Қазақстан Республикасында бәсекелестік ортаны қалыптастыру

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 БӘСЕКЕ РЫНОКТЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ ЭЛЕМЕНТІ РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Бәсеке экономикалық категория және оған экономикалық көзқарастар ... ... ... ... ... ..5
1.2 Бәсекенің мәні, қызметтері және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 Нарықтық экономика дамуындағы бәсекенің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.4 Жетілген бәсеке жағдайындағы рынок құрылымының негізгі типтері ... ... ... ... ..17

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА БӘСЕКЕЛЕСТІК ОРТАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ... ... 23
2.1 Бәсекелестіктің Қазақстан экономикасы үшін маңыздылығы ... ... ... ... ... 23
2.2 Бәсекелік жағдайды реттеудегі мемлекеттің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.3 Қазақстан Республикасында бәсекелестік ортаны қалыптастыру және дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.4 Бәсекеге қабілеттілікті арттыру және бәсекені дамыту болашағы ... ... ... ... .45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ...................................................................| |
|...............................................3 | |
|1 ... ... ... ... | ... ... | ... ... ... ... және оған ... | ... ... | ... Бәсекенің мәні, қызметтері және | ... | ... ... ... ... ... алатын | ... ... | ... ... ... ... ... құрылымының негізгі | ... ... | |
| | |
|2 ... ... ... ОРТАНЫ | ... ... | ... ... Қазақстан экономикасы үшін | ... ... | ... ... ... ... мемлекеттің | ... | ... ... Республикасында бәсекелестік ортаны қалыптастыру және дамыту| |
|жолдары...................................................................| |
|................................39 | ... ... ... ... және ... ... | |
|болашағы..................................................................| |
|.............................................45 | |
| | ... ... | |
| | ... ... | ... | ... ... экономикаға өтуіне байланысты рыноктың қызмет ету
механизмін және оның негізгі элементтерін талдап, ... ... ... ... білу ... күні ... мәселе. Осындай басты
рыноктық экономика элементтерінің бірі бәсеке болып табылады.
Бәсеке жалпы экономикалық құндылықтар мен ... ... ... болып табылады. Бәсекелік рынокта қызмет етуші ... ... ... ... ... ... тиімді инвестицияларды
орынды пайдалану арқылы ғылыми-техникалық прогреске ұмтылады, ... ... ... ... ... ... ... шығарудың көлемін
арттыруға ынталы болады.
Осылайша әрбір кәсіпкердің бәсекеге қабілеті ... ... ... экономикалық рынокта ұлттық экономиканың бәсекеге
қабілеттілігі артады.
Бәсеке қоғамға ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздікті ұсынады. Немістің белгілі
экономист-ғалымы Людвиг Эрхард ... ... үшін ... жолдармен көрсетеді: “...рыноктық шаруашылық және оның қызмет ету
механизмі еркін бәсекелестіктен ажырап қызмет етуі ... ... ... табиғаты жеке меншіктік қатынастармен тығыз байланысты болады.
Тақырыптың өзектілігі. Президент ... ... ... ... ... ... қабілетті экономика және бәсекеге
қабілетті халық” атты Қазақстан халқына Жолдауында еліміз үшін ... бірі ... ... ... ... ... жоғары деңгейде дамып, әлемдегі дамыған елдер қатарына қосылу
керектігін атап көрсеткен болатын [1].
Қазақстанның соңғы жылдардағы экономикалық ... қол ... ... ... ... мен ... ... болып отыр.
“Қазақстан-2030” даму стратегиясында жеке меншік құқығын қамтамасыз ету,
сондай-ақ ... ... ... ... қалыптастырып және
антимонополиялық реттеуді сенімді түрде жүргізу ... атап ... ... ... ... қатынастар орнап, бағаны белгілейтін тек
қана сұраныс пен ұсыныс деп айту қиындау. Өйткені ... ... ... ... ... ... және ... рынок құрылымының негізінде
әрекет жасайды.
Еліміздің рыноктық қатынасқа өтуі, ұлттық экономикада ... ... ... ... ... әр түрі ... және ... ету механизмі күрделене түсті. Рынок құрылымы негізінен мынадай
түрлерден тұрады: жетілген бәсеке нарығы, монополия, ... ... ... ... жіктелуі фирмалардың саладағы санына,
фирманың көлеміне, тауар сипатына, оның ... ену ... ... ... ... ... нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бәсеке ... ... ... ... пен ұсыныс сияқты негізгі элементі
болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты: ұлттық экономиканың бәсекеге ... ... ... ... ... ... бірден-
бір жолы екендігін атап көрсету. Сонымен ... осы ... жету ... ... ... ... ... міндеттерді айқындап алу керек:
- бәсекенің мәні мен түрлері және оның экономикадағы ... ... ... ... ... бәсекенің ерекшеліктері ашып көрсету;
- жетілмеген бәсекенің негізгі формалары монополия мен олигополияның
рынокта қызмет ... ... ... Республикасындағы бәсекелік ортаның қалыптасуы мен ... және оны шешу ... ... ... ... ... ... арттыру және
индустриалды-инновациялық экономика ... ... ... ... ... РЫНОКТЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ ЭЛЕМЕНТІ РЕТІНДЕ
1.1 Бәсеке экономикалық ... және оған ... ... өкілі Адам Смиттің ойы бойынша экономика
заңдарының әрекет етуінің ... ... - ... ... Тек сол ғана
рыноктың баға үстемдігін жояды, сатушылар көп болса, монополизм болмайды,
өйткені “монополистер ... ... аз ... тұрақты етеді және
нақтылы сұранысты толық қанағаттандырмай, өз тауарларын табиғи ... ... ... ... 4, 60б. ... ... аяғы мен ХХ ... басында көп еңбектер “жетілген
еркін бәсекелік” экономиканы мадақтаған болатын. Сол ... ... және ... ... деген түсініктер бір жақтан монополия мен
экономикалық механизмнің жетімсіздігі, сондай-ақ монополия мен ... ... ... ұғым деп ... ... ... түсуші субъектілер өзінің ақша табу мақсатымен,
яғни өз жағдайын жақсарту үшін ... ... ... ... ... әсер ... ... бағаны сұраныс және ... ... ... ... Егер ... ... жоғары болса, онда
өнімді сатып алушылар арасында өзара бәсекелестік туады ... ... ... ... ... ... жоғары баға беріп, оны
соңында сата ... ... ... ... ... ұсыныстың сұраныстан
жоғары болуында және сатушылар арасында өзара бәсекелестіктен болады.
Барлық ... сату үшін олар ... ... ... жағдайда нарықтық
баға жай бағаға тең болады, яғни тауардың қанша тұратынына сәйкес келеді.
Жай баға экономикалық ... ... ... Егер ол ... бұзылса, онда монополияның пайда болуына әкеледі. Монополиялық
баға реттелуі басқаша болады, яғни ең ... ... ... ... жетілген бәсеке кезінде ең төмен болуы, яғни ... ... ... ... сәйкес келеді деген қорытындыға келуге
болады.
А.Смиттің пайымдауынша, қоғамның тауар-ақша, капитал және ... ... ... ... ... тиімді оптималды пайдалану
мүмкіндігі мол болады. Егер қоғамның ... ... ... жеке
экономикалық мүддесін дамытуға максималдық еркіндік берсе, қоғамдық мүдде
де ... ... ... ... пікірін Сисмонди теріске шығарады. Өйткені еркін бәсекенің
экономикалық және әлеуметтік ... ... ... азын-аулақ
топтың қолында шоғырлануынан халықтың басым көпшілігі қайыршыланады, терең
экономикалық дағдарыстарға ... ... ... ... әлеуметтік
реформа бағдарламасын ұсынды: “Заң шығарушылар тарапынан жай және жанама
шаралар белгілеуді талап етті, онда қожайын мен ... ... ... ... ... екіншісіне жасаған қиянаты үшін
біріншісіне ... ... ... [5, ... ... ... көрсеткендей, А.Смит өз пайымдауында максималды
қанағаттандыру доктринасына ... ... ... Ол ... бәсеке сала
ішінде ресурстарды оптималды бөлу ... ... ... ... ... ... деп ... Өндіріс факторларының рыногында еркін
бәсеке барлық салалардағы осы ... ... ... мен ... ... ... ... қатынасын орнатуға қол жеткізді деп
көрсетеді.
Давид Рикардоның айтуы ... ... ... ... болуы
жалақының жоғары дәрежеде болуының нәтижесі. Сонымен қатар ... аз ... оның ... шетел мемлекеттерімен бәсекелестікке
түсуіне әсер етпейді. Әрқашанда шетелдік валютамен айырбас қатынасы болады,
яғни тауардың экспорттауы және импорттауы ... ... көп ... ... ... ... ... жағдайында жалақымен болған уақиға
сияқты, “пайданың да құлдырау тенденциясы байқалады, өйткені қоғам ... ... орай ... ... өнім көп ... мен ... жұмсауды
қажет етеді” [6, 128б.]Кәсіпкерлердің еркін бәсекесі мен еркін сауда
принциптері ... ... ... ... даму заңдылықтарын
зерттей келе, ... ... ... ... ... ... артық өндіру дағдарысы болады.
Курно Антуан мынадай сұраққа жауап іздестіреді. Егер сатушылар саны
“п” болғанда, ... ... ... пайданың ең көп мөлшері қанша
болады? Егер п бірге тең болады деп таза ... ... ... өнім ... пайда ең көп мөлшерге жетеді, шектеулі шығындар
шектеулі табыспен шектеледі. Егер “п” ... ... ... негізгі қосымша
жағдайда жетілген бәсеке жағдайы қалыптасып, мұндай өнім ... ... ... ... да, ... шығындар орташа табыспен теңеседі. Мұндай
жағдайда өндіру максималды, ал баға минималды болады.
Фридрих Лист өзінің идеясын былайша ... ... ... ... ... ал германдық өнеркәсіп болса, жоғарғы ... мен ... ... басқа да тетіктері ... ... ... ... ... етеді. Бұл идея ... ... ... мен ... ... әбден қанағаттандырды.
Жетілген бәсеке жағдайындағы бағаны кәсіпорын емес, рынок анықтайды
деген классиктердің бастапқы пікірлерін А.Маршаллда ... ... ... өз ... ... ... ... жағдайға, конъюнктураға қарай
затты сатып алады, “артық тұтыну” деген ... ... ... ... жазады: “Бәсекелі экономикада өндірістің көлемі кәсіпорында тауар өнімі
бағасын ... және ... ... ... ... береді”.
Көріп отырғанымыздай, А.Маршаллдың пікірінше, бәсеке жағдайында шығындар
үлесі ... ... не ... не ... ... ... өнім
көлемі өсуін басып кетпейді. Осындай ... ... ... ... пен ... ... оптималдау
проблемаларының нақтылы методикалық шешімдерін ұсынды.
Шарль Фурье өркениет кезеңінің төрт ... ... ... Алғашқы
екеуі шын мәнінде құлиеленушілік және феодалдық құрылыс, ал үшіншісі еркін
бісекелі капитализм. Өркениеттің ... ... ... ... Фурьенің
көре білгендігін айқындайды. Ерекше бір формада капитализмнің монополистік
сатысының өтетіндігін немесе оны сауда феодализмі деп ... ... ... ... Фурье еркін бәсеке заңды түрде өзіне қарама-қарсы
монополияға әкеледі деді. Оның түсінігінде монополизация бейнесі сауда мен
банк ... ... ... ... ... ... ... қоғам мүддесіне қызмет етпейді, қайта өндіріс анархиясын ... ... ... қарама-қарсы қойып, тәртіпсіздікке жол ашады. Үстеме
пайда табу ... мен ... ... ... ... ... ... Байлық пен қайыршылық арасындағы алшақтықтың өсуі ... ... ... ... ... ... бәсеке принциптерін
қуаттайтын буржуазиялық политэкономияның да ... ... ... көзқарасы бойынша рыноктар өзара байланыста, ... ... ... тәуелсіз сатушылар ұқсас өнімдерді сату үшін
өзара әрекетке түседі. Әрбір сатушыны монополист ... ... ... ... ... түзейді, ал тауарлар сату және ... ... ... ... ... ... баға таза ... жоғары қойылған
[4, 195б.]
Өнімнің дифференциялануы бәсекенің табиғи емес көрінісіне ... ... ... ретіндегі идеясын бұл процеске бағаға қатысы жоқ
факторлар бәсекенің әсерінің ұлғаюымен негіздейді. Мұны ол тауар ... ... ... және ... қасиеттерімен түсіндіреді.
Ол былай деп жазады: “Дифференциялану өнімнің өзіндік ерекшеліктеріне
сүйенеді, олар мынадай болады: ерекше қасиеттер - фабрика маркасы, ... ... ... - ... ... түсі, стилі”
[ 4, 197б.]
Дж.Робинсонның “Жетілмеген бәсекенің экономикалық теориясы” атты
еңбегінің басты идеясы - монополия ... ... ... ашу.
Кейбір ғалымдар монополистік бәсекені тепе-теңдіктегі рыноктың табиғи ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық
жүйесінің тепе-теңдік жағдайының бұзылуын, жоғалтуын, тіпті жалдамалы
еңбекті қанауды көрді.
Экономиканы ... ... ... ... ... “Бәсеке барлық жерде, реттеу қажетті жерде”[ 8,
205б.] деген сөздерін еске ... ... ... ... ... дәлелдеп, оның экономикадағы теңсіздікті жоюдың шарты
ретінде кәсіпкерлер қызметінің ... мен ... ат ... ... ... М.Портер бәсекені зерттеу
проблемасымен көп жылдар ... ... ... ... ... дамитынын көрсете отырып, анализ жасайды. Ол халықаралық
экономикада ұлттық, мемлекеттік және ... ... ... Ең ... ... оның ... ішкі ... дамыту дейді,
өйткені осы ... ... ... ... жолы ... табылады,
мемлекеттің ішінде бәсекелі жұмыс активті мұрагерлік жауыздықпен дамиды.
Олар тек рыноктағы ... ғана ... ... ... ... ... байланысты болады.
Сонымен қатар бәсеке объективті көзқарас тұрғысында онша емес жағдайға
әкеледі. Мысалы, жетілген бәсеке ... ... ... ... ... Қоғамның социал дұрыстығын ескермейді, өйткені қоғамның
ішінде тек ... ғана ... онда ... қатар қоғамдағы әртүрлі
деңгейде байлықтың болуы да ықтимал.
Дж.Кларк ... бұл заң ... ... ... орын ... яғни
барлық шаруашылық субъектілерінің жинақылығы экономика ... ... ... етеді.
Буагильбергтің ойынша, еркін бәсекенің бұзылуының басты мәнін ... ... ... ... түсіндірді. Ол максималды бағаны алып
тастаса, астықтың рыноктық ... да ... ... ... ... ... деген сұраныс артады, ол болса өз кезегінде сол
өнімдерінің ... де ... ... бәсеке идеясы жеке мүддені көздейтіні қандай да болмасын
іс-қимыл қоғам мүддесімен ... оған ... ... ұғым ... ... ... белгілі. Тіпті бүгінгі ... ... ... ... ... ... экономика қоғам мүддесіне қызмет ете
алмайды дегенді айтудан жалықпайды.
Осы заманда “жетілмеген бәсеке” ... ... ... ... Осы ... ... ... шығындары жоғары және
табыстылығы төмен ұсақ капитал орын ... ... ... ... және ... ... жетілмегендігін
П.Самуэльсон олардың бағаны жоғарылату мен өндірісті қысқартуды тым ... ... ... ... ... ... жағдайындағы немесе ХХ ғасырдың бастапқы кезіндегі “кемелденбеген”
монополия тұсындағы ... ... ... ... - ... ... ... қауіп-қатерлер мен болжамсыздықтың
мүмкіндігінің тым көп ... ... ... және ... ... мен ... бойынша бәсеке, осы к.нгі монополиялардың
кемелденген биіктігіне көшу жағдайында жетілген сипат ... ... ... көп ... ... ... қауіпті жағдайларды неғұрлым
төмендетуді және экономикалық өсудің тұрақты ... ... ... ірі ... зерттеушілердің ойларын қорыта кететін болсақ,
классикалық политэкономияның, неоклассикалық ... ... ... дамуы қоғамдағы елеулі өзгерістерге әкеліп, соның
ішінде бәсекенің ... ... ... тигізгеніне қазір көзіміз жетті
деуге болады. Бәсекені теория тұрғысынан зерттеп, оның ... аса ... етіп ... ... ғалымдардың белгілі
маңыздылықтары қазіргі қоғам дамуының жоғары сатыға жеткендігін айта кеткен
жөн ... ... ... ... және ... ... бір жағынан, іс-қимыл жасайтын салада ұнамды
нәтижеге жету үшін жүріп отыратын экономикалық жарыс, шаруашылық ... ... ие болу ... ... көп табу үшін ... ... ... Екінші жағынан, ол рынок субъектілерінің өнімді өндіру
мен оны ... және ... ... ... арақатынастары.
Бәсекені экономикалық процесс ретінде шаруашылық ... ... ... ... түрі деп тануға болады.
Осы әрекеттер экономикалық цикл түрінде жинақталады. Осыған бірте-бірте
жүріп ... ... ... ... ... процестер жатады:
- өндіріс және еңбек ұжымдарының материалдық-заттық элементтерін
қалыптастыру;
- өндірісті ұйымдастыру, оны ... ... ... жабдықтау және өндірістік, ... және ... ... әсер ... ... ... ... өнім өндіру;
- өнімді сату, бұл үшін оның саны анықталады, ... орны ... ... ... есебінен инвестициялық қор жасау және оны өндірісті кеңейту
үшін пайдалану.
Бәсекенің ... ... ... ... ... ... келеді.
Яғни, экономикада рынокты анықтайтын, оны зерттейтін, бағаны ... пен ... ғана ... ... ... құрылымы болып табылады.
Өйткені әр рынок ... ... ... де ... соған сәйкес баға
құру тәсілі және фирманың қызмет етуі де ... ... ... ... негізгі түріне келесілер жатады [11,35б.]
1) Жетілген бәсеке нарығы;
2) Монополия;
3) Монополиялық бәсеке;
4) Олигополия.
Жетілген бәсеке ... үшін ... ... әрекет жасап, олардың
өзара келісім жасауға мүмкіндігі болмауы тиіс [12, 263б.]
Жетілген бәсекелес рыногы дегеніміз - ... ... ... ... өнім ... ... сатушылар саны көп және өнімдері
біртекті болып келеті;
2) Ірі ... ... ... ... сату үлесі елеусіз.
Сондықтан, оның өнім көлемі туралы ... ... ... ұсынысқа
ықпал етпейді, соған орай фирмалар нарықтар бағасына да әсер ете алмайды;
3) ... ... ... ... жөніндегі ақпараттар белгілі
болады;
4) Жаңа фирмалардың салаға кіруіне немесе одан шығуына тосқауылдар жоқ
[13, 9б.]
Жалпы айтқанда, жетілген ... ... ... ... ... толыққанды қызмет етеді және ол ... ... ... пен ... ... ... ... бағаларын
реттеуші қызмет атқарады. Яғни, экономиканың бәсекеге қабілетін арттыруда
жетілген бәсекенің толыққанды орын алуы ел экономикасының ... ... ... инновацияларды дамытуға жол ашады.
Бәсекенің екінші негізгі түрі ол ... ... ... ... Егер ... жеке өндірушінің монополиялық немесе олигополиялық
билігі орнықса, онда ол рынок жетілмеген бәсекелі рынок болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... тұтынушылар
тауарды тұтынудың көлемін азайта отырып, тауарға жоғары баға ... да ... ... ... монополиялауды шектейтін монополияға
қарсы заңдар қабылданып, іске асырылуда. Бұл заңдарға қарамастан әлемнің
барлық елдерінде өндіруші-монополистер ... ... ... Ірі өндірістің басымдылығы;
2) Легальды тосқауылдар (шикізат қорын, жерді ғылым мен ... ... ... ... ... жеке ... үшін үкіметтен
алынған ерекше құқықтар);
3) Бәсекелесудің әділетсіз жүргізілуі.
Ірі өндірушілердің ұсақ ... ... өте ... бар. Монополиялық және ... ... ... ... ... ... себебі ірі өндірістің шығындары ұсақ
өндірістің ... ... ... ... ... жүзінде
дәлелденген.
Монополияны тек қана экономикалық шектеулер ғана емес, сонымен қатар
құқықтық шектеулер де ... ... ... көп тараған түрлері -
жеке меншік құқығы. Егер бір фирманың меншігінде өте ... ... ... онда ол ... ... ... ... тосқауылдарға
патенттер мен авторлық құқықтар жатады. Жаңалық ашқан адам патент ... ол ... ... ... ... ие бола ... Бұл ... мемлекетіміз үшін маңызы зор.
Бәсекені әділетсіз түрде жүргізудің негізгі түрі - ... ... ... мақсатында өнімді өзіндік құнынан төмен бағамен сату.
Ірі ... ... мол ... ... ... мүмкіндіктері де
жоғары. Сондықтан да тауарларды өздеріне тиімсіз бағамен ұзақ уақыт ... ұсақ ... ... ... [14, ... ... жағдайындағы монополиялық фирма өзінің ерекше
жағдайын пайдаланып, тауардың бағасын ... ... ... ... ... де, бәсекелес фирмаға қарағанда тауарды аз мөлшерде
ұсынады. Мұнда сатушы өз тауарының ... ... ... ... ... ... әсерін тигізе алады, онда ол монополиялық билікке ие
болады деп ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... әсер етеді. Өнімнің өмір сүру ... оның ... ... ... отыратын мерзімі жатады. Бұл цикл төрт фазадан тұрады:
- жаңа ... ... ... енгізіп орналастыру. Бұл арада сату
көлемі көп емес, ... ... ... жоғары болады;
- өндірістің өсуі - өндірістің масштабы өседі, сұраныс өседі, жоғары
баға сақталады;
- ... - ... ... ең ... ... ... сұраныс толық
қанағаттанады, өндіріс қарқыны бәсеңдейді, бәсеке шиеленіседі және бағалар
төмендей бастайды;
- ескіру - бұл фазада ... ... ... ... өндіру азаяды.
Бәсеке сайысы сөне бастайды. Өнімнің басым көбінің ... ... өнім ... ... ... ... ... қызметтер атқарады:
Кәсіпкердің қамтамасыз ету ... ... көп ... жою мүмкін емес. Керісінше, нарықта монополизмнің әсерінен
экономикада қылмыстың артуы, табысқа күресте қару ... ... ... ... ... ашық ... бәсекесінде орын алады. ... жеке ... ... және ... ... ... ... орындау мүмкін емес. Бұл жағдайда бәсекені
мемлекет қолдап, әртүрлі ... ... ... ... ... нәтижелерге жету үшін бәсекелестік көлемі
мен сапасына кепілдік беретін арнаулы ережелер мен шаралар жүйесін ... ... Бұл ... ... ... ... ... қатынасты реттеуге керекті басты элемент болып саналады.
Реттеу қызметі. Бұнда негізгі өндірістік ресурстар оған ... көп ... және ол ... ... ... ... кәсіпкерлердің тұтынушы қажетсінетін тауарларын шығаруына байланысты.
Бәсекенің дәлелдеу ... ... ... сапа ... ... ... бағасы тиімді, өндірістік шығынды азайтуды ... ... тек осы ... ... ... ... Болмаған
жағдайда шаруашылық жүргізуші субъект шығынға ұшырап басқа бәсекелесіне
орнын береді. Егер кәсіпорын ... ... өнім ... ... оны ... ... ... ретінде сыйлық алады, бұны техникалық жетістік
ынталандырады. Егер кәсіпорын өз тұтынушыларының қалауына немесе ... ... ... ... ... ... ... жазасын алады
немесе нарықтан ығыстырылады.
Бөлу қызметі. Бәсеке тек өте жоғары өнімділікте ғана ... ... ... ... ... мен үй ... арасында
олардың тиімді қосқан үлесіне сәйкес бөлуге мүмкіндік береді.
Бақылау қызметі бәсекеде кәсіпкердің бір жақты іс-әрекетіне ... және ... ... мүмкіндігін береді. Бәсекелік механизм кез
келген кәсіпкерге нарықта өз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді.
Әрбір нарықтың өзінің ерекшеліктері ... ... ... ... бір ... ... ол ... нарықта бәсеке қалай жүзеге
асырылады және бәсекенің мәні бірегей анықталып ... ... ... Ол үшін ... ... ... бағалау және табиғатын
анықтау пайдаланылады.
Бәсекелес сатушылар арасындағы бәстестік әрбір фирма өзінің мақсатты
деңгейіне жету үшін және бәстестік ... ... ... ... ... ... ... салада немесе бәсекелестік ортада нарықта күшті
жағдайға жетудегі күресі оның күш ... ... ... фирмалардың
өздерінің стратегиясын дамытып өзара бәсекелестік ... ... ... өзара бәсекелестік мүмкіндіктерін былайша сипаттауға
болады:
1) Фирмлар өте тиімді рыноктық кеңістік үшін ... ... ... иемденеді (өте табысты нарықтық сыбағасын алады);
2) Фирманың бәсекелестік стратегиясы және бұл стратегияны жүзеге асыру
әртүрлі фирмалар өз пікірлерімен шектеулі себебі бұл ... ол ... ... ... ... және тағы басқа) және заң талапқа сәйкес
келеді ме (монополияға қарсы заңдар ол бәсекелестікке ... ... ... өте келе ... ... ... өз ... немесе игерілген үстемдігін қорғау мақсатында жаңартып отырады.
Фирма қызметтерінің ұзақтығы кез келген ... ... бір ... ... ... ... байланысты, екінші ... ... ... ... ... ... дамуындағы бәсекенің алатын орны
Бәсеке қоғамға экономикалық ... ... ... ... қауіпсіздікті ұсынады. Немістің белгілі
экономист-ғалымы Людвиг Эрхард ... ... үшін ... ... көрсетеді: “...рыноктық шаруашылық және оның ... ... ... ... ... ... етуі ... емес”. Бәсекенің
экономикалық табиғаты жеке меншіктік қатынастармен тығыз байланыста болады.
Бәсеке шаруашылық өмірде басты рөл ... Ол ... ... ... ... субъектілердің қарым-қатынасын
тереңдету арқылы рыноктағы жағдайлар мен ... ... ... ... ... “көрінбейтін қол” мысалының негізінде бәсекелестік ... яғни ... жеке адам ... ... ең бірінші өз пайдасын ойлайды,
сол пайдаға қол жеткізу үшін олар өз ... ... ... ... ... Бұл өз кезегінде жаңа ізденістерді, инновациялық
жаңалықтарды ашуға жол ашады.
Бәсеке ... ... ... ... және ... ... ... мағынада бәсеке рыноктағы ерекше жағдайларды
белгілейді, яғни ... ... ... ... ... айналысына және оның бағаына жеке өзі әсер ете ... ... ... субъективті тұрғыда бәсекелес шаруашылық субъектілері
арасындағы экономикалық қатынастарды ... яғни ... пен ... ... ... ... ... экономикалық құндылықтар мен жетістіктерді дамытудың
негізгі құралы болып табылады. Бәсекелік рынокта қызмет етуші ... ... ... ... сұранысына бейімделіп, тиімді инвестицияларды
орынды пайдалану арқылы ғылыми-техникалық прогреске ... ... ... ... ... отырып, сапалы өнімдер шығарудың көлемін
арттыруға ынталы ... ... ... ... ... жоғары болуының
нәтижесінде әлемдік экономикалық рынокта ұлттық ... ... ... ... ... ... өсуге қол жеткізуінің өзі
бәсекеге қабілеттіліктің ... мен ... ... ... отыр.
“Қазақстан-2030” даму стратегиясында жеке меншік құқығын қамтамасыз ету,
сондай-ақ рынокта еркін ... ... ... ... ... сенімді түрде жүргізу керектігін атап өткен.
Бәсекенің экономикадағы орнын оның ... ... ... ... болады. Бәсекенің негізгі қағидалары:
- рынокқа қатысушылар санының шектелмеушілігі, рынокқа кірудің және
одан шығудың ... ... ... Бұл ... ... ... ... өндірістің бір ... ... ... ... ... ... әрбір тұтынушы өзінің қажеттілігін ең жоғары
деңгейде ... ... ... ... ... еңбек, қаржылық және басқа да ресурстардың мобильділігі.
Капиталдың еркін айналысы өнеркәсіптің тиімді салаларының дамуына, ... ... ... ... ... неғұрлым тиімдірек қолдануға
мүмкіндік беру;
- сұраныс пен ұсыныс туралы бәсекеге қатысушылардың толық ... ... ... баға ... ... ... дер ... отыруы керек;
- өнімдердің біртектілігі, ... ... ... ... ... маркалардың болмауы, ондай ерекше маркалар ... жеңу үшін ... ... ... ... жекелеген қатысушылардың әсер ету мүмкіншілігінің
болмауы, бағаның рынок арқылы берілген ... ... ... ... ... ... ... шарт емес [3, 226].
Бәсеке өз кезегінде салаішілік, салааралық және халықаралық бәсеке
болып бөлінеді. Ішкі және салааралық ... ... ... бөлінісінің
заңдылықтарын дамытып, өнеркәсіпті мамандандыруға, салалардың салаішілік,
өнеркәсіп орындарының санының артуына және олардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... Олардың
ішіндегі техникалық жағдайы жоғары және еңбек өнімділігі артық кәсіпорындар
қосымша пайда тауып отырады. Әрбір ... ... ... ... өнімділігі қарқынының деңгейі, тауарлардың жеке құны әртүрлі
болып отырады. Салаішілік бәсеке негізінде кәсіпорындар шығынды ... ... ... ... ... ... ... бәсеке әртүрлі рынокта қызмет етуші шаруашылық салалардың
арасында туындайды. Яғни сырттан келетін инвестицияларды өз ... осы ... ... сала ... алып ... үшін бақталас болып
табылады.
Халықаралық бәсеке әртүрлі елдер арасында орын ... ... және ... жоғары дамыған, экономикалық қатынастардың
күрделене түскен жағдайда әрбір ел өзінің ... және ... ... қалу үшін ... ... бәсеке келесідей сипатталады:
- бірнеше басты салаларды әлем бойынша өзіне қарату, ноу-хауды дамыту,
қаржылық жағдайын жақсарту;
- көп аспектілік, әртүрлі рынок ... мен ... ... рыноктың осы заманға сай жылдам дамуын қамтамасыз ету;
- рыноктық бақталаста айқын басымдылық қасиеттерінің болуы.
Бәсекенің толыққанды және ... ... ... ... ... және ... ... ұсынады. Оларға:
1) Қоғамның өндірістік тиімділігінің өсуі;
2) Рыноктық механизмінің толыққанды қызмет етуі;
3) Өндіріс факторларының қолданысын жақсарту;
4) Оптималды баға құру;
5) Тауарлардың және ... ... ... ... ... ... ... айтқанда ел ішіндегі кәсіпорындар іс-
қимылының жаңашылдығы;
7) Инфрақұрылым немесе елдегі қолданып отырған ... және ... ... ... ... ел ... мен біліктілігі, жасампаздық қасиеттердің бизнестің жоғары талабына
сәйкестігі;
8) Инновацияларды ... ... ... ... ресурстарды неғұрлым тиімді
қолданатын салаларға бөлу ... ... ... экономикада сонымен қатар
тауар өндіру және қызмет көрсетулердің өз өнімдеріне инновациялар ... ... ... ... ... ... инновациялық
тауар пайданың жоғары деңгейін 5-10 жыл ... ... ... [9, ... ... рыноктағы көптеген фирмалар мен ... ... ... ... ... өз ... ... қолданады. Мұндай әрекеттерді “тиімсіз бәсеке” деп
атап, оны бәсекелестіктің ... ... ... ... ... ... ... туралы және оның сипаттамасы. Жасау әдісі ... орны ... ... ... тарату;
- бәсекелес туралы жалған немесе қате мәліметтер тарату;
- бәсекелестің тауарлық белгісін, оның фирмасының атын, маркировкасын
заңсыз пайдалану;
- тауардың ... ... ... ... ... жарнама жасау;
- бәсекелестің тауарын жамандап көрсететін салыстырмалар қолдану;
- келісім бойынша өздері ғана ... ... ... ... ... ... және басқадай информацияны
таратып жіберу. Аталған шарт бұзушылықпен күресу Қазақстанда ... ... ... ... бір, ... ... үйлестіретін экономикалық,
технологиялық, әлеуметтік алғышарттарды қажет етеді. Бұл ... бұзу ... ... ... ... ... ... жоққа шығаруы
мүмкін. Қорытындысында ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс деңгейі құлдырауы мүмкін. Бәсеке бұл
қазіргі кезеңдегі нарықтық ... ... ... олай деп айту
себебіміз оның өсу көлемі соңғы онжылдықта кеңінен ұлғайғандығында емес. Ең
бастысы, ... ... ... ... ... оның бөлінбейтін
бейнесі, мысалға “нарық тапшылығы” ... мен ... ... ... ... ... жоққа шығаруға жеткізеді. Осы арқылы ... ... тек ... сатып алушылар арасында бәсеке болады [10, 145б.]
Кешегі кезеңге дейін одақтық әдебиеттерде монополия мен ... ... ... ... ... Олар тек дәстүрлі және айрықша
белгілермен бейнеленді.
Біздің экономикада нарықтық бәсеке жеке ... ... ... ... ... ... меншігіне айналдыру кеңес үкіметі
кезінде нарықтың және тауар өндірісінің ... ... ... ... ... ... біреуіне жол ашу ... ... ... мен өндірілген өнімге жекелеген меншік иесі болу
бәсекенің пайда болуына ... ... ... ... ... ... жағдайындағы рынок құрылымының негізгі типтері
Жетілген бәсекелестік ... ... мен ... ... өте ... ... жеке ... және сатып алушы бағаға айтарлықтай әсер ете
алмайды. Көптеген ауылшаруашылық базарлары ... ... ... ... ... ... бидай өсіреді, оны мыңдаған сатып
алушы алады. Нәтижесінде бірде-бір фермер және бірде-бір сатып алушы ... ... ... ете ... ... өзге ... ... базарлар ретінде қарастыру үшін бәскелестер жеткілікті.
Мысалы, мыстың әлемдік нарығының бірнеше ондаған жеткізушісі бар. ... ... ... ... ағаш материалы сияқты минералды және табиғи
шикізаттың көптеген нарығында ... ... саны ... талдау мақсатында бәсекелес нарық ретінде қаралады.
Мысалы, АҚШ-қа әуе тасымалын бірнеше ондаған компания қамтамасыз ... әуе ... ... ... ... ... ғана тиесілі.
Сөйтіп жетілген бәсекелестіктегі нарық үлгісіне мынадай белгілер тән:
1) Нарықта көптеген тәуелсіз сатушылар мен ... ... ... ... осы тауардың жалпы нарықтық көлемін ғана шығарады немесе
сатып алады.
2) Біртекті тауарлар және ... ... ... бірдей
қабылдауы.
3) Жаңа өндірушілер саласына кіру үшін кедергінің жоқтығы және
саладан еркін шығу ... ... ... ... ... ... Нарыққа барлық қатысушылардың қалыпты мінез-құлқы.
Монополияның маңызды белгілерінің бірі - салаға кіру ... яғни ... ... ... ... сатушылардың пайда
болуына жол бермейтін шектеулердің болуы.
Монополияның пайда болуына мүмкіндік ... және оны ... ... үлгілерінің арасында мына жайттарды атап көрсетуге
болоады:
1) Үкіметтен алған ... ... ... ... 1904 ... ... ... қаржысына пайдаланатын, табыт сатып жерлеу қызметін
көрсететін “Дженерал Фьюнералс” компаниясы ... Аса ... ... ... ... билік органдары монополияларды өзі
басқаратын пошта болып табылады. Көптеген ... ... ... ... ... монополия ұстайды. Сондай-ақ, мемлекеттің лотореяларды
ұйымдастыра отырып, ойын бизнесінің бірден-бір ... ... ... ... мен авторлық құқық идеясының мәні, фирмалар мен ... жаңа ... ... және ... өз күш-жігерінің жемісін жүзеге
асыру үшін айрықша құқық өнертапқыштарына, кепілдік ... ... ... ... ... ... тек ... мерзімге
кепілденеді, сондықтан осындай жасалған монополия уақытша ... ... да бір ... өзге бір ... ... бұзу ... нарыққа заңсыз
кіретін болса, оны сот шешімімен сатуды тоқтатуға мәжбүрлей алады. Мысалы,
1895 жылы федералдық судья “Кодак ... 1976 ... ... тез
түсіретін фотоаппаратты шығара және сата ... ... ... ... жеті патентті бұзғандығы туралы қаулы шығарды. 1986 жылы
сот қаулысы күшіне ... ... тез ... ... ... 25 ... 1980 ... ортасында үлесі де болған “Кодакқа”
осы фотоаппараттар өндірісінің және оларға арналған пленкаларды шығаруды
тоқтатуға ... ... ... да бір ... ... бүкіл нарығында меншіктің
болуы. Оған мысал ретінде ... ... “Де ... ... жағдайын
келтіруге болады. Ол асыл ... ... үшін ... ... 80 ... жуығының сатылуын өз бақылауында ұстауының арқасында
алмаз анарығындағы монополиялық ... ... ... бәсекелестік нарығы үлгісінің ерекшеліктерін тізбелеуді
әрі қарай жалғастыра беруге болады, алайда ... ... ... табиғи монополияның дұрыс бағалау үшін ... ... ... ... белгілерін дұрыс түсіну болып табылады.
Монополия бұл ұсыныстың бүкіл көлемі бір ... ... ... нарық нысаны, монополияны осы астар тұрғысынан зерттей отырып,
осы ... ... ... ... кеңістік шекараларды анықтауға
үлкен назар аударылады.
Монополия мына ... ... ... ... баға;
- монополияның инновацияға шектеулі дайындығы.
Монополияның мынадай белгілерін келтіруге болады:
а) монополиялық нарықта бір сатушы және ... ... ... ... өнім ... ... табылады, яғни оны ауыстыратын тауар
жоқ;
в) кедергілерге байланысты жаңа фирмалардың нарыққа кіруі мүмкін
емес.
Бұл аталған ... ... ... болуы мүмкін, мысалы:
- кәсіпорындардың үлкен көлемі және өндіріс көлемінен болатын үнем;
- жұмыстың жекелеген түрін орындауға ... ... ... таңдалады;
- сирек игілік өндірісіне байланысты белгілі ресурстарды ... ... ... ... ... кезінде өндіріс жағдайы мен игілік сипатының
маңызы;
- ... ... ... ... алу қиындығы.
Монополияның негізгі үш түрі бар:
Жабық монополия - бұл ... ... ... ... ... ... институттарымен және тағы басқа қорғалған
монополиялар. Мысал ретінде АҚШ ... ... ... ... ... - бір ... ... бірден-бір жеткізушісі болып
табылатын, атап айтқанда ... бір ... ... ... заңи қорғауы жоқ монополия. Мұндай ... ... ... ... алғаш рет шыққан фирмаларды атауға болады.
Қарапайым монополия - өз өнімін әрбір ... ... өз ... ... ... ... ... маңызы үлкен.
Олигополия және баға құру жағдайы. Жетілген бәсекелі және монополиялық
рынокта өндіруші фирма өз тауарының бағасын және ... өнім ... ... тек қана тұтынушының реакциясымен өзінің жеке өндірістік
мүмкіндіктерін ғана ескеріп отырады. ... бұл ... ... ... ... тек қана ... шығын, шекті шығын қисықтарын және
сұраныс қисығын шектеу арқылы іске асырылады.
Ал олигополия дегеніміз ... ... ... ірі ... арқылы
өндіріледі. Ол фирмалардың рынокқа әрқайсысының әсері айтарлықтай болып
табылады. Кейбір олигополия монополист сияқты ... әсер етуі ... бір ... ... ... ... баға ... жетілген бәсекеге ұқсайды. Мұндайда
баға туралы олигополистердің шешімдерін қабылдау жұмысы күрделене түседі.
Олигополия нарығы төмендегідей ... ... ... ... сату ... бар және бір-бірімен бәсекелес
бірнеше фирмалар болады;
2) ... ... ... көбінесе басым (лидер) фирмалар деп
атайды және олар ... ... ... мен сату ... ... ... ... Олигополиялық фирманың өндіріс шешімдері тек қана ... ... ғана ... ... ... ... ... фирмалардың
стратегиялық шешімдеріне де байланысты болады.
Олигополиялық фирмалар тауардың бағасы мен өнім ... ... ... ... ... ... фирмалардың барлық мүмкіндіктерін
ескеріп, талдап отырады.
Олигополияның бірнеше ... бар. ... ... ... қарама-қарсы мақсаттары бар екі жақтың ойыны;
- нарықта ... ... ... ... ... және “картель”.
Баға белгілеу мен өнім көлемін анықтауда олигополия нарығы жетілген
бәсеке мен монополия аралығында орын алады. Барлық ... ... ... ... ... азаюына, ал келісім мен бірігу
пайданың өсуіне әкеліп соқтыратынын көрсетеді. Пайда қуған жеке ... ... ... түсуі мүмкін (“баға қақтығысы”), бұл кезде
олардың ... ... ... алу ... ... ... Баға
бірте-бірте төмендеп, орташа шығын деңгейіне жетеді де, нәтижесінде бұл
фирмалардың экономикалық ... ... тең ... Ал ... жағдайда
фирмалар бір-бірімен келісімге келіп, бағаны жоғарылатып, ... ... ... Бұл ... ... бөлу туралы келісім
жасалады, басқаша айтқанда, ... ... ... құрады. Сонымен,
олигополист фирмаларға өнімді сату көлемі мен баға ... ... ... ... келу ... ... ... күштілігіне байланысты
картель ішкі тұрақсыздықпен сипатталады.
Қорыта ... ... ... ... болады: бірде-бір модель
олигополиялық рыноктағы фирмалардың ... ... ... ... ... ... бере ... Сондықтан белгілі бір моделді қолданбас бұрын
қарастырып отырған ... баға мен ... ... ... ... саласындағы шоғырлануды және де фирманың іс-әрекетін ... да ... ... ... ... ... ... рыногының теориясын Курно дуаполиясын ... Екі ... (А және В) ... ... қолданады және біртектес
өнім өндіреді делік. Бұл фирманың әрқайсысы шығарылатын өнім ... ... және олар ... бір ... ... ... дуаполиясы моделінің негізі мынада: әрбір фирма өнімді шығару
жайлы шешім қабылдаған кезде бәсекелесушілердің ... ... ... ... және осы ... ... ғана ескереді. Сондықтан Курно моделінде
фирмалардың өзара қатынасы тұрақты баға ... ... ... таңдау
арқылы жүзеге асырылады. Бұл модельдің негізгі кемшілігі - әр фирманың
өзімен бәсекелес ... өнім ... ... деп ... ... ... ... фирмалар бағаның өзгеруін, бақталастарының өнім шығару
көлемін, өндірістік жағдайларын ескеріп отырады.
Олигополиялық бәсекедегі ойын ... ... ... бар ... ... талдайды, сондықтан, олигополиялық
бәсекені ... ... ... Бұл ... ... ... ... байланысын көрсетеді және осы ... ... өз ... әрбір іс-әрекетін ескеріп, талдап, бағалайды ... ... өзі ... ... ... ... екі бәсекелес фирманың екі балама бағалық
стратегиясы бар деп есептейік. Сонда біріншісі - өнімнің бағасын төмендету,
екіншісі - бағаны ... бір ... ... ... ... өз ... мақсаттарына жеткізетін стратегияны талдаулары керек. ... ... ... ойын деп атаймыз.
Олигополияда фирмалар бәрін қанағаттандыратын бір деңгейдегі бағаны
белгілеуі қиын, әсіресе шығындар мен ... ... ... Егер ... басым фирма болып, ол баға белгілеудегі лидер ... онда ... ... өте ... ... Осы ... фирма баға белгілейді, ал
қалған фирмалар ілеспелі фирмалар ... Іс ... ... ... ... рыноктарда кездеседі. Бұл жағдайда лидер фирма бірінші өзінің
тауарына деген сұранысты анықтайды.
Жетілмеген бәсекелестік нарық үлгісін ... ... ... ... мен ... ... ... құрылымының екі
түрі болып табылатындығын атап өткен жөн. Нақты ... ... осы ... ... ... монополия ұзақ мерзімді орта кедергілер бір фирма ... ... ... ... ғана ең ... ... жеткізетін
сала.
Кәсіпкерлік монополия ретінде тиісті нарықта ортақ ұсыныстың осындай
үлесін жинайтын, сату ... мен ... ете ... ... ... бағаларды
қалыптастыруға мүмкіндік алатын кәсіпорын түсініледі. Қандай да бір нарықта
кәсіпкерлік монополист үлесі жоғары болған сайын ... ... ... үлесі жоғары. Сол арқылы тиісінше оны монополиялану ... осы ... ... ... ... ... ... экономикасы
жоспарлы жүйе шегінде ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... шаруашылығы тарихи қалыптасқан мемлекеттерден гөрі жоғары,
бұл ең алдымен, кәсіпкерлік ... ... ... ... ... монополиялық бірлестіктер төменнен қалыптасты:
олар өндіріс пен ... ... ... ... пен ... алып ... ... дамуының салдары болып табылады.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА БӘСЕКЕЛЕСТІК ... ... ... ... үшін маңыздылығы
Экономика халықтың дамуының басты басымдығы, ал экономикалық өсімнің
барынша жоғары қарқынына қол ... ... ... ... ... ... өз ... бәсекелестік қатілетін арттыру арқылы еліміздің
2010 жылға дейінгі жоспарына сәйкес қол жеткіземіз.
2004 ... ... ... ... Қазақстан, бәсекеге
қабілетті экономика, бәсекеге қабілетті халық” атты халыққа ... ... ... ... үшін ... ... ... көруге
болады. Бұл біздің ... үшін ... ... ... ... бүкіл әлем мемлекеттерімен, ... ... ... ... ... Ал енді ... ... қамданудың, бәсекеге қабілеттіліктіпәрменді түрде жасаудың тиімді
жолдарын ... ... ... ... ең ... ел АҚШ ... болсын, әлеуметтік
салаларда болсын бәсекеге қабілеттіліктің ... ... ... ... ... деп ... ... сәйкес саясат жүргізеді. Ал Еуропалық Одақ
болса, 2001 жылы Лиссабонда алған шешімінде Еуропа экономикасының ... ... ең ... ... ... көздеп отыр.
Әлемнің тағы басқа елдері де өздерінің бәсекеге қабілеттілігін ... ... жаңа ... ...... ... Малайзия, Тайланд небәрі 25-30 жылдың ішінде шаруашылықтың
көптеген салаларының ... ... ... ... ... ... елінің осы саладағы іс-қимылы, қол ... ... ... ... ... да көптеген елдер ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін
арттыру қамында. Бұл заман талабы, өйткені жаһандану үрдісінен ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі тұрғысынан
халықаралық сараптаушы ұйымдардың наразынан тыс қалып отыр.
Дегенмен, осы ... ... ... ... баршылық, ал шешуін күтіп
тұрған мәселелер одан да көп.
Біріншіден, біз рынок экономикасын ... қана ... оны ... ... ... ... Ал, бәсеке рынок экономикасының негізгі құралы.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... жатырмыз. Бұл ауыл экономикасының бәсекеге
қабілеттілігін күшейтеді деген сөз. Үшіншіден, 2003-2015 жылдарға ... ... ... ... бағдарламаның
келешек үшін маңызы зор, себебі бәсекеге қабілеттілікті ... ... ... ... сала - ... Төртіншіден, тас
және темір жолдарды, жалпы ... ... ... немесе күрделі
жөндеуден өткізіп жатырмыз.
Осындай маңызды ... ... ... ... ... алынуда. Оның
бірден-бір дәлелі соңғы жылдары ішкі ұлттық өнім жылдан-жылға көбейіп
келеді. Бірақ ... әлі де ... ... ... ... отыр. Ал
әлем тәжірибесі көрсеткеніндей, дамыған және жаңа индустриялы дамушы ... ... ... ... сервистік-технологиялық өндіріске
көшіп кеткен.
Қазақстан бүгін ... ... ... тек қана шикізаттық
ресурстар арқылы ғана түсе ... ... ... ... және металл
салаларының құралдары ғана жоғары сапада болып, олардың өндірген өнімдері
бәсекеге түсіп отыр. Ал ... ... ... 80 ... ... физикалық жағынан тозған құралдар екені белгілі.
Экономиканың негізгі секторы болып ... ... ... және
жанама индустрияландыру уақыт талабы болып отыр. Себебі, ... ... ... экономикасының түп қазығын құрайды десек, оны ... ... үшін ... ... ... ... қабілетті тауар өндіруге мүмкіндік берері сөзсіз.
Өйткені егемендік алғаннан кейінгі макроэкономикалық ... ... ... ... 1998 ... бастап экономикалық өсу
байқалады. Тіпті соңғы екі-үш жылда ЖІӨ-нің өсу деңгейі 10 пайыз көлемінде
болып отыр. Бұл шама ... үшін ... ... яғни әлем ... ... ... ... орындардамыз.
Бірақта мұндай жетістіктерге жетуіміз жер қойнауымыздағы ... бай ... және ... жылдары мұнай және металл бағасының
өсуімен ... ... ... ... әлі де ... Одағы құрып
кеткен шикізаттық негізде болып отыр. Ал дамыған елдердің қай-қайсысын алып
қарамасақ, олар ... ... ... ... ... ал ... ... даму жағынан артта қалған және дамушы
елдер ғана айналысады екен. Елбасы атап өткендей, еліміз жоғары ... ... ... үшін және ... шикізаттық өндіріске тікелей
байланысты емес тұрақты экономикалық өсу үшін ... ... және ... ... ... ... ... болды.
Ал мұндай тұрақты экономикаға қол жеткізу үшін жоғары бәсекеге
қабілетті ұлттық ... құру үшін ... ... жылдарға арналған
ииндустриялық-инновациялық даму стратегиясы қабылданған.
Бұл стратегияның ... ... ... ... ... және ... бағыталған тауар шығаратын өнеркәсіптер құрып,
қызмет көрсету саласын мығымдау. Барлық ... ... ... ... ... ... емес бағытындағы салаларда жұмыс істейтін
экспортқа бағдарланған ... ... ... ... ... және 2004 ... ... стратегиямызды іске
асырудың алғашқы жылы болды. Елімізде даму ... ... ... ... өңдеуші салаларды жаңғыртуға нақты ықпал ... ... ... ... ... доллардан астам сомаға 20 инвестициялық жобаға
кредит бөліп отыр.
Бізде тәуелсіздік алған жылдар ... 2003 жылы ... рет ... өсу ... ... өнеркәсіптің өсу қарқынынан асып түсті.
Машина жасауда бұл көрсеткіш 20 ... ... ... Ауыл шаруашылығы
өнімдерін өңдеу көлемі өткен жылы ... ... 9,5 ... ... ... ... нарығы үшін тауар мен ... ... ... ... ... бір ... орнығу үлкен табыс
алу үшін өндіріс пен тауар өткізудің аса тиімді жағдай үшін жеке ... ... ... ... ... ... ажырамас
бөлігі, кәсіпкерлік қызметтің дамуының қажетті шарты , бұл ... ... ... ... ... баға мен ... ұсыныстары көлемін
белгілеу бойынша өндірушілер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... баға мен сұраныс көлемін
қалыптастыру бойынша өзара қатынас ... ... ... осылайша анықталады. Бәсекелестік күрестегі ... асып ... ... ... ... ... ... тауарлармен толық қамтамасыз ететін серпінді процесс (жеделдетуші
қозғалыс).
Экономикалық ... мен ... үшін ... ... ... ... қарама-қарсы құбылыс ретінде монополия) ... бір ... ғана өмір сүре ... ... ... нарық жағдайының белгілі бір көрсеткіштеріне тәуелді.
Негізгі көрсеткіштер мыналар:
1) Нарыққа тауар ... ... саны ... ... ... бар
шаруашылық, өнеркәсіп сауда кәсіпорындары);
2) Кәсіпорынның нарыққа кіріп шағу еркіндігі;
3) Тауарлардың саралануы ... ... ... белгілі бір
түріне фабрикалық маркасы, сапасы, түсі және тағы басқа әртүрлі ... ... ... ... ... бақылауға қатысуы.
Нарықтық бәсекелестік қазіргі экономикалық теорияның ... ... ... ... ... ... бірден-бір үлгісі
осы ұғымсыз алға жылжи ... Оның ... ... ... өзге ... қарағанда нарықтық бәсекелестік теориясы шамамен
алғанда ... үш ... ... іс ... ... ... ... бастап антимонополиялық саясат саласындағы бүгінгі
заңнамалық ережелерді қамти отыра, дәстүрлі нарық ... бар ... ... бір ... ортамен қамтамасыз етіп, оны реттеуге
тырысады.
Бәсекелестік ... ұғым ... ... ... байланыстырылады. Ол
“көрінбейтін қол” деп атаған нарықтық реттеу механизмі, сұраныс, ұсыныс пен
бәсекелестік ... ... ... ... ... “Табиғат
және халықтар байлығы туралы” деп аталатын ең ... ... ең ... ... ... ... ... мүлдем бас тартуға ... ... ... ... және ... ... қарсы
бағытталды. Әуел бастан, бәсекелестікке ... ... ... ... жатқызылды. Басқаша айтқанда, ол өндірілетін ... ... ... факт ... ... Физиократтар өзінің табиғи
тәртіп теориясына сүйене ... ... өз ... ... ... ... да, А.Смит бұл шектеулікте ежелде қоғамдық дәулеттің өсуі
ретінде ... даму мен ... ... және ... күші ... бере ... ... функционалдық мүмкіндігін кеңейтуге
классиктерге мүмкіндік берді.
А.Смиттің теориясы бойынша ... ... ... ... ... қатынастарға араласуын болдырмау мүмкін емес жай болып шықты.
Жалдамалы қызметкерлер мен капитал ... ... ... ... бір реттеуші заңдарды қабылдауға мәжбүр етті. ... ... ... пен ... бәсекелестіктің нарықты қолдау
саласында да өтті.
Күнделікті өмірде біз “бәсекелес”, ... ... ... “бәсекелестік нарық” ... ... ... бұл ... ... ... телінеді, алайда олардың
барлықы “бәсекелестік күрес” және “бәсекелестік ... ... ... ... нарықтағы жекелеген фирмалардың әрекет тәртбіне
қатысты, екіншісі нарықтық құрылымдар мен өзектестік фирманың ... ... ... ... ... ... ... жағдайларын, яғни
нарықтағы фирмалар саны, өндіріс технологиясы, сатылатын тауар түрлері және
тағы басқа мәселелерді зерделейді.
Нарықтық ... ... ... ... ... жекелеген
фирмалардың шегіндегі, яғни өз өнімін өткізу, ең алдымен баға шарттарымен
анықталады. Өз ... ... ... ... ... ықпалы аз
болса, нарық барынша бәсекелестік болып ... ... ... ... жекелеген фирма оған мүлдем ықпал ете алмаған
жағдайда қол ... Бұл тек ... ... ... ... ... ... бағасына ешқандай әсер ете алмас және оның тек нарықтық
сұраныс пен ұсыныста белгіленетін етіп ... ғана ... ... ... ... ... аталады.
Бәсекелестіктің даму ауқымы бойынша мынадай жайттар болуы мүмкін:
- жеке (нарықтың бір қатысушысы “ауырдың үстімен, жеңілдің астымен” -
тауар мен ... ... ең ... ... ... ... жергілікті (қандай да бір аймақты тауар қожайындары арасында
жүргізіледі);
- салалық (нарық салаларының бірінде ең ... ... алу үшін ... ... ... табыс алу мақсатында өз жағына сатып алушыларды
тарту үшін әртүрлі сала өкілдерінің бәсекелестігі);
- ұлттық (сол елдің ішінде ... ... ... ... ғаламдық (кәсіпорынның шаруашылық бірлестігінің және әртүрлі
мемлекеттердің әлемдік ... ... даму ... бойынша былайша бөлінеді:
1) Еркін;
2) Реттелетін.
Нарықтық бәсекелестікті жүргізу әдісі бойынша былай бөлуге болады:
Бағалық бәсекелестік - бәсекелестіктің нарықтық ... ... ... үзіледі. Бағалық бәсекелестік сол өнім үшін ... ... үшін ... ... ... ... етек ... соның әртүрлі бағамен сатылуы және осы бағалық айырмашылық шығынындағы
бағалық ... ... ... ... үш ... ... ... монополист болуға немесе белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... сату ... бар топта сатып алушыны таба ала
білуге тиіс;
3) Бастапқы ... ... ... ... қызметті қайта сата алмайды.
Баға келісушілігі қызмет саласында ... ... және ... ... ... қызмет көрсетуде, бір базардан екінші базағарға
қайта бөлуге келмейтін тауарды өткізу ... жиі ... емес ... - өнім ... көтеру, тұтынушыларға
жақсы қызмет көрсету арқылы табысқа жету. Бағалық емес бәсекелестік ең
алдымен, өнім ... және оның сату ... ... арқылы жүргізіледі.
Сапаны жақсарту екі негізгі бағыт бойынша жүргізілуі мүмкін:
1) Тауардың техникалық сипаттамасын жетілдіру;
2) Тұтынушылар мұқтажына тауарды бейімдеуді жақсарту.
Өнім ... ... ... ... ... өнім ... атауын алады. Бәсекелестіктің осы түрі айрықша ерекшеленетін
немесе ескі үлгінің жетілген нұсқасынан ... жаңа ... ... салалық нарықтың едәуір бөлігін иеленуге ұмтылыспен негізделеді.
Сапаны көтеруге негізделген бәсекелестік ... ... ... ... ... бағаны жасырын төмендетумен өткізуі
оңайлатуға қызмет етеді;
екіншіден, сапа, жарнама және ... өтеу ... ... жол ... ... ... ... арқылы бағасыз бәсекелестік сату шарттары ... ... ... ... осы түрі ... алушыға қызмет
көрсетіп, сервисті жақсартуға негізделеді. Бұған жарнама арқылы тұтынушыға
әсер ету сауданы жетілдіру, тауарды ... ... яғни оны ... ... ... ... ... бойынша жеңілдік беру кіреді.
Бәсекелестіктің мәні ... сату үшін ... ... алушы үлкен мүмкіндік
алу үшін, ал ... оны ... үшін ... жасайтындығынан екі тарап
қатысады.
Түбінде, сатушы мен сатып алушы ... ... ... ... ... ... әйтпесе келісім жасалынбайды, ал олардың әрқайсысы
орынсыз залал шегеді.
Фирмааралық бәстестік табыспен немесе ұтылыспен ... ... ... ... ... ... немесе бәсеке күш-қуаттарын бақылап
отыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... нарықтағы орнын жоғалтуға немесе саладан шығуына әкеліп ... ... ... негізінен бәсекелестікке жарайтын бағаға
байланысты. Көбінесе бір сапаға қатысты фирма, басқа сала ... ... ... ... оның өнімі олардікінен артық өтімді
болады. ... ... ... ... ... ... баға мен ... жеткіліктілігі өндірушілерге баға шегін
пайда мөлшері көлемін шектейді;
Екіншіден, тауар өндіруші немесе қызмет жасаушы тауарды, қызметті
сапалы ... ... ... жолымен немесе басқа әдістермен бағасын
төмендетуі мүмкін, бірақ тауарды сату ... баға ... ... ... ... бәсекелес күштердің әсері күшейе түседі;
Үшіншіден, бөлгіштік бәсекелер арқылы сатып алушы қаншалықты деңгейде
алмастырушы тауарды немесе қызметті тиімді деп ... бұл ... ... ... ... алмастырушы құнына өтуіне байланысты.
Біз көбінесе өндірушіге тауар алмастырушы өндіруші тарапынан бәсекелік
қысым күшін айтамыз. Мысалы, тауар алмастырушылар бәсекесі. Ұсақ ... ... ... ... ... ... ұялы ... жасады. Сатушылардың пікірі ... ... ... кесе,
шәйнек, кофе қайнатқыш алушы еді. Қазір ұялы телефон өндірушілер оның
төмендетіп еді, сыйлыққа ... алу ұялы ... ... ... ... жағдайды реттеудегі мемлекеттің рөлі
Жетілген бәсекенің барлық даусыз жақсы жақтарымен қатар оның елеулі
кемшіліктері бар. ... ... ... ... ... ... салаларының монополиялануына әкеліп соғады.
Монополияға қарсы жаңдарды жүзеге асырушы мемлекеттік қызметтер екі
принципті ... ала ... ... ... ... ... ... “парасаттылық принципін” ұстау. Өйткені көп жағдайларда трестерге
қарсы заңдардың ресми жалпы түрде жазылғаны сонша АҚШ ... соты ... ... ... іс ... болған қандай да болсын ... екі ... ... ... ... ... принципі” бойынша
тек жөнсіз, ақылға сйымайтын сауданы шектеулер ғана Шерман ... ... ... ... ақылға сыйымсыз шектеулер деп нені есептеуге
болады? Бұл мәселелердің бәрі ... ... ... жүзеге асырудың
қандай қиын екенін көрсетеді.
Мемлекет ... ... ... мен ... ... ... ... да болмасын араласуы, тіпті бәсекені қолдау мақсатымен,
әрбір бәсекелестік мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... өзін тең ұстауға тиісті. Монополияға ... ... бір ... басқа топтардың есебінен барынша жеңілдік
жасаудың ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілікті құру және оны
ұстап тұру үшін соңғы жылдары тұтынушыларға бағытталған ... ... ... ... ... қазіргі кезеңдегі фирмалардың бәсекеге
қабілеттілігін қамтамасыз ету ... ... ... ... жасауға болады:
- фирманы рационалды “жабық”, иерархиялы жүйе ретінде, ал бәсекелестік
мақсаттар мен ... де ұзақ ... бойы ... да шарттар секілді
өзгеріссіз қалады және бекітіледі деп санайтын ... ... өз ... қазіргі менеджмент философиясы жүйелі және жағдаяттық әдістерге
негізделген. Фирма “ашық” жүйе ретінде қарастырылады. ... ... оның дер ... ... әлеуметтік-экономикалық ортаға жылдам
бейімделуінде. Фирманың назарынан тыс қалдырмауы тиіс сыртқы ... ... ... ... ... мен ... жоғарылығын, бұйымның өмірлік кезеңдерінің қысқаруын жатқызуға
болады [15, ... ... ... іске ... ... білу және ... ... қаншалықты қажет болатынын түсіну – ... ... ... Жетістікті фирмалар сыртқы ... ... қана ... жоғары дәрежеде сәйкес келетіндей өзінің айналасында осындай
орта қалыптастыру үшін белсенді әрекет етеді.
Фирманың бәсекеге қабілеттілігін ... ету ... ... ... берілген мәселенің 20-дан астам теориялық және
әдістемелік түрлері бар. ... ... ... тудыратындары –
М.Портер, А.А.Томпсон және А.Стрикленд, И.Ансофф, К.Келлер, Т.Михальский
т.б. көзқарастары.
Ешқандай да ... ... ... ... ... қасиеттері
мен жылжыту құралдары бойынша бәсекелестерінен асып түсе алмайды. Олардың
ішінен артықшылық беретіндерін таңдау және ... ... ... ... ... келетін және кәсіпорын қызметінің күшті
жақтарын ең жақсы жолмен қолдана алатын стратегияны жасау ... ... ... ғылымда қойылған мақсаттарға сәйкес стратегиялардың екі
түрін: портфелдік және ... деп ... ... фирманың жалпы іс-әрекетін және жекелеген қызмет
аумақтарындағы бәсекелік артықшылықтарын анықтап және сол алынған бәсекелік
артықшылықтарды ары қарай бәсекелік стратегиялар ... ... ... ... И.Ансофф кез келген портфелді стратегия иеленуі тиіс төрт
сипаттаманы атайды [16, 95б.]
- фирма іс-әрекетінің болашақ ... мен ... ... ... ... ... аумақтарында қол жеткізгісі келетін ... ... ... ... болат құю өнеркәсібіне қондырғылар
жеткізуші “Места мэшин” (АҚШ) компаниясын алуымызға болады. ... ... ... құю қондырғыларын техникалық жетілдіруілеріне
және қысқа мерзімде шетелдік бәсекелестіктердің жаңа технологиялар ... баға ... мән ... нәтижесінде банкроттыққа ұшырады [17,
17б.]
- фирма қызметінің түрлі аумақтарының ... ... ... ... ... ... ... Мысал ретінде
диверсификацияны алуға болады. Әдетте глобалды ... өз ... мен ... ... бақылап отырады. Осы мақсатта
шетелдік нарықтарды іздей ... ... ... бір елде ... ... экономикалық өрлеп жатқан басқа бір елде сату көлемі
көтеріледі.
Жалпы ... ... ... ... ... ... қажет ететін бөлімшелерді таңдау. Кәсіпорын деңгейінде
алатын болсақ, тауар портфеліндегі тауарлардың қайсысына қаржы керек немесе
инвестициялауды ... ... және ... жалпы стратегиялық
бағытын анықтау.
Портфелдік стратегияларға қосымша ... ... ... ... бөлімінде не істеу қажет екенін анықтайды. Бәсекелік ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыруға болады. Мұндай шешімдерге:
- саладағы бәсекелестікті талдау;
- мақсаттарды анықтау;
- бәсекелестік стратегияларды жасау және іске асыру;
- ... ... ... ... жатқызуға болады.
Жоғарыда аталған компанияның әрекеттері өзара байланысты және ... ... ... ... ... ... сала ... ақпаратты
қажет етеді. Бәсекелестік стратегияны жасау және іске асыруды компанияның
нақты ... ... ... ... ... ... Нарықтағы жайғасымды
ұстап тұру сол стратегиялардың дер кезінде дұрыс іске ... ... ... мен ... ... үшін ... ... стратегияларын жоспарлауға қатысты ... бес ... ... май өнімдерін өндіру саласында
қарастырды. М.Портер моделіне сәйкес бәсекелестік стратегияларды құру ... ... ... ... ... ... ... және сол саладағы
бәсекелестер жайғасымын анықтау.
Бұлар:
1) жаңа бәсекелестер пайда болу қауіп-қатері;
2) алмастыру - тауарлар пайда болу қаупі;
3) ... ... ... ... қабілеттілігі;
4) тұтынушылардың саудаласу қабілеттілігі;
5) қазір әрекет етуші бәсекелестердің өзара бақталасуы.
Портердің бірінші бәсекелестік күші - сала ... ... ... ... бес ... ... ең маңыздысы нарықта қазір
жұмыс істеп жатқан ... ... ... бәсекелестік
салада жаңа бәсекелестік артықшылықтың пайда болуына ... ... ... ... ... фирманың жаңа бәсекелестік
стратегиясы ... ... ... ... ... ... ... немесе оны қайта құрулары қажет болады.
Сала ішіндегі бәсекелестік мәселелерін зерттей келе, бәсекелестік
күрестің негізгі ... және ... ... әсер ... келесідей деген пікірге келесі (кесте 2 ).
Бәсекелестік ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейлері бар ( кесте 3 ).
Кесте 2 - ... ... ... мен оған әсер ететін факторлар
|Сала ішіндегі бәсекелестік күрес |Саладағы бәсекелестікке әсер ететін |
|құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін жақсарту; |сату көлемдерін ... ... ... ... ... ... |сандарын көбейту; ... ... ... баяу ... ... ... жылжытудың арнайы |Әлсіздерді нарықтан шығару есебінен |
|әдістері ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... өз ... үлестерін |
| ... қалу үшін ... ... ... ... Дж., ... Ли ... бизнес: внешняя среда и
деловые операции. Пер. с англ., 6-е издание. - М.: Дело, 1998. - С.17.
Бәсекелестік ... сапа ... ... ... ... алу ең ... ... ресурстармен қамтамасыз етілу дәрежесіне
және оларды рационалды пайдалануына байланысты болады.
М.Портер екінші күш - сала ішінде жаңа бәсекелестердің пайда ... жаңа ... қуат ... және ... өз үлесін алғысы келетін
жаңа бәсекелес-фирмалардың пайда болуы тауар ұсынысын көтереді де ... ... ... жаңа ... ... ... екі факторға
байланысты: сұраныстың көбеюі және экономика заңдылығына сәйкес бағаның
көтерілуі жаңа ... ... ... бола ... ... ... ... және сол нарықта жұмыс істеп жатқан ... ... ... ... ... келтіретін барьерлер:
- өндіріс масштабы: жаңа енген компания бірден көп көлемді өнім
шығаруы керек, ... ... ... қажет етеді. Ал нарықта артық
тауар ... ... ... ... жұмыс істеп жатқан кәсіпорындарға қауіп-
қатер туғызуы мүмкін;
- ... мен ... қол ... алмау;
- “тәжірибе оқыту қисығының” эффектісі. Өндіріс шығындарын азайту сол
тауарды өндіру тәжірибесіне байланысты.
- айтарлықтай мөлшерде капитал салымын қажет етеді;
- ... ... ... ... ... ... ... және тарифтік емес шектеулер болуы мүмкін.
Осының барлығын ескеретін ... бұл ... жаңа ... бола қоюы ... 3 - Май өнімдері нарығындағы бәсекелестік орта деңгейі
|Бәсекелестік деңгейі|Белгілері ... ... ... ... ... бір ... |
| ... ... |- май ... ... |
| ... ... |- ... |
| ... ... |
| | |- ... |
| | ... |
| | |- ... ... (ТМД |
| | ... ... |
| | ... ... және |
| | |т.б.) |
| | |- ... алушылар. |
|Аймақаралық ... әр ... |
| |май ... ... ірі өндірушілер; |
| ... ... |- май ... ... |
| | |- ... |
| | ... |
| | |- ... ... |
| | |- ... ... |
|Бәсекелестік деңгейі|Белгілері ... ... ... (ТМД ... |ТМД ... май |- ТМД елдері ... ... ... |өкілдіктері-сатушылар; |
| ... |- ... ... |
| ... ... | ... |Ірі ... |Елдер-сатушылар және сатып |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... | ... ... 24 ... Ж.Т. ... кірудегі АӨК-нің бәсекелестік
артықшылықтарын дамыту //Қазақстанның ұлттық бәсекеге ... ... ... (ҚР-ның тәуелсіздігінің 15 ... ... ... конференция материалдары. Алматы,
2006, 7-8 желтоқсан. - 60-64 бет.
Алмастырушы тауарлардың бәсекелестік күштері.
Қол ... және ... ... тауар-субинституттардың болуы
өнеркәсіптік кәсіпорындарға тұтынушыларды сол ұқсас тауарларға ... үшін ... ... жаңа ... ынталандырушылық, жылжыту
шараларын ұйымдастыруды талап етеді. Бірақ жаңа баға төмендетуі сәйкесінше
пайда деңгейін ... ал ... ... ... ... шығын қажет етіледі. Ол өз кезегінде бағаны жоғарылатуға әкеледі.
Яғни екі жақты әсер береді. Ол ... шешу үшін ... ... ... ... ... тауарлардың пайда болуы тұтынушыларға олардың бағасын ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... бағасы төмен болған сайын, тұтынушы шығаратын шығыны
азаяды, яғни алмастырушы тауар тарапынан бәсекелестікке әсері ... ... ... ... ... ... өсу ... оларды нарықта жылжыту жолдары, пайда
деңгейлері.
Сары май ... ... ... ... ... ... Яғни бұл жерде айталық “Доброе” тауар маркасы ... ... ... “Жайлау” жеңілдетілген сары майымен компания сары
майларымен бәсекелесе алса, сонымен қатар “Вита” ... ... к ... ... ... ... ... қабілеттілігі төменнен жоғарыға дейін шекте
болуы мүмкін. Ол нарықта бар ресурстардың саны мен сапасына және ... ... ... ... Жеткізушілердің әсер ету
дәрежесі сонымен қатар тауардың алмастырушы болуына да ... ... ... ... ... ... ... желім ыдыстарға
көшуі мүмкін. Жеткізушілерге егер олар тек бір салада ер олар тек ... ғана ... ... алатын болса, өз талаптарын қоюы қиынға түседі.
Мұндай жағдайда олар өз ... ... ... қалу үшін ... ... ... [18, 88б.]
Жеткізушілер өз талаптарын егер олардың ресурстары ерекше сенімділікті
және сапалы болған жағдай баға арқылы қоя алады.
Тұтынушылардың өз талаптарын ... ... ... ... күш бола алады, егер олар бағаға, тауар сапасына, ... ... және ... сату ... әсер ете ... ... күші де әлсіз немесе күшті бола алады. Жоғарыда аталған бес
күштік ұжымды түрде әсер етуі ... май ... ... ... ... ... өндірушілердің (сатушылардың) пайдасын
анықтайды. Бәсекелестік күштер құрылымындағы ... ... ... ... ұзақ ... ... өсу ... өзгерісі;
үкіметтің заңдары мен саясатындағы өзгерістің әсері; қоғамның жалпы
құндылықтарының өзгерісі; ... ... ... де ... бес күші ... ... ... экономикалық
сипаттамаларын талдауға мүмкіндік береді: нарық ... ... ... ... ... сату өсу қарқыны); нарыққа ұсынылып отырған тауардың
өміршеңдік кезеңіне (ену, өсу, ... және ... ... санына (ұқсас тауар өндіруші компаниялар саны); нарықтағы әр
компанияның нарық үлесіне; ... кіру ... ... ... ... нарықта ұқсас тауарлардың шығу жиілігі, технологияның
өзгеру дәрежесі; шығындарды ... ... ... масштабында,
жеткізушілерге, өндірістік қуаттың толық жұмыс істеуіне және “тәжірибе
қисығына”, саланың ... ... ... ... ... құра ... компания келесілерді
анықтауы тиіс:
- шығуы мүмкін нарық ... ... ... ... ... ... өңдеу мөлшері (бір немесе бірнеше сегмент, барлық нарық);
- стратегияның алғашқы ... ... ... ... ... өсіру).
Сонымен саладағы жайғасымды ... ... ... артықшылық екі негізгі түрге бөлінеді:
- төмен шығынды;
- тауарды түрлендіру.
Осы екі стратегиялық бағыттар ... төрт ... ... ... ... ... көшбасшылық;
- түрлену;
- түрленуге шоғырлану;
- шығындарға шоғырлану.
Белгілі ғалым Ж.Ж.Ламбен бәсекелік артықшылықтарды сыртқы және ішкі
деп бөледі. ... ... ... ... егер ... үшін
құндылық беретін тауардың ерекше сапаларына негізделсе. Сыртқы бәсекелестік
артықшылық фирманың ... ... ... ... бәсекелік артықшылықтан
туындайтын стратегия - бұл фирманың маркетингтік ноу-хауына, қазір ... ... риза емес ... ... ... ... түрлендіру стратегиясы [18, 90б.]
Бәсекелестік артықшылық іштен пайда болады, егер ол ... ... ... ... ... ... “өндіруші үшін
құндылықты” құратын фирманың немесе тауардың ... ... ... ... алатын болса.
Төменгі шығындар стратегиясына бағытталған кәсіпорындар қымбат емес,
бірақ салыстырмалы түрде ... ... ... ... Бұл ... ... ... болу үшін өндіріс пен тауар сату тораптарының
мөлшерлері, ... ... ... ... ... ... орнату, нарықтың үлкен иемдену тұрғысынан оңтайлы ... ... ... ... стратегиясын іске асыру фирма басшылығынан
бәсекелестерге қатысты шығындар деңгейін төмендетуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... тыс шығындарды
төмендету тұтынушыларды шошытатындай сапасыз ... ... ... ... стратегиясы. Түрленген (бірегей) тауар ... ... ... ... ... ... және ерекше
тұтынушылық құндылықтарға және сатудан кейінгі жоғарғы деңгейлі ... яғни ... ... ие ... ... ... баға қоюға мүмкіндік ... ... ... тең ... ... ... ... негізгі идеясы сол, сұранысы шектелген өнімдерге барлық күшін
салу, ол өз кезегінде қуаттырақ фирманың бағалық ... ... ... тұтынушылардың ерекше топтары үшін бәсекелесуге мүмкіндік
береді. Бұл жағдайда бәсекелестік артықшылыққа ... ... ... ... ... ... сапасына үйреніп қалған кезде жетеді.
Түрлендіру стратегиясын қолдану ... ... ... ... ... ... ие болу жатыр. Бәсекелестерге мәлімсіз білім
мен тәжірибе түрлендіру стратегиясының негізі бола алады және ең ... ... ... ... жылжыту, жарнамалау қажет. өйткені
аймарлықтай емес ... ... ... сол ... ... көрсете білген фирма жоғары баға қоя алады.
М.Портердің пікірінше, ... ... ... және ... бір ... ... ... бәсекелестік жайғасымын
төмендетеді. Дегенмен, тәжірибелер көрсеткендей, ... ... ... тиімділік әкелген. Біздің ойымызша, компания
ішінде өнім портфелінің әр ... ... екі ... ... ... компанияның бәсекелестік қабілетін күшейтуге болады.
Нарықтағы фирманың жетістігі тек бәсекелестік артықшылық алып ... ... ... сол ... ... тұру немесе нарықтағы
өзгерістерге сәйкес өзгертіп тұруында.
Монополиялану фактісін анықтау үшін ... ... ... ... және ... ... ... т.б. экономистердің жетілмеген бәсеке концепциясының барлық
теориялық аппаратын кеінен пайдалануды ... ... ... ... ... болдырмау үшін тек қана “жазалау” емес,
оның алдын алатын жұмыстарды да жүргізеді.
Ресурстар шектеулігінің ... ... ... ... ... ... Бірақ мынаны жаырата білген жөн: бұл жеке
бір адамдар арасындағы бәсеке емес, мұндай бәсеке ресурстарды ... ... Олай ... ... ресурстар әртүрлі қажеттерді
қанағаттандыруға қызмет ... ... ... ... мұнайға бай. Ал, мұнай
болса, дизельді, реактивті, қазандық отынның бірден-бір көзі. Осы ... ... ... ... ... пластмасс, әртүрлі бояулар, жүзу
жабдықтарының пайда болуы өндірісін жолға қою мүмкін болады. ... ... ... ... ... ... бәсекені өмірге әкелді.
Басқаша айтқанда, қоғам мен жеке адам ... ... ... ... баламалы бәсеке жолымен шешу бар деген сөз.
Біз бәсекенің қажеттілігі мен ... ... ал ... ... түсінеміз. Американдық экономист Баумолдың сөзімен
айтқанда, кейде потенциалдық бәсеке ғана ... ... ... ... ол өз ... ... ... бәсекелес пайда болатыны хақ. Тіпті
осындай үрей рыноктық жағдайдың өзінде өнімдер ... ... ... ... тыс ... жол бермейді. Жекелеген салаларда, аймақтарда аса ірі
кәсіпорындар басым екені белгілі. Жетілген бәсеке ... ... ... ... қол ... ... хал-ахуал батыс
елдерде жиі кездеседі.
Дегенмен монополиялық ... әлі де ... ... қуаты
саласындағы бәсекелестікті дамыту электр қуатын сатып алу ... ... ... операцияларын жүзеге асыруымен айналысатын
делдалдық-сауда компаниялардың ... ... ... ... ... және ... ... айналысатын құрылымдарды таратушы желілерден бөлу
Шығыс Қазақстан, Қостанай Қызылорда, Павлодар облыстарында нақты іске
асырылып та ... ... өзі ... ... ... ... заңыгда ... ... ... ... ... ... келеңсіздіктерге жол бермеу және тұтынушыларды өмірде
кездесіп жататын мұндай монополистік объектілерден ... үшін – ... ... ... саласы мен технологиялық байланысты мүліктік
кешенді үшінші бір тұлғаға беру құқығынан шектеу. ... ... ... жерде заңды тұлғаны құрылтайды ету жолымен өз еркінше ... ... ... кең ... ... елді мекендеріндегі
орталықтандырылған жылумен жабдықтау қызметі саласы аса ... ... ... ... өндірудің технологиялық жүйесі өндіруші мен ... ... ... ... ... ... жеткізу ортақ
магистральді коммуникация арқылы жүргізіледі. Жылу электр ... ... ... ... да ... Жылу берудің балама нарығы нашар
дамыған. Осындай себептерге байланысты аралас отынмен ... ... мен ... ... ... жылу және электр өндіру және оны
сату монополия саласына жатқызылуы тиіс.
Қазір жарнамалық қызмет ... ... атап ... ... мен жеңілдіктер беруде адал емес бәсеке арқылы тұтынушыларды алдауға
жол беріліп жатқанының ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарында жалған жарнама арқылы тұтынушыларды ... ... ... монополияға қарсы органдар олармен кездесу жүргізуі
керек.
Бәсекелестердің аяқтан шалар әрекеттерінің объектілері - шағын ... ... ... ... олар енді ғана ... ... келе жатыр,
сондықтан бұл нарықта белгілі іс-қимыл тәртібі жоқ, нарық ... адал ... ... қарсы іс-қимылдары анықтаудың, ... яғни ... ... дамытудың нақты жүйесі жоқ. Мұның
нәтижесінде жеке меншіктегі немесе мемлекеттік ... ғана ... да ... ... ... кез ... адал емес ... шығын әкеледі, ал бұл өз кезегінде тұтынушыларға ... ... ... ... әсер етеді.
Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... және ішкі ... шартқа қатысушы агенттермен қатынастарды ретке келтіру мен қолдау
қажеттілігіне негізделген қосымша ... ... ... - бұл мемлекеттік органдармен, қаржы-кредит ұйымдарымен,
жеткізушілермен, тұтынушылармен және бәсекелестермен өзара қарым-қатынас;
ішкі - қызметтің түрін және ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, кадрларды іріктеу және
қызметкерлерді басқару, әріптестер командасын іздестіру және нарықты білу.
Соңғы екі ... ... ... ... ... өсе түсті.
Монополияға қарсы заңдылықты бұзу фактілері бойынша үш мыңнан аса ... ... ... ішінде 1623 талап ету, 336 ескерту, 247 басқа
жерлерге шара қабылдауға жіберу шаралары бар. Әкімшілік комиссиялардың ... ... 267 адам ... ... ... 3590,6 теңге
айыппұл өндіріліп алынды.
2.3 Қазақстан Республикасында ... ... және ... ... экономиканың тұрақты қызметі қалыптасуы үшін бірінші кезекте
- бәсекелік ... ... ... және ... ... ... процесс. Бәсекелік орта қоғамдық өндірістің нақты тарихи әлеуметтік-
экономикалық құрылымы ретінде анықталуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... қатынастардың ерекше түрі. Ол
ұйымдастырылған тауар ... ... ... ... ... орта ... экономикамен бірге ... ... ... ... ... ол тиянақты есептелген ... ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға
маңызды қоғамдық өндіріс дамуының ерекше фазасы. Бізге ... кез ... ... және ... ... ... ... Бірақ кез
келген нарықтық экономика тауар-ақша қатынасының жоғарғы деңгейде дамуынан
негіз алады.
Бәсекелік ортаның ... ... ... ... ол ... ... өзара жеке мүдделерін жүзеге асыру процесінде,
осылай болмаған жағдайда кез келген тауар ... ... ... болмаса да, тұтынушыларға өз талабын қою мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... монополдық ерекше
шаруашылық түрі қалыптасты оның пайда болу себептері мынадай:
1) Нарықтық шаруашылық жағдайын жою, соның ... ... ... елемеу;
2) Тауар-ақша қатынастарын жинап қойды;
3) Бәсекені жойды;
4) Өндірістегі ұсақ мамандандыру мен қолданбалы шоғырландыру;
5) Орталықтың ... және ... ... бюрократияның
болуы және тағы басқа.
Біздің экономика жан-жақты, бұнда тек ... ... ... ... ... ... өмір сүру ортасы да мемлекет
бір уақытта монопольды өндіруші де және монопольды ... ... ... орта ... ... ... экономиканың әкімшілдік экономика монополиясынан
айырмашылығы мынадай: мемлекеттік ... өз ... ... ... таза монополия белгілерінің сипатының көшірмесі іспеттес.
Таза монополияда бейнеленетін шаруашылық жүргізудің экономикалық
жүйесінің монополиялық мәні ... ... ... ... қатынастар формалары мен экономикалық негізді өзгертпей бәсеке
ортасының пайда болу мүмкіндігі болмайды.
Нарықтық бәсеке болмаған ... ... орта ... ... ... ... ... өндірушілер арасындағы бәсекенің қалыптасуы бір ... ... ... ... өндірістік бағдарламаны ұзақ
мерзімдік несие беруде банкаралық бәсекенің пайда ... ... ... үшін сауда мекемелері арасында;
2) Пайда нормасы үшін салааралық бәсекенің ... ... ... ... ходдингтер, фирмалар арасындағы қаржылық ... ... және ... ... ... тең ... қатынас
қалыптасуы.
Мамандардың пікірі бойынша бәсекенің қалыптасуы теңгенің нығаю
кезеңдерімен және нарықтық ... ... ... ... ... пайда болу жағдайы мен бәсекелік орта қалыптасу жағдайы
айырмашылығы ... ... ... пайда болуының негізгі жағдайы мыналар болып саналады:
- өндіріс құрал-жабдығына өнім мен ... ... ... мен ... қол ... ... жекелеген өндірушілердің молдығы, экономикалық өз еріктілік (әрекет
түрлерін, ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... және
өндіруді, өткізуді басқару және т.б.).
Нарықтық бәсеке - экономикалық ерікті тауармен қызметті ... ... ... ... Оның даму ... ... пайда өсуіне субъектілердің мүдделілігі, ... ... ... қалыптасуын ынталандыру және т.б.
Басқа мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстанда өнеркәсіпті дамытуға
барлық ... бар ... ... қорларының молдығы, еңбек ресурстары мен ... ... ... ... жаңа ... құру ... кеңдігі, географиялық жағынан орналасу тиімділігі, ішкі және
сыртқы нарыққа шығудағы ... ...... бәрі ... ... ... өңдеумен айналысатын кәсіпорындардың алдында жаңа
мүмкіндіктер ... ... ... ... қарқынды дамуына теріс әсер
тигізер факторлар мен кедергілер жоқ емес [12, 118б.]
Олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- ... ... ... мен ... ... алуда
жіберерілген қателіктер осы кезге дейін өзінің теріс әсерін беруде;
- кәсіпорындардағы табиғи және ... ... ... ... үлес ... 80 пайыз көлемінде болуы;
- жаңа техника мен ... ... пен ... ... ... ... ... әсерін тигізеді, соның салдарынан
өнім бағасы қымбаттайды;
- отандық тауар өндірушілерді қолдау шаралары және ... ... ... және ... түрде жүргізудің болмауы;
- өнеркәсіп кәсіпорындарының сыртқы және ішкі инвестицияларға
мұқтаждығы, мемлекет ... ... даму үшін өз ... ... ... резервтік, даму қорларын құра алмай
отырғандығы;
- өнеркәсіп салалары ... ... ... ... ... ... өндірістік инфрақұрылымның жетілмеуі, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... ұсақ түрдегі қызметтерден аса алмауы;
- ішкі рынокта ... мен ... ... ... ... және әлеуметтік инфрақұрылымның жеткілікті дәрежеде
дамымауы;
- мұнай-газ және кен-металлургиялық кешенге ... ... ... ... тез ... да, ... 2004 жылы 19 наурыздағы Қазақстан халқына
Жолдауында “мемлекеттік қолдаудың оңтайлы рөлі, бір жағынан, ... ... оның ... қол ... екінші жағынан –
инфрақұрылымды жасау және басты ... ... жеке ... ... ... ... жұмыс жүргізуде деп білемін” деп атап көрсеткен [13,
1б.]
Қазақстан өнеркәсібі кен өндіру, өңдеу және электр ... бен су ... және бөлу ... тұрады. Осы топтама бойынша
талдау жасасақ, 2002 жылы статистика мәліметтері өнеркәсіп өндірісінің ... - кен ... ... 43,3 ... - ... ... 8,8
пайызын электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу алатынын көрсетті.
Экономикалық қызмет түрлері 2002 жылы 1999 жылмен салыстырғанда ... - 2 есе, кен ... ... - 5,7 есе, ... - 2,27 есе, ал ... ... газ бен су ... және
бөлуде - 1,23 есеге артқан. Ал биылғы жылы 2004 жылдың қаңтар-маусымында
Қазақстанның өнеркәсіп кәсіпорындарында ... ... 1615,1 ... өнімі өндірілді, бұл 2003 жылғы осы мезгілдегі деңгейден 9,4
пайызға өскен [10, ... ... ... ... ұзақ ... стратегиясы Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 9 ... ... ... оның ... даму бағыттары мен экономикаға қажетті салаларын көтеру
жолдары анықталды. Отандық ірі машина жасау заводтары өзінің ... ... ... ... ... ... ... қолдана алмай отыр.
Олар тапсырыс бойынша жұмыс істеп, өз профилінен айрылып келеді.
Дегенмен, экономикадағы соңғы жылдары қалыптасқан өсу ... ... ... бас ... оң ... ... отыр. Әсіресе,
“Қазмұнайгаз” ААҚ мәліметтері бойынша 2002 жылы ... ... ... ... ... 26 млн. АҚШ долларын құраған. Сөйтіп, қазіргі
кездегі республикада машина ... ... ... ... ... өнеркәсіптік өнімінің 3 пайызы, өнеркәсіптік өндірістің - 12-13
пайызы, инвестиция көлемінің - 0,86 ... ... ... ... өзі ... перспективасы болашақта жоғары екенін көрсетеді.
2004 жылғы мәліметтер бойынша өңдеу ... 670,7 ... ... ... ол өткен жылмен салыстырғанда жалпы 7,9 пайызға
жоғары, ал соның ішінде машина жасау 30,2 пайызға өскен.
Еліміздегі ... ... ... ... ... бар жоғы 7 пайыз.
Өйткені, экономикаға құйылған инвестицияның 75 пайызы шикізат саласына
тиесілі болып ... яғни ... ... қарағанда 4 есе артық.
Төмендегі 1-кестеден ... ... ... ... ... ... көре аламыз. Яғни, өнеркәсіптің негізгі дамуы жер
қойнауымыздағы шикізат байлығының ... ... ... ... ... 1998-2003 жылдар арасында минералды өнімдерді эксопрттау
43,6 пайыздан 65 пайызға дейін өссе, ал ... ... ... ... 7-8 ... ... ... 72б.]
Кесте 1 - Өнеркәсіп өнімдерінің экспорттау және импорттау
құрылымы (пайызбен)
|Өнім |1999ж |2000ж |2001ж |2002ж |2003ж ... ... | | | | | ... |43,9 |55,2 |58,0 |61,0 |65,0 ... |11,3 |13,2 |14,0 |12,0 |12,0 ... емес ... | | | | | ... |32,1 |25,4 |24,0 |23,0 |20,0 ... |9,4 |11,2 |14,0 |11,0 |12,0 ... ... | | | | | ... машина | | | | | ... және т.б. | | | | | ... |- |8 |8 |7 |7 ... |- |58 |55 |60 |58 ... ... ... Б.М. Микроэкономика. Алматы: “Қазақ
университеті”, 2003. - 219 ... ... 2-ші ... ... ... ... ... үлесін көре аламыз. Кестеден көретініміз шетел ... ... ... ... біздің елдің экономикасының тұрақты
дамуы емес, қайта біздің елдің қойнауындағы шикізат қорының ... ... Олар өз ... ... ... құю ... тез ... пайда
тауып, еліміздің шикізат бағытындағы тұрақсыз экономикалы ел бола ... ... олар ... ... ... ... ол ... кейін
дамып, сол елдердің өздеріне бәсекелес болып табылады. Сондықтан, еліміз
ұлттық экономиканың ... ... ... етуі үшін ... осы ... тарту, отандық өнеркәсіп салаларын басты ... ... ... ... ... бүгінгі таңда басты мәселенің бірі ... ... ... ... кіру ... ... жұмыстары өнеркәсіп
салаларына жаңа міндеттерді шешуді жүктеп ... Ол ... және ... ... төтеп бере алатын тауарлардың ... ... ... табылады. Мұны Оңтүстік Корея, Сингапур, ... ... ... ... нарықта дәлелдеп шықты. Яғни, тауар саясатын
дайындауда кез келген ... ... ... ... ... ... сөйтіп инновациялық мәні бар тауар өндіруде өз
бағыты мен механизмін ... алуы ... 2 - 2002 жыл ... ... шетел инвестицияларының түсімі
|Экономикалық қызметтің |Тікелей шетел ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|Тау-кен өнеркәсібі |3291,4 |2848,65 ... және газ ... |3287,8 |2644,0 ... ... |301,1 |714,6 ... ... ... |136,6 |37,43 ... ... Есипова В.Е. Цены и ценообразование. Учебник для ... ... 1999. - 464 ... ... ... ... ... қаражаттардан
құралатын, Даму институттары арқылы іске асырылмақ. Әрине, ол қаражаттарды
бастапқы мақсатына қарай тиімді пайдалану, ысырапқа жол ... ... орын ... қадағалауды күшейткен жағдайда ғана оң
нәтижелерге жетуге ... ... тағы бір ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикалық, географиялық ерекшелігіне қарай құру,
олардың құрылымын жетілдіре түсу болып саналады [12, ... ... ... ... деңгейін көтеру үшін:
- өнеркәсіп салаларында фирмааралық кооперациялар құру;
- әртүрлі дамыған елдердің компанияларының стратегиялық альянстарына
кіруге талпыныс ... ... ... шоғырландыру арқылы шағын ғылыми-
техникалық кластерлер құру, экономикалық тиімді ... ... ... ... ... мен ... ... құру;
- әртүрлі субъектілер арасындағы қауымдастықты ұйымдастыру;
- тозығы жеткен құрал-жабдықтарды жаңарту үшін ... ... ... қатынастарды дамыту;
- Бүкіләлемдік Сауда Ұйымына кіру үшін өнеркәсіптің жоспарын ... ... ... ішкі және ... ... қатаң бәсекелестік күреске
басымдылық көрсетуге бейім ірі өнеркәсіп кәсіпорындарын ұйымдастыру қажет
деп ойлаймыз [12, 125б.]
Қорытындылай ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мақсатында ресурстарды үнемді пайдалану,
экологиялық проблемаларды шешу, ... ... ... ... құрылымын жетілдіру, бәсекеге қабілетті жоғары сапалы тауар
өндіру мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... мәні зор және ... ... жоғары салаларды
ынталандыру және тағы басқа шараларды іске асыру алдағы экономикасы тұрақты
дамыған, индустриялы және бәсекеге қабілетіміз ... ел ... ... ашық.
2.4 Бәсекеге қабілеттілікті арттыру және бәсекені дамыту болашағы
Президент ... ... ... ... ... бәсекеге
қабілеттілікті өзіміз жасауымыз керек екендігін көрсетеді. Өйткені, ... ... сай ... қалған бәсекеге қабілеттілік мұрасы бізде
аз, тіпті жоқ ... те ... Ал енді ... елдерде әсіресе,
дамыған елдерде, бәсекеге қабілеттілік, оны арттыру ... ... ... ... ... ... ... еңбегін арнауда,
нәтижесі де айтарлықтай. Шығыстағы жаңа индустриялық мемлекеттер – ... ... ... ... ... 20-30 жыл ... шаруашылықтың
көптеген салаларының бәсекеге қабілеттілігін әлемдік деңгейге көтере білді.
Қытай ... осы ... ... қол ... табыстары бүкіл
дүниежүзін таңдандыруда. Бәсекелік ... ... ... ... ... ... де күн ... қойылып, оны қажет етуді
ұлттық идеяға, ұлттық үрейге айналдыру туралы пікірлер осы елде жиі ... ... ... ... әлеуметтік салаларда болсын әлем
елдерінің бір-бірімен бәсекелестігі күшейді, одан әрі ... ... ... ... да, ... ... ... тиімділігі, әлеуметтік
жағдайының дұрыстығы оның бәсекеге қабілеттілігіне тікелей байланысты.
Осының негізінде соңғы он ... ... ... ... ... ... теориясы мен тұжырымдымалары жасалды.
Аталмыш теорияның негізін жасаған Гарвард бизнес мектебінің профессор
М.Портер ұлттық ... ... ... ерекше көп көңіл
бөледі, өйткені осы көрсеткіш әр елдің дүниежүзіндегі орнын ... ... ... ... әр ... ішкі экономикасындағы ... ... ... ... ... ... тиімділігі, яғни мемлекет
жүргізіп отырған саясаттың сол елдің ... ... ... ... тиімділігі, басқаша айтқанда ел ішіндегі
кәсіпорында іс-қимылының жаңашылдығы, үзбей ... ... ... ... инфрақұрылым немесе елдегі ... ... ... ... ғылыми орындардың, ел
тұрғындарының білімі мен ... ... ... бизнестің жоғары талабына сәйкестігі.
Айтып отырғанымыздай, мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі өте ... Ол әр ... қай ... ... өзіне тән өзекті проблемаларын
шешу деңгейімен анықталады.
Жоғарыда көрсетілген факторлар ... ... 15-20 жыл ... ... ... әлем ... ... қабілеттілігінің
рейтингін жариялай бастады. Халықаралық ... ... ... 2003 жылғы ақпаратына сәйкес, халқы 20 миллионнан асатын 30
елдің ... ... ... ең жоғары ел Америка Құрама ... ... - ... ... - ... ... - 12, ... 26-шы
орында. Халқы 20 миллионнан кем ... ... ... ең ... ел -
Финляндия, одан кейін - Сингапур, үшінші - ... ... айта ... ... 8-10 жыл ... 15-ші ... жүрген Финляндия, қазір көш
басына шықты. Бұрын социалистік әлем құрамында болған ... ... мен ... ... ... ... озық елдердің санатына
қосылуға жақын. Өкінішке орай, Қазақстан бәсекеге қабілеттілігі тұрғысынан
халықаралық сараптаушы ұйымдардың ... тыс ... ... Дегенмен, осы
бағытта бізде істеліп жатқан ... ... ал ... күтіп тұрған
проблемалар одан да көп.
Президент ... ... ... ... ... ... келудің маңызын ерекше атап өтті [2.] ... ... ... заманда экономиканы дамыту, әсіресе оны ... ... ... отырған көптеген елдердің озық ...... ... өндірістің және оған байланысты салалардың
жиынтығын жасау және оларды бір-біріне ... ... ... Ал ... тәжірибеге сүйенген соң, кластерлік дамытуға себепші болып отырған
университеттер мен ... ... ... ... ... экономиканы дамытудың, әсіресе оны инновациялық
тұрғыдан дамытудың кластерлік үлгісі біздегі әрбір ... ... ... ... ... ... үлгі ... өндірістің,
әсіресе металлургия, химия, тамақ және жеңіл өнеркәсіп, ауыл шаруашылығына,
машина жасау салаларына да сұранып ... даму және оның ... ... елдермен
салыстырғанда біздің бәсекеге қабілеттілігіміздің қандай деңгейде екенін
қалай анықтауға ... ... ... ғалымы М.Портер ұлттық
экономикалардың бәсекеге қабілеттілігін асыру жолдарын төрт сатыға бөледі:
біріншісі - факторлар арқылы жететін саты;
екіншісі - инвестициялық ... ... ... ... - ... негізінде жететін саты;
төртіншісі - жан-жақты даму, соның арқасындағы байлықпен келетін
саты.
Бәріне ... тек ... ... ... ... ... айтуынша бірінші сатыда әр мемлекет өзінің табиғи байлықтары
мен арзан жұмыс ... ... ... кен өндіруші салалар мен ауыл
шаруашылығын дамытады. Әлемдік рынокқа осы ... ... ... ал ... ... технологияны, өндіріс жабдықтарын ... ... ... ... ... жалғасып келе жатқан, нәтижесінде 83 ... ... ... қайта ұйымдастырылған монополиясыздандыру саясаты
нарықтың монополиялану дәрежесін төмендетуге бағытталған ... ... ... ... ұйымдастыру – басқару бірліктерінің негізгі мақсаты
өндірістің топтана түсуін шектеу ғана емес, ең алдымен мемлекеттік ... ... жою, ... еді. ... ... барысында бұрын
холдингті құрылымдарға кірген кәсіпорындар өзара бәсекеге түскен шаруашылық
жүргізуші субъектілер ретінде ... ... ... ... шаруашылық
дербестік алды. Нан өнімдері (“Астық” мемлекеттік акционерлік компаниясы),
тамақ өнімдері (“Тағам” акционерлік қоғамы), ... ... ... ... ... компаниясы) жүйелерін және
“Құрылыс материалдары”, ... ... ... ... осы ... мен ... бәсеке нарығын
дамытуға әкелді.
Қазақстан дамыған сайын еліміздің басқа ... ... ... да дами ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының ДСҰ-на кіру мәселесі әлі де өзектілігін ... ... кіру ... ... ... ... ... дайындық
деңгейлері туралы отандық экономист-ғалымдардың сан алуан ... ... жиі ... жүр. ... ... ... бірі аграрлық сектор болып табылатындықтан, оған ерекше мән
беру керек.
Халықтың басым бөлігі аграрлық секторда қызмет ... бұл сала ... ... ... емес деп ... болады. Қазақстанның ауылшаруашылығына
бағытталған жалпы инвестицияның көлемі 5 ... ... ... ... ... ... 1 га ... мемлекеттің
көмегі 7 АҚШ долларынан келеді екен, ал Канадада - 83, ... - ... - 500, ... - 4214. ... ... ... ... бағытталған мемлекеттік көмектің
дамыған елдермен салыстырғанда едәуір төмен. Ал ... мүше ... ... көмектің көлемі күрт азаяды, тіпті жойылуы да мүмкін.
Сондықтан, аграрлық сектордың ... ... ... ... бере алатындай деңгейге жеткізетін бірқатар
шаралар атқарылуы ... кіру ... ... ... кері ... ... ... мүшелік еркін сауда саясатының аясында өзге елдердің талабын
қанағаттандыруды да ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
кәсіпорындары өнімдерінің басым көпшілігі ... әрі ... ... ішкі ... өз ... тез ... ... Бұған мысал
ретінде көршілес Қытай мемлекетіндегі ет өндірісінің ... ... ... 2 есе арзандығын алуға болады. Қазіргі таңда
әзірге Қазақстан ДСҰ-на мүше болмағандықтан, Қытайдан ... ет ... ... ... толығымен қолдана алады.
ДСҰ-на Қазақстан жеткілікті деңгейде дайындықсыз кіретін болса, үкімет
тарапынан ауылшаруашылықты ішкі қолдау аясында ... ... ... ... қауіпсіздігіне қауіп төнеді және
республикамыздың ауылшаруашылығына бағытталған көмектің қысқаруына келісіп,
ішкі ... ... ... ... ... ... кіру қазақстандық кәсіпорындардың өндіріс
тиімділігін арттыруға жетелейтінін жоққа шығаруымыз керек. ... ... және ... ... ашықтығы отандық өндірушілерге
бірқатар бағыттарда әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті ... ... тез кіру ... ... ... ... ... ұлттық
экономикамызға инвестициялық ағымдар көбейеді деп үміттенеді. ДСҰ
шеңберіндегі ... ... ... ... ... ... секторындағы маңыздысы инвестициялық шаралар
жөніндегі Келісім болып табылады. Бұл келісім ДСҰ нормасына қайшы ... ... ... ... ... қатарында:
- шетелдік қатысуы бар кәсіпорындар өндірісінің үрдісіне отандық
тауарлардың белгілі бір ... әлде ... ... ... ... ... талабы;
- импорттық тауарларды қолдану немесе сатып алуды ... ... елде ... ... ... ... импорттарын, аталған кәсіпорын шотындағы валюталық
түсімдердің көлеміне байланыстыра отырып, өндіріс мақсатына арналған ... яғни ... ... ... ... ... ... немесе кәсіпорын өнімдері өндірісіндегі үлесіне
сай экспорт көлемін шектеу талабы.
Қазақстан мен дүниежүзі сауда ұйымы ... ... ... Республикасы экономикасында қазірше шикізат секторы істейді,
әлі ... азық ... ... ... Бұл ... жағы, ал жақсы жағы
Қазақстанның сыртқы сауда айналымының ... ... ... пен ... ... үлкен үлесі бар минерал шикізаты.
Республиканың сауда тауарлары мен қызметіне кіру, ауылшаруашылық
құжаттары, ... ... ... ... және ... ... ... пен интеллектуалды меншік тауарлары талқылаулар
келісімге келді.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... аталған келісім тосқауыл болатыны айқын. Қазақстан ... ... ... ... ... алып, импортты ауыстыру
бағдарламасы аясында да ел ішіндегі өндірістік ... ... ... ... ... ете ... Осыған орай, Қазақстан
ДСҰ-на кіргеннен ... ... ... ... ... одан
сайын қиындай түседі.
ДСҰ-на кірген жағдайдағы мүмкін жағымды салдары ретінде келесілерді
атап өтуге болады:
- сыртқы сауданың ... ... ... ... ... сай ... кейбір қазақстандық экспортерларға жаңа нарықтың ашылуы;
- импорттық тарифтің ... ... ... өндірушілерге
арналған импорттық қосалқы бөліктердің арзандауы;
- тауарлық өнімдер мен қызметтерге халықаралық стандарттардың енуі;
- сыртқы сауда айналыммен ... ... ... ... яғни ... ... ... мемлекет инвестициялық рейтингісінің жақсаруы;
- тиімділігі төмен өндірістердің жойылуы;
- ішкі нарықтағы тауарлар мен ... сан ... ... де, шетел нарықтарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... өз ... қорғай алатын
үкіметтің механизмі болып, еліміз бәсекеге қабілетті тауарлар шығарса ғана,
ұзақ мерзімді перспективада ... кіру ... ... мен ... бір мезетте жол ашуымен
қатар, бұндай ағымдарды қадағалайтын ұлттық реттеулерге шектеу қоюды
көздейтін ... ... ... ... Бұдан ДСҰ-на кірудің
төмендегідей жағымсыз салдары туындайды:
- ... ... ... ... ... ішкі ... ... мен қызметтер өндірушілері тарапынан пайда болатын
бәсекелестіктердің күшеюі;
- сауда және ... ... ... ... ... ішкі ... ... ұлттық
өндіріс дамуына жағымсыз әсерін тигізуімен қатар, инфляцияның өсуіне ықпал
жасайды;
- импорттың көбеюі және ... ... ... ... ... ... өндірісі даму жағдайларының нашарлауы;
- эксопрттық баждардың азаюы, стратегиялық маңызы бар шикізаттарды
сыртқа шығарудың мемлекеттік ... ... ... ... ... шетел кәсіпорындары қызметтерін мемлекет
тарапынан ... ... ТМД ... ... ЕврАзЭҚ шеңберіндегі экономикалық интеграцияның
нашарларуы.
Жоғарыда аталғандарды қорыта келе, ДСҰ-на кіргеннен кейін Қазақстан
Республикасы экономикалық ... ... ... ... ... мерзімді перспективада жағымды сипатқа ие болатын оң балансы болады.
Жаһандану жағдайында нарықтық экономиканың даму қарқынына ілесуіміз
қажет, ... ... ... ... ... ... шығару осы
саладағы бәсекелестік қабілетті арттыра түспек.
АӨК-нің бәсекелестік ... одан әрі ... ... ... ... қадамдар жасау қажет:
- ауылшаруашылығы инфрақұрылымын дамыту;
- Қазақстан Республикасының азық-түліктің әлемдік рыноктарна отандық
өнімді жткізуші ретіндегі ұстанымын нығайту;
- ... ... ... ... ... сай жаңа
ережелерін дайындау қажеттігі және т.б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бәсеке жалпы экономикалық ... мен ... ... құралы болып табылады. Бәсекелік рынокта қызмет етуші фирмалар мен
кәсіпорындар қоғамның әртүрлі сұранысына бейімделіп, тиімді инвестицияларды
орынды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... азайта отырып, сапалы өнімдер шығарудың ... ... ... ... кәсіпкердің бәсекеге қабілеті жоғары болуының
нәтижесінде әлемдік экономикалық ... ... ... ... арттырады.
Бүгінде Қазақстан ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру
үшін келесідей шараларды атқаруымыз керек:
- индустрияны кластерлік ... ... ... ... дамыту және оның ЖІӨ-дегі алатын үлесін 60 пайызға
дейін өсіру (бүгінде бұл көрсеткіш 30 пайыз);
- еліміздегі ... беру ... ... ... озық ... жеткізу;
- мамандар дайындауды дүниежүзілік стандарттарға жеткізу;
- шетелдік инвестицияларды өнеркәсіптің өңдеуші ... ... ... инновациялық күштерді қалыптастыру және нығайту;
- мемлекеттік мекемелердің ... ... ... ... ... ... отандық өнімдердің халықаралық рыноктарда бәсекеге ... үшін ... ... мен ... ... инновациялық қызметке мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... экономикасы әлемдік бәсекедегі орны айтарлықтай
емес. Еліміз шикізат бағытындағы дамушы елдер қатарында. Әлемдік ... ... ... экспорттаушы елдер даму жағынан артта қалған
немесе дамушы елдерге тән экономика болып табылады. Ал ... ... ... әлем таныған, алдыңғы қатарлы елдер қатарына
қосылуы керек” деп атап көрсетті. Сондықтан, еліміз ... ... ... ... ... үшін ... экономикалық дамуға әкелетін шикізат
бағытынан қол үзіп, ... ... ... ... ғылыми-техникалық
экономикаға өтуді қажет етеді. Оның алғашқы қадамдары ұлттық ... ... яғни ... ... ... ... бағытына өтуі үшін “2003-2015 жылдарға арналған ... даму ... ... оны іске ... Бұл стратегия
алғашқы жылдан бастап экономикамызға оң нәтиже бере ... ... ... ... ... ... алда ... өзекті
мәселесі. Мысалы, бірнеше жылдың ішінде Қазақстанда антимонополиялық заңдар
күшіне ене бастады. Олар таза ... ... ... ... ... ие ... үшін ... Өйткені, олар
рынокта жоғары баға және ұсыныс көлемін төмендету үстемдігіне ие болады. ... ... ішкі ... ... ... соқтырады. Шаруашылық
жүргізудің монополистік формасы жағдайында ... ... өте ... ... ... ... ... мен
потенциалдық бәсекелестер туралы толық ақпараты болады.
Екіншіден, монополия жарнама арқылы тұтынушылардың ... ... әсер ... ... ірі монополиялар ... ... ... ... ... ... және қаржылық салаларындағы
байланыстарын пайдаланып, тапсырма берушілерге (мемлекеттік мекемелерге
немесе контрагенттердің ... ... ... етеді. Осы жағдайлар,
әдетте, бәсеке процесіндегі қауіпті төмендетеді және монополиялық пайда
түсуін қамтамасыз ... ... ... ... ... онда ... Республикасының осыны әрі қарай ... ... бар. ... ... ... ... қоры ... десек те
болады, бірақ оны өндіруге ... ... ... әлі төменгі
дәрежеде болуы оған ... ... ... ... біздің Президентіміз
Н.Ә.Назарбаев өзінің “Бәсекеге қабілетті Қазақстан, бәсекеге ... ... ... ... ... ... ... қосымша
инвестицияны дамымай қалған салаларға орналастыратын болсақ, сапалы,
бәсекеге жарамды ... ... ... оны ... яғни ... шығаратын болсақ, онда еліміз дамыған елдер қатарына ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. «Бәсекеге қабілетті Қазақстан, бәсекеге қабілетті
экономика, бәсекеге қабілетті ... ... ... ... ... 2004 жыл 19 ... ... РК “О недобросовестной конкуренции”. Алматы, 2002.
3 Закон РК “О конкуренции и ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған «Индустриалдық-инновациялық даму
стратегиясы». Астана, 2003 ... ... Я.Ә., ... С.Ә., ... Б.Б., ... ... ... негіздері. Алматы, 1998- 130-235б.
6 Шеденов Ө.Қ., Ядгаров Я.С., ... С.Ә. ... ... Алматы: “Қазақ университеті”, 2003-60-198б.
7 Автономов А. История экономических ... ... 2000 ... ... Э.М. Введение в историю экономических ... ... ... М. Экономическая мысль в ... ... ... ... ... ... (6 том). ... 1990 жыл-
10 Әкімбеков С., Жанайдаров О.А., ... А.С. ... ... 2002.
11 Мамыров Н.Қ., Есенғалиева Қ., Тілеужанова М. Микроэкономика.
Алматы, ... ... В.Е. Цены и ... ... для ... СПб.:
“Питер”, 1999. - 464 с.
13 Мухамедиев Б.М. Микроэкономика. Алматы: “Қазақ университеті”,
2003. - 219 с.
13 ... И. ... ... ... СПб.: ... ... Туленков Н. Ключевая роль стратегического ... ... ... ... и практики управления. 1997.
15 Дэниелс Дж., ... Ли ... ... ... среда и
деловые операции. Пер. с англ., 6-е издание. - М.: Дело, 1998. - С.17.
16 ... И.А. ... ... ... Алматы, 2003.
17 Түймебаев.Ж. Қазақстанның бәсекеге ... ... ... ... мен қала –2007ж –27 Сәуір.
18 Жатқанбаев Е. Экономикадағы ... ... ... ... –2007 ж №2- ... ... Е. ... алдағы улкен бәсекелестікке қабілетті ме?
// Ақиқат – 2007 ж - №1- ... ... М. ... ... ... ... // Аль-Пари- 2005ж-№4-37-41б.
21 Алшанов Р. Жаңа экономика,инновация және ... // ... ... –2006ж-16 Қыркүйек.
22 Марченко Г. Бәсекеге қабілеттілік ... ... ... ... 2004 ... ... Сағадиев К. Бәсекеге қабілеттілікті өзіміз жасауымыз керек
//Егемен Қазақстан, 2004 жыл 16 мамыр.
24 Жайдары Ж.Б. ... ... ... ... ... ... ... //Аналитик. - 2004. - №3.
25 Мухамедиев Б.М. Микроэкономика. Алматы: “Қазақ университеті”,
2003. - 219 ... ... Қ.С. ... ... ... құру
негіздемесі //Вестник ҚазҰУ (экономика сериясы), 2006. - 4 (56). - 87-91
стр.
27 Салимбаев З.Д. ... ... ... ... аграрной
продукции Казахстана //Вестник КазНУ (экономическая серия), 2006. - 4 (56).
- 107-109 стр.
28 Бейсенбаев Ж.Т. ДСҰ-ға ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі:
теориясы, ... ... ... тәуелсіздігінің 15 жылдығына
арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция ... ... 7-8 ... - 60-64 ... Елшібаев Р.Қ. Ұйымдық-құқықтық ... ... ... арттыру тетіктері //Бірінші Рысқұлов оқулықтары
халықаралық ғылыми-зерттеу ... ... ... 2006. - ІІ
бөлім, 16-19 май. - 469-473 ... ... А.А. ... ... ... ... жаһандану шарты //Қазақстанның ұлттық бәсекеге қабілеттілігі:
теориясы, тәжірибесі, болашағы (ҚР-ның тәуелсіздігінің 15 ... ... ... ... материалдары. Алматы,
2006, 7-8 желтоқсан. - 185-190 бет.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Алатау» ЖШС өнімінің бәсеке қабілеттілігіне баға беру33 бет
«Фудмастер» өнімінің бәсекеге қабілеттілігін талдау47 бет
Ішкі нарықтағы тауар мен қызметтің бәсекелікке қабілеті76 бет
Агроөнеркәсіптік кешеніндегі бәсеке108 бет
Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру71 бет
Алматы қаласының ауа басейнінің сапасын бақылауды басқару және ұйымдастыру37 бет
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекелестігін арттыру механизмі21 бет
Білім беру экономиканың бәсекеге қабілеттілік факторы ретінде75 бет
Банк ісіндегі бәсеке5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь