Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері. Бағалы қағаздар нарығы

Жоспар
Кіріспе

I. Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері
1.1 Акциялар
1.2 Облигациялар
1.3 Вексельдер
1.4 Бағалы қағаздардың басқа түрлері

II. Бағалы қағаздар нарығы
2.1 Бағалы қағаздар нарығының кызметі және оның маңызы
2.2 Қор биржасы және оның қызметі

III. Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар нарығы
3.1 Қазақстан республикасында бағалы қағаздар нарығының пайда болуы
3.2 Бағалы қағаздар нарығының даму жолдары

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
        
        Жоспар
Кіріспе
I. Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері
1. Акциялар
2. Облигациялар
3. Вексельдер
4. Бағалы қағаздардың басқа түрлері
II. Бағалы қағаздар нарығы
1. ... ... ... ... және оның маңызы
2. Қор биржасы және оның қызметі
III. ... ... ... ... ... ... республикасында бағалы қағаздар нарығының пайда болуы
2. Бағалы қағаздар нарығының даму ... ... ... ... бағалы қағаздардың рөлі күннен
күнге ... ең ... ... ... ... ... ... Олардың жүзеге асуының жүйелілігі жөнінде ... ... ... қағаздармен қамтамасыз ету елдің, ... ... ... ... түсімдерді неғұрлым қаражатпен
қамтамасыз етеді;
Екіншіден, сауданың ұқыпты механизміне байланысты екінші реттегі
олардың ... ... ... ... ... кезеңіне дейін үкімет ішкі заимдар шығару
тәжіребиесін меңгерсе де, қазіргі құнды қағаздардың орны бөлек;
Төртіншіден, Ұлттық банк пен ... ... ... ... құнды қағаздарды шығару мен оларды ... ... ... ... ... бұл секторды құнды қағаздар нарығындағы кәсіпқой
кадрлардың даярлығы деңгейінің жоғарлылығында.
Ең ...... ... қағаздардың пайда болуы мемлекеттің
ішкі қарыздарын реттеуде әрі ... ... ... ... ... үшін ... ... Оның қолданысы ел экономикасының
ішкі қарыздарының жиынтығын өзгертуге, өзара қарыздану аумағын Қазақстан
Республикасы көлемінде ... ... ... ... ... ... рөлін төмендетпей, бюджеттік дефецитті қаржыландырудың
тиімді жолы болады. Екінші бір жағдайда бағалы қағаздар ... ... ... ... болмақ. Сондай-ақ бірінші кезекте Қаржы
министрлігі осы құралды пайдалана отырып, валюталық базарда ақша ... ... ... ... ... қол жеткізеді делінеді. Нақты
ұсынған мемлекеттік қарыздағы ... ... ... ... ... өзгерте отырып, инвесторлар жағынан сұранысты арттырып ... ... Бұл өз ... ... әрі ... нарығы қаржы-
қаражат ағыны реттейді деп күтілуде.
Осыған бағытталып, осы күнгі ұйымдастырылған және ... ... ... ... ... ... орны
ерекше. Құнды қағаздар жүйесі осы заманғы экономикалық ... ... ... ... Егер ... формация өзінің экономикалық
қатынастар жүйесімен сипатталады деп анықтаған болсақ, онда лсы ... ... ... ... осы ... ... құқықтық меншік қатынастар жүйесімен анықталады.
Бағалы қағаздар дегеніміз – бұл мүлік құқын ... одан ... ... ... ... де ... заңдастырылған формадағы құжат.
Нарықтың экономикадағы маңызын көрсетуге, өркениетті мемлекеттерде
экономикалық өрлуді қаржыландырудың басты жолы – ... ... ... ... кез ... ... экономиканың төлем айналымындағы
маңызды орын алады, себебі олар ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, бұл күрделі қаржы тікелей халық
шаруашылығының ең тиімді ... ... яғни ... ... жүйесіндегі
ең өміршең субъектілер ғана алады деп айтуымызға болады.
Акциялар
Акция – үлестi немесе меншiктi куәландыратын ... ... ... ... ... ... кiрiсiнiң бiр бөлiгiне заң
жүзiнде меншiк құқын бередi. Компания ... ... ... iстеп тұрса, акция
да сонша уақыт қолданылады. Бiрақ осы уақыт iшiнде акцияның иесi сан ... ... ... ... ... ... ... құқы жоқ.
Акционерлiк капитал бөлiнбейдi. Акционер оны тек екiншi нарықта ... ... мына ... болады:
• меншiктi акцияландырғанда, яғни ... ... ... ... ... бар ... акционерлiк қоғам ретiнде қайта құрғанда;
• жарғылық капиталды қосымша молайтқанда.
Атап айтқанда, жарғылық ... ... ... ... ... ... Ол, өз кезегiнде, айналымдағы капитал (жай және артықшылықты
акциялар) және компанияның портфелiнде қалған бағалы ... ... ... ... ... ... өз ойынша пайдалана алады.
Акция белгiлi бiр жағдайда акционерлiк қоғамның өз капиталын ұлғайтуға
және оны инфляциядан қорғау үшiн жұмсауға болатын ... ... ... түрi. Акция компанияның акционерлер алдындағы қарыз мiндеттемесi.
Акция бiрнеше түрге жiктеледi. Бiр ... бiр ... ... беру ... ... атаулы және иесi ұсынушы болып екiге бөлiнсе,
екiншi жағынан, корпорацияны басқаруға қатынасу құқығы бойынша - жай ... ... деп те ... ... ... тек ... ... акцияларды ғана шығара алады.
а) Атаулы акция – иесi ... ... ... ... тиiс ... Акционерлер кiтабында қанша және қай уақыт алғандығы
туралы жазылған ... иесi ғана ... деп ... ... арналған акция – иесiнiң аты-жөнi корпорация кiтабында
тiркелмеген акция. ... ... ... ... ... ... ... көрсетiледi.
Ал басқару жағынан корпорацияларға ... ... ... ... ... ... ол ... капиталдың қозғалысын және
бағалы қағаздардың қозғалысын және бағалы қағаздардың кейбiр акционерлердiң
қолында шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен ... ... және ... ... ... Акционерлердiң көзқарасы тұрғысынан қарағанда,
әсiресе, қысқа мерзiмдi мүдденi көздеген акционерлер ұсынушыға арналған
акцияны ... ... еш ... ... бұндай акцияларды екiншi
нарықта еркiн қолма-қол ақшаға айырбастауға ... ... ... ... кейбiр жағдайда қолбайлау туғызады. Акцияның осы екi
түрiн жүзеге асыру жолы да ... ... сату ... ... ... акцияның иесi оларды
компаниядан ... ... ... барлық акция санына бiр
толтырылған сертификат алады. Бұл ... ... ... ... екi ... қолы қойылған “индоссамент” деген белгi қойылады.
Содан соң акционерлердiң тiзiмiне ... ... үшiн ... ... ... ... ғана ... жаңа иесi
акцияларға жаңа сертификат алады.
Ұсынушыға арналған акцияны сатқанда оларды бiр иемденушiге ... ... ... бередi.
• Екiншiден, акцияның осы екi түрiнiң жаңа данасын (тиражын) иемденушiлер
құқын белгiлеу тәртiбi де ... Бұл ... ... ... иесi
корпорациядан хабарландыру хат алса, ал акцияны ұсынушыға бұндай ... ... ... ... ... кесiп алатын купоны (талоны)
болады. Соны толтырғаннан кейiн корпорацияға жiберiп, өзiнiң меншiк ... ... ... ұсынушы акциясының номиналы өте жоғары болмайды, бiрақ ол көп
тиражбен шығарылады, ал атаулы акцияның номиналы әртүрлi мөлшерде ... ... ... ... ... жай және ... ... бөлiнедi. Жай акцияларды иеленушiлердiң корпорацияның тапқан
пайдасының мөлшерiне байланысты дивидендтер алу ... ... ... ... корпорацияны басқаруға катысу құқы және корпорация жабылып
қалған жағдайда ... ... есеп ... кейiн мүлiктiң бiр
бөлiгiн алу құқы бар.
Әрбiр акция өз иесiне бiр дауыс үлесiн бередi. Сонымен бiрге жай ... ... ... ... Себебi дивиденд корпорацияның шаруашылық
нәтижесiне байланысты. Дивидент корпорацияның таза пайдасының бiр ... ... ... төлеу пайданың салық төлегеннен қалған қалдығын
бөлуге негiзделген. Дивидендтiң мөлшерiне ... ... әсер ... жәйт емес.
Әрбiр корпорация “А” және “Б” сериялы жай акцияларды шығара алады.
Әлбетте, “А” сериялы акция корпорация ... яғни оның ... ... ал “Б” сериялы басқа инвесторларға ... “А” ... ... ... ... және көптеген дивиденд алатын
мүмкiндiгi бар. Бұл мүмкiндiк ... ... ... ... ... ... ... дауыс бермейтiн акция және дауыс құқы шектеулi акция
шығару жағдайлары орын алуда.
Көптеген корпорация жай ... ... ... құнын бекiтедi. Ол
акцияның титулында көрсетiлiп, хабарлама сипатында болады. Ол бiр акцияға
шаққандағы ... ... ... ... Номинал құны акцияның
нарықтық бағасының одан әрi қозғалысына ешқандай әсер етпейдi. Ол ... ... ... ғана ... роль ... Номинал акцияның
эмиссиялық бағасы.
Акцияның эмиссиялық және нарықтық бағаларынан ... оның ... да ... Ол ... ... құжаттары негiзiнде анықталып,
бухгалтерлiк немесе “кiтаптық” баға деп ... Ол ... таза ... ... ... оның ... ... акция санына
бөлгенде, немесе бiр ... ... ... ... ... ... жай акцияның номиналын көрсетпей де шығаруға құқығы бар.
Онда ол ... ... ... Бұл ... ... сертификатында
компанияның капиталы бiрнеше үлеске бөлiнгенi ... ... бұл ... ... ... ... бөлiгiн алуға
кепiлдiк бередi.
Артықшылықты акциялар немесе преференционалды – меншiк туралы ерекше
сертификат. Олар корпорация пайдасының ... ... ... ... ... ... төленуiн қамтамасыз етедi.
Преференционалды акция дауыс құқын бермейдi. Ол ... ... ... ... ... ... құқы ... орнына төлеу ретiнде жүредi.
Артықшылықты акциялар номинал құны ... және ... ... ... ... ... ... акцияның номиналына
байланысты процент түрiнде есептеледi. Ал номиналсыз артықшылықты ... ... ... ... нақты ақшалы мөлшерi көрсетiледi. Акция
номиналының оның нарықтық бағасына ... ... ... ... ... ... сияқты артықшылықты акция
бойынша да дивидендтер таза пайдадан төленедi. Артықшылықты акция, әдетте,
- атаулы бағалы қағаз. Корпорация бұл ... ... ... ... ... ... ... көлемдегi артықшылықғы бар. Олар әр
сериялы акцияның сертификатында көрсетiледi.
Артықшылықты акциялардың өзi, ... түр ... ... ... топтастыруға болады – қатысушылар және қатыспаушылар, кумулятивтiк
және кумулятивтiк емес, конвертабельдi және конвертабельдi емес.
Қатысушылар артықшылығы өз ... ... ... ... ... бередi.
Қатыспаушылар акциясы иесi ешуақытта ... ... ... ... құқы жоқ. Егер ... ... кумулятивтiк болса,
онда бұрын хабарланған кейбiр себептермен төленбеген, ... ... ... жылы ... ... емес ... бойынша төленбеген
дивидендтердi келесi жылдың дивидендтiне қосуға болмайды.
Конвертабельдi артықшылықты ... өз ... ... ... олар ... жарғысында көрсетiлген болса) осы
корпорацияның жай ... ... бiр ... ... ... Айырбастау жөнiндегi талап осы типтi акция шығарған кезде жазбаша
түрде корпорация кiтабында көбiсi конвертабельдi. Ал ... ... өз ... ... ... жоқ.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде артықшылықты акциялар саны
әлбетте барлық ... 10 %-нен ... ... ... ... үлесi өте төмен. Дегенмен де, артықшылықты ... ... ... ... орасан зор. Олар акционерлiк қоғамның жиналысында
дауыс ... жай ... ... ... өзгертпей-ақ қосымша капитал
тартуға мүмкiндiк бередi.
Қорыты айтқанда, жай акциялар бойынша дивиденд төлеу корпорацияның
нәтижелi қызмет ... ... ... ал ... ... бойынша
корпорацияның шаруашылық қызметi нәтижелi болмағанына қарамастан ... ... кiрiс ... ... ... ... ... Әрине нақты
төленген дивиденд жылдық жұмыс нәтижесiне байланысты түскен кiрiс ... де ... және ... бөлiнген пайданың мөлшерiн кемiтудi де
мүмкiн.
Облигациялар
Облигация деп эмитенттiң бiлгiлi бiр ... ... яғни ... ... ... және ... сыйақыны төлеудi мiндеттенген жазбаша
қарыз құжатын ... ...... ... тартудың бiр
нысаны.
Облигация мерзiмдiк қарыз мiндеттемесi болғандықтан оның кепiлi болып
эмитенттiң жалпы кепiлдiгi ... Ол ...... банкротқа
ұшырап, өз мiндеттемесiн орындай алмаған кезiнде – корпорация ... ... ... ... ұстаушының құқы. Облигация да акция сияқты
корпорацияны инвестициялаудың ең ... көзi. ... бұл екi ... ... ... өзгешелiктерi бар. Ол өзгешелiктердiң
маңыздылары:
Облигация иемденушi корпорацияға несие берушi болып табылады. Ал облигация
корпорацияны несиелендiргеннiң куәлiгi. Өз ... ... ... бiрi. ... сол ... ... ... иемденушiсiне сыйақы (мүдде) төленедi. Оның мөлшерi бекiтiлген
және нақты анықталған. Бұл бағалы қағаз өзiнде ... ... ... ... ... ғана кiрiс түсiредi. Облигация бойынша сыйақы
(мүдде) ... ... ... ... ... ... (мүдденi) уақытында төлей алмауы оның банкрот деп ... ... де ... ... ... алады. Бiрақ дивдендтертiң мөлшерi
тiркелмейдi және ол арнаулы уақытта ... Егер ... ... ... хабарламаса, демек, төлегiсi келмесе, онда акционер
корпорацияға қарсы ... шара ... ... ... ... беру құқы жоқ. Ол ... ... сонымен
қатар, корпорация басқаруға да қатыспайды. Оған керiсiнше акция иесiнiң
корпорацияның мүлiктiк мүддесiн қорғауда шешушi дауыс ... ... ... ... ... ... ... жатады. Ол салық
төлейтiн пайдадан төленедi. Ал ... ... ... ... таза пайдасына өтеледi.
Облигация бойынша мезгiл-мезгiл төленетiн сыйақы ... ... ... ... деп облигациядан жыртылып алынатын ... Онда ... ... ... ... ... сыйақының орнына
облигациядан купонды жыртып алады. Облигацияда ... ... ... ... ... өтеу туралы нұсқау, эмиссия шарты,
қамтамасыз етiлуi, ... ден ... ... ... ақша ... ... Оны
облигация иесi өтелу мерзiмi келгенде алады.
Купондық мөлшер – жыл сайын эмитент төлейтiн ... ... ... ... ... ...... күнi – компанияның сатып алушыға облигацияны номиналына тең
соманы қайтарып және ... ... ... ... ... ... – ашықтан-ашық облигация шығару мәмiлесi. Ол ... ... ... ... бойынша шығарылады.
Өтеу туралы нұсқау – эмиссия шартындағы тармақ. Ол ... ... ... құны және ... ... ... ... қор
құрады.
Қамтамасыз етiлген облигациялар – ... ... ... активтерi немесе мүлiгi салынады.
Облигацияның рейтингi – олардың ... ... ... бағалауы. Әлбетте, облигацiиялардың барлық шығарылған сериясы
бағаланбай, тек екiншi нарықта кең көлемде сұранысқа ие ... ... ... ... облигациялар “инвестициялы класты” деп аталады.
Төмен рейтингiлi облигациялар алыпсатушылық деп есептеледi.
+акциялар тәрiздi облигациялар ... да иесi ... және ... ... ... бөлiнедi. Иесi ұсынушы облигациялар еш жерде
тiркелмейдi, ол ... ... ... ... ... төленедi. Ондай
облигациялардың әрқашан купондық парағы болады. ... ... ... күнi ... иесi ... ... алып, оны өтеуге тапсырады. Ал
атаулы облигациялардың иесi корпорацияда ... ... ... ... күнi ... ... ... алу чек толтырып бередi.
Заемның мерзiмiне қарай корпорация облигациялары:
• Қысқа мерзiмдi – 1 ... 3 ... Орта ... – 3 ... 7 ... Ұзақ ... – 7 ... да көп жылдарға дейiнгi болып үшке бөлiнедi.
Қорыта айтқанда, корпорация өз жұмысын акция шығарумен қатар облигация
шығарумен де қаржыландырады. ... ... гөрi, ... ... ... ... ... пайда түспесе де, жыл сайын
корпорация облигация ... ... ... ... Ал ... ... ... төлеуге дивиденд төлеуге ақшасы болмаса, ол акционердiң
жеке сәтсiздiгi.
Сонымен бiрге облигация шығару ... ... ... ол ... Ұзақ ... төленген дивидендтер сомасы жыл сайын төленген сыйақы
мүдде сомасынан әлде ... көп ... деп ... ... ... ... шығару қауiптiрек, демек облигация – тиiмдi. Сондықтан
тәуекелмен қосымша шығын шығарып алған акциялар ... ... ... ... ... ... алмайды. Сонымен, егер компания бағалы қағаздардың екi
түрiн де қатар шығарса, онда акционерлерге ... ... ... ... ... ... болады деген болжамға байланысты.
Вексельдер
Вексель – қарызды өтеудегi заңды түрде бекiтiлген төлем ... ... ... Вексельдi борышқор, яғни вексель берушi тауарды несиеге
алғанда тауар сатушыға, яғни вексель иемденушiге ... ... мәнi ... ... белгiлi бiр соманы төлем уақыты жеткенде ... ... үшiн ... сатып алушының (вексель берушiнiң) сатушыға ... ... ... ... – тауар-ақша қатынастарын және коммерциялық несиенi ... келе ... ең бiр ... қаржылық құрал. Қаржы жүйесi дамыған
елдердiң ақша айналымында ... ... орын ... ... ... несие жүйесiнiң кез келген операцияны бар болғаны 1 сағаттың
iшiнде орындайтын мүмкiндiгi бар.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... жетiспеушiлiгi, өндiрiстiң құлдырауы, шаруашылық
байланыстарының үзiлiп және үлкен мөлшерде ... ... ... ... ақшасыз есеп ретiнде вексельге деген ынта аса түсуде.
Сондықтан ... ... ... кең ... енуде. Қазiрдiң өзiнде
вексель айналымын реттейтiн бiрсыпыра ереже-құжаттар пайда болады.
Вексель нарығының қызметi – қысқа ... ... беру ... ақша
қаражатын бөлу. Вексель айналымының негiзi – серiктердiң бiрiн-бiрi ... және ... ... ... ... ... ... және оны айналымға түсiруге келiсiмнiң мәнi және оның маңызы зор.
Басқа қарыз мiндеттемелерiн ... үш ... ... ... ... ... ... яғни қарызды қандай жағдайда, не
мақсатқа алғандығы көрсетiлмейдi;
• Екiншiден, оның даусыздығы, яғни қарызды ... ... ... мiндеттi түрде өтеу керек;
• Үшiншiден, вексельдiң айналмалылығы, яғни вексель иемденушi оны басқа
адамдарға беруiне болады. Бұл ерекшклiгi ... ... ... қолма-қол ақшаның орнына пайдалануға мүмкiндiк бередi. Сол
себептi вексельдi сауда ... деп те ... ... ... ... жай және ... вексель, немесе
тратта болып екiге бөлiнедi. Жай вексельдi төлеушi, яки вексель ... Онда ... ... жер, ... ... ... ... толтырылды,
қай уақытта және қай жерде өтеу керектiгi көрсетiлiп, вексель иемденушiге
бередi. Сонымен бiрге вексель ... ... ... қолы ... ... ... тратта) пайдаланылса, онда вексель
айналысында бiрнеше заңды немесе жеке тұлғалар ... - ... үш, ... одан да көп ... ... ... ... деп несиеге берушiнiң (трассанттың) қарыз ... ... ... ... ... ... ... төлеу
жөнiндегi берген жазбаша үкiмiн айтады. Трассат тратта бойынша акцепт
берген жағдайда ғана қарыздар ... ... ... – есеп ... ... (акцептанттың) өз қарызын
төлеуге жазбаша берген келiсiмi. Демек, акцепт есеп айырысудың бiр ... ... ... ... ... жағдайда “индоссамент”
деген белгi жазылады. Оны вексель иемденушi, яғни индоссант жазады, ... ... адам ... деп ... ... өтеу үшiн екiншi,
үшiншi адамдарға аудару процессi индоссация деп ... ... ... та ... ... ... ... қатар мiндеттi.
Вексельдi толтырғанда кәсiпорын басшысы мен оның бас ... ... ... ... жеке адам берсе, онда ол өзi қол ... ... ... ... ... ... Вексельдiк таңба, яғни “вексель” деген құжаттың аты құжат толтырылған
тiлде көрсетiлуi керек;
• Төлемнiң уақыты көрсетiлуi ... ... ... ... ... ... ... Төлем өтейтiн жер көрсетiлуi керек;
• Кiмге және кiмнiң үкiмi бойынша төлем ... ... ... жерi және уақыты;
• Вексель берушiнiң қолы.
Осы айтылған мәлiметтердiң тек бiреуi ғана ... ... ... күшi жойылады. Төлем уақыты көрсетiлмесе ... ... ... ... деп ... ... Аудармалы вексель
вексель берушiнiң “үкiмiмен” ... ... Ол ... ... вексель
берушiнiң өзiне берiлiп, үшiншi адамның есебiне жазылуы мүмкiн.
Вексельдiң қолдану ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етiлуiне байланысты коммерциялық, қаржылық және
жалған вексельдер болып та бөлiнедi.
Коммерциялық (немесе сауда) вексель ... сату және ... ... негiзiнде айналысқа түседi.
Несие келiсiмдерiнiң ақшалай түрiн рәсiмдеу қаржы вексельдердi болып
есептеледi.
Ал қазыналық вексельдер деп ... ... ... ... ... ... беру ... не материалдық, не құндылықтарының
қозғалысымен байланысты емес. Оларға достық, қола (бронза), яғни құр-қуыс
және ... ... ... ... ... жүйесiнiң негiзгi элементi – вексельдiң сенiмдiлiгi.
Оны арттырудың бiрнеше жолдары қарастырылған. Оның ...... ... ... дегенiмiз төлеушiнiң вексельдi төлеуге
берген келiсiмi. Сол сияқты, акцептант (төлеушi) – ... ... ... ... ... жеке ... болуы мүмкiн.
Вексельдiң авалы – вексель бойынша кепiлдiк. Аваль берушi ... ... ... ... жай ... ... ... немесе акцептант
(аудармалы вексель болған жағдайда) тарапынан төлем төленбеген жағдайда оны
төлеу ... ... ... ... ... ... кезде вексель төлеу
үшiн тiкелей банкке жiберiледi. “Аваль бойынша есептелсiн ” ... ... ... ... ... ... (аллонжеге) жазады. Вексельдi
өтеудiң бiр түрi – аваль акцептке қарағанда сиректеу ... ... ... ... ... неше ... операция жүргiзiп,
бiр жағынан олардың айналым ... ... ... ... ... түсiредi.
Бағалы қағаздардың басқа түрлерi
Бағалы қағаздардың өте көп басқа түрлерi болады. Оларды ... ... ... ... ... келмесе онда оның
“екiншi қатардағы”, немесе айналымдағы бағалы ... ... тағы ... ... ... капитал табуға мүмкiндiгi бар. Оларды “құқықты
бағалы қағаздар” деп те ... ... ... ... ... ... ... айқындайды.
Акцияға жазылу құқы акционерге компания акциясының жаңа тиражын ... ... ... ... Бұл ... ... деген мүддесiн
қорғайды. Бұл бағалы қағаздың ерекшелiгi корпорация жарғысында акционердiң
“артықшылық құқы” деген ... ... ... ... ... тек жай
акция иелерi ғана пайдалана алады.
Жазылу құқы – қысқа ... ... ... ... ол бiр ... Егер ... акциясы қор биржасында айналымда болса, онда
құқық сертификаттары да сол биржада бағалануы мүмкiн. ... ... ... – шартқа енгiзiлген мерзiмдiк талапты көрсететiн бағалы қағаз.
Ол бойынша екi жақтың бiрiне ... ... ... ... ... ... бiраз мөлшерiн сатуға немесе сатып алуға құқық берiледi,
ал екiншi жақ, қажет ... ... ... ақыға бағалы қағаздарды
сатуға және сатып алуға мiндеттенедi. Әдетте, ... ... ... ... ... ... ... жай акция сатып алу құқын
беретiн бағалы қағаз. Опцион – заңды түрде бекiтiлген стандартты ... ... ... қағаздар саны көрсетiледi. Оның өлшемi лот деп
аталады, яғни 1 ... 100 дана ... ... ... ... Опционның
мазмұнында опциондық шартта бекiтiлген құқықтың орындалуы, яғни бағалы
қағаздарды сату немесе ... алу күнi және ... ... ... ... ... бiрi – варрант. Варрант – ерекше
бағалы қағаз. Ол корпорацияның айналымындағы бағалы қағаздарына сатушының
сатып ... ... ... ... ... Варрант иемденушiсi
қолындағы варрантты (бағалы қағазды) белгiлi – бiр ... ... ... онда ... жай ... ... ... құқы бар.
Варрант – ұзақ мерзiмдi бағалы қағаз. ... оны ... және ... ... қоса шығарады. Бұл, бiр
жағынан, бағалы ... ... ... ... ... ... ... эмиссиялық шығындарын азайтады.
Бағалы қағаздардың келесi ... ... ... ... ... және ... қарыз мiндеттемелерi жатады. Олар:
Қазыналық вексельдер – ... ... ... ... мерзiмдi
облигациялар. Олар мемлекеттiң iшкi қарызын өтеу мақсатында шығарылады.
Депозиттiк ... – ол ... ... ... ... ... ... қағаз. Оның иесi ұсынушы адам. Депозиттiк
сертификат екiншi нарыққа ... ... және ... тез ... ... – заңды түрде бекiтiлген ақшалы құжат. Ол ... ... ... ағымдағы есепшот иесiнiң жарлығы.
Чектер бiрнеше түрге бөлiнедi:
• Атаулы чектер. Оны чек ... ... бiр ... ... ... Орделi чектер. Олар жеке немесе заңды тұлғаларға толтырылады.
• Иесi ұсынушы чектер. Ол бойынша көрсетiлген сома чек ... ... ... чек ... ... конвенция 1931 жылы
Женевада құжатқа қол ... Оның ... ... чекте алты мiндеттi
элементтер болуы шарт. Олар:
• чектiк белгi, яғни құжат ... ... ... ... ... ... чектi өтейтiн төлеушi, яғни банктiң аты;
• төлем орны, яғни банктiң орналасқан жерi;
• чекте көрсетiлген соманы төлеу жөнiндегi жарлық;
• чек ... ... және ... чек берушiнiң қолы.
Чек айналымындағы көптеген мемелекеттерде кейбiр ұлттық ... ... және ... ... ... белгi қойылмайды.
Бағалы қағаздар нарығының қызметi және оның маңызы
Бағалы ... ... ... ... ... айырықша тауарымен
өзгешеленедi. Ол өзгеше тауар – бағалы қағаздар. Олар бiрiншiден, меншiк
белгiсi, ... ... ... яғни олар ... ... алу ... табыс төлеу мiндеттемесi пайда болады.
Бағалы қағаздар нарығы нарықтық экономикада күтпеген кездейсоқ болатын
процестердiң реттеушiсi. Бұл ең ... ... ... ... ... ... деген оның капиталға мұқтаж ... ... ал ... ... уақытта сол саладан қайта алынады.
Капиталдың бұндай ... ... ... ... ... ... ... қызмет түрлерiне сұраныс өссе, онда оған сәйкес бағасы да
өседi. Демек, оларды өндiруден пайда да ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тиiмдiлiгi кемiп, ондағы
капитал өнiмiне сұраныс өсiп ... ... ... ... ... осы
механизмнiң қызметiн қамтамасыз ететiн құрал. Олар ... бос ...... алу ... тиiмдi өндiрiске бағыттап отырады. Нарықтық
экономиканың тәжiрибесiнде капитал ең алдымен қоғамға шын ... ... ... ... ... өндiрiстiң ең үйлесiмдi құрылымы
пайда болып, тапшылықсыз экономика қалыптасады: қоғамдық ... ... ... сай болады. Бұл өркендеген нарық экономикасының басты
жетiстiгi.
Кәсiпорынның қосымша капиталға ... ... ... ... бастылары – негiзгi қорды құру және ескi ... ... ... ... Бұл ... нарық
конъюнктурасына тiкелей байланысты. Сонымен қатар конъюнктураның өзгеруi
белгiлi-бiр уақыт ... ... ... ... ... ... ... уақытта, яғни нарық конъюнктурасының өздерiне қолайлы
кезiнде алғаны жөн. Қазақстан Республикасында әзiр ... ... жоқ. ... ... несие әрi қымбат, әрi шектелген, ал бағалы
қағаздар нарығы жаңадан қалыптасу кезiнде.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде бағалы ... ... ... алу ... ... Акция және облигация сияқты бағалы қағаздарды
шығаруға және оларды тiркеуге 2 жетi, эмиссиялық проспектiсiн ... ... ... ... ... 2-4 жетi, ... ... алу-
сатуға және есепайырысуға 2-3 жетi уақыт кетедi екен. Қорытындысында1,5-2
ай iшiнде эмитент (шығарушы) өзiне ... ... ... оны ... ие ... Бағалы қағаздар нарығы – экономикалық ... ... ... ең оңай және ең ... қаржы көзi.
Қор биржасы және оның қызметi
Қор биржасы деген ... ... ... ... және ... ... орны. Қор биржаларында iрi банктер қожалық етедi.
“Биржа” деген термин ежелгi грек сөзi – ... яғни ... ... ... ... қор ... XYI ғ. Голландияға бағалы қағаздар
(облигация, содан кейiн акция) шығару және сату үшiн пайда болған. Ал ... ... және қор ... ... ... ... Қор ... ең
кең түрде дамыған кезi капиптализмнiң монополизм сатысына өту кезi, яғни XX
ғ.бас кезi. Ол ... қор ... ... операциялары өндiрiс
кәсiпорындарының акцияларын шығару және сату ... ... ... ... жалпы елдiң экономикасы мен саясатындағы өзгерiстердi қадағалап
отыратын ... ... ... қор ... ... ... ... өсуiне, ал дағдарыс фазасында оның баяулауына
себепшi болады.
Экономикасы дамыған ... ... ... ... бөлiнедi.
Мысалы,
• қор биржасы (бағалы қағаздар сатады);
• валюта биржасы;
• тауар биржасы;
• еңбек биржасы.
Сонымен, биржа – нарықтың ұйымдасқан түрi, онда ... мен ... ... ... ... ... ... және қызметкерлер
жалданады. Ол – ... мен ... ... ... келу үшiн ... ... жеке ... принципiнде жұмыс iстейдi (мысалы, Лондон,
Нью-Йорк биржалары), немесе оны мемлекет ұйымдастырады (мысалы, Францияда,
Италияда). Қор биржасын ұйымдастыру және оны ... әр елде ... бар. Қор ... ... ... бойынша ұйымдастырылады.
Жарғыда қор биржасын құру, оны басқару тәртiбi жiне оның ... ... ... ... және сол ... ... принциптерi
анықталады. Биржаның басшы органы болып биржалық комитет саналады, ал оның
мүшелерiн брокер (немесе маклер) деп ... Олар ... ... ... есебiнен және солардың атағынан делдал болып операциялар
жүргiзедi. Себебi ... ... ... ... ... ... жұмысы үшiн куртаж деп аталатын төлем ақы алады. Брокерлермен қатар ... ақша ... ... ... ... де жүредi. Дилердiң
табатын пайдасы бағалы қағазды сататын және ... ... ... ... тең, ия ... ... ... мәмiле сомасының
белгiлi бiр келiсiлген нақты процентi ... ... Бұл ... ... ... қор ...... қағаз иелерiнiң биржа мүшелерi, яғнм
делдалдар арқылы қағаздарды сату және ... алу ... ... ... Республикасының бағалы қағаздар нарығының пайда болуы.
Бағалы қағаздар нарығының кейбiр элементтерi 20-шы ... ... ... ... ... болған. Ал қазiргi егемен Қазақстанда
бағалы қағаздар ... ... ... Кеңес Одағы заңдарының
негiзiнде 90-шы жылдардың басынан бастап пайда бола бастады.
Елде дамыған бағалы ... ... ... үшiн оның құрамдас
бөлiктерi болуы ... ... ... пен ұсыныс;
• делдалдар мен басқа қатысушылар;
• нарықтық инфрақұрылым яғни коммерциялық банктер, қор ... ... және ... нарықты реттейтiн және өзiн-өзi реттейтiн жүйелер;
Нарықтың осы құрамдас бөлiктерi қазiргi уақытта негiзiнен құрылып
болды. Бұл ... ... ... ... ... тереңдету
жолында қабылданған Қазақстанда мемлекеттiк меншiктi жекеменшiктендiру
Ұлттық бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... құрылуын тездетуде шешушi роль атқарды.
Дегенмен, Қазақстан экономикасының ... ... ... ... нарығы болуы мүмкiн емес. Бағалы қағаздар ... ... көп ... халықтың әл-ауқатына байланысты. Себебi бағалы
қағаздарға сұраныс ... ... ... ... ... өсуi – ... бағалы қағаздар нарығы дамуының басты шарты.
Республика қалыптасқан жағдай сипаттағанындай ... ... ... және ең ... ... ... ... Мемлекеттiк
қарыз мiндеттемелерi нарығының ерекшелiгi оған қатысушыларға байланысты:
Бiрiншiден, мемлекеттiк бағалы қағаздардың ...... ... банк – оның ... ... қаржы агентi
(уәкiлi), сонымен бiрге мемлекеттiк бағалы қағаздардың дилерi. Дегенмен,
бағалы қағаздар нарығына бұл ... ... ... ... мен ... айналымға түсiру шарттарын анықтаушылар:
Мемлекеттiк бағалы қағаздар:
• мемлекеттiк қазыналық вексельдер;
• мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... мерзiмдi ноталары;
• жекеменшiктендiру купондары.
Мемлекеттiк қазыналық вексельдер мен мемлекеттiк қазыналық
облигацияларды iшкi ... ... ... ... ... мақсатында Қаржы Министрлiгi шығарады. Ал қысқа ... банк ... ... жұмысын қамтамасыз ететiн қаржы қорын
толтыру мақсатында Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... кәсiпорындарды жекеменшiктендiруге
пайдаланады, ал оның көптеген мөлшерi жеке ... ... осы ... ... ... ... ұшырап, жұмыс iстемей тұрған ... ... ... ... берген акциялар оны иемденушiге
әлi дивиденд (пайда) түсiре қойған жоқ.
Бағалы қағаздар нарығының даму жолдары
Қазiргi кезде Республикада бағалы қағаздар нарығы ... ... даму ... ... ... ... Бюджеттiң кемшiлiгiн
толтыру мақсатында мемлекет бұрынғыдай ақша белгiлерiн шығармай, ... ... ... ... ... ... қысқа мерзiмдi
вексельдi шығаруда. Алайда, бағалы қағаздар нарығының дамуы жолында шешуiн
талап ететiн экономикалық және әлеуметтiк-психологиялық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын дамытатын бiрыңғай көзқарас жүйесiнiң
жоқтығы;
б) ... ... ... ... ... ... ... (депозитно-регистраторская
система);
г) бағалы қағаздар нарығының материалдық-техникалық негiзiнiң аздығы;
д) нарық инфрақұрылымы өсу деңгейiнiң төмендiгi ... ... ... ... ... ... нарығында
маман кадрлардың аздығы мен халықтың инвестициялық белсендiлiгiң ... ... Бұл ... ... ... ... бағалы
қағаздар нарығының мәнiн түсiнбеушiлiгi мен инвестиция беруге психологиялық
дайындығының жоқтығынан туындайды.
Дүниежүзiлiк нарық тарихында бағалы қағаздар нарығының ... үш ... бар. ... үлгi – онда бағалы қағаздар нарығы механизмi арқылы банктер ... ... ... бұл үлгi ... ... ... көп
тараған). Бұл үлгi бойынша экономиканы инвестициялау ... ... ... ... өз мiндетiне алады.
Банктiк емес үлгi немесе нарықтық үлгi – онда ... ... ... ... ... қорын бөлумен банк емес мекемелер шұғылданады
(мысалы, АҚШ-та, Ұлыбританияда, Малайзияда, ... ... ... ... ... ... нарығы демократиялық жолмен өркендейдi.
Қаржының негiзгi бөлiгi жеке тұлғалардың ... Ол ... ... ... “арзан” ақша.
Аралас үлгi – онда бағалы қағаздар нарығы механизмi ... ... ... ... де, банк емес ... де шұғылданады (мысалы, Жапонияда).
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының ерекшелiгi – ... ... ... ... ... ... ... өзгертуге
жеке инвесторлар мен өз мемлекетiмiздiң әрбiр азаматын ... ... ... банк ... ... жоқ. ... ... банктер бағалы қағаздар нарығында жеке ... роль ... Дәл осы ... ... ... бағалы
қағаздар нарығының банктiк үлгiсiнен бас тартуына әкеп ... ... ... ... әлеуметтiк бейiмделген бағалы ... ... ... ... ... ... ... нарығының
банктiк емес үлгiсi, яғни немесе нарықтық үлгiсi асыра алады ... ... ... нарығының нарықтық үлгiсiнiң ... ... ... ... ... ... көптiгi;
Үлестiк бағалы қағаздардың қарыздық ... ... ... тура ... ... аздығы;
Нарықтағы банк емес мекемелердiң көптiгi.
Бұлардан басқа мемлекетiмiздiң бағалы қағаздар нарығының нарықтық
үлгiсiн таңдап алуға себепшi ... үш ... бар. ... ... үшiн ... ... ... түскен ақша – ол
“арзан” ақша. ... ... ... ... етiп ... құру ... ... ең тиiмдi формасы. Себебi акционерлердiң де, онда
қызмет iстеп жүргендердiң де ... ... көп ... ... ... нарығында өндiрiс саласын өз активтерiмен
(қаржыларымен) инвестициялайтын отандық ... ... ... ... ... жекеменшiктендiру арқылы халықты кәсiпорын
басқаруына тарту жақын арада бұл механизмдi пайдалануға ... ... ...... ... ... да бос ақша ... иесi – халық. Жекеменшiктендiру купондары ... ... ... қоғамның меншiк иесi болу құқын жүзеге асыру – ... ... ... ... (халықтың социалистiк менталитетiн есептегенде).
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасында қалыптасып келе ... ... ... ... нақта бiрыңғай көзқарас жоқ. Сондықтан
бағалы қағаздар нарығына уақыт талабына сай әлi де ... ... ... күні ... ... ... отандық нарығы аяқталу
кезеңінде. Ағымдық жылда Ұлттық комиссия қызметінің ... түні ... ... ... ... элементтерін жасау үшін жағдайлар
тудыруда болады.
Атап айтқанда, Парлаиент “Бағалы қағаздар рыногы туралы”, “Қазақстан
Республикасында бағалы ... ... ... ... ... Республикасындағы инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің
нысандары мен ... ... қор ... өзін-өзі реттейтін
ұйымдардың жұмыс істеуге негіз өаланды. Сондай-ақ әлемдік ... ... ең ... тәсіліне жататын инвестициялық және
зейнетақы қорлардың да әс-қимылына іргетас салынды деуге болады.
Үкімет “Қазақстан Республикасында депозитарлық қызметті ... ... ... ... ... тізімін енгізу жөніндегі
қызметті лицензиялау туралы Ережені”, ... және ... ... ... ... ... кезде республикамызда эмитендттердің корпоративтік құнды ұағаздар
нарығында қаржылық ресурстарды тартуға мүмкіндікті қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... негізгі міндетіне қаржылық
ресурстардың ... ... еш ... ... үшін ... ... Оның ... түрде жұмыс істеу шартына кәсіби де ... ... ... кіреді. Осыған байланысты Ұлттық комиссия оларға
талаптарды күшейту және нарық инфрақұрылымын ... ... ... нарық үшін толыққанды қор биржасының жұмыс істеуі де қажет. Бұл
мәселені шешу үшін ... ... ... және бүгінгі күні оның
нәтижелері негізінде қазақстандық қор биржасын мемлекеттік ... ... ... ... Ұйымдасқан нарықтардағы сауда-саттық жүйесі
мен құнды қағаздарға құқықты байламдау тетігі біздің республикада ... ... ... ... ... ... ... еліміздің құнды қағаздар нарығында 115 компания жұмыс
істейді, олардың 102-сі ... ... ... ... ... ... ал 13 ... тіркеу қызметін орындау үшін де
лицензияға ие болды. Кәсіби қатысушылардың құрамында екінші ... ... банк пен 84 сан ... ... ... ... жаппай жекешелендірудің аяқталуына байланысты
мәселелерді шешу жөніндегі қызметті ... ... деп ... ... қорларын түрлендіру мәселелерін шешу қажеттігі
де күн тәртібінде. Осынау бағытта қызметті атқаратын инвестірлеуді ... ... ... ... ... қағаздар нарығына кәсіби қатысушылар
қауымдас тығымен бірге ... ... ... ... ... ... түрлендіру тетігін белгілейтін
Жарлығының жобасын ұсынды. ... ... ... ... шешу ... ... ... құру туралы ұсыныс енгізілді.
Инвесторлардың жұмыс істеуіне жағдай жасау шетелдік ... ... ... етіп қана ... ... ішкі инвестициялық ресурстарын
жұмылдыруға дем береді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Б.А ... ... ... ... ... 2001 ... Б.А Көшенова “Ақша, Несие, Банктер, Валюта қатынастары” Алматы 2000
жыл
3. Қазақстан ... ... ... ... рыногы туралы ҚР
желтоқсан №142 4-қаулы” ... ... 2003 жыл 25 ... С. ... ... қызмет еткен құнды қағаздар” Қаржы-Қаражат №6
2001 жыл
5. Ғ.С ... ... ... ... ... 2001 жыл
6. Қабдиев Д. “Құнды қағаздар нарығын қалыптастыру және реттеу” Алматы
2000 жыл

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АӨҚО инфрақұрылымы9 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен дамуы88 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
ҚР-дағы бағалы қағаздар нарығы45 бет
Бағалы қағаздар нарығының туынды қаржылық құралдары24 бет
Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері23 бет
Қазіргі несие және қағаз ақшалардың айналымынан туындайтын проблемалар15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Бағалы қағаз түрлері мен жіктелуі34 бет
Бағалы қағаздар - қарыз міндеттемесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь