі
ғалым емес, бірақ оның ... ... ... ... әр сөзі мен ... ... ... әсерін жіті қадағалап,
тіпті оны алдын-ала болжап отыруға тиісті. Тыңдаушылардың ықыласын өзіне
аудару, істің ... ... ... ... ... өз ... ... дәлелді
сипат дарыту, қарсыласының пікірін ... ... ақыр ... ойы мен ... тұтас баурап алып, оларды өз дегеніне біржола
көндіру ... өнер ... ... ... ғана ... ... ... жай емес, күрделі психологиялық процесс. Айтылған жайлар ... ... ... ... әрі күрделілігін, ао шешендік өнер
мәртебесінің ғылым мен өнердің қай сала, қай түрінен де жоғары ... ... Осы ... ... мына бір ... ... және
практикалық маңызы жарқырап көзге түседі: «Егер әңгіме кімнің озық екендігі
туралы ... онда кім ... әрі ... ... жеңіс туы да соған
тиесілі. Егер біз оны бір ... әрі ... әрі ... деп атауға
келіссек онда оның асықтығы мен озықтығы туралы сөз таластырудың »
22-бет жоқ
1.1. Ауыз әдебиеті ... ... ... ... ерте ... ... ... мұрасының бір түрі –
халықтың ауыз әдебиеті. Жазу-сызуы болмаған ерте кезден-ақ ... ... ... ... ... ... ... қуанышы мен
күйініші, дүние танудағы көзқарасы, т.б. ... неше ... ... ... ... аңыздар ойлап шығарған және оларды ауыз екі ауту
күйінде тудырған. Сондықтан да ... ...... ... яғни ауыз
әдебиеті деп айтамыз. Ауыз ... ... ... ... да әуел ... адамдар шығарған. Бірақ ерте кезде жазу өнері болмағандықтан, аузы
әдебиетін шығарушыларын есіне сақтап және ... ... ... ... ... жеке ... шығарған әдеби туынды кейіннен өңделіп,
сұрыпталып, оған ұжымдық ... ... ... ... ғасырдың орта шенінде Батыс Европада, ... ауыз ... ... ... «мифтік теория» дегенді ойлап шығарды. ... ХІХ ғ. 50-60 ... ... ... ... ғалымдар қолдап «ауыз әдебиеті дінге, діни ұғымдарға әртүрлі
мифтерге байланысты туды және ауыз ... ... ... ... деп қарпайды. [1]
Сонымен қатар ауыз әдебиетінің шығуы ... ... ... екінші
жартысында тағы бір теория пайда болды. Бұл «ауысып алу» ... ... ... дамуы жайында «ауысып алу» теориясы ғылыми теріс,
дәлелсіз және қате теория ... ауыз ... ... мен ... ... ... ашып көрсете
білді. Қазіргі ғылым ауыз әдебиеті адамдардың еңбек, кәсіп етуіне, тұрмыс-
тіршілігіне, қоғамдық өміріне және оның ... ... ... ауыз әдебиеті халық өмірімен тығыз ... оны ... әр ... бейнелеу арқылы елестетеді. Оның кейбір үлгілері ескі
дәуірде, рушылдық қоғамға тән туған; бертін келе – қоғамдық, ... адам ... ... ... ... ұлғайып өсуіне
қарай ауыз әдебиеті де дамып отырған.
Міне, осында қоғамдық жағдайлардың өзгеруіне ... ... ... ... ... де, ... да ... пісіп,
жетіліп дамуда болса, ауыз әдебиетінің түрлері де ... ... ... де толыса түсті.
Егер мифтік-діни ұғымдарға байланысты «Батырлар ... ... ... ... т.б. ... ... сол ой-
пікірлердің қоғамдық өзгерістерге, ... ... ... ... енді адамдардың дүниетанымы мен көзқарасының сұрыпталып, дамуына,
өмірдің көзқарасының сұрыпталып, дамуына, ... ... ... ... ... ... асыл қасиеттерді жауыздық жамандық, әділетсіздіктен
бөліп қарауына әкеліп соқты. Өмірдің ағымен қарасын айырып, ... ... ... ... ... қасиеттерді қастерледі. Осындай дүниетану мен көзқарастардың
өзіндік даму процесінің арқасында ауыз ... ең ... ... ... ... ... бір жанр ... болды. Ол –
шешендік өнер. Шешендік өнер ... ... тар жол ... кешу мен ... ... көрінісі. Шешендік өнердің барлық болмысында халықтық
сипат, қазақы ... ... ... ... біз ... ... ... ретінде алсақ тәрбиені мәдениеттен айыра алмаймыз. Сондықтан
қазақ халқының үлкен ... ... ... ... ... осы
шешендік өнер.
Ауыз әдебиетінің қалыптасуы негізінде оған қоғамдық, тарихи өзгерістер
әсер ете отырып, халықтық ... ... ... ... ... ауыз ... түрі шешендік өнер қалыптасты.
Халық ауыз әдебиетінің түп тамыры бір кезде Қазақстан жерін мекендеген
түркі тілдер рулардың әдебиетімен байланысып ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінің ізі Орхон
жазуларынан да ... ... ... Білге Қағанның, оның туысы
Күлтегіннің (VІІ ... ... VІІІ ... ... қабырларына қойылған
тастарда, Тоныкөктің ескерткіштерінде түркі руларының ескі ... ... ... ... образдар ұшырасады. [2] Бұл
фактілер қазақ ауыз ... шығу тегі ерте ... ... ... ... ауыз ... ... хатқа түсуің кейінірек
– ХІ ғасырда басталды. Мұны ... ... ... турк»
(Анкара ХІ ғасыр), Баласағұнның «Құтты білігінде» (ХІ ... және ... ... кездесетін ескі өлеңдермен мақалдардан көреміз.
Олардың ... ... ... ... мен ... өте ... ... жатады. Мысалы: Махмуд Қашқари жинаған мақал-мәтелдерінің
бірсыпырасы қазақ арасында айтылатын ... түбі ... ... ... таяқ жейді», «Айтылған сөз, атылған оқ», т.б. [2]
Қазақ халық ауыз ... ... ... ... айту ісі ... соңғы кезеңінен, яғни Қазақстан Ресейге қосылып, қазақ халқының
орыс халқымен экономикалық саяси мәдени байланысы ... ... ... Осы ... орыс ... ... айтарлықтай көрнекті деген
болады.
Мәселен, Н.П.Рычковтың «Күнделіктерінде» қазақ арасында өлікті жерлеу
ғұрпын сипаттау үшін жоқтиау өлеңдерден мысал ... Бұл ... ... ... әдісін П.С.Палластың И.Георгидің, капитал Андреевтің
күнделіктерін атауға болады.
Зерттеуші ғалым ... де, ... та қай ... әдет ... ауыз ... ... да оның ... әрбір халықтың тарихи өмір
шындығында, ... ... ... «сол ... сол ұлттың» [1]
тарихи өмір шындығында деп есептейді.
Сонымен халық ауыз әдебиетін ғылым ретінде танып, халықтың шешендігі
мен ... ... әр ... салтта айтылатын сөздерін - өлең-жырларын
жинақтаған орыстың айтулы ғалым географтары ... ... ... ... ... ... ... фольклорын жинақтау оны түп-
тамырына дейін саралауына ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасы, жалпы ұлттық менталитет ерекше әсер етіп
қызықтырады.
Қазақтың ұлттық тәлім-тәрбиесін талай халықтың өкілдерін тәнтьі еткені
мәлім. ... ... ... ... ... ... ... айтқан бір топ шетел ғалымдарының еңбектеріне ... ... ... ... ... санасына жеткізуге болады. ХІХ ғасырда өмір ... ... із ... Польшаның көрнекті қайраткері ... ... ... ... ... жазылған хаттар» сетелік
кітабында (1961 ж. Парижде шыққан) «Ресей мипериясы яиновниктеріне қазақтар
жөнінде сол кезде қалыптасқан «тағы ... ... ... ... осы ... өзіндік мәдениеті, салт-дәістүрі бар,
шешендік, ақындық ... ... ... ... жағынан Европаның ең
мәдениетті деген елдерінен асып түседі» - деп жазады. [1]
Ал академик, этнограф, лингвист ... ... ... V ... ... бөліміндегі «қазақтар естелігінде «қазақтар тамаша шешен
сөйлеп, әңгіме айтулды ұнатады. Қазақтардың әр сөзді ... ... ол өлең ... ұғын ... ... ... ... өнерін танытып
қана қоймай, соныменг бірге ... бір әуен ... ... - ... халқының шешендік өнерінің ішкі иірімдеріне үңіледі. [2] Оның бір
емес бірнеше, яғни ақындық ... ой ... ... ... ... айтады.
Сонымен бірге қазақ фольклорын зерттейде қазақтың ауыз әдебиетінің
ерекшеліктерін ... ... ... ашып ... ... ... ... болды. Диваевтың еңбектерінің негізгі пафосы «қазақтың
жанды бейнесін барлық жағынан көрсетуге» ұмтылу» болды. [1]
Сонымен бірге 34-жылдары ... ... ... ... ауыз-әдебиетінің тарихи мәнін, көркемдік қасиетін айта келіп,
халық даналығы арқасында жасалған ... мен ... ашып ... ... ... ... ... әдебиеттің зор табыстарының негізі,
қайнар көзі болып табылатындығын дәлелдеді.
1934 жылы ... ... ... А.М.Горькидің Мамедилге жазған
хатында «Совет Одағында тұратын халықтардың ... ... ... ... аударылар болса тамаша болар еді. Біз ... ... ... ... ... ... ... бірінен-бірінің айырмашылығын
көрер едік. Бұл жағдайда әрбір ұлт пен рулардың индивидуалдық ... ... ... ... құрудың процесін тездетер
едік», - [3] деп ауыз әдебиеті арқылы халықтық мәдениетті қалыптастырып,
өсірудің жолдарын атап ... ... ... ауыз ... көп ... ... ... Б.Дауылбаев, Ж.Айманов, М.Бекімов сияқты қазақ зерттеушілерінің
еңбегі зор.
Қазақ ... ауыз ... ... ісі ... ... филиалы (1946 жылдан) құрылғаннан кейін күшейе түсті. мысалы:
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының ... ... ... және өнер ... ... ... жиналған ауыз әдебиеті
материалдарынан 1953-1973 жж. арасында үлкенді-кішілі 23 том ... ... ... «Шешендік өнер», «Батырлар жыры», «ертегілер»,
«мақал-мәтелдер», т.б. бар.
Қазақтың рухани мәдениетінің ... ... ... ... ... да, ... ... да халық ауыз әдебиетін зерттеуде
белсенділік танытуға жетеледі.
Қазақ ауыз ... ... ісі ... дәуірде қолға алынды. Бұл
дәуірде қазақ фольклористикасының қалыптасу, ... өсу ... ... түрде
үш кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Бірінші кезең – 20-30 жылдар арасы.
Екінші кезең – соғыс жылдары.
Үшінші ... – Ұлы Отан ... ... жылдар.
20-жылдардың басында-ақ қазақ халқының ауыз әдебиеті жайында ... ... ... газет журналдарда үлкенді-кішілі ... ... Бұл ... ... ... ... ... бағалау
хақында көптеген пікірлер айтылады.
Алғашқы қадамы ... ауыз ... ... жазылған кішігірім
мақалалардан басталған қазақ ... ... ... таптық күрес жағдайында, фольклордың тарихи және қоғамдық жолы
жайында көтерілген мәселелерге белсене араласу негізінде дүниеге келді.
Қазақтың біртуар ұлы ... ... ... Уәлиханов халық ауыз
әдебиетінің үлгілерін жинақтап, зерттеуде ерекше еңбек еткен ғалым. Халқына
адал ... ... ... ... ... Шоқан қазақ халқының ауыз әдебиеті
үлгілерін жинап баспа жүзіне шығару, оны мәдениеті озық елдерге ... ... Ол ... ... ... деп ... «Осы ... дейін
Европа көшпелі елдерді аса қатал, жөн ... тағы деп ... ... ... ... ... Көшпелі монгол немесе қазақтар жайындағы
мұндай ұғымдар оларды мал ... ... ... ... ... тығыз
байланысты. Шынына келгенде осы надан, тұрпайы деп қараған ... ... ... шығарған әдебиеті, аңыз әңгімелері бар». [1]
Шоқан өзінің «Шамандықтың қазақтиағы қалдықтары», «Ұлы ... ... ... ... очерктері», «Тәңірі секілді
еңбектерінде халық ауыз әдебиетінің, ... ... ... ... ... ... ... Бұл ретте ол өлеңді ... ... ... аяқ астынан тапқырлып көрсетіп нақылдаған ... ... ... ... ... келе жатқан мәдениетін білдіреді
деп қарайды». [2]
Сонымен бірге 20-30 жылдарда ауыз әдебиетінің ғылыми негізделуіне ... ... ... ... ... зор үлес ... ... қатары
жетерлік. Солардың бірі Сәбит Мұқанов. Ғалым өзінің ... ... ... ... мақаласында («Қызыл Қазақстан» журналының 1924 ж. 7-9 санына
жарияланған) ауыз әдебиетін, ән мен ... ... ... ... ... ... ... білетін адамдар тудырады» [1] деп ... шығу ... ... ... Ал осы ... ... ... – ауыз ... ... ... ... ғалым Мұхтар Әуезов болды. Осы ... ... ... ... (1922), «Қобыланды батыр» (1925), ... ... (1927) ... ... ... ... Ауыз ... зерттеушілердің
бір Қажым Жұмалиев болды. Ол ... ... ... соңғы
кезеңінде таныла бастады. Оған «Халық поэмалар» атты жинағы ... да ауыз ... ... ... ... бар. ... ... және революция», «Әдебиет жайлы ойлар», т.б. еңбектерінің
тарихи және ғылыми мәні зор.
Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ... жастар да белсене араласып келеді. Бүгінгі тәуелсіз
Қазақстан жағдайындағы ғалымдардың да қадамы ... Ауыз ... ... ... даму ... ... ... жан-
жақты қарастыруда Б.Адамбаев, Т.Сыдықов, ... ... ... ... Е.Тұрсынов, Б.Уахатов, т.б.
еңбектері зор.
Шешендік өнер қыдырлы өнер. «Өнер ... тіл» деп ... ... ... тарихына көз салсақ, қай халықтың болсын күрделі ... ... ... ... ... ойға шебер,
тілге шешен болғанын байқаймыз.
Әр қоғамның өзіне лайықты қарым-қатынасы қалыптасатыны сияқты ойлау,
сөйлеу мәдениеті, озық ойлы, ... ... ... да ... даусыз. Алайда
шешендік өнер ғылым ретінде біздің жыл санауымыздан бес-алты ғасыр бұрын
шығып қалыптасқан.
Шешендік ... ... ... ... ... ... ... салушы грек, Софист Абдерлік Пратагор деп есептеледі. Пратагор
көптеген ғылымдардың негізін қалаған ... ... ... (427-347)
ғалымдармен замандас, Софистер (қыдырма оқытушылар) арасында алғаш рет ... ... ... ... өзі де сөз ... түскен шешен боған.
Ғылым шешендік өнерге байланысты: «Айтыс өнері», «Ғылымдар туралы»,
«Жарыс сөзі» т.б. еңбектер жазған. [1]
Риторика – ... ... яғни ... ... ... және
еркіне әсер ету, ықпал жасау. Риторика писихология, логика, ... ... ... ... ... ... ... дамуы шешендермен, олардыңи
сөздерімен белгіленеді.
Мәселен, шешендік өнер ең алдымен Грецияда, Афинада өріс алған. ... арғы 500-300 ... ... ... он ... ... Слоардың
арасында лисий мен Исократтың, әсіресе Демосфеннің (384-322) есімдері
ерекше ...... ... ... ... қоғам қайраткері
және аталы-балалы Македонияның патшалары П. ... пен ... ... қарсы патиоттық жалынды сөздермеғн ... ... ... ... он ... сөзі сақталған, солардың ішінде: Гүлге
байланысты Ктесифонт үшін» және «Қылмысты емшілік туралы» ... екі ... ... ... ерекшеленеді.
Гим республикасында шешендік өнер классикалық ... ... ... Онда ... Антония, Гортенсия бастаған ондаған атақты шешен
қолбасшылар, қоғам қайраткерлері шығады. Алайда ... ... ... Марк Туллий цициронныңи шешендігі болды.
Цициронның біздің дәуірімізге жеткен сөздеғрінің ішінде ... ... ... [1] ... ... жоғарғы үлгісі саналады.
Гректердің өнері мен білімін ... оқып ... Марк ... айтқанда, Афины шахарында шаңырағын көтеріп, ордасын тікті,
шешендік өнердің теориясын жасап, шешендердің ... ... Ол ... ... ... ... ... «шешен» атты үш тарактатымен
жалпы шешендік өнер туралы ғылымның ... ... ... ... ... ... қайраткерлері жеткілікті, өнер мен білім
саласында да ... ... көп, ... ... ... ... неге ... цицерон сұрақ қояды да оған былай жауап береді: «Оның ... ... ... ... ... оңай ... оны игеру қиын және
өте көп білімді, ынта-жігерді керек ... өнер ... ... ... кең ... халықтық-
демократиялық қоғамдарды өсіп өркендей алады. Ежелгі Греция мемлекетімен
Рим Республикасында шешендіктің ... ... ... ... ... ... демократиялық дәстүрлер себеп болған.
Ресейде қатарлас халықтарға қарағанда шешендер аз ... ... ... ... Оның ... Д.И. ... ... түсіндіреді:
«Шешендердің аз болуының себебі, ... ... ... ... ... ... аброй- атаққа айқара есік ... ... ... құр ... ... ... архонция және консульдікпен
сайланатын бізде халық жоқ» [3] Ресейде, ... өнер шын ... ... ... яғни XVIII ғ. ... Бұл ... аты, ... мәлім
шешендер – жазушы Феофан Прокопович пен публицист ... ... ... ауызы» атанған Феофан Прокоповичтың шешендік дарыны
туралы М. В. Ломоносов былай дейді.
Бал таңдай Цицироннан тағлым алған,
Россияда шешендік ... ... жиі күнә ... де,
Аса зор шешендікке үлгі салған.[1]
Шын мағанасында орыс шешендігімен ... ... ... М.В. ... – айтулы шешендігімен бірге орыс ... ... ... ... Оның ... сөздерінің ішінде
«Химияның пайдасы ... ... сөзі әлі ... ... ... жойған жоқ.
Мерзияковтың «Краткая риторика» (1821ж), ... ... ... ... атты ... ... әлі де ғылыми
маңызға ие.
«Шешендік ...... ... зат ... ... ... және ... басқаларды ол жөнінде өз ойына ойыстыра ... ... өнер ... сөз ... ... ... [2] – ... М.В.Ломоносов.
Одан әрі ғылым шешен болу үшін бес қасиет қажет дейді: біріншісі –
табиғи дарын, екіншісі – білім, ...... ... төртіншісі –
сөйлеп жаттығу, бесіншісі – баса тағылымдардан да хабардар болу.
Табиғи дарындылықты тән дарыны, жан дарыны деп ол ... ... ... ... ес ... Ал тән даранына күшті хәм, сүйкімді дауыс, ұзақ
үн кең ... ... ... өнер дегеніміз – белгілі бір мәселені ... ... бір ... ... ... дей ... ... өнер
мен тмынадай анықтама береді. «Осы тектес шығарма шығара алатын, оларды
ұнамды, әрі ... етіп айта білу ... ... ... ... өнер ... ... сөздерді мазмұнымен бағдарына қарай: діни сөз, билік
сөз, саяси сөз, академиялық сөз деп бөледі. Шешендік ... ... ... бір ... тыңдаушылардың көңіл жеткізу үшін ... ... ... ... мен ... әсер ете білу ... ескерте
келіп,ғ М.М. Сперанский былай дейді: «Сонымен әлгі жоспар шешендіктің ... ... ... ... ... ... тебіренту. Ал
дәлел – қысқа, айқын, таза, философиялық түзбен тұздықталған болсын.[2]
Жалпы шешендік ... ... ... бір ... ... дамуымен
байланысты екенін қазақ шешендік өнерінің тарихы да растайды. ... ... ... ... бері – ақ өз ... озат ойлы,
шебер тілді адамдар болғаны күдік туғызбайды. Алайда, ... ... ... қоғамның белгілі бір даму сатысымен, шешендердің шығуымен
солардың сөздерімен ... Осы ... ... біз ... ... ... ... аңыздарда есімдері, сөздері сақталған Майқы бимен
аяз биден бастаймыз.
Майқы би өмірде болған тарихи адам. ... ... ... ... ... ... ел құрап, Алаш ханды бес қап қазақтың алғашқы
хандығын құрған, ... ... ... ... ... ... ... берген. Қоғам қайраткері. Сонымен бірге ол артына аталы
сөз қалған айтулы шешен ... Неше ... бойы ... жадында сақталып және
Абай мен Мәнху Жүсіп растаған. «Түгел сөздің түбі бар, түп атасы – ... ... ... да оны ... ... ... ... шешендік өнерінің
атасы деуге әбден болады.
Майқы би заманынан бізге есімімен сөздері жеткен адам Аяз би. ... ... Аяз би әуел ... ханға уәзір, кейін өзі хан ... ... ... ... ... бойы ... жадын.да сақталып келе
жатқан «аяз би әліңді біл, құмырысқа жолыңды біл» нақыл, даналық, ... ... де ... ... ... шешендік өнерінің екінші кезеңі асанқайғы мен Жиренше шешен
есімдерімен ... Асан ... ... айтқан сындарымен Әз Жәнібек
ханның ұрпақтарына қайтаратын жауаптары, ... ... ... сөздерні – нағыз шешендік үлгілер. [1]
Асылы, қазақ ауыз ... ... ... атау ... Сірә бұл ... оған ... «би» деген атау атқарып келсе керек.
Белгілі бір мәселені талқылау кезінде ауыз екі сөзімен тыңдаушыларды
аузына қаратып, сөзіне ... ... ... ... ... ... адам – ... қазақ шешендерінің бір ерекшелігі – олар сөздерін қағазға
жазбаған, сөздері қағазғада емес ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың өңдеуімен өтіп қысқарған. «Тоқсан ауыз
сөздің тобықтай түйіні» - дәні ... ... ... ... мұраға
айналған.
Қазақтың шешендік өнері XVIII ғасырда өркендей түсті. Оның дамуына үш
түрлі себеп болды. Біріншісі – Тәуке хан шашыранды қазақ руларын үш ... ... ... ... ... ... шыққан үш биді қойды. Сонымен
бірге қырғыз, қарақалпақ елдерін де одақ қып алып, оларды да ... ... ... жағынан елдік, мемлекеттік маңызды мәселелерді кеңесіп,
ақылдасып отыратын «Билер кеңесі» ... ... ... Осы жеті ... ... ақыл – ... ... қарым-қатынасты белгілейтін «Жеті жарғы»
заңы дүниеге келді. [2]
Екінші жағдай қазақ жеріне көршілер Жоңғар, ойрат хандарының ... ... ... ... ... қарсы халық – азаттық күресі
жүріп жатқан жағдайда халықтың ел ... ... ... қол ... сөз ... ... билердің қызметі артып, беделі көтерңледі.
Үшінші жағдай – патша үкіметіне ... ... орыс ... ... өнегесімен қазақ шаруаларының да өз хандарына және ... ... ... ... шыға ... ұлт азаттық
көтерілісін бастайтын ... ... ... оятып, берекеге
жұмылдыратын шешендер керек бола ... Міне ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек ... ... ... Төле би, Қаздауысты Қазыбек би, Әлім Әйтеке би сияқты
айтулы шешендер шықты.
Сонымен, қазақ шешендік ... ... ... ... ... XVIII ғ. Аяғы болып табылады.
Қазақ шешендік өнерінің дамуының төртінші кезеңі - XIX ... ... ... қамтиды. Халық шешендік өнерінің шығып дамуы – ең алдымен
әдет ... ... ... тығыз байланысты.
Қазақстан біртіндеп Ресейге қарап, XIX ғасырдың басынан хандық билік
жойылып, билер соты қызметінен ресми ... ... ... ... ... сот ісін ... адамдар жеке басының қасиетіне байланысты
емес, жоғарыдан белгіленіп, ресми түрде ... ... ... ... өнерге белгілі дәрежеде тежеу түсті.
Ойға жүйрік, тілге майда шешен адамдар бүкіл елдік елшілік маңызды
мәселелерді шешуге, ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен ғасырлар бойы қалыптасқан билік дәстүр, сонымен
бірге шешендік өнер бірден тоқталып, тоқырай қойған жоқ. ... ру ... ... ... ... ... ... тұрды. Бұл кездегі ... тән ... ... ... ...... болыстарды батыл сынап, халық алдында әшкерлеу, тіпеті ... ... шығу ... ... ... кіші ... Исатай Тайманұлының
Жәңгір ханға, орта жүзде Бекболат Қазбекұлының ... ... ... ... пікірге дәлел болады.
Қазақ шешендік өнерінің зерттелуі.
Қазақ халқының ойы ұшқыр, сөзге тапқырлығы және шешендері ... ... ... ... ауыз ... нұсқаларын
жинаушылар революциядан бұрын да жазған ... ... ... ... ... оқымыстылары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсариндер
болды. Олардың жазғандарын қазақ шешендік өнерін арнайы зерттеп жазғандар
емес. ... ... жол ... ... ғана . ... ... шешендік сөздеріне 1930 жылдары алғаш рет көңіл бөлініп пікір айтқан
Сәкен Сейфуллин ... деп атап ... ... ... ... атты ... [1]
Сәкен өзінің «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... шешендік сөздердің ауыз әдебиетінде алатын орнын
анықтап, бірсыпыра нұсқаларын ... ... ... қазақ шешендік сөздерін арнайы ... адам ... ... ... ... ... шешен – билерінің сөздері және
қазақ әдебиетіндегі оның ... атты ... ... ... ... атап, олардың аттарынан айтылатын шешендік сөздердің әдеби
мәнін толығырақ айқындай түседі.
Алайда Б.Адамбаев өзінің «Қазақ ... атты ... ... ... да орын алған бір жақты көзқарастарды көрсете кеткен жөн. Сәкен
Сейфуллин шешен билерге ... ... ... ... ал ... атынан
айтылатын сөздерге үстем таптың ой ... деп ... ... ... би ... халық қамқоры, олардың атынан айтылатын сөздерді
еңбекші ... ой ... деп ... - деп атап ... ... мен ... ... қазақ шешендік өнерін зерттеген
М.Әуезов, Б.Адамбаев, Н.Нагимовтар болды. 1960 ж. ... ... ... ... «Шешендік сөздер» [4] атты зерттеу жазып
жарияланды. «Зерттеуде қазақ шешендік ... ... ... ... ... ... ... шешендік дау деп мазмұнына қарай
үш түрге,құрылысына ... ... сөз, ... сөз деп ... бөліп
қарастырдық» деп жазады Б.Адамбаев. [1]
Революцияға дейінгі шешендердің творчестволық өмірі, әлеуметтік
қызметі және аз да ... ... ... ... жеткен прогресшіл қайраткер –
Сырым Датов. Кіші жүз ... ... ... ... айтулы басшысы, атақты батыр, әрі ... ... ... ... ... ... ... жазылып жарияланды.[2]
Онда Сырым шешендігі ежелгі халық шешендік өнерінің үлгісімен
қалыптасқандығы және оның ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде Сырымның ерлігі сияқты шешендік ... ... ... ... ... буын ... ... пен
Махамбетке жасаған игілікті ықпалы, сондай-ақ жалпы шешендік өнердің ... ... әсер ... ... ... ... ... шешендік сөздері ауыз әдебиетінің тектес жанрларымен тығыз
байланысты. Соның ішінде ... мен ... ... ... сөздерінің қатығы,
қаймағы іспеттес. Мақал-мәтелдермен шешендік сөздер бірін-бірі ... және ... де ... ... ... ... өсіреді,
ғибраттық тәрбие береді. Поэтикалық егіз жанрдың құрылысында да ұқсастықтар
аз ... ... ... да қазақ шешендік сөздері мен халық мақал-
мәтелдерін қатар ... ... ... ауы әдебиетінде шешендік өнерге жақын жанрлардың бірі - ... ... ... ... ... ... көпшілігі хандар, билер,
батырларға байланысты аңыз ... ... ... ... ... ... ... зерттеу бізге халқымыздың алғаш тіл өнерін
бастаушылардан бастап біздің заманымызға дейінгі ... ... ... ... ... шешендерді анықтауға және олар арқылы қазақ
шешендік өнерінің қалыптасу, даму, барысы ... ... ... ... - деп көрсетеді Б.Адамбаев «Қазақ шешендері» атты
еңбегінде. [2]
Шығыс зерттеушілерінің, ... ... ...... ... ... ... Бірыңғай халық тілінің қалыптасып, ... ... ... еркін дамуына көшпелі елдің тұрмыс-салтының,
шаруашылық кәсібінің және ...... ... ... ... болған. Сонымен бірге елде «Бас кеспек болса да, тіл
кеспек жоқ» деп, тілге, сөзге, ойға тыйым салмай ... ... ... алды ... тіл» деп тіл өнерінің жоғары бағалануы және «Сөз ... ... ... жүйелі, дәлелді сөзге тоқтай білуі себеп болған. ... ... ... халықтың ақындармен тапқыр шешендерге деген құрметі
ерекше болған. Олардың ... ... ... ... ... ... кейінгі бүкіл елде халықта ақындық, шешендік ... ... ... халықтық, ақындық, шешендік өнерлер, дәстүрлі өнер мектептері,
сайып келгенде қазақ көркем әдебиетінің қалыптасып дамуына, жетілуіне өз
ықпалын ... ... ... ... ... ... өнер ... әрі шешен екені белгілі. Қазақты классик ақындары Абай ... өлең ... да ... ... бейнесін табу қиын емес.
Абайдың насихат сөздерімен Ы.Алтынсаринның ғибрат ... ... ... ... көркем қара сөз үлгілеріне ... ... ... қыр-сырын зерттеуші ғалымдардың көшбасшысы
С.Негимов «Шешендік сөздер» атты еңбегінде (1967 ж.) шешендік өнердің шығу
тарихын айта ... ... ... айтылуына қарай үш топқа жіктеп
көрсеткен.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... (1996 ж), Шешендік сөздер т.б. (2000 ... деп ... ... ... ... қара ... ... сияқты еңбектерінде қазақтың би ... ... ... ... ... ... талдап көрсеткен.
Ал, халық ауыз әдебиетін зерттеуші ғалым Р.Бердібаевтың «Шешендік өнер
туралы» Жыраулар өздерінің шығармаларында қоғамдық мәні зор, бүкіл халықтық
сипаты бар, ал ... ... ... ірі ... ғана ... ... , - дейді.
Шешендік сөздің философиялық мәнін ашып ... ... ... ... ... ... естілетін себебі оның ұзақ ойды қысқа
және дәл бейнелеуінде». [2], - деп ... ... ... ... ... өнер ... дүниетанымның жоғарылығын.,
сауатты, мәдениетті, білімді таланттылықтың ... ... сол ... ... ... өте ... кең дүниетанымдық үрдіс
жатыр. Ол турасында ғалым Б.Адамбаев 1996 жылы шыққан «Халық даналығы» атты
еңбегінде, ... ... ... ... өз сабыр
салмағын тежеп, жақсы мен жаманды таразылауға, адамның адами ... ... ... ... өз ... ... хақ», - деп
пайымдайды. ... ... ... ... ... ішінде зерттеуші
М.Шындалиева «Сөз ... ... атты ... ... ... ... ғылыми еңбек жазды. Онда шешеғндік сөздердің ... сөз ... ... шешендік өнердің шындығы мен ақиқаты
сөз етіледі. Ғалым шешендік ... ... ... ... ... ... ашып көрсете отырып «Жоғарыдағы балмен тең, көзбен
тең, тұзбен тең ... ... ... ойлау дәрежесінің
тереңдігін, ақылгөй азаматтығын қалтқысыз көрсетеді. ... болу ... жан ... ... ... мамырдың мамыражай күніндей ашық
болуы шарт. Сонымен қатар қараңғылықпен ... бұлт ... ... ... ... ақыл-кеңесін салмақтандыра түседі. Осылайша шешен
өмірдегі жағымсыз қылықтардан жиренеді. Бұдан ... өмір ... ... ... ... байқағыштығы, сын көзбен қарап, адал
сараптайтындығы айқын сезіледі» - деп атап көрсетеді. [1]
Міне, ғасырдан ғасырға жалғасып ел ... ... ... ... ... өнердің зерттелінуі әлі де болса ... ... ... ... ... ... философиялық мәнімен мазмұнын ашып, оны ... ... ... ... ... ... қазіргі жаста, өркениетті
мемлекетіміздің ынтымағы мен бірлігі, көркеюімен дамуына қаншалықты ... ... ... ... ... ешбір сотсыз өмір кешкен ата-
бабаларымыздың ... ... ... ... ... айналған шешендік
өнердің билікті, әділеттік істердегі рөлін қарастыру.
1.2. Ауыз әдебиетіндегі сөз саптаудың ерекшелігі
Би-шешендер мұрасы – ұлт, замана, мемлекет тағдырын, ... ... ... ... ... ... қозғап әділ
таразылайтын, ғаламат ... ... ... ... ... ... ... халқының ақыл ой дәрежесін, рухани болмысын
теңдесі жоқ өмір оқулығы. Даланың дархан даналары «Көп сөз ... ... ... сөз ... ... тағы ... (Ж.Баласағұн), «Ойлы сөз көпті
ұтады, ойсыз сөз басты жұтады» (А.Иүгінеки) ... ... ... ... етіп ... Қожа ... Иассауи ұлтымыздың керемет ойшылдығын, Абай,
Мағжан таңғажайып ақындығын, ... би, Асан ... би, ... шешен, Әнет
баба, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке, Бөлтірік шешен т.б ... ... паш ... өнер тарихында әрқайсысы жеке бір дәуірге лайық осынау дүлдүл
ділмарлардың ... ... кең ... ... ... қасиеттері, тілінің мейлінше орамдылығы, салыстыруға сұңғылалығы,
жалпыдан жекеге, жекеден жалпыға аналогиялық ой ... ... ... ... логикалық жүйелілігі таңдай қақтырады.
Бұл орайда қазақ халық әдебиетінің ... ... ... ... ... Жүсіп Көпеевтің сөз өнері туралы пікірін келтіре ... ... ... Сөз – ... ... Өнер алды – ... ... деген. Адамның
ғазизлігі – сөзбен болады. Хайуан сөз өнері болмағаннан хайуан, болды» ... ... ... үшін ... ... ... дәлелдер ғана емес, қиял,
түйсік, сезім, эмоция қуаты, суырып салмалық қасиет қажет. ... ... ... ... ... ... отымен сананыңжарығынан тастай бірігіп
туындайды.Сөйтіп, сыңғыр ... ... ... ие ... ... ... ... үгіт, әлеуметтік сарындар мол.
Сымға ... ... ... ... ... ... ... таза мөлдірлікте, от шашқан жалынды жігерде, майдан
қыл суырғандай шеберлікте бар.
Сөйлеу мәдениетінің ... ...... – анық ... ... туады. Шешен ана тілінің көркемдік
қазынасын және өз ... ... ... ... сөз ... сөзді
байланыстыру тәсілдерін, көп ... ... ... ... ... ... ... омоним, нақыл, қанатты сөздерді еркін әрі сәтті
пайдаланады. Бұл ретте шешен-билердің сөздерінде дәлділік, ... ... ... көрінеді. Сондықтан да оны қазақ әдеби
тілінің негізгі, арналы саласы деуге болады.
Ауыз әдебиетіндегі сөз ... ... сан ... ... келеді. Ондағы
яғни ауыз әдебиетіндегі сөз саптаудың негізгі ерекшелігі тұспалдап сөйлеу.
Онда сөз сарыны өте ... ... ойды ... Ал ... ... ... келуі ол шешеннің стиліне тән қасиет. Онда көбінесе теңеу арқылы
сөз сөйленеді.
Шешен сөз ... ... ... ... мен сөз ... байланысты ерекше болуға тиіс. Асқан ... ... ... ұйқас арқылы жағымдылығы, ... ... ... ... ... ... ... сөзден сүріндірмекші болған төре:
- Азбайтын, тозбайтын байлық қандай болады? Қайтпайтын, таймайтын
қолдаушыңмен қорғаушың қандай болады? ... ... елге ... ... ... ... жетпес жүйрік, асыл текті пырақ қандай болады? - деген сұрақтар
қояды. ... ... ... ... ... былай деп жауап қайтарыпты:
Дүниеде азбайтын байлық біреу,
Ол – ақыл.
Дүниеде тозбайтын байлық біреу,
Ол – ақыл.
Дүниеде қайтпайтын, адал қолдаушың ...... ... адал ... біреу,
Ол – ақыл.
Дүниеде жарығы тұтас елге түсетін қасиетті шырақ ...... асыл ... жел ... ... ...... [1]
Майда бірыңғай қайталаудан тұрғанымен сұлулыққа келісті көркем сөздер,
философиялық мағынаны терең, сөйлемдер. Бірыңғай бастамалар «дүниеде» ... ... ... ... біреу» деген сөз тіркесімен үлкен
әлемді ... «ол – ... деп адам ... ... тұр. Шешендік қабілет,
рух ой-пікірді, лебізді ... ... ... ... ... ... бір бұтін ойды түйіндеп көрсетеді.
Сөз саптау, ой толғау нәрсенің, құбылыстың ... ... ... ... не ... не көтеріңкі, не бәсең қалыпта айтылады.
Шын дарын мұны ескеріп мұқият елейді.
Айталық, Бөлтірік шешен сүйегі жақсымен ... ... ... жарқырата суреттейді:
Жақсымен жолдас болған,
Ел ұстанған тілектей болады,
Қыз ұстанған жібектей болады,
Жадыраған жаздай болады,
Отау ортасындағы оттай ... ... ... ... ... шырақтай болады,
Тұяғы асыл пырақтай болады. [1]
Жақсы адамның ізгілігі, ірілігі «қыз ұстаған жібектей», «ел ... ... ел ... ...... ... ақ ниет ... береке
бірлік, қыз ұстаған жібектей ...... ... мен ... ... сұлулық арқылы көрсеткені.
Міне, осындай бірінің ізін – бірі болып жалпақ дүниенің көзге көрінер
көлемдісін сөзге тиек ... ... ойды ... ... әр ... ... құбылыс орнатады.
Тыңдаушының ой-қиялын заңғарға ... ... ... орнығады. Шешен сөйлеу – біліммен, өнермен, тәжиірбиемен
төркіндес. Әрі биік парасатпен ... ... ... ... тағы бір ...... ... дәлдігі. Иол –
анық, айқын ойлаудан, биңк дүниетанымнан туады. Шешен ана тілінің көркемдік
қазынасын және өз ... ... ... білгенде ғана сөз саптау,
байланыстыру тәсілдерін сәтті пайдалана алады.
Әрине, сөз саптаудың өзі ... ... жете ... ... болмысын терең таныған майталман, өзгенің де ерекшелігін жітітани ... би – ... ... ... ... ... олар тілдік
лексикалық және грамматикалық нормаларын, табиғи ... ... ... ... ойына сөз мағанасы орайлас, сәкес келеді.
Қанжығалы қарт Бөгенбайдың ұрпағы, сара тілдің қас жүйрігі Бапан ... сыр ... ... есіп отырғанда, тыңдаушылары тосыннан «Кімді
қалай танисыз» дегенде, былай депті:
Кісі ... ... ... ... ... ... имүшесінен итанимын.
Жомарт болар кісіні табағынан танимын.
Сараң болар кісіні қабағынан танимын.
Дауы жөнсіз кісіні сөзінен-ақ танимын.
Өзі тұйық ... ... ... ... ... ... ... болар жігітті дауысынан танимын.
Палуан болар жігітті шалысынан танимын.
Мерген болар жігітті атысынан танимын,
Батыр болар жігітті сапысынан танимын.
Бай болатын ... ... ... ... сөйлемдері синтаксистік – ырғақтық параллелизмге негізделген.
Сондықтанда көркемдік сапасы, ... ... ... бірыңғайлы құрылысы ойды, пікірді, әуенді, әрі ... әрі ... әрі ... ... ... ... жанды байланысын тереңдетеді, сөздің көркемдік құпиясын аша
түседі.
Жалпы, ауыз ... сөз ... ... ... ... ірімі мол философиялық толғаныстарды дәлме – дәл
жеткізудің көрнекті құралы десек болады.
Дүниетанымы жетік адам ... ақ пен ... ... ... сияқты ойын оята келіп, әділеттілікпен дүние теңдігін сезінуге
жол ашады. Мәселен: Есей бидің
Баймен бай құда ... ... ... ... құда болса
Арасында дорба жүреді
Баймен кедей құда болса. [2]
Бір біріне ілініп зорға жүреді, - ... ... ... ... ... атты асыл ... де ... тигізетінін дәлелді
түрде айта отырып, әлеуметтік жағдайдың теңсіздігін шкерлейді.
Тағы да Есей би айтыпты дейтін мына бір нақыл сөздерге ... ... ... ... ... ... деп налынба,
Арыңды сатып жалынба,
Бұл атаңнан қалған арық,
Егін екте бол ... ... алма ... ал,
Бота өліп қалады, батадан бағың жанады. [1]
Билер мұрасында ой-пікірді оамды, ... ... ... қызметі, мағынасы бір-біріне қарама-қарсы антоним сөздерді
ұтымды қолдану мол ұшырасады. ... ... адам ... түсіп әділеттігімен жақсысын түйсік өзі салыстырмалы ... ... Би ... сөз ... шешендестіру тәсілі әдепкі, кәнігі
ой-пікірді мүлде нәзік жаңа мазмұнмен толықтырады.
Білімді адам ашпай көріп, айтпай ... ... нені ... нені ... - ... ұрасы, құлақ – өтіріктің ұясы. [2]
Ақтайлақ би.
Осылайша толқындатып сөз саптау жүйелі ойлаудан, ... ... ... ... ... ... сөздің тектілігінде. Білімді адамның
бәрінен де хабардар екенін, оның түйсік сезімдерінің ... ... ... – бай ... ... де ой ... ... өткізіп, бағалай, барлай алатындығын Ақтайлақ би өте шебер
төтесінен жеткізе білген.
Жалпы ауыз әдебиетіндегі шығармаларда поэзиялық ... ... ... бояу – рең мейлінше мол. Сөз – образ, сөз – ... сөз ... жиі ... – адамды аздырмайтын ем.
Білім – таусылмайтын кен.
Адамның басшысы – ақыл,
Жетекшісі – талап,
Шолғыншысы – ой,
Жолдасы – ......... ... бала екенсің,
Тумысыңнан дана екенсің, - дейді,
Ш.Уалихановқа көңілі құлаған, мейірленіп сөйлеген Саққұлақ шешен. [1]
Дүлдүл ділмардың білім – білігінің,ғ сана – ... ... ...... ... ... этикалық ұғымдары. Сондықтан да
олар «ақыл», «білім», «талап», «ой», «сабыр», мінез т.с.с. сөз – ... ... ... ... ... ... ... дәулет тең келсе,
Адамның толар ақылы, [2] – деген нақылында адам ақылы не кемдіктен, не
артықшылықтан толыспайтын, дүние таразысында бақта, дәулетте тең ... ... ... ... кемшілікңтен күйіну, жалтақтау сияқты қылықтардан
аулақ сабырлы, бір қалыпты жағдайда болатынын дәлелдейді.
Билер сөзіне анықтықпен ... ... ... ... ... ... құмарпаздықпен жан-тәнімен берілушілік
тура мағынасын өзгертіп, кәнігі ойды соны, жаңа мазмұнымен толықтырады. ... ... ... ... метафоралар сымға тартқан күмістей ......... – сері,
Нәпсі – бөрі.
Сабыр алтын
Ақыл – алмас.
Ескелді би.
Сонымен қатар:
Әйел – ... ...... ...... өрісің,
Келін – кеңейген тынысың. [1]
Ескелді би.
Шешен – билердің сөз саптауында теңеу ерекше роль атқарады. Себебі ... ... ... ... ... ... санасында сақталады.
Қаһарлы хан Жәнібектің жалғызы мерт болады. «Мен қандай ... ... ... малда мендей зарласын» - деп жас ... ... күн ... ... Елде мал ... ұлардай шулап, жер беті азан-қазан
болады. Бүк түсіп, теріс айналып ... ... ... ... жеткіншек
шарт жүгініп, былайша екпіндете толғапты:
Сенің бұл қайғың
Жиылған топтың тобында қалады,
Түзу мылтықтың ... ... ... ... ... ... қияғында қалады.
Жыландай иіріліп,
Құйындай үйіріліп,
Аққан судың бойында қалады.
Ақ маралдай керіліп,
Аяғын басуға ... ... ... ... ... [1]
Жас бидің нақ-нағымен тізілген жалынды сөзі қайрымсыз, арсыз ажалдың
ешкімнің ырқына айдауына ... ... ... ... ... әшекейлі сөйлеу өнерімен өзгешеленеді. Соншаплықты мәулі, мәнді
пікір, ... ... ... ... ... ... ... табиғи
дарынның арқасында өрнектілік, мәнерлілік сипаты мол сымбатты сөйлемдерге
құрылуынан туған. Ой тәрбиесі де, тіл тәрбиесі де биік ... ... ... ... ... тыңдаушыларға риторикалық сұрақ
қойып, не олардың қалайша жауап беретіндігін сынап ... егер ... өзі ... ... Бұл бір терең ақылдан, жүйрік қиялдан,
шығармашылық қабілеттен туады.
Әз ... ... биі ... ... Бір жолы хан билеріне: «Дүниеде
не өлмейді» деп сұрақ қойғанда, алпыс би бір ауыздан былай дейді:
Ағын судың өлгені
Алты ай ... ... ... ... ... жапқаны.
Аймен күннің өлгені,
Еңкейіп барып батқаны.
Ажал деген атқан оқ,
Бір Алланың қақпаны.
Дүниеде не өлмейді?,
Жақсының аты ... хаты ... ... ... сөзі – ... суреттілік, терң философиялық
мағынасымен, тектң теңеулерімен кемеңгерлік ғибраттарымен көркем. ... ... ... ... тез икемдеп алады.
Жалпы ауыз әдебиетіндегі сөз саптаудан ерекшелігі ол жыраулық тәсіл.
Би-шешендердің шығармаларына үңілетін болсақ ... ... ... ... одан сайын тереңдей түседі. Айтылатын асыл ойлар философиялық
мағынасымен қатар ... бір ... ... ұйқастар арқылы көркемделіп
жыраулық тәсілмен тебірене айтылады.
Сөздердің бірінен соң бірінің қайталануы ауыз әдебиетіне тән заңдылық.
Қайталанған сөздер ... ... ... философиялықмәнге ие бола
түседі.
Жалпы, шешендік өнердегі сөз саптау ... ... ... ... соқпай кетуге болмайды.
Шешендік сөздер – халық даналығынан туған мұра, ... ... ... халықтың бастан кешірген өмірін, арманы мен ... ... ... ... ... ... өзінің қиялдаған арманына қашанда болса жетемін деген сеніммен
айырылмаған. Өмірдің сан алуан құбылыстарын ... ... ... болжап, қиялдап айтылған даналық сөздер халықты үнемі жеңіске,
табысқа жетектеп, құлшындырып, рухтандырып ... ... ... ... ... түсында жұбатушылық қызмет атқарған.
Шешендік сөздер – көбінесе халық даналығы болғандықтан ғасырлар бойы
жинақталған, сығымдалған, сұрыпталған ... сөз ... ... ... ақыл ой ... және шебер сөйлеу мәнерін үйреніп үлгі алуға
болады.
Шешендіксөздер әдетте түсінік сөзбен басталады. Түсінік сөзде айтылмыш
шешендік ... ... ... байланысты, қандай жағдайда туғандығы кім
айтқандығы баяндалады. Түсінік сөздің көркем болуы шартемес, тек ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі сөз саптау стилі ... ... ... ... бір толғауын алайық:
Ғылым – шала ақылды кісін бүтін ақылды қылады.
Бүтін ақылды кісіні шыңға шығарады.
Жалқаудың бүтін ақылды кісіні шала ... ... ... ... ... - ... ... сол. Ғылымның адами болмысты рухани-мәдени кемелдендірудегі
ролін бұдан ... ... ... болады. Шала ақылды дегені.
Әрине Алланың бергені шала емес. Адам баласы табиғатынан ұмытушы,
Ендеше білім ... ... ... өзін ... ... бір қалыпқа түсу
бүтін ақылдың бейнесі. Сонымен қатар жалқаулықта кері тартпа, адам тұлғасын
аздырады, адами болмысты ... ... ... ... ... ... мәселесін қозғаған сөздеріне тоқталсақ, ондағы шебер де, нәрлі сөз
саптау өз ерекшелігімен тыңдаушыларын тәрбиелеп ... ... ... өз сәулесін тез-ақ сіңіреді . Сөзі саптаудың ерекшелігінің өзі
осында.
Мына бір ... ... ... ... ... қыл,
Тәубасыз адамға жолықтырма.
Арамзадан бала берме,
Бейшара әйелден аулақ қыл.
Ашулы – қиялды қылма. [1] Әр сөзі ... ... ... Әр жол ... айтылар ойды жинақтап, ықшамдап тұр. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай
түйіні деген осы.
Шешендік ... ... ... ... сөз, пернелі сөз деп екіге
бөлінетінін ескерсек. Бұл сөз саптауда ... ... көп ... ... ... құрылысы өлең жырға ұқсас шешендік сөздеді термелі сөз
дейміз. Шешендік термелі сөздің өлең жырдан ... ... ... үшін ... саны біркелкі болып келуі шарт емес. ... ... буын ... жол ... үшін ... ... жанр жоқ. Ең
қажетті философиялық мағындағы ... ... ... ... ... ... шешендік сөздер шапшаң жауаптасуға, ауызекі сөйлеуге
ептеңлі, оңтайлы.
Қара сөзбен айтылатын шешендік сөздерді пернелі сөз ... ... ... ... ... көркем, сөйлемдері ықшам және бір-
бірімен көлемі жағынан қарайлас келеді.
Шешен кісі желдіртіп ... ... сөз ... ... ... ... сабақтас сөйлемдер сияқты ой, оқиға желісі бірінен-бірі туындап
жалғасып жатады . Мысалы:
«Ағайын бар ... көре ... жоқ ... бере ... ... ... Жаман болсаң жүндейді. Қайын жұртың қолыңның ұзынына қарайды.
Жағаңнан қызылына қарайды. Берсең жағасың, ... ... ... ... ... пен ... ойға ... үндестікте бар. Сөз саптаудың
ерекшелігінің негізгі әдеби жағы міне ... Ал ... ... келсек
пернелі сөздегі сөз саптау қара сөздің қаймағы іспеттес.
Термелі сөзге де, ... ... де ... ... ... сөздерге тән
бірнеше ерекшеліктер бар. Ең алдымен шешендік сөздердің көлемі шағын,
сөйлемі ... ... де оның өзі ... дау, ұзақ толғаудан қажетті сөздерді
қалыпқа құйғандай іріктеп алып, жаттап, жадында сақтауға да, керек ... да ... ... ... ... ... әкетуге
әсерлі келеді.
Бірақ шешендік сөз – қысқа болғанымен ... ... бір ... ... ... адамдардың атынан айтылған сөздер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... иландыра білу ауыз
әдебиеті үшін қажетті қасиет.
Шешендік сөздердің құндылығы тек сөз саптауында шындығында ... ... ауыз ... сөз ... ... жоғарыда атап
өткеніміздей өте күрделі, терең болып келеді. Қиыннан қиыстыра білген халық
даналары, соның ішінде ... сөз ... ... ... куәміз. Сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... шешендік өнер – тапқыр ойдың әбден
санада сұрыпталып, текті сөздермен ... ... ... аңыз әңгімелерге
айналған көрінісі.
Шешендік өнердегі сөз саптау ерекшелігіндегі бір айта ... ... ... ... ... ... өнердің өміршеңдігінің өзі де оның
философиялық мәнінің шынайылылығы, тереңдігінде. Шешен – ... ... ... ... ... ... сөз саптауымен мәдениетімен таныс.
Оның алдына айқын бағдарымен адаспас мұраты бар. Соларын насихаттау үшін
керек ... ... де, ... да, ... да, ... де ... үлгісі ретінде қолданады. Сырттан қарағанда жай ғана ... ... ... сөзінде даналық, көрегендік, ... бәрі ... ... бір ... ұғым, тілек, тағылым пайда болады.
Шешеннің мына бір сөз саптау тәсілін артық деп қалай айтуға болады?
«Қартайғанда тілеуім төрт ... ... екен ... ... ...... бер, өзіме лайық жолдас – әйел бер, ... ... түзу ... бер» ... ... ... ... сөз саптауда кездесетін өмір
кезеңдерін өте шебер дәлдікпен сипаттау табылады.
Кәрілік өлім деген бір ... ... ... жаңылмаған. [1]
Адамның жас кәрілігіне ажал деген сұм қарамайды. Оның әуелден жүріп
келе ... ... жолы бар, оны ... ... ... адамзаттың еш
шарасы жоқ. Өмірмен ажалды есікпен төрдей деп тауып айтады. Бұл шешеннің
сөз саптаудағы шеберлігі. Сонымен ... ... ... ... алсаңыз, дүр шешерді,
Жаман қатын алсаңыз, тілі удан бетерді, - ... ... ... тірегі
әйелің болса, ол жаманнан болмасын дейді. Дүр шекерді деуі сөздің ұйқасы
үшін емес жақсы ... ... ... ... ... ... ... өнердегі сөз саптаудың құпиясы оның мағынассында.
Кез-келген шешен-билердің шешендік сөздерімен ... ... ... ... ... өте ... терең философиялық мағынаға ие. Таңдай біліп,
түсіне білген ... ... ... өзі бір ттылсым ғылым болса, ондағы
сөз саптау ерекшелігінің де зерттер жақтары өте көп.
ІІ Битанудағы шешендік ... ... ... ... ... Себебі билер болмысы тек қазаққа ғана тән
құбылыс, қазаққа ғана тән талант. Олар айтқан ... ... ... тек
қазақ арасында кездесетін халықтық асыл қазына арасында кездесетін халықтық
асыл қазына болып табылады.
Біздің билер тарихы ... ... ... ... дәуірінен»
деген пікір айтады. Тіптен санау б.з.б. ІІ-ІІІ ғасырдағы Нәнді би ... ж ... ... ... би ... ... Өңқай би баба билер өмір
сүріп, аттары осы күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... сіргелі т.б. тайпа ұлыстарда да болған.
Міне, осы аталған би-шешендер кейін ... ... ... ... қызметін заман өзі талап етті. Шыңғыс хан тұсында Майқы би, ... ... ... ... мен Асан ... ... хан тұсында Толе би,
Қаздауысты Қазыбек би, ... би, ... ... ... ... ... Сасық билер билік құрды. Билермен билер кеңесі Барақ хан,
Керей хан, ... хан, Есім хан, ... ... хан, Абылай хан,
Кенесарыхан жанында да қызмен атқарды.
Қазақ жұрты жаратылысынан шешендік ... ... ... Оның ... ... төге ... ... ақылды, бейнеліде бедерлі,
аталады баталы, ... ... ... ... ... де, өзгелерге де
таңданарлық жағдай туғызады.
Түйеге мінгеннің төрт ауыз, атқа мінгеннің айы ауыз ... ... ... аузында дуасы бар ділмарларға құлақ асып, солардың
сөзіне ... ... ... ... ... би ... ... ие болмаған. Сөз таныған халық, ұлы дала ... ... ... ... танып, билік құрметке лафық еткен. бір ... де, ... ... да ... ... ғана ... даласында халық
санасымен сұрыпталып би болған.
Осыдан ... ел ... ... ... ... ... ешкімді
де алаламай төр құбылысын бірдей етіп ... ... ... ... ... ... ... мектебі пайда болды деуге болады.
Билердің кесім, бітімі көпшіліктің көзінше, ашық аспан астында жария
боп отырған.
Билер өзінің сөзін, ... ... «Ал, ... бұған не дейсіңдер,
ризамысыңдар?» деп көпшілікке салып мақұлдасатын. Міне, дәл осы ... ... ... ... адамгершілікпен әділеттілік көрініп тұр.
Жалпы билер мен шешендер қазақ даласында әділдіктің симболы ... ... ... қақ жарып» деген сөз сол әділеттілікті айтса керек.
Би дегеніміз – қазіргі ХХІ ғасырдағы мыңдаған адам ... ... ... ... ... ... қазақ даласындағы билердің алатын орны ерекше болды. Битанудағы
негізгі қарастыратын ... ... ... ... ... би болғандығы.
Битану мәселесі жайлы ХІХ ... ... ақ ... қазақтың
көрнекті ұлдарымен өзге ұлт өкілдері тілге тиек еткен. Мысалы: Әлихан
Бөкейханов ... ... ... ... ... ... мақаласында
1784 жылы Анна Иоанованың жарлығымен қазақ даласына жіберілген иван
Кириловтың ... ... ... ... ... ... онда:
- Қазақтар ішінде қалам қағазбен істері болмайды екен. Бұрынғы биді
сайламай ақ ... ... ... ... дана ... халықтың
рәсімін жақсы білетін һәм сөзге ... ... соң ... ... ... ... тұқымынан болмаса да би болып кетеді екен. Сондай ... анық ... оны ... ... ... ... да бағзы билер
болыпты, тек білімді, атақты һәм ақылды, әділетті, көпті ... және ... ... ... ... ... біліп, әр жұмысты қара-қылды
қақ ... ... ... ... ... көп ... билік қылып, әбден ысылып
халық арасында бір атақты би аталып, ешкім ... ... ... ... ... іс кеседі екен, һәм солардың бітірген ... ... да ... ... ... ... ... бір түрлі көріп бек
құрметтеп, қадірменде не қыл дегендерін еш уақытта бұзбай анықтап орнына
келтіреді екен, - деп атап ... ... ... ... істермен шешендігі, жан-жақты толысқан
тұлғасы тура көрсетілген.
Сонымен қатар билердің әділеттігі жайында тағы былай деп жазған:
- Істі әділ бітіруге ... ... ... ... ... қылады екен,
әркім халық ішінде қадірменді адам болуға барша рәсімді һәм ... ... болу ... ... Бұрынғыдан қалған адам басқа іс бітірген уақытта
ұмытпау керек істің бәрін бастан аяқ сөйлеуге. одан соң ... ... Сол ... ... қазақ би бола бермейді екен Бұрынғы уақытта
билік қылуларының рәсімі былайша болады екен. ... ... ... ... ... ... бір би я көп биге жүгінеді екен. Содан
соң сұраушы куә тауып ісінің ... ... ... ... кісі ... Жаһид қылып білгенін айтады. Егер екі жақтың даугерлері анықтап ... ... ... ... айыпты кісіні жаныменен ақтауға жібереді екен.
- билер жаза салып іс ... ... ... ... ... рәсім бойынша
қылады екен. Билер кесім қылған мезгілде өздері де билік алады екен,
мәнісіне ... ... ... ... ... ... ... малдың он
бөлігінің біреуінен көп болмаса керек. Сондай ... бір ... ... ... ... дау ... билік қылмайды екен.
Қазақ даласындағы билердің билік істерін айта келіп, қандай адамдардың
би болатынында атап көрсетеді.
Сонымен бірге Әлихан Бөкейханов битану ... ... «Би ... атты мақаласында тағы да былай дейді.
Би әділ болмай жұрт оңбақ емес. Закон жұрт ... ... ... ... ... ... ... Бұл жақта рәсімге сүйенсе, рәсімнен
жұрт тартынбайды, закон жұртқа жайлы саулап жүріп ... жұрт ... ... ... би құдайдан басқа адамнан қорқпаса болады. Әділ ... ... ... ... ... биін жұрт сыйлыйды, атақты билер оқу оқитын
медресені бітірген, жасы толған, ғұмырында қылған ісінде ... жоқ ... ... ... ... Би ... патшаныің соқа басынан басқа
бар адам құрдас. Англияда би болмақ зор дәреже, жұрт ... зор ... сыры – ... ... Біз ... емеспіз – ау. Біз Государств.
Даума арқылы шығарған закон керек. Бізде әділ би, әділ билік болса біз ... ... ... жұртқа күлкі боларма екенбіз.
Билік орнына келмесе бидің де ... де ... ... Жаншар
Қазыбек, Айдабол Шоң, Қанжығалы Бөгенбей Найман Қаракерей қабанбай, Үйсін
Толе би ... ... ... ... ... бұл билер руының күшіне сүйеніп
билігін орнына келтірген.
Ал битану мәселесі бойында Шәкәрім Құдайбарді ұлы «Би һәм ... ... ... Билік туралы қазақтың ескі жолы бар, және ол жол қара ... ... дей ... ... ... ... билердің шешендік сөздері ... ... ... ... ескі жолы ... ... мағыналырақ жол. Аза-арулы,
сый-сатулы. Бұл екі тамыр жақын кісі араздасып бергенін қайта ... ... ... ... да, ... салғаны қайтпайды. Және олжа-
олжадан қайтар, ... Бұл ... ... ... бермей
кеткенде ғана даулап алады екен. Ақырына келсек қазақтың әр билігінің
мақалы бар.
Мысалы;
1. «Би екеу ... дау ... ... Дау ... биін ... ит ... ... қабар.
Ықылым заманнан бисіз қоғам болмаған. ... ... ... ортақ тілек пен бірлікті ұстап, жоғалтпай осы күнге жеткізгенде
сол билердің кесімімен уәжі деуге ... ... ... сонадан келе
жатқан сол заңдылықтардың ұйтқысы билер туралы яғни битану мәселесі туралы
енді зерттеліп келе ... Атап ... ... битану туралы профессор
Н.Келімбетов «Ел ... ... ... ... ... моральдық нормасы тұрғысынан баға беру қазақ билеріне тән қасиет.
Әйтсе де бұл ... ... ... түркі тілдес халықтардың дәстүрінде
жатқанын ұмытпау керек», - дейді.
Сонымен бірге, қазақтағы би атағын ... ... ... ... әдет ... зерттеген Д. Самоквасов би, билік, яғни битану
туралы былай дейді: «Би атағы ... ... ... ... ... ... негізгі әдет-ғұрыптарын және елінің тарихы жайында аңыз-
әңгімелерін жетік білетін бірен саран адамдарға ғана ... - ... ... атты ... ... ... ... көтерілуі халықтың тілеуімен
демократиялық түрде болады» ... кез ... ... ел ... ... ... ... шыншылдығымен халыққа дәлелдеп, өмірлік тәжірибесінің жемісін
философиялық ой толғамдармен ұластыра ... ... ... ... ... «ру ... би ... адамдар жасынан сол ескіліктен қалған
екшенді, қорытынды тәжірибе сөздерін көп таңдап, соларды жадында ... ескі ... ... тіл, сөз, өнеге мұрасына ие болып ... ... ... ... ... ... айтуға дағдыланып, ысыла
беретін, - дейді билердің қызметі жайлы. Шынында да осылай етсеңдер, жақсы
адам баласыңдар» үнемі ... ... Өз ... ... ... отырған. Билер жалпы өз заманының, халқының заңы болып кеткен
ережесінің қорғаушысы болған, халқының шырқы ... күш ... ... ... ... нық ... ... Халқына қамқор болған
билер сөзін ханда, ... ... ... ... осы ... ... ... құрметті би атағы
халықтарынан қандайда сайлау жолымен емес, тек сот ... ... оған қоса ... ... ... ... ғана берілген, -
дейді.
Битанудағы билердің қызметі мен ... ... атап ... сай төрт ... тең ... ... ... билік, кесім іс-әрекеттері барысында шындықты
айтып, аз сөзге көп ойды сайғызып, халықтың ... ... ... ... ... ... билерінің тлғасы шындықтың, әділдіктің,
көргендіктің, ел басқарудағы билік қылу шеберлігінің ... би. ... би ... ... дәуірімізге дейінгі 178 ж. туып, ... ... ... ... түбі бір, түп ... Майқы би» дейтін ... ... би ... түйінді, аталы, баталы, даналы шешен
сөздердің де, би ... де басы ... ... ... шежіресінде екі Майқы
би болғанға ұқсайды. Оның бірі ... ... он екі жыл ... ... Мән ұлы ... би. Ал ... Шыңғыс хан заманында ғұмыр кешкен
Төбей ұлы майқы би. Біз тілге тиек етер ... би ... ... ... ... «Түп-тұқиянынан өзіме шейін» (1993 ж) атты Шапырашты Қазыбек
Тауасарұлының ... ... ... ... Онда «Майқы Мәнұлы өз
заманында бүкіл қазақ ... ... ... ... адам ... ... сөйлетіп қойып, аузына қарап отырады екен. Майқының ... ... ... ... ... ол ... байланысты болса
керек. Қарқуар деген құс ... ... ... түннің бір уағында
сайруын қояды екен. Содан екі бие ... ғана дем ... таң ... ... сайрайды. Майқы сондай кісі болыпты».
Ол кезде Майқы бидің қол ... ... ... ... ... дейін, батысы Шу алқабы, ... ... ... кең ... дала ... керек. Бұл елдің орталығы Үш Қараш тауының
түбінде орналасқан Шығу ... ... би елді ... жол мен әділ де адал ... ... ... ... бытырап кеткен елдердің ... ... ... ... ... Майқы өз төңірегіне ақылды, дана шешендерді, ... ... ... жиып ... ... бидің бізге жеткен өлең толғауларының бірнешеуіне ... ... ұйқы ... ... ... ... ... болады,
Үйінде тұлдыр мүлкі жоқ.
Тамағынан жақын жоқ,
Мамана атың болмаса,
Еркегінде ... жоқ; - деп өз ... ... ... ... ... бақсаң атан бақ,
Көз жұмар, сапар аттанып
Сөз білген атаң, ата ақ,
Айтқаны ... атан ... ... ... ... ... құлындаған бие артық,
Жүргенде шөп тілемес,
Атыңнан атан түйе артық ... ел ... ... ... ... ... әділдікті жақтаушы ретінде былай жеткізеді.
Халқыңды билеместен бұрын, өз ордаңды билеп ал,
Халқың ешқайда қашпайды.
Хан өздігінен өлім жазасын қолданбасын
Өлім ... ... ... өзі болсын
Парақор биге ісің түспесін,
Сараң үйге кісің түспесін,
Береке түбі-бірлік,
Жеңіліс түбі-шерлік.
Жеңіс түбі – ерлік
Осы бір Майқы бабамыз айтып кеткен түбі бір ... сөз сол ... ... ... ... боп ... келеді. Бұл нақылды содан бері талай
ақын жырау өз өлең, термелеріне арқау ... ... ... ... ... Сондықтанда бұл нақылда нұсқа көп, бәрі де ... ... ... кеткен.
Солай десек те, «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы – Майқы би» болатыны ... ... ... бидің «Кімнен кім туады» деген саулға жауабын
қарап көрелік:
Тұлпардан тұлпар туады,
Сұңқардан сұңқар туады.
Асылдан асыл ... ... ... ... туады
Тілазардан қалжықбас туады.
Таздан жарғақбас туады,
Салаңнан бермес туады.
Соқырдан көрмес туады.
Мылжыңнан езбе туады,
Қыдырмадан кезбе туады.
Майқы би өз даналығын сөздің ... ... ... ... оның ... ... ... “Соқырдан көрмес туады”
дейді. Соқыр дегенге ол ... ... ... “Дүниеде көзі бардың
көрмейтіні, көкірегі бардың түсінбейтіні ... ... ... ... жан ... ұрпақ жалғастығына әсер етіп дамитынын дәлелдейді.
Аяз би ...... ... ... елге аты мәшһүр болған
ақылгөй абыз, шешен биі. Оның есімі бүгінгі ... ... би” ... “Аяз
би әліңіді біл, құмырсқа жолыңды біл” дейтін қанатты нақылы арқылы ... ... ... ... әртүрлі дерек бар. Майқы би шежіресін жазған
Шапырашты Қазыбек Тауасарұлы: “Аяз биді және оныңі Құмырсқа ... ... ... өмір ... ... оң ... отыратын сенімді, ақылгөй
билері еді” деп жазады [1]. Ал зерттеуші Балтабай Адамбайұлы ... ... ... ... би – Хиуа хандығы дәуірінде өмір сүрген тарихи адам
дер көрсетедің”. [1]
Аяз бидің қандай би ... ... ... ... оның атынан
айтылатын нақылдармен аңыз әңгімелер желісінен пайымдауға болады.
“Бұрынғы қойшы, кедей Аяз өзінің ақылдылығы, ... ... ... Бұл үшін ол ... ... ... ... Оған шөп жаманы –
қоға, құс жаманы – сауысқан ... ... ... ... ... ... қара халыққа шатыстығын айырады. Шартты жұмбағын шешіп, хан
қызы ... ... ... ... ... достыққа адалдығын, сертке
беріктігін, қарапайымдылығын, әділдігін Маданхан мойындап, халық қалап оны
хан етіп көтереді”. [3]
Аяз би ... ... дос ... арқа ... өткен екен. Майқы Аяз би
мен Құмырсқаға сеніп, жиі ақыл қосып, ... ... ... Кейде дәл
жауап айта алмай шалыс басқан заматта, ескерту жасап, бағыт беріп отырған.
Бір жолы ол екеуі ... ... ... ... алдын кес-кестей беріпті,
сонда Майқы оларға былай депті:
Билер бүгін Майқының алдын ... ... ... ... да айтатын кебі бар,
Айтуға аузының ебі бар,
Хан сөзінің қашанда бәрі дұрыс.
Әзір сөзімде болмас бұрыс
Ақылым алжыған ... ... ... ауыз ... би басарсың шоқ
Аяз би әліңді біл
Құмырсқа жолыңды біл....[1]
Әзіргі біздің, ... ... ... ... сөз міне ... ... би 1207 жылы ... Хубей провинциясында туып, 1259 ... ... ... ... жжерленген. Әкесі Төле хан
болған.
Мөңке би туралы Қадірғали Жалайри өзінің “Жылнамалар ... ... ... хан ... ... дәлелді айтылған”. [2]
Он ақылдыдан, бір мейірімді адам артық.
Зейіні бардың,
бәріне бейімі бар – деген нақыл ... ... би ... біздің
заманымызға жетіп отыр. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... сыншыл, қырағы адам болғанын көрсетеді.
“Бір жігіт Мөңке биді көруге құмар болып, іздеп ... ... ... ... Түлкім жоғары шық, - дейді.
Шай келеді. Бір-екі аяқ шай ішкен кезде ... ... ... - ... ... ... ... береді. Жігіт кетер
кезде:
– Жыршым, енді ұлықсат, үй-ішіңе аман жет, ... ... айт! - ... - Сіз ... үш сөз ... Осы ... мен
түсінбедім, - дейді.[1]
Мөңке сонда: - Түлкі құсап ... ... Әр ... ... ... ... ... келетіндіктен – соны айттым. Қонақ біраз отырған соң үйдің оң
жақ, сол жағына қарап сынай ... ... ... – сол. ... үйден
аттағанда көрген білгендерін жыр қылып айта ... ... ...... ... ой ... кеңдігі аталмыш аңыз-әңгімеде нақөты көрініс
тапқан.
Түгел сөздің түп атасы болған Мөңке ... ... ... ... ... ... жоғалтпай осы күнге, яғни қазіргі ұрпаққа жетіп отыр.
Тереңдігі мен мағынасына, рухы мен ... ... ... ... ... айтылған нақыл, шешендік сөздер ұрпақтың рухани азығы, адал
тәрбиелеушісі. Халықтың ... ... ... ... ... бұл ... қазіргі қазақы қоғам жағдайындда
терең зерттеуді қажет ететін, ... ... ... ... бұл жас
ұрпақтың міндеті.
Халықтың рухани-мәдени өміріндегі ең бір аяулы, ең бір ардақты өнердің
туын асқақтата желбіреткен ... ... ... ... ... үнді ділмар
шешен-билер қазақ сахарасында ... ... ... ... ... ... қанат жаюына әсер етті.
Ұлттың ұлы мұраты мен ұлылығы, ірілігі мен ... ... ... ... мен ... ... мен ынтымағы үшін, тәуелсіздігін
қорғау, тұтастығын. Сақтау, қорғаныс ... ... ... ... ... ... ... жарық жұлдыздары, ... ... Төле ... Қаз ... ... ... айыр тілді Алшын
Әйтеке бидің таспадай өріліп, кестедей төгілген тұрлаулы тұжырымды ... ... ... ... ... айтылған айшықты да асыл
ойлары аспандай көнермейді, көктемдей қартаймайды.
Осы уақытқа дейін шешен-билердің мейлінше дәл ... ... ... ... ... келгені белгілі. Негізінде, ... ... ... ... ... ... тегеурінді
өнеріме, өнегесімен, қызметімен тапсырлас. Ол тәртіптің тұтқасын ұстаушы,
ұлттың салт-дәстүрін, ... ... ... ... ... ... тұлға, ереже қағидаларына жүйрік әрі ... ... ... ... сүйрейтін, қызғыштай қорғайтын, жақсылыққа
үндейтін ... ... ... даласындағы би атаулы халықтың
санасында әділеттің, шындықтың айнымас жаршысы болып табылады.
Жалпы, би-шешендер қазақтың сан ... ... ... ... үшін ... күресінің айнасы, айғағы есепті. ... ... жер ... ... ... мал дауы ... бидің
билігінің шешімін таппаған. Ал сол ішкі береке ... ... ... ... ... – тума ... философ, өте шебер психолог және адал
да шебер тәрбиеші болып көрінеді.
Талай зар ... ... ... санасына дуалы, терең
пәлсапалық ойларымен жаймалақ, жайдақ мағыгада ... ... ... тәубашілікке, бірілкке бағындырған. Ұлан асыр жерімізге ... ... ... ... да қазаққа төнген қаһарын тапқыр
ойларымен, ділмар тілімен тоқтатып жеңе білген де осы қазатың билері.
Ал ел ... хан мен қол ... ... да ... ... бастаушы болған осы абыз билер. Билер – ... ... де осы ... ... ... ... зердесінде сақталған,
жадында жатталған шешендік ... ... ... Жиренше шешеннің тәлімі
қазақ ұлтының мінез-құлқының, адалдығының, ... ... ... ... ... ... Қасымханның әкесі Әз-
Жәнібекпен ... ... ... ... білгір ақылшысы, кемеңгер
кеңесшісі, ... ... ... ... ... ... - “қазақ ауыз
әдебиетіндегі негізгі кейіпкер, ақыл-парасаттың, тапқырлықтың символы”.
Қиыннан қиыстырып, жүйесін тауып, тігісін жатқызып ... ... ... ... ... ғып тауып айтқан, інжу-маржандай асыл ойларға
толы, ... мен сыры ... ... ... ... ... ... арасындағы сөз жарыстыру, Әз Жәнібек ханның жұмбақтай күрделі
сұрақтарына Жиренше шешеннің берген ... ... ... ... ... ... қуатты, кестелі көркемдігімен, мағыналық
айқындығымен, ... ... ... ... ... сұлу Жиренше үйде жоқта ауырып қаза болады. Әз-Жәнібек хан:
“Жиреншеге біз естірте алмаспыз, өзіне-өзі естіртсін, ... ... - деп ... сөз ... ... Бір күні ... ... қайта оралып ханның үйіне түсіп, сәлемдесіп отырады. Хан ... Ау, ... ... ... ... ... Әкесі өлген асқар тауы құлағанмен бірдей болады, - дейді.
- Шешесі өлген қандай болады?
- Ағар ... ... ... ... ... ... ... болады?
- Оң қанаты қайрылғанмен бірдей болады.
- Інісі өлген қандай болады?
- Сол қанаты қайрылғанмен бірдей болады.
- Апа-қарындасы ... ... ... Ұзын ... ... бірдей болады.
- Қатыны өлген қандай болады?
- Аһ!.. Менің Қарашашым өлген екен ғой? - деп ... ... ... сабы ... шарт ... ... “Қатын өлді, қамшының
басы сынды” деген сөз сол Жиренше ... ... ... [1]
Өлген адамның жақынына “естірту” дәстүрі қазақ мәдениетінің ерекше бір
түрі. Қазақ қашаннан ... ... бет алды ... ... ... қарамаған. Жолсыздан жол тауып шешен сөзбен ... ... ... ... ... қазақ қастелі өлім демей ме?!
Ақыл айласына құрық бойлайтын хан тағы ... ... боп: ... етін ... ... екі ... және өзіңе бөл, біреуге артық
жібермей, біреуге кем жібермей тең бөліп бер. Егер ... бір ... я кем ... ... болмайды” - дейді. Жиренше шешен ойланып:
“Тақсыр, Сіз біздің басымыз ... - деп ... ... ... ... “Хан
ханымсыз болмас” - деп қаздың мойынын ханымға ... ... ... қос
қанатыңыз, қолғанатыңыз” - деп, екі қанатын екі баласына береді. ... ... та ... аяқ та емес, орташа ғана адаммын, мына ... орта ... ... – деп, ... ... дастархан басындағы адамдарға
таратып сөзін тамамдайды. Қазақ мәдениетінде ... ... ... ... малдың әр мүшесі әртүрлі қонақтың сыбағасы ретінде берілетін дәстүр
айнымас заң болып қалыптасқан. Қазақ халқының тағы бір ... ... ... өте ... ... ... ... мініп, жерұйық іздеп күңіренген Асанқайғы бабамыздың тәлімдері
қазақ мәдениетіндегі әлеуметтік-шаруашылық жағдайындағы ... ... ... ... ... бола ... “Мен ана кісіні пәлен жерге бек етіп қойсам депр ... - ... ... Асан қайғы:
- Тырнадан жасауыл қойсаң, басыңнан қиқу кетпес, ... ... ... ... жетпес [1] – деп кестелі сөзбен жауап береді.
Сайып ... ... ... Асан қайғыны көшпелілердің философы
деген сындары пікірі сахара ... ... ... ... мәдениетін, даналық, мейірімділік, ... ... ... ... әлем, табиғат, адамзат туралы ойлау
ерекшеліктерін, жер, су жайлы ... ... аса мол ... сыйғызған айрықа сом бейне деп танығаннан туындаған тәрізді.
“Елінің береке-бітімін, құдіреті мен қачсиетін, асқар етсем” - деп
толғанған, ... ... ... ... саяси қайраткер, Тәуке хан
(1680-1718) тұсында ұйымдасқан билер кеңесінің ... ... ... ... ... ... Ұлы жүздің төбе биі, Жоңғар шапқыншылығына
қарсы күресте өзініңтекті ойлары, отты ... ... ... ... ... ... жұмылдырған Төле би – шешендік өнердің негізгі
өкілі.
Қазақ ... ... мен ... ... көксеген абыз көршілес
халықтармен, атап айтқанда Бұхар, Қоқан, Жоңғар, Ресей елдерімен ынтымақта,
бірлікте болуды көздеген.
Ұлы жүз ханы Жолбарыс 1743 ... ... ... соң ... Төле ... ... Ел ... тізгіні ақыл-ойға кемел, жөн-жобаға білгір, ... ... ең ... көп болмақ. Бұл ретте Платонның “мемлекеттік билік
пен философия бір арнаға ұласпаса, мемлекеттер жамандықтан ... ... ... ... бар. [1]
Сондықтан да билік пен даналықтың ұштасуы – ел көсегесінің көгеруі
ғой.
Әдет-ғұрып ережелерін көкірегіне тоқыған Төле би ел ... ... ... ... әділдікпен қолданып отырған. Бұд ақылдың, ойдың,
танымның тереңдігі болса керек. Бірде ол қанжыға-қайыс ... ... айып ... ... ... тон ... тон жан сақтайды” - деп
оған қанатты ой айтыпты.
Төле би өз тұсындағы ... ... ... ұситазы,
ақылшысы. Мысалы: Шақшаұлы Жәнібек:
- Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ат, ... ... ... ... ... болып ерлік құрайын ба? Үлгі алып билік құрайын ба? Еліңде
кәрің ... ... ... ... жойылған көліңнің алдында төбе болса,
ерттеулі атың деуші еді, ақыл сұрай ... - ... ... Төле би бұлбұлша
сайрап:
- Өгізді өрге салма, қанатың ... ... ... салма сағың
сынар. Досыңа өтірік айтпа, ... ... ... ... айтпа түбіне
жетер. Жал-құйрығы қаба деп жабыдан айғыр салма, жаугершілік ... ... ат ... ... деп ... малы үшін ... жағасынан
алма, өрісің тарылар. Қару жисаң мылтық жи, жаяу жүрсең таяқ, қарның ашса
тамақ.
Ит жүгіртіп құс ... ... ... ... көріктіге қызықпа, тектіні ал.
Мақтаншақ жігіт жисаң ұятқа қалдырар.
Ұрыншақ ат жаз жарға жығар, қыс қарға жығар.
Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт ... түбі құт ... бай құт ... би ... қар ... атан ... ... күш!
Ел шешіне жау келсе, қабырғалы биге күш!
Кәсіп болмай, нәсіп болмас!
«Менен ақыл сұрасаң осы» - депті [1]
Кеудесін теңіздей тулаған, ... ... ... Төле ... еркіндік те, кеңдік те, біліктілікте, орамдылықта, тапқырлықта,
сыншылықта, ұшқырлықта бар. ... сөз ... ... ... ... Төле Әлібекұлының есімі алтын әріппен жазылған.
Ұлттық санамен тілінің, рухымен арман ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік жолында
қабырғасы қайысқан көрнекті мәмілегер, шешен-би Қаздауысты Қазыбек ... Үш ... қай ... ... ... Абылай хан айтыпты:
- Мен өзімнен бұрын болған екі кісіге ризамын. Ол ... ... Уақ ... Бұл екеуі де жауға түскен тұтқынды босатып алды. Қазыбек
Қалданға барып босатыпты, Деріпсал өз ... ... ... ... Қазыбек Жоңғария хандығына елшілік, мәмілегерлік жолмен үш
рет барған. Оған ел ... ... ... ... алдына барған Қазыбек:
- Біз қазақ деген елміз. Елімізден құт береке қашпасын деп жеріміздің
шешін жау баспасын деп ... үкі ... ... ... ... ... басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз. Атадан ... құл ... деп ... анадан қыз туса күң ... деп ... ... ... ... ... елміз. Сен – қалмақ, мен – қазақ,
қарпыласқалы келгенбіз. ... ... ... табысқалы келгенбіз.
Танымайтын жат елге танысқалы келгенбіз. ... ... ... Сен – қабылан болсаң, мен – арыстан, алысқалы келгенбіз. Жаңа
үйреткен жас тұлпар, жарысқалы келгенбіз, ... сары ... ... Сен – ... мен – ... ... келгенмін, Екі еліктің
баласын теліткелі келгенмін, егесетін ер шықса ... ... ... ... айт, не ... жеріңді айт – деп ... ... ... ... ... ... тізіп, бұршақтай
жаудырыпты. [1]
Асылы, ойлау қабілетінің аса жоғарылығы, жаратылыс ... ... ... ... ... ... ... кемелділігі
арқылы дұшпанын бордай егілткен. Ұлтымыздың ұлттық ... ... ... келелі, кесек істерін, отты ... ... кең, ... ... ... ... ... тамылжыта толқытқан, өрлете қаңқылдатқан ... ... ... ... ... мірдің оғындай екпінді сөздерімен
Жоңғар ханының тіл ауызын аштырмапты.
Сайып келгенде, осынау жү.йріктіктен туған ... сөз, ...... ... ... әрі даналық, шапшаңдық,
аса тегеурінді ойлау мүмкіндігінен туғандығын байқауға болады.
- ... атың кім? - ... Атым - ... әкем – Келдібек би. Ұлтым – қазақ, руым ... - деп, ... ... ... ... ... қаздың дауысындай қаңқылдап шығады екен, есімін
Қаздауысты Қазыбек боп қайта ... – деп, оның ... бар жас ... бар нар, ... бар тау кендігін қабылан түсті Қоңтәжі түсініп,
шыбықтай иіліпті. ... ... ... таң қалған елдестеріне хан былай
депті:
- Жұдырықтай бала сөйлегенде, сөзді өңменімен сұңқылдап ... ... екі аю, ... от ... ... етші ... ... алайын» деп тұрды.
Мен содан шошыдым.
Буыным босап нық тұра ... ... ... ... даналыққа, турашылдыққа, сұлулықпен
мөлдірлікке, ... ... ... ... ... Дана шешеннің сұңғыламалығымен сұңқарлығына, өрелілігіне
қазақ даласының талай есерлері бас иіп, ... ... ... бір жүйедей
жұмырлаған.
Қазақ қоғамында соғыс болсын, ортақ келісімге уағдаласу мәмілеге келу
болсын, сыртқы һәм ішкі саясатта болсын, жер ... ... – ең ...... ... ... ... шешенде білгірлік – біліктілік,
алғырлық – тапқырлық, қаһармандық – қайраткерлік, зиялылық – ... ... ... ... мол болса, онда мемлекет жеңіске жетіп,
қиындықтан, құлдықтан ... Бұл ... ... Қазыбек бидің
Қазақстанның құқықтық-саяси тарихында ... ... ... баса ... өнер ... ... таза ... турашылдығымен, күйлі-
қуатты әрі сымбатты сөздерімен аты ел аузындағы, ақыл-ой алыптарының бірі –
Алшын Әйтеке би. Ол ... ... ... ... іргетасын
көркейте қалаған, шешендік өнердіңмайталманы текті тұлға. ... ... ... болу үшін ынтымақ, бірлік ауадай қажет. Ел ішінде ауыз
бірлік болса берекелі, мағыналы істер көп болады. Адамның ... ... ... ... артады, өмірін көркейтеді, елін есейтеді. Бұл
орайда халық қазанын қайнатқан Әйтеке мәні сәні үйлескен мына бір ... ... ... ... ... ... ... тапқан.
1. Ағасы келсе, ардақтап атын ... ... ... жайлағандай,
Тындырымды інісі болса,
Қанат құйрығы сай болып,
Көңілі жай болып,
Ағаның алар тынысы болса,
Інінің міндеті – басқару
Ағаның реті – бас бағу емес ... Екі адам ... оның арты – ... Біз – үш жүз кіріспейік, келісейік. Ал керісе қойсақ үшеуімізге
бірдей - хандық түгіл, ондық та ... ел ... ... ... ойдың бір ұшқыны ғана. Қазақ
мәдениетінде інінің аға ... ... ... ... ... ... ... қазақтық тұтастығы үшін алдыға көлденең тартып отыр. Қара сөзге
тоқтаған халыққа шешен сөзі заң емеспе. Ал егер ... ... алар ... шешен.
Қазақ хандығының мәдени-рухани тарихындағы атышулы «құс көмей» шешен,
«жолбарыс терісін жамылған» айтулы батыр, атақты билердің бірі – ... ... ... ... Жүсіп Көпеев: «Құдай рахмет қылсын
Бөлтірік биге! Кісі болса, сондай болсын!» - деп заңғар ... ... ... [1]
Терең ойлы, тапқұыр тілді, дауысыкүндей күркіреген Бөлтірік шешенмен
талай ... ... ... жеңе ... ... ... кезін
көрген Балпық би: «көзінің оты, сөзінің қуаты бар» деп «Бабасы Төлебидің
аруағықонайын деп жүр ... деп, ... ... ... ... ... ... өнері этикалық-тәжірибелік даналыққа негізделген.
Өз елінің қасиетті ұғым-түсініктеріне (жер, ел, ер т.с.) сұлу ... ...... ...... сәні – ... мал, ағылған аң,
Аққан су, жайқалған ну.
Ел сәні – атаға қарап өскен ұл.
Анаға қарап өскен қыз.
Жерді су көтереді.
Елді ер көтереді.
Жердің құты ... ... құты ... ... құты ... ... ... ұрпақты ата-анасын, отбасын, ортасын, жаман жөнінде сындарлы ой
пікірлер мол.
Бөлтірік шешеннің де сөздері жаман мен ... ... ... ... ... әсерлі дыбыстар мен әсем ырғақтың мәні ерекше.
Мұның өзі ділмар-шешеннің ... ... ... ... ... ... туады.
Демек, ғайыптан сөйлейтін шешеннің философиялық көзқарасы, дүниетанымы
тереңдігі, ішкі жан дүниесінің тазалығы, зиялылығы мәнді қызмет атқарады.
Шешен ...... ... де ... Адам ... қор ... ... және зор қылатын мөлдір қасиеттерді айқындап баяндайды.
Мысалы:
Күншілдік деген бар содан сақтан,
Кекшілдік ... бар, ... ... ... бар, одан алыс ... ... бар одан ... бол,
Қараулық деген бар, одан та бол,
Бәлеқорлық деген бар, одан ада бол,
Ынсапқорлық деген бар, ... аман бол. ... ... ... ... ... мен сөздерді жинап зерттегенде
«әттеген ай» дейтін бір олқылық бар. Ол шешендердің ... ... ... ... бір сөзінің бізге ... ... ... ... ... байланысты даулар (жер, су, жесір, құн, мал, ар
даулары) үстінде айтылатын ... ... ... шешендерінің ішінде айтқан сөздері мәнді де, мағыналы, ақыл-
қайрат, ар ұят тақырыптарына негізделген Бөлтірік шешеннің ауыз ... ... ... ... Бөлтірік Әлменұлы 1771 ж. ... ... Шу ... ... ... жол ... ... дүниеге
келген.
Бүгінде ел аузында «Бөлтірік айтыпты» деген шешендік ... ... ... ... ... халықтарға да таралып кеткен. Қырғыз Бәйтік
манапты тізе бүктіргені, Тезек төреге, Барақ, Диханбай, ... ... ... аға ... ... сүріндіргені сияқты т.б. шешендік
сөздері бар. Олардың бірқатары ... ... ... ... ... ... келеді.
Бөлтірік шешеннің тапқырлығымен шешендігін мынадан байқауға болады:
- Бөлтіріктің шешендігімен ... аты шыға ... кезі ... ... ... атақты шешені Бердіқұл бимен сұхбаттасуға ниеті ауады. Бірақ
ауыздыға сөз ... орта ... ... Бөлтірік сескене беріпті.
Бір күні – өзін-өзі қайрап:
- Бірдіқұлдан мен несіне сескенем. ... мені бала ... ... ... - деп ... ... ... барады.
- Батаңызды алғалы, ақылыңызды тыңдағалы келдім, - дегенде Бердіқұл
Бөлтірікке:
- Шырағым, жасың кіші болғанмен жолың ... ғой. ... сен ... бер. Мен саған бір ғана сауал қояйын. Сөз ... ... ... - ... ... ... білмейді.
Ел мәнісін білмеген,
Жер мәнісін білмейді.
Жер мәнісін білмеген,
Ер мәнісін білмейді.
Ер мәнісін білмеген,
Бар мәнісін білмейді, - депті ... ... өмір ... қазақ қайраткерлерін, соның ішінде ақындармен
шешендерді, олардың ... ... ... тек ... ... Халық ауыз әдебиетінің ерекшелігінің өзі осында.
«Қазақ білмегенін қарттан сұрайды» деген текті сөз ... ... ... ... жүрген би-шешендердің өрелісі, күміс-көмей, темір ... ... мен ... Екі ... атын ... атап ... ел ... аңыз әңгімелерде Балабимен Досбол қатар жүрген, ортақ
әңгімелер көп.
Досбол мәмілегерлігімен, шешендігімен сыр қазақғына атақ ... ... ... ... дау ... Досболды сонда шақырып, ... ... ... ... ... ... шақырылумен
Досбол төменгі елге барып әйел үшін араздасып айтысып жүрген ... ... деп ... ... мен қазанат,
Шабына түтсең теппейді.
Нәсілі жақсы азамат,
Шамдандырсаң сөкпейді.
Негізі жаман арам ниет,
Сен дегенді ... ... ... ... ... ... ... ешкім жетпейді. [1] Дүние қанша кең болғанмен көкірегі соқыр
жандарға тар. ... ... ... жоқ екенін Досбол шешен азаматтық ар
ұятымен мінезіне ... ... ... ... кек сақтамау адамды
данышпан етеді.
Ал ... деп ... ... - Бимамбет екен. Бала би Досбол биге
қарағанда сөзгесараң, сабырлы кісі болған ... ... жасы да жолы ... ... ... ... ... тастайды екен. Балаби шешіпті деген
даулардың бірі:
Іннен қазып алынған бір түлкіге екі кісі таласып, бірі итін қуып ... ... ... ... ... жүні жетілсін деп сыртынан бақылап
жүрген ... еді ... ... інде ... - дейді.
- Түлкі арлан болса, қуып келіп індеткен қуғыншынікі, ұрғашы ... ... ... жер иесі ... ... арлан түз сағалайды,
ұрғашы үй сағалайды, - [2] деген екен.
Қазақ даласындағы ділмар шешендердің ... ... ... ... ... ... болды. Саққұлақ бидің аты – Саққұлақтың әкесі Бапанның
үйіне Байдалы шешен келіп ... Үй иесі ... ... жөн айта ... ... Жөн сұрап қалдың ғой, - дейді де:
Тай мініп, тайлақ жетімгенді,
Әр жерден көрдің.
Жиеннің жылқысын алып,
Қан српа қылғанды
Қай ... ... ... бар – хан ... ... бар – тон ... жоқ бұл қай тонау, - дейді.
Сөйтсе, Байдалы сәуір айында жоғалған Алтай-қарпықтың қалың жылқысын
ұзын ... ... ... ... ... ... кеп ... екен.
Әкесінің сөзден тосыла бергенін көрген Саққұлақ:
- Биеке, дат – деп ... ... ... ... ... ... тұрып кішісі сөйлегені қалай? - деп Байдалы
баланың сөзге киліккенін ... ... ... ... ... Ата ... ұл сөйлесе,
Ұлдың ержеткені.
Ана тұрып қыз сөйлесе,
Қыздың ержеткені.
Өсетін жасты,
Өшетін кәрі
Жасқап беттен қақса,
Заманның кері кеткені.
Өз төлін өзі сыртқа тепкені,
Байдалы екеңнің бұл ... би ... ... тәнті болып, бұдан былай атың «Саққұлақ би»
болсын деп бата беріпті.
Саққұлақ бидің саналы ойлары шешен тілімен ... ... ... ... толтырса, өз заманында талай жанды мәмілеге ... ... ... ... ел арасындағы береке бірліктің туы іспеттес
болды.
Жалпы, би-шешендердің ... ... ... ... ... ... өнер ... көпке беймәлім тылсым,
философиялық иірімдермен ерекшеленеді. Биді шешендік өнер тудырады. ... ... ... сөйлеуінде. Егер тілі орамсыз, ойы таяз адам қанша жерден
би болғанымен оны халық тыңдай алмайды. Онда биде ... ...... жету ... баласы өзінің ұзақ жылдар тарихында ыстығына күйіп суығына ... ... ... ұқты, өмір заңын үйренді. Тұрып-жығылып, қақтыға-
соқтыға жүріп оның саусақтары, қолы, саналы тілі ... Тіл – ... ... ... ғана ... ... қауымның өзінен мыңдаған жылдар
бұрын өткен қауыммен ... ... ... Сол ... ... ... үрім-бұтағына, жеткіншек ұрпағына қалдырған өсиеті, үлгі өнегесі.
Шешендік нақылдар көбінесе адамды ... ... ... ... ... ... ... сөз бел асырғанымен ел
асырмайды. «Жақсы болғың келсе сыртыңды ғана ... ... де ... ... ... бірінде. Өз әлін білмейтін қайсібір адамдар болмашы табысқа
қолы жетсе, өзін-өзі билей алмай, сабыр-салмағынан, тең басу ... ... ... әлімжеттік істеп біреуді алдап-арбау, адамдық
қасиеттерге жат ұрлық-қарлық, тонаушылық т.б. ... ... ... ... ... ... ... Ал сол
білімсіздіктенарылып білімдар болуға құлшынуға, өз сабыр-салмағын тежеп,
жақсымен жаманды ... ... ... ... ... шындықты
айыра біліп, оның жақтаушысы болуға шешендік сөздердің тигізетін көмегі ... ... қоса ... мұндай нақыл сөздер ешқандай
түсінікті тілемейді. Тосылмайтын жүйрік, шошынбайтын жүрек ... ... ... ... ... ... деудің өзінде шешендік
сөздердің адам бойлап бітпейтінт тылсым құпиясы ... ... өмір ... үшін адам дүниенің ақ қарасын айырып,
құндылығын білуі керек.
Ал осы шешендік ... ... ... өз ... ... ... ... табылады.
Сонау замандардан бері темірде тәртіптің қазақ даласында қаз-қалыпты
сақталып, әділетпен шындықтың болуы – сол ... өз ... адал ... ... ... ... ... шешендік өнерді шындыққа жетудің құралы ретінде көреді.
Бұл нақтылық. Қазақ ьшешендері мен билері белең алған әділетсіздікпен ... қана ... адам ... отты ... ... ... ... парасаттылықтың дәмін егіп, дүнитанымдық
түйсігін оятып, өмір шындығын дәлелді сөздерімен мойындатып отырған.
Мысалы: Қарауыл Қанай шешен, - Ер ... ... ... ... нешеу,
құлазу нешеу деген сұраққа:
- Ер басында бақыт - бесеу, кемдік – үшеу, құлазу – төртеу, - дейді.
Астыңдағы атың ... ...... ... жақсы болса – үйің мен қонағыңның тұрағы.
Әкең – асқар тау, шешең – аққан ... ... ... – екі ... ... - міне бес ... осы. ... шабан болса – жалғанның азабы,
Алғаның жаман болса – бұл дүниенің тозағы.
Балаң жаман болса – көрінгеннің ... - үш ... осы. ... ел ... құлазиды
Қаптаған мал кетсе бел құлазиды.
Нарқын танымаған – сөз құлазиды,
Қатарынан айырылмаған – шал ... - бұл төрт ... ... ... ... ... арнау, шешендік толғау,
шешендік дау деп ... ... ... ... ... ... жетудегі, әділеттікпен шыншылдықты ... ... ... дау ... маңызы зор. [1]
Шешендікдау – қазақ қауымының заттық және рухани даулы мәселелерді
реттейтін ежелгі әдет ... елес ... ... ... ... ... түрде жер дауы, жесір дауы,
құн дауы, мал және ар дауы деп беске бөлуге болады.
Қалыптасқан мемлекеттігі, ... заңы жоқ елде ... ... тұрақтауы осы шешен-билердің темірде қағидасының арқасы.
Халықтың ... ... ... ... ... айту ... ... сөздердің бірсыпырасы мал дамуымен байланысты туған. Әсіресе,
осы мал дауына байланыстысөздерде ру басыларының үстемдігі, ... ... ... ... ... сылтау етіп күшті ру басылары
момын шаруалардың малдарын айдап алып білсе ... ... ... ... ... ... жүз Момын деген қарияның жылқысын Найманның Есей-Себей деген
ұлдары алады. Мал ... ... қуып ... ... мән ... ... ... қайырмайды. Сонда қуғыншыларға ілесіп барған бала:
Қысырыңда бермесең,
Буазында берерсің
Арығында бермесең,
Сегізінде бересің.
Өз алдыңа ... ... - [2] деп ... ... ... ... мына бала
бізді құтқармас деп Найманның ұрылары мойнына қосақ, құйрығына тіркеу
қосып, айып ... ... ... дауларды шешуде билер шешендігі тек әділетті болуы шарт.
Малмен басқа тапшы, ... ... сөз, ... жол ... ... ... ... мәжілісте бір бай: «сөйле-сөйле, құоағы жоқ шұнақ биім,
құйрығы жоқ шолақ биім», - деп кемсітіпті. Сонда ... ... ... ... ... ... Жүйелі сөз жүйесін табар, жүйесіз сөз иесін
табар. Сен мал мен ... ... ... ... тусада бір жалғыздық бар малға
толған кекірер, басқа толған өкінер. Құлағым шұнақ болса сұңқар ... ... ... ... ... ... ... берейін десе баласы
жоқпа, саған жіберейін десе бәлесі жоқ па?! - ... ... ... ... айтылатын бұл сөз бір шешеннің сөзі емес,
көппін деп мақтанғанға жалғыздың, баймын деп ... ... ... ... Бұл ... ... ... шешен өнері қабысып келген халық
даналығы, шындықтың кілті.
Шешендік өнердің ... ... ... шешеннің атынан айтылатын
көптеген шешендік аңыз-әңгімелері шындықты жақтайтын, әділет ... ... ... ... ... ... ... шығармалар болып
табылады. Сондай бір Жиренше шешен айтқан «Өтірікпен шындықтың арасы бірақ
тұтам» атты ... ... ... әз ... хан ... уәзірін жиып алып: «Маған өтірікпен
шынның арасы немен ... соны ... ... ... ... Уәзірлері таба алмаған соң сырттарынан бақылап жүрген ... ... ... ... ... тұтам» дейді. Оның мәнісі: ... шын, ... ... ... ... ... ... бір ақ тұтам
ғой» деп түйіндеп, бәрін ... ... ... ... ... ... ... үш биінің бірі Үйсін Төле би
бабамыз шындықты әділет, адалдық жолында ... ... ... ... ол халқының бақыты, болашағы, бірлігі үшін шындық жолы даңғыл жол
деп, сол ойын өзінің билік төрелігімен, ... ... ... ... ... да алып ... демекші, Төле бидің осы саладағы
бір әділ билігі жөнінде зерттеуші М.Қалдыбаев өзінің ... ... Төле ... ... бірі ... кең даламен жолаушылап келе жатып,
бір мүсәпірге ... Бір ... ... ... жағы суалып, көздері
қызарып жеткен.
- Ассалаумағалейкум, ата, жол ... Әлей ... ... Менде бір мүсәпір едім.
Қарт үһілей күрсініп, бүгілген белін қолымен ұстап жерге отыра кетеді.
- Ата күн ыстық, анау ... ... ... - деп ... ... өзің ... ... бала едің, көп жаса. Көресіні мен
сол ... ... ... ғой.
- Мен кедеймін, балаларым көп, киімі жыртық, қарыны аш. Көрші ауылға
ұзатылған қызымнан алған тамақ, аз келіп тынығып ... ... ... алып ... ... ... Төле биге алып келеді. Төле би бар жайды тыңдап,
жұртты жинайды.
Ел жиналып әділ биге қарасты. Төле би орнынан ... Оу, ... ... жиналдыңдар ма? Бір кісі келмей қалмасын, - деді.
- Бәрі жиналды, биеке, - деп жұрт ... ... Мына ... жылатпа. Сорлының киімі мен азығын ... ... ... ... ... Ұсынған мойынды ... ... ... рас еді деп мойында. Ешкім үндемейді.
- Жоқ табылғанша бір адамды босатпаймын, кеш ... Мен ... ... жауап болмаған соң, Төле би мүсәпірге қарап:
- Сізді алғаш құр құдықтағы жалғыз жиденің түбінде тонады ғой. ... ... жаяу ... Оларда тіл жоқ емес бар, - ... ... ... ұзай ... ... қарап:
- Ол жидемен құдыққа қанша уақытта барып келе алады? Ол қай жерде
екен? Жаяу қашан ... ... бар ма? - ... ... Сонда біреу:
Ой ол жидемен құдыққа барып келгенше таң атады. Ұзақ жер ғой – деп ... ... ... сөз ... деп аңдып отырған Төле ... ... ... ... ... Мына ... жауап бер! - дейді.
Төле би жұртты үйіне қайтарып, мүсәпірді алдырып, ұрыға:
- Бер мынаның мүлкін, - деп бұйырды.
- Алғаным ... ... ... ... ... ... қолтығынан ұстап сүйрей жөнелгенде
- Ататай, алып едім, жанымды ... – деп ... Ой, ... халықты қинамай ақ бірден мойындамайсың ба. ... ... - деп суық ... [1]
Ал дауы жеке адамдар арасындағы намыс жыртумен шектелмейді. Шен-
шекпенмен ар-намысты ғана ... ... ... адамның ада қалыбын, дүние
шындығын ... да ... ... бір ... ... ... күні ас
болып, сол аста бәйгеге шапқан қаншама аттың алдынан бір қара жал құла жеке
дара озып келіпті. Асқа ... ... ... бір ... ... ... тай күнінде жоғалған атым, - деп аттың ... Атты ... ... отырған кісі:
- Жоқ, бұл мүлде жала, өзімнің керибемнен туған құлтума малым, ... ... ... ... соң ... биге жүгініске келеді.
Екі даугердің сөзін тыңдап ... ... ... ... ... ... даугерлердің біріне:
- Сенің танымпаздық қырағының қандай? - деген сұрақ қояды. Оған ... тай ... ... ... ... Мен ... ... одан туған төлін, төлін көрсем енесін жаза баспай
танимын, - дейді. Содан Қазыбек атта бәйгеге ... ... ... ... ... қырағылығыңызше, - десе
- Мен енесін көрсем ішіндегі құлынын туғаннан кейін сол биеден туғанын
бұлжытпай танимын, - депті.
Сонда Қазыбек ... ... ... ... анау жүрген қозыдан екі қозы ... ... ... ... ... ... ... қозының енесін әкеліңіздер, - дейді.
Екі даугер өрістегі қойдан екі ... алып ... ... бауырына
салғанда атты қосқан кісінің қозысы жериді, қойда жатсынып жуымайды.
Қазыбек көпшілікке қарап:
- Қане, халайық бұған сіздер не ... - ... ... бір
ауыздан: «ат – тай күнінде жоғалтқан адамдікі екен» деседі. [1]
Шешендік өнердің ...... ... Сондай
шындықтың халыққа нағыз жүзін көрсетіп, қара қылды қақ жара ... ... ... ... бас қоса бір ... ... ... бір батыры – барымта кезінде Мамай ... ... ... ... өлтіріп құн дауы басталады. Сол құнды даулап 14
жасар Едіге атқа ... Олар Шу ... ... Ошақты оларды қарсы
алып, он кісіге бір үйден, жүз кісіге он үй тігіпті. ... ... Кіші ... ... биді, Арқадан Қаздауысты Қазыбек биді
алдыртады.
Сол жерде Төле би:
- Әділ ... ... дау ... әділ ... елін жау алмайды, -
дейді. Жиылған жұрт ... ... ... Бәрі түсінікті сөзді соза бермей, ... ... Алты ... ... кім бар. ... ... мойным бар, асылың болса қойным бар.
Бұл даудың кесімі осы болса, ... ... ... бұл ... ... ... ... бала Едіге:
- О, Қадірлі ата, білек кімдікі болса, киіз соныкі, ауыз ... сөз ... ... ... ... - депті.
Ертеңіне Ошақтылі алты атан босатып, жасауымен мамай Жәдігер ауылына
бір қыз ұзатыпты. [1]
Шешендік сөздер ... ата ... ... ... сөз ... ... ақыл-ойдың дариясы, қасиетті ата бабамыздың келер ұрпаққа
айтып ... кір ... ... ... ар ... ... ... әділеттің түр сипатын
бейнелейтін ... ... ... ... бірін мысал етсек: Жанғұтты
шешен он жеті ... ... ... ... елінің беделді биі Шабанбайға
бата алуға келеді. Би ... ... ... ... кейін:
- Шырағым, дүниеде не адал, әлемде не мықты? - деп сұрайды. Сонда
Жанқұтты:
Адал болсаң судай бол,
Су ... ... ... ... ... ... ... - деген екен.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі55 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Ұлттық театрды дамытудағы шешендік өнердің орны40 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Жас ұрпақтың дүниеге көзқарасын қалыптастырудағы ұлттық ойындардың, өнердің және ертегілердің мәні7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь