Повесть, роман – идеялық- өркемдік ізденістер

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.6

І Бөлім. Әңгіме жанры және көркемдік мәні ... ... ... ... ... ... .7.22

ІІ Бөлім. Повесть, роман . идеялық.көркемдік ізденістер..23.47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48.49
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.51
        
        Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Т.АХТАНОВТЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК
ІЗДЕНІСТЕР
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық ... ... Ү курс ... Жингиш Серікгүлдің «Т. Ахтановтың
шығармаларындағы көркемдік ізденістер» атты диплом жұмысына
П І К І ... ... ... қорытынды екі бөлімнен және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыс белгілі бір ... ... ... ... Бітіруші негізінен Т.Ахтановтың ... ... ... концепциясына, көркемдік бейнелеу
тәсілдеріне кең түрде, бірінші талап тұрғысынан талдау жасауды міндет ... ... ... ... ... жайлардың бірі Жингиш
Серікгүлдің қаһарманның ... ... ... ... бірге, олардың рухани әлеміне бойлауды да алдына мақсат етіп
қоюы. ... ... ... және ... ... - әдеби
шығарманың өзегі. Тахауи Ахтанов жайлы зерттеулерді, ... ... ... қана ... өз ... келген. Атап айтқанда,
жазушы ізденістеріне, философиялық сипат алып жататын көркемдік идеяға,
адамгершілік ... ... ішкі ... мен ... ... ... ... тоқтаған.
Бітіруші, бірінші бөлімде Т. Ахтановтың әңгімелерінің ... ... ... ... ... ... ... себеп болған
факторларды сөз етеді. Екінші тарауда «Махаббат мұңы» повесі мен ... ... ... тұрғысынан келген. Кейіпкерлер образын
ашуға тырысқан. Дүние, өмір, адам, махаббат, жақсылық пен ... ... ... ... пен ... тағы басқа мәңгілік ... ... ... ... ... ... болмысы, жан
сезімі, ішкі ой әлемі талданады. Бітіруші жазушының стильдік келбеті туралы
ғалымдардың пікірін ескерген.
Т. ... ... өмір ... ... ... жазылу өзгешелік спецификасы, эстетикалық идея жасау проблемасы
т.б. еңбекте біршама ... сөз ... ... ... ... ... ... мен
білігіне қойылатын талаптарға толық жауап береді диплом жұмысын ... және ... ... ... жетекші: ... ... ғ. д. ... ... Қазақ ұлттық университеті филология
факультетінің Ү курс студенті Жингиш ... «Т. ... ... ... атты ... ... І К І ... жұмысы әдебиетте өзіндік орны, айшықты сөз өрнегі бар, дара
жазушы Т.Ахтанов шығармаларының идеялық-көркемдік ізденістері мен ... ... ... ... ең ... ... зерттеушілер
мен баспасөз материалдарына сүйене отырып, ғылыми базасын айқындап, өзі
таңдаған тақырыптың ... ... мен ... ... ... ... ... екшеп алады. Өзіне дейін жасалған
ғылыми жұмыстардың дәреже деңгейін бағамдап, енді мен не ... ... ... ... сыңайлы.
Бітіруші С. Жингиштің «Т. Ахтановтың шығармашылығындағы көркемдік
ізденістер» атты диплом жұмысы кіріспе, екі бөлім және қорытындыдан тұрады.
Бітіруші ... ... Т. ... ... ... ... ... Әңгіме кейіпкерлерінің азаматтық
ұстанымына, көркемдік бейнелеу тәсілдерімен ... ... ... ... тарау аталмыш жазушының «Махаббат мұңы» повесі мен «Боран»
романының идеялық-көркемдік ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... болмысын ашудағы шеберлігін талдай
отырып, өзінше ой түюге ұмтылыс жасаған. Сонымен қатар ... ... ... ... ... идея ... мәселесі, өмір
танытушылық қызметі деген сияқты мәселелерге жан-жақты тоқталған.
Бізге бітірушінің Т.Ахтанов шығармаларының көркемдік болмыс-бітімін,
жазылу ... ... ... қырына, философиялық
концепциясына, бейнелеу тәсілдеріне кең көлемде терең талдау жасауы ұнады.
Диплом жұмысы барлық ... сай, ... ... ... С. ... ... ... қорғауға жіберуге әрі ... ... ... Бірәлі
Мазмұны
Кіріспе..............................................................
..........................4-6
І Бөлім. Әңгіме жанры және көркемдік мәні.........................7-
22
ІІ Бөлім. Повесть, роман – идеялық-көркемдік ізденістер..23-47
Қорытынды
............................................................................
..48-49
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... жұмысының көлемі: 51
Диплом жұмысының мақсаты: Жазушының шығармаларының көркемдік
ізденістерін анықтау диплом жұмысының ... ... ... ... Диплом жұмысының негізгі мақсаты мен Тахауи
Ахтановтың шығармаларының зерттелуі, ... ... ... ... ... жанры және көркемдік мәні
Тахауи Ахтановтың «Күй аңызы», «Алыстан жеткен сарын», ... ... «Көк ... ... ... ... жазуға себеп болған
факторлар. Әңгіменің өркемдік мәні талданады. Жазушының ізденістері ... ... ... ...... ... ... «Махаббат мұңы» повесіндегі идеялық- көркемдік
ізденістер, жазушының характер сомдаудағы шеберлігін, көркемдік тәсілдері
қолданылу ерекшеліктерін ... ... ... ... тірек сөздер: роман, әңгіме,
повесть, кейіпкер, пейзаж, портрет, диалог, монолог, ... ... ... ... пайдаланылған әдебиет саны: 30
Кіріспе
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі:
Ұлы Отан соғысынан кейін қазақ көркем прозасының дамуына елеулі үлес
қосқан қаламгерлер ... ... орны бар ... бірі – ... ... Мұртазаның Тахауи Ахтанов туралы айтқан мынадай сөзі
бар: « Әдебиет халықтың рухани ... ... сол ... ... ... таланттар халықтың маңдайына біткен кенен ырыс, жарық
жұлдыздары. Тахауи Ахтанов ... бен ... ... ... ... суреткерлеріміздің бірі және бірігейі. Халық пен әдебиет
Тахауи Ахтановты әрі мақтаныш, әрі бедел ... ... оқып ... өзі ... аттанады. Алғашқы әдеби
көркем шығармалары ... ... ... майдан газеттерінің беттерінде
жарияланады. 1984 жылы әскер қатарынан босанғаннан кейін, әдеби еңбекпен
айналысады. Алғашқы өлеңі « ... ... деп ... ... ... ... ... монографиялық зерттеу еңбегі жарияланады. Әйтсе де,
жазушының өнімді де жемісті еңбек еткен ...... мен ... ... ... тақырыптарды арқау етіп қана қомай, өмір
шындығын көркемдік шындыққа айналдыруда өзіндік бағыт-бағдарын айқындаған
шығармашылық. ... ... ... ... ... шығармаларының ішінен де, баяндау әдісі мен характер, образ ... ... ... ... де, ... ... берудегі ерекшеліктерінен де көрініс
табады. Осы ... ... ... жүйелі түрде талдау арқылы идеялық-
көркемдік ізденістер аясын айқындау, сол ... ... ... ... көрсету зерттеу жұмысының өзектілігін танытады.
Диплом жұмысы тақырыбының зертттелуі:
Қазақ көркем ... ... ... үлес ... ... ... ... әлемі, қаламгер шеберлігі, тіл айшығы жайында
байыпты толғамдарды М.Базарбаев, ... ... ... ... ... Р.Нұрғалиев, Х.Есенжанов,
Т.Тоқбергенов, Т.Сыдықов, С.Шаймерденов еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... әдеби-
сын мақалалар жарық көрді. Ол мақалаларда ... ... ... сөз ... ... ішінен Ш.Елеукенов, М.Атымовтың,
Ә.Нарымбетовтың, ... ... ... ... атап ... ... Ахтанов шығармашылығы туралы Е.Лизунова, З.Кедрина, Б.Панкина,
П.Косенко, Е.Дьячков, Б.Энтин, О.Мозгалина, Н.Ровенский, Д.Николич, А.Зырин
т.б. орыс сыншы-ғалымдардың сыни ... мен ... сз ... ... мен ... туралы туған-туысқандары мен дос-
жарандарының естеліктері, 50, 60, 70 жылдық мерейтойларына ... ... ... ... ... ... ... Т.Медетбеков, Е.Домбаев, ... ... ... ... Д.Исабеков, Т.Нұрмағамбетов,
Г.Ахтанова, Ә.Сарай мақалалары қаламгер шығармашылығы жайында ой қорытуға
біраз материал бар ... ... ... ... шығармашылық мұрасын ғалымдар әр қырынан зерттеп жүр.
Солардың ішіндегі көлемдісі Г.Бірәлінің диссертациялық ... ... ... ... ... – деп ... ... Тахауи Ахтановтың кейіпкерлерінің бойындағы
заман ... ... ... бітім, адамгершілік сапаларын тани білуге, оны
бейнелеуде тың идеялық-көркемдік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... Ахтановтың «Қаһарлы күндер» (1956),
«Боран» (1966), «Шырағың ... (1982) ... ... ... ... ... «Тахауи Ахтанов шығармашылығының күре
тамыры ең алдымен оның ... үш ...... ... ... сөнбесін» романдарынан бастау алатындықтан кешегі соғыс тақырыбына
жазылған ... ... ... роман-повестерімен, әрине
салыстыру мақсатында, олар туралы алдыңғы қатардан табылған зерттеушілердің
еңбектерімен танысып ... ... ... ... , ... ... ... құлашты
сілтемелерін, өзіндік, тек қана өзіне тән өрелі жаңашылдық ... ... ... алған коммунистік қағидаларына икемдей
алмай, ... ... ... ... соқпақтан шыға алмай жазған
шимайларымды қайта-қайта өңдегеніммен жетекшіме ... ... ... жыға ... ... азулы Тахаң романдары туралы менің бірдеме
шатпайлап жүргенімді білмейтін. Сол шытпайларымды жинастырып тура ... ... ... ... ... ... ... да «орыс
жазушыларының кітаптары мен аттарын тізе ... ғой, ... ... сен неге ... ... бастамайсың» деп , ... соң ... ... ... ... Уәли ... және Нәзираның «Шырағың
сөнбесін» романының соңында іші мен сыртында үш жетімек ... ... ... қарайтынымды сұрады.
Менің пікірлерімді тыңдап болғаннан кейін « бұларды неге бөліп сұрады
деп таңданарсың, ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік дүниеге мені соншалықты толғандырып келген
өзіме өте етжақын адамдар, олардың табиғаты мен ішкі ... ... ... ... ... ... айналып кете ме деп
қорқамын» дей ... ойын әрі ... ... ... «Мен ... ғылыми дәрежем болмаса да , әдебиетші-зерттеушілердің қатарына
жатқызамын. Кейбір әдебиетші-сыншылардың жазғандарына қарным ... ... ... ... , ... ... пен өнер турасындағы
өткен-кеткен қаулылары мен қарарларынан келтірілген үзінділерден аяқ алып
жүре ... ... ... көлеңкесінде кейіпкер жазушының
тасасында қала береді. Жаным-ау ... ... ... ... ... ... дәлелдеп жаналық ашпаса да, ... ... ... ... айтайын деген идиясы мынадай деп
өзінің шатпағын тықпаламауы тиіс. Жазушының кім ... ... ... , оның ... үстіндегі жан дүниесінің иірімдері ғана жеткізе
алады».
Тахауи Ахтанов әдебиетіміздегі кесек тұлғалы көп қырлы ... ... ... қазақ және басқа халықтар оқырмандарының ... ... ... ... алған романдары, повестері мен әңгімелері , ... , ... ... ... ... сөз өнерінің өрістілері
қатарынан табыла беріп, өзінің соны да , ... ... ... дау ... ... ... тегеурінді дарындылығынан алғашқы
романы «Қаһарлы ... мен ... ... ... және ... ... тани білген ұлы суреткер Мұхтар Әуезов оны өзінің
ізбасарындай ... ... ... құт ... батасын берген
Ахтановтың әлі де беремін дегені көп еді, бірақ ажал ... ... ... [3, ... жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Т. Ахтанов шығармаларының жалпы қазақ әдебиеті даму ... ... ... ... ... ... Жазылған
мақалаларға сүйене отырып, жүйелі зерттеу жүргізу және ой қосу. Сол арқылы
Т.Ахтанов шығармашылығының өсу, өркендеу жолына баға ... Осы ... ... ... төмендегідей міндеттер туындайды.
- Т. Ахтанов прозасын талдау барысында жазушының өмірден таңдап
алған тақырыбын көркем ... ... ... ізденіс сипаты мен
көркемдеуші-бейнелеуші құралдарды қолдану шеберлігін пайымдау.
- Шығарма кейіпкерін бейнелеудегі көркемдік детальдар мен ... ... ... дүниетанымды саралау.
- Өмір шындығын көркемдік шындыққа айналдырудағы жазушының уақыт
талабына, дәуір келбетіне, замана ... ... ... ... ... Қаламгер шығармашылығындағы көркемдік әдіс-тәсілдер ... ... ... ... ... ... құрылымы: Кіріспе, негізгі екі бөлімнен, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Әңгіме жанры және көркемдік мәні
Тахауи Ахтанов өзінің ... ... ... ... ... жоқшылықта, бозбалалық шағын тапшылық таршылықта ... ... ... өрті ... ... ... кеңестік көгенді
жүйенің аласапыранға толы қыт-қуыт қайшылықтар мен итжығыс көріністерге
негізделген дәуірінде өмір ... Оның ... ... ... да
осынау дәуірдің шынайы көріністері еді. Өзінің сөзімен ... ... ... жүруге» ұмтылып, дүлей күштердің жүген салып, бас
міндіруіне ерік ... өз ... адал ... ... тек шындықты
ғана кестелеуге тырысты. Ол ... ... ... адал ... ... сегіз қырлы тектілігімен көбірек ... өз үні бар ... ... ... кемшіндеу жатса да өлеңнен,
өзіндік айтары бар әдеби-сын мақалалардан, әңгімелерден бастаған Ахтановтың
суреткерлік тағдыры тыңғы түрен ... , ұлы ... ... ... романын қалың жұртшылық алдында батыл қоғаудан басталды деуге болады
[3, 71].
Зейнолла ... ... ... ... ... ... ... буын –буын. Бір буыны – ... ... ... ... Әбдіжәміл, Соқпақбаев Бердібек ... боп жалғаса береді.
Басқасын білмеймін, меніңше дәл осы буынның басы – ... ... ... ... ... ... – атасының аты «А» әрпінен
басталатыны емес, әрине. Бұл арадағы барлық сыр , ... оның ... ... жатыр.
Талант қыран секілді, қанатты нәрсе! Талант ретінде Тахауида қос ... бірі – ... бірі – ... ... ... сөз өнеріндегі
қазіргі биігіне осынау қос қанатымен парлап, самғап шықты…
Дәл осы ... айта ... бір ...... ... ... рельсінен шықпайды, орынсыз романтикаға ұрынбайды».
Т.Ахтановтың "Күй аңызы", ... ... ... "Көк ... ән", ... "Ол солай еді", "Жоғалған дос", ... ... ... ... ... мұңы" атты повестері,
"Қаһарлы күндер", "Боран", "Шырағың сөнбесін" ... ... ... "Әке мен ... т.б. драмалары, "Арыстанның сыбағасы", "Күшік
күйеу" ... бар. ... ... ... трилогиясын,
А.С.Пушкиннің"Алтын әтеш туралы ертегісін", И.С.Тургеневтің, А.М.Горькийдің
С.Бабаевский т.б. әңгіме, ... ... жылы ... ... ... ... ... кейіннен қазақ,
орыс, неміс, ТМД елдері тілдерінде және ГДР-де ... рет ... ... шығармалар жазумен бірге көптеген ... ... ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізеді; әдебиеттің сынына араласты. Әдебиет сыны ... (1956), ... (1969), ... (1980) ... жарық
көрген.
Әңгіме қазақ әдебиетіндегі қалыптасқан, өз дәстүрі мен арналы
асуы бар жанр. Бұл ... ...... баяндап айтуға негізделген,
қарасөзбен жазылған шағын көркем шығарма. Әңгімеде, ... ... ... ... ... ... ... құрылысы,
кейіпкерлер жүйесі арқылы айқындалады" [11,56], – ... ... ... терминдер сөздігінде. Ал, бұл жанр табиғатын, оған қойылатын
талаптарды академик З.Қабдолов былайша нақтылайды:
"Алдымен көлемі ... Ол ... ... ... болуды талап
етеді. Содан соң оқырманды бірден баурап әкету ... сол ... ... өмір ... өзі соншалық тартымды, сюжет жемісі
қызғылықты болуға тиіс. Сюжетке ене ... ... ... ... ... мінез-құлқын, іс-әрекетін аттаған сайын аңғартып,
адам келе бастауы тиіс. Адам тұл ... оның ... ... айналасы
айқын көзге түсуі сол арқылы ... бір ... топ, ... орта
танылуы шарт. Әлгі адам соның ... ... ... ... ... бәрі ... ... терең білумен қабат, шұрайлы ... жіті ... ... талғампаздықты, тілдегі тамаша
суреттілікті, бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... өзіне
айналдырар нағыз шеберлікті, соған қоса кемел идеяға апарар ... мен биік ... ... ... ... ... ... – қысқа, нұсқа, қиын жанр. Сонысына
қарамай бұл көп ... ... ... ... – бұл жанрдың
табиғатын барынша жетік білетін сөз ... ... ... ... қаламгер өзінің үлкен концепциялы суреткер екенін
таныта алады.
Әңгіме тақырыбы жазушы ... ... ... бір ... ... Ол ой суреткер бастан кешкен өмірдің сәулесі мен нұры, ... ... ... ... ... ... ... сол өмірдің
нұры мен сәулесін, шындығы мен сырын сырттай зерттейді. Оларды жан
дүниесі ... ... ... ... ... пен шарпу арқылы
шығарма тудырады. Сол бір творчестволық толғаныстан жаралған туындысы
арқылы оқырманға қоғам, өмір, адам ... ... ... зерделетеді.
Өзін және өзгені толғандырған сұраққа жауап табуға ... ... ... ... ... бір ... да жазушының не айтқысы келетінін, ... ... ... және ... айта ... ... ... қалай жеткізгенін көреміз. Жазушылар – шығармаларында тақырып
ортақ, мегзер идея ұқсастығы ... ... Ең ... ... тақырыпты
игере білуде, идеяны шеберлікпен жеткізе білуде.
Көркемділік шеберліктен туады десек, суреткер ... ең ... ... жіті ... ... ... адамдардың мінез-құлқы мен
қимыл-әрекетін, психологиялық ерекшеліктерін танып-білу қабілетінен көрініс
табатыны белгілі. Осы тұрғыдан келгенде Тахауи Ахтанов қаламгер үшін ... ... ... ... ... ... ... шындалған, өз
тақырыбы, өз қолтаңбасы бар дара суреткер.
"Шығарманың бірнеше ... ... ... Олар – ой қызығы
(замысел), композиция (құрылысы), сюжет ... ... ... ... ... ... ... ойлауды өз басым ой қызығынан
бастаймын. Осы шығарма арқылы не ... ... ... ... не, ... алуға тырысам. Содан кейін адам образдары, ... ... ... Ал ... ... ... мен үшін алдыңғы ... ... ... көрген, не жұрт аузынан ... ... өзі, егер ... бір ... ... болмаса мені
еліктірмейді" [3,350], – деген суреткер сөзі оның әр туындысының өзіндік
мәнері мен ... ... ... ойы бар ... дәлелдейді.
Т.Ахтановтың суреткерлік ... ... ... ... беталысын саралаған алғашқы шығармасы – "Күй
аңызы" (1956). ... ... ... ... пен жеке ... эгоизм
арасындағы тартысты көрсетеді [1, 4].
"1956 жылы "Күй ... ... ... ... ... негізі халық
аузында бар нәрсе. Ол былай: бір ... ... ... ... ... ... Сол ... бір кәрі, бір жас екі күйші келе қалған екен,
солар шалға "қызыңды берсең нарыңды идіріп береміз" ... ... ... күй ... Қарт ... өз өнерінің күшімен нарды идірген екен,
бірақ қу қыз ... ... ... ... ... жас ... ... да, соған тиеді. Бұл аңыз менің құлағымды онша елең еткізген жоқ.
Кейін санаторийде жүргенде бір жас ... ... ... ... көрдім. Байғұстың қанша ықыласы құласа да түйеге ... әлгі ... ... ... ... Бір күні сол қыздың өзі қатарлас
киномеханик жігітпен ... қуып ... ... көрдім. Анасының
тіпті ыңғайы келмеуші еді, ал мына тең-құрбы ... ... ... ... бір ой ... жас кезінде қызық қуалап үйленбей, енді жер ... ... ... ... жар сүйе алмай, заманын өткізіп алған
өкінішті кәрі бойдақ туралы әңгіме жазғым ... ... ол ... ... ... ... жүргенде "Нар идірген" күйі туралы аңыз ... ... ... Енді ... ... ... адам тұрсын, хайуанатты
тебірендірген қарт күйшінің халі – тым аянышты. Жас ... ... ... алда. Ал, мына сорлы өмір бойы ел кезіп, жұрттың көңілін жұбатып,
шерін ... ... ... бар ... ... қартайғанда қайтып
оралар қызығы жоқ жалғыз бойындағы бар асылын өзгеге ... ... ... ... өнер ... ... Жоғарыда айтылған оқиға түрткі
болды да – ой қызығы табылып, ... ... ... Сөйтіп әңгіме
жазуға отырдым. (Ондағы адам аттары аңызда жоқ, ... ... ... қарт ... алдай алған жоқ, ол бәрін көрді, бәрін түсінді. ... өтіп ... екен ғой" ... ой ... ... өтіп, "ар жағын сен
тарт" деп ... жас ... ... ... ... солай шығар, мен әсіресе әңгіме жазғанда өмірде өзіме
бір ой салған, ерекше әсер ... ... өзек ... ... тобықтай
түйінін ұстап алғасын-ақ ойлана бастаймын. Әрине, ... ... ... ... ... ... бар оқиғаны, адамдардың әрекеті сол
жаңағы тоқсан ауыз сөздің ... ... кеп ... [3.353], – ... ... ... лабораториясының құпиясын ашады.
Жастайынан көпті көріп, көп естіп, көңіліне алғанды ... ... оның ... көп ... бастаулары өмірден
алғандарында ... шүбә ... Айта ... бір ... ... кейінгі "Күй аңызы" сияқты әңгімелері желісімен қазақ
әдебиетіне қалды, бүкіл ... ... жаңа ... көне ... мифтік арқаулар әкелгендердің де Ахтанов алғашқы ... ... ... ... ... бақыт жолындағы саналы
құштарлық, арман-тілек жеңгенін көрсетеді.
Елуінші жылдардың ... ... ... таныла
бастаған жазушының дүниеге келген жаңа ... ... ... ... ... ... ... шебері қалыптасып келе ... ... бір ... ... әсер ... ... ертегілерінде Бағдат пен ... ... ... ... керуендерін тасып жүретін ... ... ... басталатын әңгімеде өткен ... ... ... ... ... ... қазақы керуен құм шағылдары арасымен
күндіз-түні жүріп отырып бір күні кешқұрым қираған көне қала ... ... ... ... түнгі маздаған от басында серіктері мен
өзіне еріп ... ... ... түн жамылған ... ... ... ... қараңғылығында сақ отырулары және ұйқыларын
қашыру үшін сол бір ескі ... ... ... ... әңгіме айтып отырады. Қызыл кірпішпен шығыс сәулет өнерінің хас
шеберлері ... ... ... келе жатқан қалаға жау шабады.
Хан бастаған қала жұртшылығы бекіністі шаһардың қақпаларын ... ... ... ... жау ала ... Айлаға көшеді.
Жау әскерінің басшысы жансызы арқылы ханның қызын ... ... ... ... көрсетуге көндіріп, ханын байлап, қаланы қиратады да ... ... ... ... төсек қызығына әуліккен хан қызы
жамбасына бірдеме ... бара ... ... ... ... ашып қарағанда екі төсек арасынан бір тал жылқы қылынан
өзге ештеңе таба ... ... ... батқан сол қыл екен. Жау
әскерінің басшысы "жамбасыңа қыл батырмай мәпелеген ... опа ... да опа ... деп табан астында қыздың басын шауып тастапты.
Әлем әдебиетіндегі өнегелі ... ... ... ... арқылы автор опасыздықтың түбінде опық жемей ... Ал ... ... ... емісті емірене тыңдаған жиен-
бозбала кеңестік тәркілеу мен күштеп ұжымдастыру ... ... ... пана іздеп, қарақалпақстан жаққа қарай ауған нағашыларына
ілескен Тахауидің ... ... [4, ... қай ... қалам тартса да үнемі іздену үстінде.
Естіген әңгімесін, ... ... ой ... өткізіп отырған.
Кейіпкерлері өмірде бар, өзі көріп, бірге жүрген адамдар. "Алыстан ... ... өзі ... ... ... әңгімесі. Тәркілеу мен
күштеп ұжымдастыру кезінде Қарақалпақстан жаққа нағашыларымен пана ... ... өзі. ... ... "Алыстан жеткен сарын" әңгімесі
жайлы былай дейді: ... ... ... бай ... да ... ... тым ағаттық болар еді. Егер "Алыстан жеткен сарындағы" Қызыл
құмды, Қуаң ... Аяз қала ... өлі ... бала ... ... – бұл ... жазбасым кәміл”.
"Сол сияқты суреттеген кейіпкерімді де ойдан ... ... ... ... ... – әр ... ... прототипі
бар. Мысалы, "Қаһарлы күндердегі" Қартбай, Бөрібай, ... ... өз ... ... ... ... өзім ... бір адамды көз алдыма ұстап отырмын. Әрине өмірде ол ... мен ... ... ... ... сол кейіпкер істеген істі
істеген жоқ, бірақ оның сол жағдайда не ... ... ... ең аяғы ... ... тұратынын, бет пішінін "көріп"
отырамын. Шығарма дегенді өмірден ... ... ... ... ...... ... еді ғой. Бірақ олай емес, ... ... ... қалған сынықтан құрастырып, тұтас бейне жасау керек. Сондай-
ақ кейіпкер ... ... ... ...... ... ... алып толықтыра түсесің" [3,354], – деп автор өзінің
ізденістері жайлы сөз етеді.
Т.Ахтанов жайлы ... ... ... ... ... әрбір
көшелі туындысына қажетті өмірлік ... ... ... ашық ... алғаннан гөрі, соны терең гаризонттан шахталық
әдіспен алғанды ... ... ... ... ... болатын сол
эстетикалық-көркемдік принципінен айнымайтын сирек суреткерлер ... ... ... ... сарын" әңгімесінде адамзат баласы ғасырлар
бойы арыла алмай келе ... ... ... сөз етеді.
Адам баласының тойымсыздығын сөз етеді.
Т.Ахтановтың "Алыстан жеткен сарын" әңгімесінің бейнелі ... ... оның ... мәнін қалай ашуға ... ... ... ... ... ... үңіліп көрелік.
"Кешкі зауал шақ. Бес-алты түйе тіркелген шолақ ... ... ... ... ... өзен сұлбасынан өтіп дөнеске иек артты.Шетсіз-
шексіз құм әлемінде бір үйлі жандай аз жолаушы ... ... ... түйе аяңымен ырғалып келеміз. Бірінен бірі асып төгімен ... ... ... қиыр шеті ... ... ... емес. Біз
митыңдап ілгері басқан сайын ... ... ... ... ... ... ... келмес алысқа еліктіріп әкетіп барады.
Жазылы қара қоспақтың үстінде қос ағасы Дәулетияр келе жатыр. Мен
оның ... ... ... ... ... қыртысты желкесінен
ғана көремін. Бұл кісі менің нағашым, мен де, өзге жолаушылар да ол ... ... ... ... ... ... күн ... қозғалмайды. Ол
жеті қараңғы түнде де көзге көрінбейтін құм ... бір ... ... ... таз: ... жетекшісі бар, түнде қара тайынша
болып, алдынан ... бойы озық ... ... Өз ... ... – деп әулекіленіп өзге жұртқа бой бермейді [7,336].
Осы суреттеуде аз ... ... ... ... ұшы ... дала көз алдында ... ... ... жазушы көп нәрсені
аңғартқандай. Кеш ... ... ... ... ... бәрі шебер
суреттелген. Теңеулерді ... ... ... бастап келе жатқан
Дәулетиярды суреттеуінің өзі, ... ... ... жағы
көрініп қалады. "Ол жеті қараңғы түнде де ... ... құм ... ... ... ...... сөйлемнен оның ... ... көп, ... адам ... ... қиын ... ... оқиға желісі оқуға келе жатқан бала, Ақ қала жайлы
өрбиді. Әңгіме оқуға келе ... бала ... ... ... келе жатқан
бала – тоғызда, ауыл молдасының оқытқан оқуына көңілі ... ... ... ... алып келе ... Алдарынан Ақ қала көрінеді.
"– Анау-ау тұрған Аяз қала!
Дәукеңнің шыны ... құм ... ... шаңқ ... [7,337] ... Аяз қала жайлы жанындағы адамдарда, оқырмандарда ... ... ... ... Ол ... қандай оқиға болды? Қалада адамдар тұра ма? Аяз
қала жайлы ештеңе ... соны ... ... ... ... біз де ... ... оқушысын оқиғаға жетелейді, ынтықтырады,
құмарландыра түседі. Жазушының мұндай тәсілін ... ... ... ... ... әр ... ... отырады.
"– Сонда бұл қалада тірі жан жоқ па? – деді бір ... ... ... ... келе ... ... осы ... барып, қоспақтың үстінде ... ... Аяз қала атам ... ... ... ... ... хикаясы
бар.
– Жол қысқарып, айтып жіберіңізші, Дәуке, – деп ... ... ... Анау шоғыр сексеуілдің түбінде шегенді құдық бар, – деді Дәукең,
сирек шошқа ... ... ... ... – Сол ... ... ... босатып, таңдайымызды жібітіп алғанша сабыр ет, жарқыным"
[7,338].
Автор кейіпкерін ... ... ... ... бізге
там-тұмдап аша береді. Адамға ең бірінші сабыр керек екенін ... ... ... ... ... ... тыңдауға отырады.
Осыдан бастап әңгіменің ішінде ... ... осы ... өте
ұтымды пайдаланған.
Байырғы араб ертегілерінде Бағдат пен ... ... ... ... сауда керуендерін тосып жүретін кәнігі ... ... ... ... Жер ... осы екен ғой, – деп қойды.
Дәукең айнала қарап, жұрт ... ... алып ... ... ... елім деп ... зар кешкен, жел маяға мініп жаһан кезген,
уа сонау, абзал атаң Асан ... ... ... ... осындай-ақ болар.
Жыраулар айтатын Иран бағы дегеніңіз мұның қасында әншейін-ақ ... ... күн мен ... ... алланың рақыметінен кем емес
қой. Сол екеуі болса өспейтін ... бар ма?" – деп ... ... Асан ... ... іздеген аңызы еске түседі. Қазақ
халқының өткен өмірінен сыр шерткендей. ... өмір бойы ... ... сөз етіледі.
"Уа, бірдің қырсығы мыңға ... емес пе! ... ... бір ... ... бүкіл шаһар қырғын тауыпты. Сылдырлаған бұлақ тас
емшектей суалып, жайнаған бақша күлдей ... [7,341]. ... ... – деп ... ... ... бір қадамы, халыққа кесірін тигізді.
Халық мақалын орынды пайдаланған.
Айдарлы деген хан осы Аяз "қалада ... ... ... сауда –
саттықпен айналысқан. Мыңғырып байып алады, уайым-қайғысы жоқ. ... ... құс салу ... Өте құмарпаз, аңға шыққанда қалың қол болып
аттанады. ... ... ... ... мен ... осы сарайда
болады. Сөйткен Айдарлы ... ... ... Жасы ... ... ... қатты налиды.
"Бір перзенттің зарынан ойын-күлкі, сауық-серуеннен безіп, құса
болып, әдіра қалғыр ақ ... ... ... отырып қалыпты. Ханның көз
нұры ... ... ... бір ... ханша құрсақты болып, тоғыз
ай, ... ... бір қыз ... Ақ ... ... ... Айдарлы хан
атырапқа ат шаптырып ағыл-тегіл той ... Ай ... боз ... азан шақырып, Айбарша деп ат қойыпты" [7,342] – осындай ертегілік
мотивтер кездеседі.
Хан қызы Айбарша ... ... көзі ... ... ... ... Қыз бен жігітті аттастырмақ болады, қыз ата-анасының
пәтуасын тосуға ... ... ... ... ... Бұл ... ... деген идеясы от-басылық тәрбие мәселесі. "Қыз ... ... тию, қала ... ... ... тию" – ... ... халқында
мақал бар. Осыны ата-ана қызына айта алмаған. Қыз ата-ананың ... ... еді. Бұл ... өз ... не ... соны істейтін қыздың
образын көреміз. Қыз көрікті, әдемі болғанымен, өз нәпсісін тия ... ... ... пен ... ... құшады. Қыз үш жігітке ... ... ... ... сақина сыйлау ғашықтық ... ... ... ... жаратады. Аббас батыр "Жамбасыңа қыл
батырмай мәпелеген ... оп ... ... да опа ... ... қыздың басын шауып тастапты. Осылай әңгіме сақталады. Бұл ... ... Қыз ... ... сатқындығы қазақ әдебиетінде
кездеспейді.
"Алыстан жеткен сарын" әңгімесі негізінен ... ... ... Адам ... ... бойы ... алмай келе жатқан
рухани кесел-нәпсіқұмарлық сөз болады. Әдемі өрнектеліп, табиғи өрбіген
диалог пен іс-әрекет ... ... ... ... ... мен
мұндалап жатады. Ең бір сүйсінетін жайт-қаламгергер қазақи мінез-құлыққа
жат нәрселерді шынайы көрсете алған. Мысалы: қыз ... ... үшін ... ... ... ... ... ештеңе жоқ екені айдан анық.
Адам өзінің нәпсіқұмарлығы үшін отанын да ... ... ... қара
басының қамын ойлаған қыздың бейнесін ... ... ... ... өз ... өз жан ... ... де ... ... ерке хан қызы жау ... ... бір ... үшін әкесін,
халқын, Отанын құрбан ... ... бір ғана ... тойымсыз нәпсісі
атағы жер жарған Аяз қаланың түбіне жетеді.
Т.Ахтанов ... жаңа ... ... ... тек ... ... адамгершілік ынтық сезімдерінен ... ... ... ... ... ...... елден ерен ірі
көрінетін. Талант атты ұйтқының ... ... ... ... өнбойынан әрқашан ұдайы бір жаңа ... жаңа ... ... жаңа ... табыс сені тылсым бір сиқырмен үнемі "тұтқындап"
ала қояды. Мейлі сен ... ... ... ескі дос ... ... ауыз үрпек бас, сары ауыз жас ... ... бол, ... ... ... ... ... Соның бір нақты көрінісіне –
"Жоғалған дос" атты ... ... ... едік. Сол алтындай әрі
сирек, әрі көркем дүние.
Ұлы Отан соғысындағы жеңістің ... ... ... адамзат
тарихындағы ең қанды қырғын жылдар жайында қисапсыз қыруар ... ... ... ... ... трагедиясы мен мазмұнына, адам
баласының жан-дүниесіне салған ... ... ... ішкі ... ... ұмтылды [4,118].
Қазақ әдебиетіндегі, тіпті бүкілодақтық ... бір ... ... осы ... дос" атты ... ... ... сірә, қателеспейтін шығармыз. ... ... ... ... мен ... ... Быков тәрізді белорус
жазушысының, Юрий Бондарев, Григорий Бакланов, Виктор Астафьев, ... ... орыс ... Ұлы Отан соғысы жайындағы
мерзімі жағынан тұтас ... ... ... терезесі тең
түскен еді.
"Жоғалған дос" ...... ... ... ... тіршілікте
еңбек етіп жүрген майдангер Маңғастың үйіндегі күтпеген тосын жәйттің –
күтпеген тосын ... ... ... ... қызыққан, ұмтылған, неліктен екенін қайдам, соған құштарлана түскен
сергек те сезімтал ... ... ... сыр ... Өйткені автордың өзі де – Маңғас тәрізді соғысқа қатысқан
кешегі жауынгер, ... ... ... ғой. Ал ... айтқан сырдан,
автор қағазға түсірген оқиғадан осылайша "Жоғалған дос" атты классикалық
әңгіме дүниеге ... ... ... ... адам ... жоқ. ... бір ай ... ойда жоқта кездесіп қалғанымызды қоспасақ, екеуіміздің ... жыл ... ... ... осы. ... кездесудің ыңғайсыз жағы да
бар. Әрине, майдандас достар бірін-бірі ... ... ... ... Адам ... Әркімнің өз тіршілік кәсібі, үйреніскен төңірегі бар.
Қанша ... та ... ... ... ... ... бетте шұрқырасып,
одан майданда көрген сүргінді еске алып ... ... ар ... берекелі ешнәрсең болмай:"я, солай де", "сонымен осы ... ... ғой" деп, ... ... ... ... ... екеуміз де
біраз тосырқап қалған екенбіз" (Т.Ахтанов. Боран. 1968. 319-бет).
"Әңгімеге ... ... ... ас та ... боп қалды. Сол
күші жүрегімді ... бір ... ... ... бұл
мәжіліс те ескі достан ... көп ... ... ұмыт ... ... ... нақты көрініп отырғандай, бұл оқиға 1956 жылы
болған. Арада ... он ... ... ... ... ... ... шетін сырдың арқауы әрине, соғыспен тығыз байланысты
еді. Өйткені, сонау зұлмат соғыстың ... бір ... ... бір
тақсіреті төбе шашыңды тік тұрғызбауы, жүрегіңді бір ... емес еді. ... кісі ... бір ... ... ... ... Ғалия тәрізді жандардың бүгінгі ... ... ... ... соғыстың ешқандай ... ... ... ... ... ... тән ... – дерттерін, трагедияларын шынайы бейнелеп берген.
Әсіресе соғыс өзгерткен адамдардың тағдыры сол ... ... ... ... ... ... ... нақты,
мейлінше көркем түрде суреттеледі. Әңгіме Маңғастың атынан баяндалады.
"Ал мына баланың түрі, ... бері ... ... ... ... ... Өзі әдемі атжақты, қызыл шырайлы бала. Бет пішіні қолдан
ойып жасағандай ... ... ... ғой. ... ... де, ... болады. Дәл сондай. Ортасы сәл дөңестеу, жұқа танау қыр мұрын. Тек қана
көзі қысыңқы, көз қарасы – бейнебір ... ... ... қойып, соған қуақы
жымиып тұрғандай. Бірақ мына мысқылшыл көзқарасы бар ғой, әй, ... ... ... ... ... деп дауыстады. Бұл бір менің естіген фамилиям
тәрізді. ... ... ... ... ... Оны партасынан көтеріле
бергенде-ақ танығам. Әдемі, сыпайы жүзіне жараспайтын мынау ... ... ... ... көз жанарындағы қуаңқы ұшқын. Тоқта, тоқта…
"Естемесова? "…"Естемесова… Естемесов ... Көз ... ... ... ... ... Дәл ... жазық маңдай, нәзік танау, қыр мұрын.
Әсіресе, анау мысқылшыл көзқарасы… Апыр-ау, соның баласы болғаны ма? ... адам ... ... ... ... Маңғастың жетінші класс оқушысы Ғалияны алғаш
көргендегісі. Бұл – оның ... ... ... командирі Мырзахмет
Естемесовтің қызы болып шығады.
"Мен осылай дал ... ... ... ... ... ... жолдасым еді. Сен оны білмейсің. Мен сендерге ... ... ... ... ... училищеден келдім ғой. Оның
алдында госпитальда біраз емделдім… Ал біз ... ... ... ... ... ... болғанбыз. Ол кезде сержантпын. Мырзахмет біздің
взводтың командирі. Мен оған ... ... да, ... жақсы дос
едік.
…Несіне басыңды ауыртайын. Мырзахмет ... ... ... ... ... бұл ... жылға татырлық ұзақ ... ... ғой. ... ... діл қасымдағы, тіпті қасымда емес-ау, өзім
арқама салып сүйреп келе ... ... ... ... Не өлі, ... айырылғанымды да білмеймін.
…Сол қырық үшінші жылдың ... ... ... сондай
жергілікті ұсақ ұрыстар болып жатты. "Ұсақ ... ... ... ... сол ... ... бір дивизиясын ... деп ... ... ... ... ... Өліп-талып мақсатымызға жаңа
жеттік қой дегенде жаудың тың күштері келіп ... ... ... ... бар емес пе. ... да ... ... қалып еді. Төтеп
бере алмадық. Қоршауда қалып қоятын болған соң ... ... ... қашып келе жатырмыз" [323-325] – деп жау ... қуып ... ... Көз ... ұрыс даласы қылаң береді. Әңгімені ... ... ... ... ... ... сөздер арқыл әсем
жеткізген Т.Ахтановтың психологиялық ... ... ... Бұл ... адалдық пен ... ... ... дос" ... – Ржев ... ... ұшыраған шайқас
алынған болатын.
Соғыс өзгерткен адамдардың бірі – Мырзахмет болса, екіншісі – ... ... ... ... кейінгі он жыл ішіндегі тіршіліктері
және бұдан былайғы өмірлері соғыс призмасы арқылы осылайша ... ... ... ... ... ... жөні бөлек. Маңғас соғыс жылдарында
әуелі ... ... кіші ... болады. Екеуі де ... ... ... ... – екі ... жан. ... ... жан аямас достар
емес. Қызметкер Маңғас жетінші класс оқушысы Ғалия Естемесовтің , ... ... ... ... ... тіршілігіне адамзаттың
қамқорлықпен араласады. Майдангер досы Мырзахмет Естемесовтен ... ... ... бар. Жаралы командирін құтқарам деп жүріп, миномет
оғына тап болып, қалай айырылып ... өзі де ... ... өзінің
командирі, жаралы Мырзахметті жау шеңгелінен құтқарам деп ... өзі ... ... ... Әйтеуір, көрер жарығы бар екен, соғыста
тірі қалып, елге аман ... ... ... ... те соғыстан аман қалып, елге
оралады. Бірақ, ол ... ... ... Адам ... ... ... ... аты болмаса, бар болғаны жер басып ... тірі ... ... өзгерткен қандай нәрсе? Өзін құтқарушы Маңғасты, яғни, жаралы
досы Маңғасты соғыс даласында тастап кеткен сатқындығы ма? ... ... ... да ... ... Ғайниді менсінбей керілген
астамшылдығы ма? ... ... ... қуып, сынықтан сылтау тауып,
соғыстан қашып ... ... ... ... бе? ... қызы ... ... жөніндегі әкелік парызы ... ... ... бас ... ма? ... ... ... желбуаз буымен жаңа бір сұлу ... ... да ... кесепатының торына түскенінөзінен кейін санап жүрген
серілігі ме? Немесе, өкініште қалған бишара донжуандықтың ... ... ... ... ... ... ... зардап-кесірінен, зұлым апатынан, қарғыс атқан
сұм сорақысынан тірі жесір қалған – Ғайни, тірі жетім қалған – Ғалия, ... ...... ... ... ... қарапайым өмірін
асқақтатқан, ірілеткен, арына қылаудай дақ түсірмеген Маңғас жөнінде –
тіршіліктің тұтқасын ұстап – ... ... тірі ... ... тірі ... оқиға туралы сыр шертетін "Жоғалған дос" атты әңгіме өзінің осындай
тірі ... ... ... ... ... Хас ... ... қана тән зергер шеберліктің бір көрінісі осы емес пе?
Былай қарасақ, ... бір ... ... ... бір ... ... қалған тәрізді көрінетіні бар. Қолға алдық екен бас алмай
оқып шығасың. Шын жүйріктің, шын тұлпардың ... ... ... ... ... ... алдамшы әсер қалдырып, жаңылдыратыны бар. ... ... ... шақ ... да, ішкі ... кіршіксіз мөлдір
Ғайнидің мізбақпас кеселге – психикалық дертіне қалай шалдыққанына айрықша
нана түсесің. Анасы Ғайни үшін ... өзі де, көіз де ... ... қаза ... ... жан теңгермей жүрген Ғалияның ,
тірі жетім қалін білмей – сезінбей ... биыл ... ... тазалығына, таза сезімдеріне, таза арман-қиялдарына еріксіз
аяныш ... ... оның тірі ... атануға тағдырдан ешқандай
тілегі де, талабы да жоқ еді ғой" [5,124], – деп ... ... ... білдірді.
Маңғастың айдын-күннің аманында ... ... түк ... ... ... ... от пен оқтың ортасынан аман алып
шыққан, сөйтіп жау қолына ... ... он ... ... Естемесовтен безінуіне, жиренуіне риза боласың.
Ал, Маңғас жараланған тұста Мырзахмет мұны неге ... ... ... ... ашық ... енді еріксіз іздейсің.Бақсаң бақ
пайдасы үшін жасалған сатқындықтан, ... ... ... ... емес. Суреткер Тахауи Ахтанов мұны моральдік проза ... ... ... тек ... тағдыры арқылы ғана бізге көлденең
тартып отырады. ... ... ... ... ... таразылау, қалай сүйсіну,
қалай жаңғыру – тек ... ... ... өз ... қабылдау
сезіміне, түйсіне қабілетіне түсіну парасатына сенеді. Сөйтіп, шешім
атаулыны ... ... ... ырқына қалдырады.
"Жоғалған дос" әңгімесі өзінің көркемдік құдіретімен ... ... ... ... ... ... ... еріксіз шошынтып жібереді.
Михаил Шолоховтың "Адам тағдыры" атты классикалық әңгімесіндегі
Андрей ... ... ... ... ... дос" атты классикалық
әңгімедегі Маңғас та соншама сүйсіндіреді. Ал Мырзахмет ... ... ... ... сұмдық жирендіреді.
Қазақстан Республикасының халық артисі, ... сөз ... ... ұлы ... ... ... ... Байжанбаев осы
"Жоғалған дос" әңгімесін алғаш рет ... ... ... оқығанда
күңіреніп отырып түңілесің, түңіліп отырып күңірене түсесің. Лағнет толы
өксік пен ... толы ... ... ... ... ... тұншыға
түскеніңді сезбей де қаласың. Өйткені ... ... ... мен ... көз алдыңда тітіркендірген – шіміркендірген күйі
көпке ... ... ... ... ... ... ... жылы күзінде Ақтөбе облысының Қарабұлақ ауданына бардым.
Ырғыз өзенінің ... " ... ... ... ... ... мектептес жолдасым еді. Соның үйінде біраз жаттым. Бұл таза қазақ
колхозы. Сол ауылда басқа ... ... ғана ... қызы – Рая ... бар ... Өзі ... келіпті, әлі бала, жасы он ... Елге ... ... ... ... ... жалғыз жүреді.
Сұрастырып қарасам – өзі бұрын ешқайда шықпаған, деревняда өскен қыз ... ... ... ... ... ... ... жүр [3,353].
Бір күні қырман басында едім, ... ... ... көк ... ... ... ешкімде мылтық жоқ екен. Сонда да ... ... Мен ... ... ол ... ... де мен кейін қарай жүрсем,
о да ... бері ... ... ... ... не ... не ... алмай оқшау жүр. Мұның осы көрінісі Раяның халін есіме ... ... бар ... ... ... осы көк ... ... ... құс ... Ол ... ... төбесіне салады. Оған
ешкім тимейді. Егер осыны Рая ... ... сал ... ... пе ... ... үй төбесіне жылы ұжым сала алмай, ... ... көк ... өз ... ... ... ... бұзылмас па еді. Әңгіменің кілті осылай
табылды да оның атын "Көк құтан" қою керек деген ойға келдім [3,354].
Машинаның ... Ораз бен Рая келе ... ... ...... ... ... Ораз Раяны "Қызыл жұлдыз"
колхозына алып келеді. ... ... ... ... Қазақ
ауылындағы жағдайды, өзі туған жерімен салыстырады. Ауыл тіршілігіне үйрене
алмай, ... ... ... бұл ... ... келуі қазақ жеріндегі
"тың шеру" кезімен тұспа-тұс келеді. Ораз екеуі сырлас болып алады.
"Тағы да әрі ... әрі жат ... Сол ... ... ... Бірақ төбелері атарқа қамыс емес, тұқыл. Үстінде би билеуге ... Мал ... үйге ... ... ... ... кең. Әр ... ескі
қауыздан сытылып шыққандай шиферлі жаңа үйлер көтеріліп келеді. Халқының
түрі де өзге. Есік алдарында ... жылы ... тоқ ... биік ... жоқ. Қазан қондырған жерошақ басында шұбатылған ұзын көйлек
киген әйелдер. Көбінің үстінде ... бел, ... ... "Тосын көзге
бірінен-бірін ажырату қиын, қимылы баяу қара ... [7,319], – ... пен ... ... ... тән ... көрсеткен.
"Тоқ балтыр", "биік кеуде" украин қыздарының өздеріне тән ... ... ... кемпір тіл білмейді. Баласы мен келіні орысша
аздап біледі. "Келіншектің күйеуі ... ... жас ... ... ... келген екен. Орысша таза болмаса да еркін ... ... ... ... – деп Сәндібектің адам, еңбекқор, зерек ... ... ... кейіпкерлерінің образдары қарапайым, дәл берілген күнде
өмірде көріп жүрген ... ... Осы ... ... адамдарының
образдары іс-әрекет үстінде байқалады.
"Шофер – бет сүйегі шығыңқы, томпақ көзді, қара торы ... ... ... ... Жылы ... да ... жоқ. Тек ... қалған жоқ па", дегендей анда-санда көз қиығын салып қояды" [7,316].
"Шофер жігіт сөйлеп ... ... ... ... ... ... толысып жетіліп болмаған, қол-аяғы серейген, ат ... арық ... қою ... көз ... ... қыр ... ашаң жүзін жұмсартып,
мұңлы кескін беріп тұр" ... екі ... Ораз бен ... ... ... тұр. Іс-
әрекеттері әр түрлі. Екеуі ... ... ... ... ... ... үрке қараған екі жас. Екеуінің қарым-қатынасынан,
араларындағы диалогтан ... екі ... ... ... ... ... ... бар. Автор бұл сезімді ашық ... ... ... ... ... Ораз бен Галя басында түсінісе алмады.
Екеуі екі ... ... ... орталары, туған ждерлерінің арасы жер мен
көктей. Галя келе сап жұмысқа араласып кетеді. ... ... ... адам ... ... ... ... қураған далада көк жолақ арал боп ... ... зер ... ... ... келе ... ... елең
етіп басып көтеріп алды. Көп жапырағы мәуелеген ... ... ... ... Өз деревнясының сыртында – қыр астында шүпірлетіп балаларын
ерткен анадай бір шоқ жас ... бойы асып дәл ... ... ... еді. ... ... ... құрған жері… Көңілін тәтті
сезім билеп Галя еңсеріле қарап қалды. ... ... ... ... шағылып, жел қаққан жапырақтар күмістей жалт-жұлт ... ... Сәби ... ... ... тұр. Галя жүгіріп келіп
тереңтің шорланған қалың ... ... ... ... ... Солай
біреу тұрды. Қыр астындағы ... ... ... ... ... Өз деревнясының елесі… Ала дөңнің ар жағында бәрі таныс,
бәрі жақын өз ... ... ... ... қоя ... [7,321-
322].
Автор жыл мерзімімен адамның көңіл күйін параллель суреттейді. Күз
жақындап, далада сарғайып ... реңі кете ... ... ... да мәз емес. Енді тіпті, түр-түсі, әдет-ғұрпы бөлек адамдардың
арасында жүр. Бейне бір ... үйге ... ... жас ... халде.
Галя өзінің туған деревнясын қазақ ауылымен салыстырып, ұқсастық іздейді.
Өзінің деревнясындағы ... ... ... ... ... ... ... туған жерін еске алады.
Галя ауыл адамдарына, тұрмыс-тіршілігіне барыз үрейленіп қалады.
Ендігі ермегі Ораз әкеп ... ... Бас ... ... Бұл ... идеясын көрсеткені. Галя бір күні Бәшентпен танысады. Ол
жылпос, өз қара ... ... ... надан жігіт болып шығады. Сәндібек
ауылдың жастарын өз үйіне ... ... ... ойы Галя ... ... ... Жастар орысша – қазақша ән ... ... ... ... ... ... домбыраны бекер алып отырған жоқ.
Ол қазақ ... ... ... ... ... ... алған. Ол жазушы
қолданған әдіс-тәсілдің бірі және ... Бұл ... ... ... ... ... ... жастарды жинап сауық құруы
тегін емес. Шеттен келген қызға ... ... ... шын ... мейірбандығын көрсеткісі ... ... ... адам ... ... келеңсіз жайттарға бастайтын
эгоизм табиғаты ... ... бұл екі ... ... (1959) ... оның ... ... көрінісін берген.
Жазушы бұл әңгімесінде табиғатынан ... ... ... ... мен ... ... "өзімшілдік" дертіне шалдықтырғанын
шеберлікпен бейнелейді. Сондай-ақ бұл шығармасында өнерді жеке ... ... ... ... суретші Доған бейнесінде
жасайды. Ол: "Эксперт ... ... үш ... ... деп ... ... ... сатқан кәсіпқой ептілігіне
риза болады. Доған ... ... ... ... тоғышарлықтың
өнердегі көрінісін ... ... ... пен ... ... ... жігіт Ермек пен қарапайым қыз Роза ... ... ... шын ... ... ... әсер қалдырса, Роза дүниеге
шынайы қарайтын, сезімтал жан ... ... ... сыр ... терең лирикалық толғанысқа, нәзік сезімдерге толы
келесі ...... ән". Бұл ... ... ... сөз болоады.
Композитор Серәлі қаладан ауылға барады. Есік ... ... ... жігіт келіп хат ұстатып кетеді.
"Бүгін қолыңыз тисе, біздің үйден дәм татсаңыз. Күн ... ... [7,281], – ... жазулар бар. Серәлі Гауһардың кім екенін ... ... ... ... келген, себебі соңғы кезде маңдытып ештеңе
жаза алмады. Алғашқы әндері мадақталып, біраз атақ-дәрежеге ... ... ... тоқырауға түседі. Себебін өзі де түсінбейді. Серуендеп ... ... әлгі ... қолында екенін көреді. Қайтадан оқиды.
Әңгіме ... ... ... өте қзық ... ... оқып жүргенде алғашқы әнін ... ... ... үш ... баурайында ойда жоқта кездесіп ... ... ... ... ... ... ... "Ол балалықпен қош
айтысардағы қимастығы ма әлде көкірегінде жаңа жаңа ояна бастаған күйдің
үнсіз ... ішкі ... ме, ол ... ... білмеді. Тек туған
жердің сәске нұрына малынған тамаша ... жан ... ... сіңіріп алғысы келіп ұйып тұра ... ... ... әсем ... ... төгілді. Дала қызының назы бар тартымды,
жұмсақ, ... ... Оған ... ... ... ... осы
ерке үн осынау төскейден, ... ... ... ... ... ... ... шыққандай көрінді. Осы даланың қойнауы ... ... ... шырайлы үн ғой бұл" [7,253], – деп ... жан ... әсем ... Бала ... ... алғашқы махаббат сезімінің ояна ... ... ... ... ... ән болып дүниеге келеді. Бұл да ... ... ... ... ғашық болу, өнер адамдарының, жаны нәзік
адамдардың қолынан келетін іс. Серәлі Гауһарға ғашық ... ... бота ... ақ құба ... қыз", – деп ... ... оқиға желісі әр түрлі эпизодтардан тұрады. Серәлі мен ... ... ... ... үлкен қалаға оқуға кетеді. Одан кейін
соғыстың төрт жылы өте ... ... ... ... ... ... Осы ... бәрінде бір-біріне хат ... ... ... ... қаланың қызық өмірімен етене араласып кетеді.
Сөйтіп жүріп Гауһарды ... ... Хат ... ... жоқ екенін
айтады. Осыдан бастап аралары алыстай бастайды. Әңгімеде бұлардың ... ... ... ... ... ... Гауһар да
тұрмысқа шығады. Автор Серәлінің әйелі жайлы көп ... ... ... ... ... жоқ. Серәлі мен Гауһар Жолтайдың
үйінде кездеседі. ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізген. ... ... ... оқушы
кезіндегі күйге қайта түседі. Баяғы сыңғырлаған әсем күлкіні ... Ұзақ ... ... ... ... сезім қайта оянады.
Серәлі осы кезде дүниеде адам ... асыл ... ... қуанышы, үлкен махаббаттың бар екенін түсінеді. Сөйтіп өмірге
қайта келгендей болады.
"Бұдан он бес жыл ... жас ... ... ... ән болып
шығып, күй аспанына қанат қаққан ... ... осы ... ұшып ... адам ... дүние сырына тереңірек бойлайтын ер жеткен,
есейген ойлы шағы ... ... кім ... ... ... ... болса да ойланған жақсы ғой" [7,292].
Автордың айтайын деген идеясы – адам не ... ... ... ... ... опық ... ... Жазушының әрбір
шығармасы тек өзіне ғана тән ... мен ... ... ... шығармаларында әр алуан лирика – эмоционалды баяндау
формалары арқылы идеялық пайым, стильдік өрнектерді ... ... ... ... ... сабақтастыра отырып, шығармашылық
өміршеңдігіндегі ... ... ... ... ... ... ... жазушының дербес авторлық нысаны болады да, оқиғаны соған
қатысты өрбітіп, ... желі ... ... ... Ал, ... ... ... көркем логикаға сай бейнеленеді. Онда автордың ұғым-
түсінігі, ой-толғанысы анық жасырынған. Өйткені, автордың сезім ... ... ... ... ... ... өмір ... көркем
шындыққа айналады.
З.Ахметов бұл турасында: "Бірақ, автордың шығармалардағы оқиғаларға
көзқарасы, кейіпкерлерге қатынасы, нені ... қай ... ... ... айқын көрініп тұрмайды. Ол ... ... ... бойлау арқылы байыптап түсінуді қажет етеді" [11,63].
Жазушы әдебиетті өзінің үйреншікті ... ... ... стилдік мәнерімен байыпты. Әңгімеге тән ... ... жеке ... ... мән ... т.б. автор
прозасының басты сипаттары ... ... ... ... бұлағы – халық өмірін, ауыл тұрмысын жетік біліп, әр кейіпкердің
бітім болмысын, ... ... ... даралап ала білуінде.
Повесть, роман – идеялық- өркемдік ізденістер
Халық өмірін, замана бағдарын, уақыт ... ... ... ... ... ... ... талдап, жинақтап,
қорытындылап көрсетуде мүмкіндігі мол жанр повесть пен ... ... ... ... ... ... ... пен нақтылық, оған қоса
ойдың тереңдігі аса қажетті фактор екенін естен шығаруға болмайды.
Повесть – оқиғаны ... ... ... қара ... жазылған,
көлемді шығарма, эпикалық жанрдың орташа түрі. Көлемі жағынан повесті кейде
ұзақтау келіп, кішігірім романға жақындаса да ол ... ... ... ... ... ... ... түрде
баяндалатынымен ерекшеленеді.
Мәселен, әңгімеде көбіне-көп өмірдің бір мезеті суреттелсе, романда
одан әлдеқайда күрделі әрі ... ... бір ... ... кең түрде
берілетіні аян. Ал повесте мұнан ... және ... тән ... бар. ... аса бір көп ... ... желі негізінен бір
арнада өрістейді.
Мұнда жазушынының стильдік ерекшеліктері, көркемдік ... ... ... ... ... ... әбден орынды.
Соның нәтижесінде орта көлемді эпостық шығарма – ... ... ... ... – сюжеттік құрылымы күрделі, көп желілі, кең тынысты, кейіпкер
бейнесін ол өмір сүрген уақыт, ол тірлік ... орта ... ... ... прозалық жанрларға қарағанда ұзақ уақытты, байтақ
кеңістікті ... ... ... ... [11, ... ... «Махабат мұңы» повесі мен «Боран» романының идеялық-
көркемдік мәнін ашу, ... ... ... ... ... ... ерекше жағдай жасап отырған көркемдік амал-тәсілдерді талдауға
арналады.
Т.Ахтанов лиризмнің нәзік ... тап ... ... оның ... жан ... ... ... аңсары, ұлттық тілегі,
тұрмыс-тіршілігі, т.б. тек шынайы өрілгенде ғана ... ... ... ... дараланатынын жете баяндаған. Автор ... ... ... сан ... ... мен ... ... оқырманға
қатты әсер етіп, жүрегіне мұң толтырып, жүзіне кірбің ұялатады.
Әлемдік әдебиеттегі сан ... ... ... ... жазушы өз шығармаларында адам келбетін философиялық, адамгершілік-
эстетикалық тұрғыдан ... ... Сөз ... ... ... адам ... қоғам өмірін психологиялық терең талдауымен
алдыңызға жайып салады.
1960 жылы оқырманға жол тартқан ... ... ... ... елеулі әдеби шығармашылық табыс және сол ... ... ... ... сын да ... ... бақытты, әрина ұлы
суреткер М.Әуезовтің емханадан жазған соңғы хаттарының бірімен ... ... ... жүзі ... ... иесі жас ... қалам қарымына жоғары
баға береді. Повесті оқи отырып ағынан жарылса жүрек ... ... ... ... ... Үшінші, сенімін артады. Қазақ жазушылары
жазылған айрықша бақыт еді [28,89].
Расында да, М.Әуезовтің үміті алдаған жоқ. ... ... ... ... ... сөнбесін» секілді қазақ прозасына лкен үлес ... ... ... ... ... ыстық
ықыласына толы хаттарын келтіре отырып, «Махаббат мұңы» туралы жазылған екі
түрлі пікірге тоқталып, сол кездегі саясаттың салқынын ... ... ... ... ... жазған хатын оқып көрелік.
Әрине, «Махаббат мұңы» - жақсы повесть, өзгелері қонымды, ... ... ... Бұлардың бәрінің тақырыбы, адамдары,
шындықтары жағымсыз, риясыз, әділ шындықтар сонысы ұнайды. Екінші – сен ... ... түсе ... Ол ... ... жазу, өзіңмен
замандас, қанаттас қатарыңды жазу – соларды және ішкі мәдениет ...... ... сезіміне бойлап жазу бар өте орынды, өте асыл ... тағы бір ... ... ... ұдайы қатар отырды. (Осы
кітабыңды оқу үстінде деймін). Ол сенің өзіме сондай ет ... ... ... ... ... отыру шақтары. Мен сенің мақалаларыңнан, үлкен
романыңнан да кей бояуларынан «осы ... ... деп ... ... ... ... мен өзімнің сезімдерімді, сырларымды саған жаздырып, соған
барынша сеніп, ... ... риза ... ... ... ... сыршыл
шығарма солай еліктіреді де: өз жүрегіңе ... ... жан ... ... ... ... жоқ» [14, 43].
Ұлы суреткер хатына түсініктеме беріп жату, әрине ортақ. Дегенмен,
мына жайды ескере кеткен жөн тәрізді. Ол - ... ... ... шығармашылық толғанысы туралы. Міне, осындай кең мақсатты
шығармашылық кезеңде Мұхаң ... ... ... ... ... ... оқыды. Одақтық көлемдегі түрлі ... ... ... Осы ... ол ... ... жасаудағы әдебиетіміздің
ортақ алқылықтарын зерделеді. Жылт еткен жаңалық пен көркемдік ... ... ... ... ... іліккен кішкентай ғана «Махаббат мұңы»
повесі мен әңгімелер жинағының оған зор қанағаттанғандық ... ... ... осы ... толғанысымен байланысты [28, 89].
М.Қаратаев: «...Повестің осы жеріне дейін автор ашық бояуын аямаған,
көктем көрінісі, қызғалдақ, дала, қарлы Алатау, уылжыған жас қыз, ... ... ... ... ... таза ... ... махаббаттың
рахаты – қандай көз тартарлық көрікті ... ... Сөз жоқ, ... ... ... ... да осы жағы. Бізде сүреңсіз сұрқай
бірдеңелер аз шықпайды. ... ... ... ... ашық бояумен
жылтырап көрінетіні рас... Әлгіндей кейбір «шалқыма» жерлері ... ... ... ... живописшы суреткер дер ... Бұл өз ... ... [29, 361] – ... ... ... туындыға қатысты бұдан артық жылы ... М. ... ... ...... ... ... характері туралы оның Нияз ... ... ... алданып от
басуынан, рақымсыз соққы алуынан қандай ... ... ... ... ... ... ... айырылмаған адал қыз сүйген
жігіті арам, алдамшы болып ... ... ... ... күл ... ... ... керек емес пе?- еді деді. Туындының ... олай ... ... ... ... ... кейіпкер Ләззаттың шешімі ой түюі ... ... ... ... ... ... кейіпкер характері жөнінде былайша
қорытынды жасайды:
«Ләззат характері өмір сынағынан ширап шыққан жоқ, ... ... ... оны ... құлатып қана қойған жоқ, сол ласпен повестің ақырына
дейін суреттейді. Сондықтан табиғат суреттері, психологиялық ... ... ... ... ... ... ... мәлім берерлік
тазалық, тәкаппарлық, қайсарлық қасиеттерін таныта алған жоқ.
Үлкен өмірдің кең жотасында көрінбей, мағынасыз ... ... ... ... ... үлгі ... ірі характер ашуы мүмкін де
емес еді...»
Сыншының туындыға қоятын басты талабы, өлшемі қандай? Дәлел тірегі
нысаны неде? ... болу үшін тағы да ... ... қоғамда адамның жеке мүддесі мен қоғамдық мүддесінің арасында
қабыспай ... ... ... ... жоқ. Ендеше, адамның жеке
мүддесінің бір көрінісі боп табылатын махаббат сезімі сол адамның қоғамдық
мүддесінен ... яғни ... ... ... ... ... ... нәзік мәселе. Мұнда тұрпайы шешімге жол ... ... ... пен ... ... ... байланысын көрсеткенсіп,
жастарды міндетті түрде өндірістік көрсеткішке қарай сүйгізетіні бар. Ал
енді ... ... «шаң ... оны ... қоғамдық борышқа
ешқандай қатысы жоқ астам қасиетті бірдеңе етіп суреттеуге тырысады. Мұның
екеуі де ... бір ... ... ... ... ... шешімін совет
әдебиетінің барлық тілдегі көрнекті шығармаларынан табамыз...» [29, 361].
Енді сыншымен келіспейтін кейбір тұстарымызға тоқтап өтелік. ... ... ... тар ... жіпсіз маталған Ләззат»
оқырман үшін, расында жиіркенішті емес. Қайта махаббат мұңын шеккен адал,
көңілі таза қазақ ... жан ... ішкі ... ... ашылуымен
замандас оқырманына жақындай түседі. ... ...... ... ... ... шын сүйіспеншілік сезім, оның жан
дүниесіндегі арпалыс пен күйзеліс, кейін өмірдің өзі алға ... ... ... ... кешетін драма. Міне, сол себепті де повестегі
Ләззаттың сезім сырлары күнделікті тұрмыс-тіршіліктегі көптеген жастардың
басындағы махаббат ... ... ... ... ... Ләззаттың Ботагөздей
үлкен қоғамдық революциялық істің басында ... гөрі ... ... ... ... ... да ... үшін әсерлі. Екінші Ләззат
образының эстетикалық қуаты кейіпкер психологиясының, яғни ... ... жаны мен ... көзге ілінбес көп иірімдердің»
шебер жазылуы. Бұл ізденісте ұлы ... ... Т. ... ... мол. Түйіндей айтсақ, психологиялық талдау Ләззат образын оқырманға
барынша жақындата түседі» [28, ... ... ... ойлансақ, шын сүйген жүректің «жүрек жалынын
бірден күл басуы, махаббаттың бірден жиіркенішке ... оңай ... оған да ... түрлі қақтығыстары, кезеңді ситуациялар қажет. Бұл
ретте жазушы Т.Ахтанов оңай шешімге бірден ... ... ... керағарлық сәттегі, тіпті өзін-өзі ... ... ішкі ... ... ... мән берген» [28, 91], - деп С.
Құлбарақов өзінің пікірін айтқан.
Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы» повесі ... ... ... аудиторияларында ізін суытпай тез таралып, ... ... ... ... ақын өмірін арқау етеді. Мұнда 15 жасынан өлең ... ... ... тек қана ... ... көре ... көзі ояу, ... ақын қыз Ләззат өмірін сөз етеді.
«Адам реніші тамшыдай жиналып, шарасынан асып төгілетін кезі ... Сол ... ... бір кездегі біреуге қатты құлаған ... ... ... үзіліп кетеді. Бүгінгі Ниязбен кездесу Ләззат көңілінде
қалған қимастықтың соңғы талшығын да үзді. Әжептәуір адамның соншалық сорлы
болғанын ... өз ... ... ... ... ... жаман ғой.
Тереңінде сақтап жүрген соңғы бұйымын суырып алғандай Ләззат ... ... ... де ... бос қуыс ... Күні бойы ... ... меңіреу күйде жүрді. Кейінірек барып бойын өкініш, реніш
биледі» [7, 127] – деп жазушы Ләззаттың көңіл-күйін ... ... ... ... пен ... соңғы кездесуін бейнелейді. Нияз редакцияға
әкеп тастаған өлеңдерін алуға келеді. Ләззат сол ... ... ... ... ... ... осы кездегі образын былай береді:
«Ләззат жауап бермей бір түрлі ... ... ... ... ... еді. Ақын қыз өлең ... үйдің ішін әрлі-берлі кезіп, я болмаса
диван үстінде үнсіз, ұзақ ... ... ... ... қыбырлап
жүргенді ұнатпайтын. Бірақ бұ жолғы ажары ... Ана ... ... ... тұр» [7, ... ... ... қарады» деген сөйлемнен-ақ Ләззаттың көңіл-күйінің
астаң-кестең екенін ... ... Ана мен қызы ... ... жақсы
түсінеді. Ана қызының қиналып тұрғанын аналық жүрегімен сезеді. Қыз ... ... ... ... Ләззат анасының құшағына тығыла түседі.
Автор бұл жерде ана мен баланың орны ерекше екенін көрсетпек.
«Енді өзіне ғана таныс жылы ... ... ... ... ... реніші мен өкініш – бәрін ұмытып, сонау алаңсыз балалық ... ... ... ... ... өз өмірінің ең бір жарқын, тәтті
шағы көз кеп тұра ... [7,128] – осы ... ары ... ... ... ... баяндалады.
«Он бес жасар қыз алқына бала тамылжыған май ... бір ... ... ... ... ... Әшейінде шуылдаған балаларсыз көңіл ... Бұ жолы ... ... ... ... ісі болмай, тұңғыш рет
жалғыздықты қалады» [7,128].
Ләззаттың алғаш өлең жазуға шабыты келген сәт ... ... ... ... жыл ... ең бір ... сәтімен параллель
суреттейді. Ләззат алғаш рет табиғат құбылысына терең бойлайды, ... ... ... ... ... арқылы жеткізеді. Шын
өмірде ақынның шабытын ояттатын осы ... әсем ... ... шебер жеткізген.
Т. Ахтанов ең алғаш өлең жазғанын білеміз. Яғни ... ... ... ... ... өз ... ... Ләззаттың өсу жолын,
негізінен шебер көрсетті.
Ләззат мектепті бітіріп, жоғарғы оқу орнына түсті. Жас қыз сабақты бас
алмай оқыды, ... ... ... озық студент екенін сезбей қалды.
Ләззатпен бірге ... мен ... ... ... ... ... ... бір-
біріне ұқсамайтын кейіпкерлер. Жазушы олардың образын былай береді:
«Ауызға алынып мақталып жүрсе де, ... ... қала ... қонбады. Жұртпен сөйлесе білмейтін бұйығы, сол баяғы ұяң қалпы.
Бір нәрсеге қуанса да асып ... жүзі ... ... ... ... нұр ... ... [7, 132] – деп Ләззаттың шынайы ... ... ... де, ... да ат ... ... ерін қара ... Оның беті иегіне барған сайын сүйірлене түскен, шықшытынан бастап
бүкіл жақ сүйегі алға таман имиіңкіреп біткен. Өз ... сыры ... да, өзге жұрт ... ... ... жоқ. ... ... шырпыдай
оттықты жақындатсаң-ақ лап ете қалады» [7, 133].
«Екінші құрбысы Салиқа. Кішкене қаңқаға қара теріні қаптай салғандай
рабайсыз арық. Ажарсыз жүзінде қан жоқ. Оның ... ... де ... ... ... тәрізді сөзге сараң болғанымен тілі удай» [7, 133].
Бұл суреттеулерден автордың портрет сомдаудағы ... ... ... ... ... ... мен бейнелі сөздер
арқылы шебер суреттеген.
Оқиға желісі оқырманды алға жетелеп отырады. Ләззат 3-курста оқып
жүргенде әдебиет ... ... ... ... Нияз ақын ... ... – Ләззат әккі жігіт Нияздың арбауына ... ... адал ... берілген Ләззат сезімін Нияз аяққа басады. Өзінің адал
махаббатына жасаған Нияз опсыздығын сезбейді. Нияздың әйелі ... ... ... айтпаған. Тек көп жыл өткен соң редакцияның тапсырмасымен
Нияз өлеңдерін оқып шыққаннан кейін ғана оның кім ... көзі ... жел – ... сезімін дыз еткізіп қағазға түсіріп, сонымен сарқылып
қалған қуыс кеуде»- деп автор өз бағасын береді. ... ... ... ... ... Нияз соның әдебиеттегі өкілі. Ләззат Нияздың осы уақытқа
дейін әдебиетке масыл болып келген жалған ... ... Сол ... ... ... өзінің кіршіксіз таза махаббатының алдында сондай
мүсәпірлігін көріп жерінеді. Сөйтіп өзінің адал махаббатын ... ... ... қоштасады.
«Жазушы басты кейіпері ақын қыз Ләззаттің өзі шаң тигізбей кіршіксіз
пәк жүрегімен құлай сүйген жігітке деген астаң-кестең, бірде әлі ... ... ... ... ... ... ... күйікті
күйзеліске ұшыратқан, ақырында қызуқанды қызбалық бұлқыныстарын амалсыз
ақылға жеңдіріп, сабырға шақырған
толқын-толқын ... ... мен ... ... ... мен ... адамның әншейінгі тіршілік-тұрмыста белгілі бір өмірлік ашытқыларсыз
ашыла бермейтін ішкі сиқырлы жан ... ... ... ... ... ... ... да еліте түскен айызды
құрышын қалдырып отырды. Адамды ... ... асау ... ... ... ... сөзімен айтқанда, жындандырып жіберуі
де мүмкін» [4, 78,79].
Қыз жүрегінің жаманы енді ғана тұла ... ... ... мұңы енді ғана ... ... әсер қалдыратын ішкі сезім
дүниесі тартысымен желіленген шығармасында қаламгер ... ... ... шағын-шағын бейнелі көріністерімен Ләззаттың
анасын-қызының ... ғана ... ... да ... ... мінезді
қазақ отбасындағы жалғызлікті әйелді, оның оқулас жатақханада бірге ... мен ... ... ... ... келе ...... мен Салиханы да оқырман өмірде күнде көріп жүргендей.
Қапшық-қапшық ... ... ... ... ... жүретін Бағила
арамдығы жоқ ақ көңіл ... ... ... ... отырады. Сырты
суықтау көзілдірігі онсыз да ... ... әріп алып ... Салиха
адам жанынан түсінуге келгенде икемшіл, құрбы қайғысын бөлісуге әзір,
жанжұбатарлы қимыл-әрекеттің ... бұл ... ... серік еткен. Ләззаттың ... ... ... өзін ғана ойлайтын, сүйетін Нияздың
адамгершіліктен айырыла бастаған ... ... ... ... ... кемтарлық емес, үлкен әлеуметтік кесел
ретінде суреттейді. ... ... ... ... оның ... ғана ... ... қоршаған орта. Ол орынсыз мақталды, орынсыз
баға мен ... ие ... Міне ... бәрі келіп онсыз да рухани әлсіз
Ниязды ... ... ... ... бастады.
Оның қаламынан туған «Күй аңызы», «Қызғаныш», «Алыстан жеткенсарын»
әңгімелер мен ... ... ... ... адамды көбіре, дәлірек
түсінуіне ғана көмектесіп қоймай, ... ... ... ... ... ... түп себебінің неден өрбитінін мейлінше нәзік
жеткізе алды. Олардың қай-қайсысы да заманды қоғам арқылы, ... ... ... ... ... көз ... ... кез-келген
пенденің өз мүддесі жолындағы күресі өзгенің мүддесіне қиянат жасамауы
керектігін, тек адам ... ... ғана ... күллі замандық
трагедиялардыңда тек осыған жете мән бермейтін оспадарсыздықтан өрбитінін
егжей-тегжейлі дәлелдейді. Оның ... ... ... ... бұл ... ... эпикалық жанрларындағы ізденістеріде өркештене түсті.
Прозашы Ахтановтың тырнақалды туындылары болып ... ... ... ... тек жаңа ... суреткер ғана емес,
жаңа сүбелі ... ... де ... ... рухани болмысын сын сағаттардағы әрекет мінезі ... ... ... ... “Боран” романында тереңдете түсті. Жазушы бұл
романында өзі өмір сүріп ... ... ... мансапқорлық,
пайдакүнемдік, өзімшілдік дертін қатал сынға алған.
“Әдебиет белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... керісінше өз заманының саяси-әлеуметтік
жағдайына сәйкес моральдық және рухани жағынан өсуі мен өзгеруінің ... мен ... ... әрі ... ... [38, 46-б.], – ... ... С. ... атап ... Т. ... ... алдындағы, болашақ ұрпақ алдындағы азаматтық жауапкершілікпен ... ... ... ... ... келе жатқан пайдакүнемдік,
жалақорлықты ... ... ... ... ... ... бейнелейді.
“Боран” романы жазылған тұста, яғни 60-жылдарды қазақ әдебиетінде
замандастар бойындағы адамгершілік асыл ... ... оған ... ... ... арқылы қоғам, заман тынысын танытқан романдар ... Оған М. ... ... ... З. Шашкиннің “Теміртау”, “Сенім”,
Т. Әлімқұловтың “Ақбоз ат”, Ә. Нұршайықовтың “Махаббат ... мол ... ... “Көкейтесті”, Р. Тоқтаровтың “Бақыт”, Қ. Исабаевтың “Сұңқар
самғауы”, С. Жүнісовтің ... ... үй”, З. ... ... куә [1, 24].
Бұл туындылар әдебиетте қоғам шындығын суреттеу тек қана тақырып
қуалау ... ... биік ... ... ашу, ... ... сақтау, бастан кешкен қиындықтарға назар аудармай, қайткенде адам
болып қалу ... ... ... ... ... ... ... өндірістегі жұмысшылардың өмірін суреттесін
адам тағдырын ең басты бағдарға ұстайды. Сол ... ... төл ... ... проблемасын өзіндік дара қолтаңбаларымен шешуге тырысады.
1963 жылы “Жұлдыз” ... ... ... ... ... ... болып
жарияланған. 1966 жылы “Боран” деген атаумен роман болып өңделген. Абай
атындағы Мемлекеттік сыйлықты иеленген бұл ... ... ... ... талқылады.
Бұған сол жылдарда газет-журнал ... ... ... Қ.
Қуандықовтың “Дала сыры” туралы / Қазақ әдебиеті, 1963 ж. 13 ... /, ... ... ... сыры ... / ... 1964, № 2 /, ... “Дала сыры” / Коммунистік еңбек, 1964, 25 февраль /, ... ... / ... ... 1966, 6 февраль /, П.
Косенконың “Примерение ... / ... маг., 1966, 7 ... /, ... ... ждет разговора начистоту” / Простор, 1966, № 12 / , Н.
Ғабдуллиннің ... ... және ... ... / ... 1970, № 9 /, ... “Боран туралы бірер сөз” / Лениншіл жас, 1970, 19 августь /
деген және т.б. сын ... куә [9, ...... ... болмаған, қалыптасқан рамкаға
сыймайтын, күтпеген әдеби құбылыс. Сондықтан да әдеби ... ... ... кең ... ... ... ... романының зерттелуі
жөнінде айтар болсақ, өны үш кезеңге бөлеміз:
Бірінші кезең роман болып шықпастан бұрын ... ... ... ... да ... ... өзін емес, сол повестегі оқиғаға назар
аударды. Оларда: Ахтанов кеңестің малын боранға апарып соқтырып ... бас ...... ... ... талан-таражға салды.
Осындай адам дәріптеген жазушының өзі кеңестік ... жат ... емес ... ... сыңаржақ пікірлер төңірегінде айтысып-тартысты.
Уақыт өте келе (ресми болып өңделгеннен кейін) қоғам ... ... ... дамытуға өз үлесін қосты. Шопан ... ... ... ... ... ... ... образын жасады деген
тұжырымға келді.
Үшінші кезең қоғам өміріне демократиялық процестер ене бастаған қайта
құру дәуірінен ... ... ... құрайды. Бұларда негізінен романның
шын мәніндегі мақсатын, идеясын түсіну баршылық. Роман астарына ... ... Осы ... ... ... зерттеуші А.Исмақованың
пікіріне тоқталғанды жөн ... Ол: ... ... ... ... тему ... – это тоже было ... для казахской прозы
второй половины 60-х годов, прозы, преоделевающей ... ... ... публицистическими декларациями, ... к ... ... ... ... ... герой романа-эпопей уступил место ... ... ... не была ... из начально. В пространстве повести
просходит становление личности, переоценка ценностей человеческой жизни:что
есть зло, ... ... что есть ... не ... ... ... ... по большому общечеловеческому счету” /10, 316/, - деп
жазады.
Ал, тағы бір алуан пікірлер ... ... ... мен теңізіне”
ұқсастырады. Мәселен, Л.Н. Арутюнов: “...повесть ... ... ... в ... ... ... ... фабулу рассказа
Хемингуэя “Старик и море” ... со ... ... ... ... ... ... отаре, и которых подобно акульей, не остовляет никаких
надежд и т.д.) /14, 166”, - деп ... ... ... “...бұл жерде
Тахауи белгілі Америка жазушысы Эрнэст Хемингуэйдің ... ... ... қайталап отыра ма дейміз. Повестің оқиғасы мен
құрылысының өзі ... ... ... пен ... еске ... -
деп ой түйеді. Осыған ұқсас пікірді Б.Тоғысбаевта айтады.
Алайда Т.Ахтанов ... мен ... ... мәні ... ... ... Бұл жөнінде М.Базарбаевтың: “... Тағы
осындай көп суреттеуден болу керек, бұл ... ... ... ... ... ... ... деген пікірлер айтылып жүр. Оқиға
құрылысы, мекен,мезгіл жайы рас ... ... аса бір ... күш ... ... бетінде жалғыз қайықпен адасып, алдымен тұман, сонсоң ... ... ... ... ... ... шал ... тегеурінді,
сан білекті еңбек адамының бейнесін танытады. Балықшы: бір күн көріс,
тіршілігі ... ... ... ... аштықпен ақырында қасқырмен
арпалысқан ... ... тап ... ... ... ... төзімділік қайда болса да еңбек ... тән. Бұл ... Ал ішкі ... келсек, екеуі екі түрлі ортаның адамы
екені, жейтін қамдары әр түрлі ... ... ... ... Э. ... сыншыл реализм тудырған герой. Өмір үшін күрес оған теңіз михианатымен
бітпейді. Жалғыздық оның басынан әлі ... Ал ... сол ... ой-пиғылдарының өзі болмысқа, тағдырға мойын сынудан гөрі оны
бағындыру, табиғаттың мылқау нәріне ... ... оған бой ... басым
ғой. Ел, коллектив күшіне деген сенім жатыр. Міне бұл ішкі ... ... ... ... ... ... басқаша екенін дәлелдейді”
[44, 94-95], - деген пікірін ... ... ... ... ... боран жәй табиғи стихия ... ... ... ... ой айту үшін ... ... бұл жерде табиғат стихиясын
адамның жеңуі туралы емес, өзінің азаматтық жауапкершілігін жіті түсінген
Қоспанның өз ... ... ... ... ... ... романы “Қаһарлы күндерде” бой көрсете бастаған
қаһарманның адамгершілік ... ... оның ішкі жан ... ... яғни ... ... ар ... жауапкершілігін ішкі “мені”
арқылы тартысқа түсіру “Боран” романында терең тамыр жайды. Және де ол ... ие ... ... ... “Біздің әдебиетіміздің өмір құбылыстарын “ішін ақтара,
бүкіл себеп-салдарының күрделігімен зерттейтін шығармалардың пайда болғанын
қазақ сыншыларының өздері ғана ... ... жоқ. ... ... ... ... ол өз ... “ширыққан шегіне” тірелген сәтте
қабылданған шешімдерін аналитикалық ... ... ... ... ... көреміз”, - деп дәл тауып айтты.
Т.Ахтановтың “Боранында” жаңа мен ескінің күрес алаңы ... ... ... ... ... дүниесіне ауысады. Даладағы баранмен шайқас
үстінде қатты ширыққан ол өз ... ... да, ... жаба ... Қасболатқа да қарсы іштей арпалысқа шығады. Қоспан әуелі өз
бойындағы мінін танып, сосын ... алға ... ... ... ... ашық ... түсуге бел байлайды. Жазушы бұл ... ... ... бір ... тап ... ... ... совет адамы
өзінің жұмысына бір ғана кәсіп ... ... ... ... ... ... ... үнемі рухани ләззат алып отырғысы келеді, одан
өзінің ... биік ... ... ... Осы ... ... Қоспан
бейнесінің көп ой саларлық жағы бар. Ол ... ... ... бару ... ... ... ептесетіндей [13,3].
Зерттеуші, аудармашы Жолболсын Шайқақов былай ... ... ... ең ... оның ... үш кітабынан –
“Қаһарлы ... ... ... сөнбесін” романдарынан бастау
алатындықтан кешегі соғыс тақырыбына ... ... ... ... ... Қазақ суреткерінің мазмұндық-
мұраттық нысаналарын, көркемдік коэфиценттерін, жаңашылдық бояуларын көруге
болады” [4, 68].
Әбу ... ... дала ... бүгінгі сахналық туындыға айналған
“Боран” - советтік дәуірдің ширек ғасырға жуық ... ... ... өмір шндығы. Я, шындық болғанда да, біздің ... ... ... ... ... ... көрсеткен ащы шындық!
“Боран” - мылқау табиғат бораны ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... жазғырылған адам жанының бораны.
Қоспан семьясына ортақ трагедия дүлейі. “Боранда” біз сол тағдыр дүлейіне,
тағдыр ... төзе ... адам ... ... ... ... ... сан алуан сәтсіздікке кездесе тұрса да, мойымайтын, ... ... ... тағы да ... ... Қоспан тұлғасы. Қоспан
әділет іздейді. Қоғаш денесіне жабысқан дертті аңғарады. Ол ... ...... сонау бір үрейлі тұстың сілімтігі, ... ... ... ... ...... Әттең Қоспан қолында құдірет
болса, оларды ... ... ... ... ... ... ... түйіні осындай. Бір күннің, бір
семьялық, бір ... ғана ... ... ... ... ... ... өрлеу жолының талабы, өмір диалектикасы! [14,48-
49].
Жазушы романда ретроспенция әдісі арқылы кейіпкердің басынан өткерген
әр түрлі ... ... ... Ол кейіпкердің өткенді еске түсіре
отырып, бүгінгі күн тұрғысынан ой ... алу ... ... бас ...... Ол – қарапайым қойшы. Қойын далаға
жайылысқа алып шығамын деп, боранға тап болды. Үш күн ... ... ... ... көз ... Оны ... мен болашақ алдында өзінің ішкі
ойының таразысына салады.
Жазушы романда Қоспанның ен далада қой ... ... ... ... не
себеп болды. Өзіндік ішкі ойы бар, ақылы бар азамат неге біреудің ... ... ... ... ... ... тап ... деген
сұрақтар төңірегінде Қоспан образын силады.
Жалпы “Боранда” негізінен ішкі психологиялық шиеленістер адамның
моральдық ... ... ... отырып, оны рухани тазартатын басты
көркем құрал ретінде жұмсалады.
Қоспан соғыстың алғашқы кезеңінен өтті, одан кейін өзіне ... ... ... деп ... ... ... бар ... Бірақ ол қандай қиындық болса да сатпады. ... ... ... ... ең қиын ... ... қауіп төнген тұста да қалтаруды білмейтін
адалдығын мына эпизодтан білеміз.
“... Қасқырбай овчарка арсылдап қуып ... ... ... ... ... ... жалт ... Құтылмасын біле тұрса да азда болса ұқсай
түспек. Қуғыншы жақындап қалғанда Қоспан бұрын ... із ... ... ... ... ... [7,67]. Бұл оның өзінің енді құтылмасын білсе де
қасындағы жолдасы құтылсын деген ойынан туған әрекеті еді. ... ... ... ... ... оның ... азаматтық ажарын айқындаймыз.
Қоспан тұтқыннан құтылғаннан кейінгі алдынан шыққан алғашқы “күдікке”
де назар ... Оның ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ елімен отбасымен, ағайынымен аман қауышқан Қоспан
қуанышын “тұтқында ... ... ... ... апармайды. Бұл оған
неміс концлагерінің азабынан да ауыр ... ... ол ... мен ... деп төс ... ... ол өз ... алдында таза екенін біледі
[1,27].
Елге келген Қоспан ... ... ... жері жоқ. Әр ... ... ... ... тартып алғаннан кейін, қой ... Осы ... ... ішкі ойына үңілер болсақ: ... ... ... әр ... ... ... ... қызмет үшін
тайталасып жүргенін еске алса ұялады. Босқа кеткен ... ... қор ... ... жігер” [7,92], - деп өзін-өзі қамшылайды.
Шынында да мал бағуға көбіне кемпір-шал, әйел-бала барады. Қоспан ... ... ... Ал шын ... бұл ... ... кәсіп емес. Қолынан іс
келетін азаматтар көбіне ... ... ... үстінен күн көреді. Түптеп
келгенде ... мен ... ... күн көреді. Осыны терең
ұғынған Қоспан ежелгі ата кәсібі мал бағуға кетеді.
Қоспанға мал ... ... ... ... кең ... өмір сүру ... Алдыңғы қатарлы шопан болды. Бір кездегі “сенімсіздік” уы тарады.
Дегенмен, ол өз ... не ... ... осы ... ... айта
алмайтын. Сөйтсе ол – азаматтық үлкен ... ... Ол өз ... тек қана ... өзі ... адам өзі ... ... емес,
жүрегімен, ой санасымен, өн бойында қалыптасқан барша игі қасиеттерімен
еңбектенуге тиісті. Адам өз ... ... ғана риза ... ... ғана
ләззат алады.
Сөйтіп, үш күндік боранда Қоспан ішкі ойымен ... ... ... ... ... ... ... жаңғырады.
Автор боранда тек Қоспанды ойға қалдырмайды, Қасболат та ішкі ойымен
арпалысқа түседі.
Иә, ... ... ... қара ... қамы үшін ... кете ... Өз ... тосқауылда қалған жауынгеріне “тұтқында
болған” деген сөз жамылғанын естіп, салқын қабақ танытады. Боранмен бетпе-
бет Қоспанның ... ... күш – ... сенім күші пайда болған
кезде, ол тым төменшік, тым тайғақ. “Қасболат ... ... ... ... ... еді. Бірақ қапелімде қар ұшқындап, жел қатайып, бұрқасын
боп бара жатқасын екі ойлы боп ... ... ... ... айналып кетсе –
колхоздың арасы алшақ, алды қараңғы...” [7]. Қоспан ұйытқыған боранға қарсы
жүруге тайсалмаса, ... ... ... Екі ... Сақтана қарайды.
Белгісіз күш оны кейін тартады. Жанына жайлы жылы үйден, жылы ... ... ... сөйлемдегі “алды қараңғы” деген сөз тіркесі оның
өз болашағының алдында ... ... ішкі ойы ... ... ... ештеңеден тайсалмайтын
Қасболат енді өзіне-өзі күші жетпейді. ... ... тап ... ... ... Қасболатты әуреге салды. Ең алдымен,
оны қинайтын Қоспан екеуінің арасы. Қоспанмен арасындағы ... ... ... еді. Олар баяғы бір ескі сыр сінез достарша қайта ... ... ... ... біле ... өз басының пайдасы үшін
уақыт ағымынан аса алмай сенімсіздік білдіреді. Кейін ... ... ... ... қайта табысады. Оны Қоспанның ішкі ойы алаңдатады.
Ақталған да жоқ. Ішкі ... ... да жоқ. ... тағы да өз мансабы
ұшін Қоспанның адалдығын біле тұра, өз басының ... ... ... аса ... ... ... Кейін жаңаша талап туғанда
ештеңе болмағандай қайта табысады. Осы ... ішкі ойы ... да жоқ. Ішкі ... ... да жоқ. ... тағы өз мансабы
үшін Қоспанның ақ көңіл, еңбекқор ... ... ... ... оның өзін ... ... ... де білмей қалды [1,
29].
Үш күн, үш түн соққан “ақ дүлей” ... ... ... ішкі жан
дүниесінде де болып жатыр. Боран – олардың осы күнге дейінгі бүкіл өміріне,
адамгершілік болмысына әділ сын. Осы ... ... ... көз ... ... ... бірі – ... автор отарымен боранда ығып кеткен Қоспанды енді келіп қалар
деп күн-түн демей ... бір ... бір ... ... ... ... ... ішкі қалтарыстарына бойлайды. Қоспан ... ... ... ойына әскерге аттандырған Қоспанның хабарсыз кеткен күндері түседі.
Сол кездері жан күйзелісі, ... бір ... ... ... деген
уайымы тынымын ала бастайды. Жанын жегідей жеген осы ... оған ... ... басынан кешіріп, енді ғана Қоспандай жігіттің
қанатының астында бала ... ... өмір ... ... ... киіп ... тағдыры сан алуан қиындыққа ұшырайды. Жетімдіктің қамыты ... ... ... ... қабақ шытыспаған жастық жарастықты тұрмыс – бір
ғана жалт етіп, арылмас арман тастап” кете ... Тағы да ... ... келе ... ... Жаңыл өмірден үмітін үзбейді. Қоспанмен өткен
тәтті өмірін көз ... ... өмір ... ... артында қалған
жалғыз тұяғы кішкентай Қуанышын жұбаныш етеді. Үйде отырмай ел ... ... ... ... ... Ол енді ... жетімдей өмірі
қайтып келмейтінін, Қоспаннан айрылғанмен, ендігі қалған өмірі Қоспанмен
бірге бастаған өмірінің жалғасы екендігін ... ... ... ... ... ... адам ... деген Жаңылдың ішкі серті оның тірішілігіне үлкен мән береді.
Жаңылдың өз ары мен жаны ... ... бұл ант ... аз ... ... ... Жаппасбайлар алдында ширай шыныға түседі. Өз намысын
қорғай біледі.
Тағдыр Жаңылды сынаудай-ақ сынапты. Жалғыз ... ... ... ... ... ауыр ... тиеп бала ... алмайтын қасіреті оңайға түспейді.
Ішкі рух пен Қоспанға деген адал үмітін ... ... ... елге аман-сау жеткен соң, оны жұмысқа алмай “тұтқын
болған” деген көзқараспен шетқақпай ... де ... ... ... Керісінше күйеуін қабағынан танып, сағын сындырмай
жарға лайық қол ұшын ... ... ... ... ... рухани жағынан
үндесетін Жаңыл Қоспанның ішкі күйзелісін жақсы түсінеді. Қоспан жарасына
ем табуға ұмтылады. ... ... ... ... ортақтасады. Отбасына
кеуелдей кірген құлазылықты жеңуге ... ... ... ... ... ... ... ішкі сезімдері қат-қабаттаса қоюлана береді. ... ... оның ... тазалық, мейірімділік, еңбексүйгіштік
құдіреттілігін, адалдық рухының жоғарылығын танытады. Бір ... ...... төзімді ақылды, қанағатшыл әйел [1, 32].
Романда бүкіл оқиға өрісін кеңейтіп, негізгі арқауға желі болып тұрған
бір адам бар. Ол – ... ... ... ... өміріне көз жібергенде олардың кө алдына
жиіркенішті, сұрқия келбетімен Жаппасбай келеді. Белгілі бір ... ... ... шаш ал десе бас ... ... Жаппасбайдың жыланша
уын шашпаған адамы жоқ. Жаппасбайдың күншілдік, жалақорлық, пәлеқорлық,
есепқорлық, қатыгездік, т.б. ... ... ... жағынан
бейшаралығын әшкерелеп, осының ... ... ... ситуацияны
ашып көрсетеді.
Ол ері майданға кетіп, қорғансыз қалған ... күш ... ... ... соң, Жаңылды бірнеше күнге колхозға ауыр жұмысқа
жіберіп, сәби Қуаныш өліміне себепші ... ... ол ... тағы ... ... кінәлі адам. Енді ... көз ... ... ... ... ... ... Оның себебін кейін білді. Бұл да
соғыстың сонау жылында қоймаға тұқым астығын түсіріп ... Сол ... ... келді. Екі әйел қапты қолдап көтеріп жүр ... - ... ... соң ... жалқай болып алған екенсіңдер, кәне сен
қатын бері кел”, - деп Жаңылды ... алды да, ... алты ... ... ... шатқақтап қойманың есігіне жете ... бір шеті ... ... ... бір жағына аударып өзі де құлай кетті. Содан соң
басы айналып, көзі қарауытып бара ... Есін ... ... де ... ... тұра алмады”. Бұл эпизодтан Жаппасбайдың мейірімсіз,
жексұрын келбетінің тағы бір қырын ... ... ... жұрдай, азаматтық ақыл-ойдан ада, ел басына қиын күн ... іс ... ... ... жазықсыз жандарға кесапат болып
тиеді. Кеудесінде азаматтық намысы бар ерлер Отан мен әйел – ана, ... ... ... үшін ... қан ... ... ол топастықпен
тойынып, әйел, бала-шағаның үстінен күн көреді. Және де ол осы жүрісіне
мәз. ... ... ... атымен жоқ. Аяғын алшақдап басады.
Ен далада боранмен арпалысып жүрген Қоспанның ойына Жаппасбай түскенде
“өн бойын ... ... ... ... ... Тұла ... ... Жаппасбай туралы айтқанда ХІХ ғасырда өмір сүрген француз жазушысы
Виктор Гюгоның “Бесстыдство порой ... ... ... сөзі ойға оралады.
Ол Қоспан мен Жаңылға жасаған ... еш ... ... ... Қоспанның іші жылымай, сөйлеспегеніне қарамастан “гүжілдеп” ... ... ... ... оңаша шығарып алып:
“ - Өзім айтпасам, бұйымтайымды ... ... жоқ қой, ... ... он бес сом ғой, ... төлермін. Маған қайыңның ең қомдысын
машинаға салып бере ғой. Өзің де қолымды қақпайсың ғой, ... ... ... ... ... ... бір ... қағазды төс қалтасынан суырып алып ... ... ... оның бетіне қарап қайран ... ... ... тиіп ... ... ... ... болсайшы жүзінде.
Қоспан қолындағы қағазды паршалап жыртты да:
- Қойды ... ... ... - деп ... жүре ... ... шығармадан үзінді әдейі келтірдік. Бұл эпизодтан тоғышар ... ... көз ... ... ... Жаппасбайдың ел алдында өзін
мықты сезініп, елге, ... ... ... ... ... ... ... ғана ойлайтын тоғышар психологиясын танытады. Ол өзінің жеке бас
пайдасы жолында намыссыздыққа, арсыздыққа барудан ... ... ... ... ... ... да болмаса қызару деген де жоқ.
Американың белгілі сатирик жазушысы Марк Твен былай дейді: “Человек” -
это единственное ... ... ... или при ... ... ... [46, 286].
Тауып айтылған сөз. Шынында қарап отырсақ адамды басқа тіршіліктен,
жан-жануардан ерекшелеп тұрған қасиет – ұялу, қымсыну, ең ... ... пе? Ал ... әңгімелеп отырған Жаппасбайымыз мұндай қасиеттерден ада.
Олай болса ол пендешіліктен ... ... ... ... ... өзі сексен сигнал берген Жаппасбай Әшарқаровтай ... ... ... ... ... қор ... ... өміріне үрей тудырды.
Жаппасбай – зұлымдықтың әдебиеттегі жиынтық ... Ол- ... ... ... шабуылдайтын тіршілік кесапаты. Адалдықтың аяғына
оралар шырмауық. Мұндай рухани ... ... ... ... алып күн көретін, содан ләззат алатын жандар қай қоғамда да
кездеседі [1, 34].
Романда ... ... ... ... образдарынан басқа оларды
толықтыратын бірнеше ... ... бар. ... Иван ... ... ... ... Шәрипа, Жұматай, Ұштап, Байсерке, Ибаш,
Қаламұш, Мінайдар, Қадіржан, Құмар және басқа да ... ... ... Гусев арқылы жазушы қандай қысылшақ қытымыр шақта да ... ... адам ... ... ... ... образы толық
ашылмаған. Автор сол ... ... ... орыс ... ... қиын ... ... ойлы етіп, көрсету мақсатында алғаш ба деп
қаласың. Гусевтің ойлайтын ойын Қоспандай азамат ойлай ... ... ... көрінеді.
Сондай-ақ Иван Литрофанович образы да шығармада ... ... ... ... болу ... ... жалау схемадан туған сияқты. Бұл ... ... ... ... Нил ... ұқсас. Дегенмен, Ахтановтың
Иван Митрофановичі Әуезовтің Нил Карповичінің ... ... ... ... ойға қалдыратын образдардың бірі – Қаламүш.
Қоспан мен Жаңылдың ... ... ... ... ... – ең ... ... қорықпайтын батыл. Өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... жаңаға талпыну бәрі-бәрі
психологиялықпен жарасымын тауып тұр. Қаламұш бейнесінде де схематизмге бой
алдыру ... Ол ... ... Жаңыл обрздарындай ... ... ... Бұл ... бірлі жарым кемшілігі [1,
35].
Жазушы романда кейіпкерін адамның өз бойындағы әлсіздігімен ... ... және осы ... негізгі шиеленісті ашуға негіз оқиғалар,
адамның өз бойындағы рухани дертті құпия ұстап қинала жеңуімен ... ... ... ... адамгершілік әлемін танытады. Осы ... ... ... ... ... айтқан төмендегідей пікірін
келтіргенді жөн санаймыз:
“Адамның ... күші ... ... қыспағына түссе де оны ілгері
жетелейтін, еңсесін түсірмейтін биік сана екенін Тахауи терең аша ... ... ... ... ... - ... ... ой парасаты, эпикалық қуаты жағынан оқшау тұрған ... ... ... ... ... ... ... өз ішін өз арының арының алдында жайып салып, ащы ...... ... ... [1, 35].
Қоғамдық шындықтың бет пердесін ашқан, қоғамдағы адам тағдырына ерекше
зер сала ... төл ... ... ... Тахауи Ахтановтың
“Боран” романы.
“Боран” - жеке адамға табынушылық ... ... ... ... ене ... ... жемісі. Кешегі кеңес
үкіметіндегі Хрущевтің саяси “жылымығынан” соң, 60-жылдардан ... ... өмір ... ... ... ... ... шынайы тереңнен толғап көрсетілді. Әсіресе, бұл кездегі шығармаларды
сол уақытта тіршілік кешкен адамдардың ... ... ... ... ... жүргізіле бастады. Көрнекті әдебиеттанушы ғалым
Серік Қирабаев ... ... ... ... ... ... КОКП ... (1956 ж.) шешімдерінің әдебиетке игі әсер ... айта ... ... ... ғана алып, боямалап көрсету фактылары сынға
ұшырағаннан ... ... ... ... заман шындығындағы қайшылықты
құбылыстарды көріп зерттеу, көркем ... ... [15,20], - ... М. ... ... ... ... жылдарына дейін көп жағдайда
әдебиетте сырт баяндау орын алды. Адам нәзік иірімдері, оның ішкі ... ... ... ... ... ... аяқ кезінен бастап
қазақ әдебиетінде жаңа сипаттар, көркемдік ізденістер пайда ... ... ... ... ... ... проблеманы қоғам бейнесімен,
дәуір, замана келбетімен тығыз байланыста ... ... [16, 12 ], - ... көркем әдебиет жеке бір топтың немесе таптың ғана емес, ол
алдымен бүкіл ... ... ... ... Бұл жөнінде орыстың
әйгілі сыншысы В.Г. Белинский пікіріне жүгінсек те жеткілікті. Ол: ... бір ... ... ... ... мемлекет үшін де қызмет етуге
тиісті емес, тек ... ... ... ... ... ... ... - деп біледі [1, 52].
Т. Ахтанов романдарының өзіндік ерекшеліктері мен көркемдік мәнін
анықтау қаламгердің ... ... ... адамгершілік ізденістерді
тереңірек зерттеу үшін қажет. ... ... ... ... ... ... портрет сомдау шеберлігіне назар аударамыз. Суреткердің
образды ашудағы қолданған көркемдік тәсілдері ... ... ... т.б.) оның ... дара ... анықтайды. Қаһарманның адамгершілік
болмысын, характерін ашуда көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Ол бір ғана көркем ... ... ... ... құралдарды табиғи түрде өзара
тұтастыра алғанда шығармадағы адам ... оның ... ... барынша терең аша алады.
Қазақ әдебиетінің тарихында өзіндік орны бар «Боран» романында Т.
Ахтанов психологиялық ... ... ... кеңейте түседі. Көбінесе
жазушы романда шұбалаңқы портретке баруға ... ... ... ... ойын ... жеткізіп отырады.
Осы орайда Жаңылдың шешесінің өлердегі келбетін жазушы “Жаңыл үріккен
балапандай пана таппай бұрышқа тығыла береді”, деп ... Бір ... ... ... түйеміз. Біріншіден: бұл психологиялық портрет
шешесі өлгелі ... ... ... ... ... ... сыйғызып
жіберген суреткер анасының өлімінен шошынған Жаңыл түрін енесінің ... ... үрке ... ... ... Анасы өлген соң Жаңыл да
енесінен адасқан балапандай панасыз жетім. Егерде жазушы ... ... ... ... немесе қорықты, шошыды десе мүмкін дәл мүндай ... ... ... ... ... ... ... жіпке тізе беруі шарт
емес әр портретке әр адмның ең бір ерекше сипаты ғана ... ... ... суреттелгені жөн, портрет сонда ғана ұтымды шықпақ”, - ... ... ... ... ... ... портрет толық жауап бере алады.
Мұндай шағын портреттік ... ... ... ... ... ... тұлға Қоспан бейнесі де түрлі ... ... ... отырады. Әйтсе де жазушы Қоспанның өз болмысы мен тамырлас басты сырт
қасиетінен сақтап отырады. Оның ... ... ... ... ... ... ... алынған.
Мәселен мына бір Жаңыл көзімен берілген ... жас ... ... ... осындағы әсіресе ұясынан томпайып шығып ... қой ... ... мен мейірімге жолы деген жолдардан Қоспанның еш
адамға ... жоқ ... таза ... ... ... түсінеміз. Мінайдардың
бетіне қарап сазарып қатып қалыпты. Дөңгелек көзі шатынап, шарасынан шығып
бара жатқандай. Тек біраздан ... ... бір ... жас ... ... ... жарып шыққан тамшыдан сазарған бетінде жылтырап тұрды да қойды. ... жас оның ішкі ... ... ... ... сырт
көрінісі.
Шын мәніндегі әдеби портрет кейіпкердің сыртқы сымбаты ғана емес, оның
рухани кескін-келбеті, рухани портреті болуы тиіс. ... ... ... ... ... да ... ... және де эстетикалық
әсер қалдыра алмаған болар еді. Қаламгер қандай ... ... ... ішкі ... ... ... ... хабар береді. Портрет
арқылы қаһарманның жан-дүниесіндегі өзгерісін, ... ... Т. ... ... ... ... үлгілерін жасаған.
Бұл, әсіресе, “Боран” романында айтарлықтай әсер қалдырады.
Психологиялық ... ... ... ішкі ... қайшылықтарды ашады.
Жазушы қаламынан туған көркем портреттерден төмендегідей ерекшеліктерді
аңғарамыз [2, 192].
1) кейіпкер портретін екінші бір ... ... ... ... кейіпкердің әр түрлі жағдайлардағы кескін-келбетіндегі өзгерістерді
динамикалық сипатта беру;
3) қаһарманның ... ... бір ... ... ... қаһарманның сыртқы тұлғасындағы айрықша бір белгіні дәл көрсетіп,
оның мінезіндегі ерекше қасиетті айқындап отыру;
Дейтұрғанмен, бұл қасиеттер ... ... бар ... ... тек бұл дәстүрлі принциптерді суреткерлік игілікпен, психологиялық
нәзіктікпен, көркемдік шеберлікпен дамытты [2, ... ... ... ... ... ... ... үстемдік саясатының
адамдар санасын, жеке бастың ойын қалайша құлдыққа ... ... ... ... ... ... ол: ... арқылы мен әдебиеттегі ... ... ... ... сол стереотипті бұзуға, ең алдымен, ол да адам, өз уақытының
перзенті екенін көрсетуге тырыстым. “Боранның” ... ... бір ... ... ... ... [17, 59], - ... Жаңыл образы арқылы кеңес қоғамындағы ... ... ... ... тең ... ... ... жалған, жалаң ұранмен
қоғамдағы әйел құқығы аяққа басылды. Бұл ұран әйел адамның нәзік ... ... ... ... ... ... ... болашақ шағы 1928-
1932 жылдардағы ашаршылыққа тап келді. Осы ... ... ... ... ойы ... ... ... көз жүгірткен лирикалық
шегіністерінде көреміз. Төбе құйқаңды шымырлатқан сол жылдардың бейнесін
көз алдымызға әкелді. Бұл ... ... ... 156, 157, 158 ... бала ... ... ... суреттеледі.
Шынында да сол кездерде совет өкіметінде қалыптасқан саясат өкіметке
шын берілген, ... ... ... ... ... ... жазықсыз
тұтқынға түсірген болатын.
60-жылдарда өзекті мәселе болып ... қой ... ... ... қойшы өмірін жазған болып, әлем әдебиетінде кең тараған
тәсіл – адам тағдырын бастан-аяқ ... ... ... және ... Ахтанов өзгеше тоқталады [1, 58].
“Қаламгер дүниетанымы қалыптасқан, орнықты болған сайын, оның ... ... үшін ... ... ... бола ... және ... ықпалына бұрыла қоймайды”[18,77], - деп ... ... ... ... ... ... ... тани білді.
Әдебиетке үстемдігін жүргізген кеңестік идеология шылауында ... ... ... ... тырысты.
Жазушы мен романның бағына сыншылар автор ойының байыбына бармай-ақ,
оған совет адамының шынайы образын жасай ... сол ... ... ... ... үн ... өз ісіне “қырағы” партия қызметкерлерінің образын
кеңінен ашқн шығарма деп баға береді.
Марал Ысқақбаевтың мына бір ... ... жөн ... ... ... ... батыл барлау жасау және оны көрсетудің
көркемдік тәсілін табу жағынан ол ... ... ... ... із
салушылардың бірі болды десем артық емес, кезінде ... ... ... ... тамсандырған Ш. Айтматовтың “Қош бол, ... ... ... жарық көргенін ескерсек те жеткілікті.
Кейіпкердің көңіл-күйін, ішкі адамгершілік әлемін ашуда қолданылатын
көркемдік компоненттің бірі – ... Ол ... ... ... ... ашу, ... эмоционалдық қуатын арттыруда таптырмайтын
көркемдік құрал.
Жалпы қай шығармада болмасын, табиғат көрінісі көтерілген ... ... ... ... ... ... Әдебиет
белгілі бір рецептіге бағынбайтыны анық болса, әр суреткер шығармашылығында
пейзаж әр алуан сипатта көрініс табады.
Осы орайда ... ... ... ... тән ... амал-тәсілдері
мен ұлттық прозаға өз үлесін қосқанын көреміз.
“Көркем туындыдағы пейзаждық функциясы үш түрлі араға саяды. ... ол ... ... ... ... тұрғыда ол көркемдік
жолмен қабылданған әлемнің тұтастығын білдіреді. ... ... ... ... ол ... ... атқарады” [25,
196], - деген профессор Б. Майтанов пікірін басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... жасаймыз.
“Пейзаж жазушының стилін белгілейді. Ал стиль – адам. Пейзаж ... ... Ал ...... [26, 95], - ... академик З. Қабдолов
пікіріне жүгінсек, жазушы романындағы пейзаж негізінен ... ... ... ... ... мен ішкі ... ... ашу үшін
қызмет атқарады. ... ... – бұл ... қаламгер
принципін танытатын басты көркемдік-эстетикалық құрал болып табылады.
Т. Ахтановтың бір ерекшелігі – ... ... ... ... қаншама кең мағына ... ... ... ... ... ... алып ... адам өмірін қоғамдық
даму процесімен тығыз байланыстыра алады [1, 90].
Пейзажды, жалпы табиғатты пайдаланбайтын жазушы жоқ. ... ... ... ... сай қисынды пайдалана білуінде. Жазушы
шеберлігінің сыры сонда ... ... ... біз сөз етіп ... Т. ... ... ... [1, 90-91.].
“Бесінге қарай көк жүзін түгел бұлт торлап ... ... ... ... сөніп, реңі солып, күңгірт аспанның ... ... ... ... да зәрі ... ... ... қалғандай. Бір түрлі жұмсақ
бұйығы тыныштық. ... ... қан ... ... тұр. ... күйі – не ... не ... болады. Осындайда Қоспан өзін-өзі
билей алмай бұлдыр үміт, тәтті ... ... ... шым-шымдап рахат
кіреді. Табиғат пен бірге қатқыл ... ... жаны ... көкірегін
үнсіз, дыбыссыз күй кернейді. Ырғағы белгісіз майда қоңыр күй. Бұл ... ... ... Қоспанның жаны жазыла түсетіндей”[7, 8].
Жазушы Қоспанның көңіл-күйін табиғат құбылысымен ... Ауа ... ... бір ... ... көңілін кернеген
тыныштық пен өзара үндестікте берілген. Алайда алғашқы екі сөйлемдегі ауа
райынйң кенет ... ... ... ... оқиғаны меңзейді. Мұнда қаламгер
“Бұлт торлап алды”, “сәулесі сөніп, реңі солып, ... ... ... деп ... ... ... ... образға айналдырған. Бұлардың бәрі
– етістік метафорасы. Т. ... ... мен ... көп ... тілдік тәсілінің көркемдегіш құралы екендігінде өзгеше стильдік
бағытта ... Ол ... ... де әсер ете ... ... сөз
бояуын кестелеп тұр.
Метафоралардың осындай күрделі түрлерін романнан жиі кедестіреміз. Ол
суреткердің эстетикалық талғампаздығын, ... ... ... ... ... ... қызмет етеді. Мұнан әрі автор: “Қоспанның бетін
шымырлатып, аяз лебі қарып өтті. Ышқына соққан жел ауаны ... ... ішін ... тына ... ... ... ... ұйытқысы бұзылып өре тұрды.
Қоспанның да көңілі мұздап қоя берді. Бұрқыраған қарлы боран қаптап келеді.
Желдің тығыны ... ... ... ... ... қарды түтіп ала
жөнелді. Ілезде ақ боран Қоспанды қойымен бірге қоршап алды” [7,90]. Қоспан
жанын ... ... ... ... оның адал жан-дүниесі табиғат
құбылысымен ... ... Бұл ... де жел мен ... ... бейнеде,
яғни кейіптеу түрінде берілген. Мұндағы идея – қоғам мен жеке ... ... ... оймен жеткізілген. Қоспан бетін қарыған аяз ... бір ... ... ... ... уақытын тұспалдайды. “Ышқына
соққан зәрлі жел”, “Бұрқыраған қарлы боран қаптап келеді”, ... ... ... ... ала ... - ... күрделі етістікті эпитетті
метафоралар. Сол уақыттағы қоғамдық идеология мен оның ... ... ішкі ... меңзейді. Сөйтіп психологиялық параллелизм түзген.
Романдағы басты пейзаж – боран. Боран құбылысын еселей қайталау арқылы
жазушы Қоспан характерін аша ... ... ... қобалжытқан сайын
Қоспан ширығып, ышқына қимылдайды” [7,10]. ... ... ... ... боранды желге қарсы жүрген адамдай күй кешсе де, тағдыр
салған тауқымет пен бетпе-бет айқасқа түсетінін, жан-дәрмен күй ... ... сол ... не ... де болса төзе білетін қайратты тұлғасы
көрініс береді.
Сондай-ақ ... ... мен ... сөз ... ... Шешендік
сұрай, ортақ төл сөздер психологиялық параллелизмді күрделендіре түскен.
Ахтанов пейзажды бергенде табиғатқа жан ... оның ... әр ... мазмұнды образдармен сипаттау шеберлігі кейіпкер жан-
дүниесіндегі болып жатқан арпалыс пен “ақ ... ... ... берумен-ақ
оқырман назарын баурай жөнеледі. “Борандағы” пейзажға назар аударатын тұс ... ... ... “ұялы қасқырмен” арпалысы ондағы иттер
Құтпан мен Майлыаяқ әрекеттері ... ... ... Құтпанның
өзінде де мінез бар. Ол дала жауымен арпалысып, кеудесінен жаны ... ... ... ... ... ... жем іздеген
кездегі әрекетін психологиялықпен суреттейді [1, 92].
Романда автор Қоспанның қасқырмен арпалысын жайдан жай суреттемейтін
сияқты. Оның ... ... бар. ... ... ... ... қара
ниет, зұлымдық, яғни адам баласына адам баласының жауыздығы, “қараңғылық”,
“қар аралас ... ... - ... ... ... ... романындағы
пейзаждың басты ерекшелігі осы тәрізді табиғат пен адам өмірін қатар алып,
философиялық-психологиялық, символика-аллегориялық ... зор ... ... тілі салақтап түсіп кетті. Бүкіл денесі ышқына тартынып,
серейген күйі тіп-тіке тұр. Қоспанның қасындағы мойын ... ... ... Енді ... тастамақ болып ұмтылып ... еді, бір ... Екі қолы ... боп сіңірі тартылып, өлі қасқырмен бір
тізерлеп ... ... – сол ... ... де ... [7, ... тұтқында болды деп жұмысқа алмай, басшылар бірінен соң бірі
шығарып салып, күдіктене ... ... ол ... түңіліп, күйректікке
ұшырамай, керісінше өзінің кім екенін адал да ... ... ... мал ... кетті емес пе? Сөйтіп, бұл эпизодтан аққа қара ... ... ... ... ... тырнақ астынан кір іздеген, ел азаматының
басына төнген қиын ... ... ... ... жеткенін көреміз.
Шығарманың финалындағы пейзажға тоқталайық: “Ақыры таң атты. Қоспан
аурудан тұрғандай сүйегі салдырап қалған ... ... ... ... ... ... үзіліп, басы жеңілдеп, ой-көңілі сергіп те шықты осы бір
тозақ түнде қауіп-қатер, азап мехнатпен қоса ... ... ... ... өз ... бір ... ... Енді соны артқа ... ... ... келе жатыр. Әлдекімге сілтегісі келгендей ... ... ... ақ
тұяғын қыса түседі. Алдында осы күнге дейін ... ... ... ... алдында шығар күннің сәулесі мен күмістей жарқыраған алып ақ дала
жатыр ... [7, ... Бұл ... автор мезгілдік пейзажға үлкен мән
берген. “Өткен дозақы түн” - Қоспанның басынан өткізген қауіп-қатері, ... ... ал ... - ... алғашқы жеңісі, “алдағы шығар күннің
сәулесі” - оның ... ... ада ... ... жаңа ... “Күмістей
жарқыраған ақ дала” - Қоспан үшін әділдіктің, адалдықтың символы [1, 93].
Кейіпкер өмір сүрген ... ... ... ... ... жел, “ақ
дүлей боран” гуілі кейіпкер жан ... ... ... ... ... ... бейнесі шынайы образдылыққа иелене тұрып,
пенденің бойындағы қарсылық, иммунитетін жойып, ... ... ... ... ... қоғам кейпінде таңылады. Бас
кейіпкердің сезім-күйін жинақтап, өрнектеген бұл ... ... долы ... адам рухының асқақтығы түседі. Ақырында
адамгершілік арды, ... ... ... ұстаған адам рухы жеңіске
жетеді. Сөйтіп, романда табиғаттың ең қатерлі күштері ... мен ... ... ... мінезін даралайды. Қасқырмен арпалысы кезінде
Қоспанның асқан қайраты, ер ... ... ер ... ... ... ұлттық психологияға тән неге де болса төзімділік танытып,
алайда өз ... ... ... ... білетін адамдық, азаматтық
рухының биік жан екені ашылады.
Жазушының шын шеберлігі адам тағдырын табиғатпен ... ... ... ... ... Қасболат, Жаңыл, Қаламүш, Жаппасбай бейнесі
бір-біріне ... ... ... ал табиғат барлық жерде
өз орнымен жетекшілік роль атқарады. Жаратылыстың әрбір бейнесін, боранын,
желін, аязын, т.б. ... ... ... ... сай ... етіп
қатарластырып өріп отырады. ... ... ... бөлініп,
бөлектеніп қалмайды. Осы жағынан келгенде табиғат құбылыстарын кейіпкерге
жақын байланыстырудың шебері. Сөйтіп ... бір ... ... ... ... өмір ... сол өмірде қаншама тағдар, характер
алуандықтар болатынын көрсетті [1, 94].
Пейзаждық көркемдеуші жанр, эстетикалық категория ретіндегі ... ... ... ... ... ... күрделі метафоралар мен
эпитет, символ, кейіптеу, деталь түрлерін қолдануда ... ... ... ... ... ... Тахауи Ахтановтың терең ойы мен биік парасатынан туғн
“Боран” романындағы табиғат көріністерін ... ... ... бір қырын сөз еттік. Дегенмен, “Борандағы” пейзаждың орны
ерекше. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... және ... көркемдік тәсілі ретінде пейзаж бен “ой ағымы” тәсілін ... ... ... жаңа шығарма.
“Диалог құрылымы мен қызметі әр қаламгердің белгілі бір шығармасында
қойған ... ... ... жеке және стильдік заңдылықтары
ескеріле тұрып, түрлі қырынан, тың ... ... ... - деп әдебиеттанушы ғалым профессор Б. Майтанов айтқандай,
диалог құрылымы мен ... Т. ... ... жаңа ... ... Осы ... "Борандағы" диалогтың құрылысы мен атқаратын
қызметіне назар ... ... ... ... құрылымы жазушы
шығармаларында бұрын кедеспеген, тіпті қазақ прозасының өзінде кездеспеген
сонылықты аңғартады.
- Аға, жүреміз бе, қайтемі? – ... ... ... - деді ... ... Неге ... ... Жұматайдың қарлығып шығатын
қоңыр дауысын алғаш рет ұнатпаған сияқты. Қанша жүргісі келсе де ... ... ... ... ... деп ... ... шоферін де шақырды, ... ... … жылы ... ... ... - Мына боранда, жеті қараңғы түнде, - сөзін қостату үшін ... ... ...... бір пәлеге душар болып қалармыз”.
Ішкі ойымен арпалысып отырған Қасболат үшін тағы да Жұматай өзі ... - ... ... жүре ... Ертең қай уақытта келейін?” - деді.
Әнекей тіпті күмәні жоқ ... ... ... ... ... Іркілмей шығамыз, - деді Қасболат
қатқыл үнмен. Бұл Жұматайға берген қатаң ... ... ... ... ... диалог бұрыннан келе жатқан сұрақ-жауап түріндегі немесе екі
адамның ... ... ой ... емес. Бұл диалогтан ... ... ... кейіпкердің ішкі толғанысы қабат көрінеді. Мұндай
сөйлесу барысында персонаждардың ішкі толғанысы қатар өрілген, ... ... ... ... ... ... ... өз сөзіне
жанындағы жолдасының ішкі ойын тоқығандай ... ... ... ... ... жаңалықты көрсетеді.
Сонымен қатар жазушы романда лирикалық шегініс, ретроспекция әдісі
арқылы ... еске ... ... ... шындығын, сол заманда
қалыптасқан ... ... ... беру үшін ... шеберлікпен
пайдалана білген.
Т. Ахтанов монологты көбінесе образ сырын ашуға пайдаланады. Жазушы
диалогтан гөрі оқиғаны өзі баяндап, болмаса кейіпкерлердің ... ... ... бой ... ... идеялық-концепциялық, жанрлық-стильдік жаңалықтары
туған әдебиетіміздің, оның ішінде прозамыздың өткірлене түсуіне ... ... де ... ... әсер ... жарыққа келген соң үйреншікті үрдісшілдік ... үзіп ... бой ұру – жас ... де, жасамыс қаламгерлерге де ... ... ... ... ... ... ... уақыт
арнасынан ала қашып әкетпей, заманалық болмыспен ... ... ... ... ию-қию жан арпалысының ешбір иірімін, қалқа-
қалтарысын қағыс қалдырмай тінте бажайлайтын психологиялық зерттеушілігі –
ұлттық көркем ойымызда бүгінге ... тек ... ғана ... ... ... Ахтанов – мұндай эстетикалық-этикалық альпиниадада ешкімге
ізбасар болмай, ... жол ... ... ... [27,3], - деп
жазушы Әбіш Кеілбаев өз бағасын береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысында көрнекті жазушы Тахауи ... ... ... ... ... ... ... ізденісіне,
стиліне тоқталдық. Жазылуына түрткі болған өмір оқиғалары қандай? Жазушы
ізденісі қалай, қай ... ... ... шешімін қалай тапты? – деген
мәселелерге арнадық.
Біз диплом жұмысы барысында мүмкіндігінше осы мәселелерді анықтауға,
өзімше ой түюге ұмтылдық. ... ... жазу ... 1960 ... ... күнге дейін жазылған ғылыми зерттеулерді, баспасөз материалдарын
қарастырдық.
Әдебиетте өзіндік өрнек – ... ... ... дараланған жазушы
сөз өнерін жаңа образдар мен соны ... ... Оның ... ... есінде ұзақ сақталады. Өйткені, олардың қай-қайсысы да
күнделікті ... ... өмір ... ... ... ... ... барлығы дерлік тақырыптық-идеялық, проблематикалық
мәселелерден туындайтын ... ... ... ... ... ... ... шығармашлық жолындағы ізденуден ... ... ... мен ... еш ... ... Оның тілі
шұрайлы, сөз қолданысының әдіс-тәсілдерінің шеберлікпен меңгерген. Азушы
баяндаудың шығарма құрылымын ұйымдастыратын негізгі тәсіл болып ... ... ... да өзі ... ... мен соған үйлес
кейіпкерін автор ішкі ойына бағындыра ... ... ... ... жазып
шыққан.
Бұған қоса, суреттеліп отырған оқиғадағы негізгі сарынға үндестіріп,
қоршаған ортаның ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... – біз сөз еткен көркем ... ... ... ... ... ... білген.
Т.Ахтанов кейіпкерлерінде халқымызға тән кең ... ... ... секілді ұлттық қасиеттер бірден байқалады.
Оның шығармашылығының ... ... оның ... ... ілесіп
отыруында. Ол өзі өмір сүретін ортаны, заманды бар жан ... ... ... ... ... ... Отан ... кейінгі жылдардағы әдебиетіміздің идеялық-
көркемдік, көркемдік-эстетикалық сапалары, тақырып ... ... ... ... ... ой мен мағынаның тереңдігімен сараланады.бұл ... ... үшін ... жылдар десек, еш қателеспейміз. Қазақ әдебиетінде
ірі-ірі, соқталы-соқталы көркем шығармалар осы тұста дүниеге келді. ... ... Ғ. ... Ә. Нүрпейісов, Т. ... ... Ә. ... Ә. ... Қ. Ысқақов, М. Мағауин, Қ. Жұмаділов т.б.
қаламгерлер өз ... ...... ... ... ... ... ең алдымен
өмір шындығын жіті көріп, түсіну сан-алуан адамдардың мінез-бітімімен ... ... ... ... білу қабілетінен
туады.Т.Ахтанов қаламгер үшін нағыз шеберлік ... ... ... ... ... шындалып, өз тақырыбы, өз қолтаңбасы бар дара суреткер
болып қалыптасты.
Т.Ахтанов жанындағы ... ... ... ... ала
қашып әкетпей, заманалық болмыспен қабыстыра ... ... ... ... жан ... ... иірімін, қалқа-
қалтарысын қағыс қалдырмай тінте бажайлайтын психологиялық зерттегіштігі ... ... ... ... ... тек ... ғана көтеріле алған
өрелі биік. ... ... ... ... ... ... ... жол салған жолбастаушы суреткер
Т.Ахтанов – жиырмасыншы ғасыр әдебиетінің кезеңдік ... ... ... кенде болып көрмеген ұлттық әдебиетіміздің қатары жиі,
қазынасы мол тұсында ол ... шыға ... ... та, ... ... көшбасшылық көсем қалпын сақтай алды. Талай ұрпақ замана ... ... ... қайта бағаланып жатқан қазіргі кезеңде де ол өз
тұғырынан мызғыр ... ... ... ... Г. Т. Ахтанов прозасындағы адамгершілік ... ғыл. ... ...... Т. Ахтановтың портрет сомдаудағы шеберлігі... // М. Әуезов және
әлем әдебиеті. Халықаралық ... ... ... Қазақ университеті, 2004, 21 қыркүйек.
3. Ахтанов Т. Көкейтесті. – ... ... 1980. – ... ... Ж. Тахауи Ахтановтың прозалық шығармашылығы туралы ой-
толғау // Таң-шолпан, 2003, №6.
5. Жұмабек С. «Ант трагедиясы – ... // ... ... 116-137 б.
6. Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... 1992. ... ... Т. Дала ...... Қазмемкөркемәдеббас, 1963. –
358б.
8. Әшімбаев С. Таланттың шаңқай түсі // ... жас, 1971, ... ... Г. Т. ... ... ... ... шындығы //
Хабаршы, 1999.
10. Исмакова А. Казахская художественная проза. – Алматы: Ғылым,
1998. – 394с.
11. Әдебиеттану ... ...... Ана ... 1996. – 240
б.
12. Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... 1992. ... ... Ш. Проза дәстүрінің жаңаруы // Қазақ әдебиеті, 1971,
11 ... ... ... ... сірә да, сөнбес-ау!..// Таң-шолпан, 2003,
№5.
15. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім,
1998. – 224б.
16. ... М. ... ... ... ... ... және
типология мәселелері), Алматы: Жазушы, 1997. – 197б.
17. Ахтанов Т. Көш ... ... ... ... // Жалын, 1988. №4. – 50-60б.
18. Бисенғали З.Қ. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. – ...... ... Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. – Алматы: Жазушы, 1966 –
228б.
20. Қаратаев М. Таңдамалы ...... ... 1974, ... ... Қабдолов З. Тарлан талант // Қазақ әдебиеті, 1983, 18 ... ... С. ... қырлы жазушы // Социалистік Қазақстан,
1983, 23 ... ... Р. ... туралы бірер сөз // Лениншіл жас, 1970, 19
август.
24. Қуандықов Қ. Дала сыры ... // ... ... 1963, ... ... Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы:
Санат, 1996 – ... ... З. ... – Алматы: Жазушы, 1988. – 256б.
27. Кекілбаев Ә. Шындық пен ... ... // ... 1993, 22 ... ... С. Махаббат повесі неге сыналды? // Ақиқат. 1998, №5
29. Қаратаев М. Таңдамалы ...... ... 1974, Т3 ... ... С. ... ... // Алматы Ақшамы, 1993. 28
қазан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері168 бет
Қазіргі қазақ повесіндегі көркемдік ізденістер12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь