1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар

Кіріспе

1. 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ.АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІСІНІҢ ТАРИХИ ШЫҒУ СЕБЕПТЕРІ

2. 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ.АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІСІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТУҒАН ӨЛЕҢ.ЖЫРЛАР

3. 1916 ЖЫЛҒЫ ПОЭМАЛАР

Қорытынды
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        Кіріспе
1916жығы ұлт- азаттық күтерілісі қазақ халқының тәрихындағы елеулі ... бірі ... ... Олай дейтіміз, 1916 жылғы ұлт-азаттық
күтерілісі, патшалық өкіметтің отаршылдық саясатына қарсы ... ... ... ... ... Қостанай, Торғай жағында, Орталық
Қазақстанда, Жетісу облысында өте күшті ... Сол ... ... ... ... ... ... қарсы, еркіндік-бостандық алыу
жолында өз құқығын ... ... ... ... ... шығыуы тәрих
бетінде мәңгі өшпес із қалдырды. Сондай-ақ, алынбас қамалдай болып көзге
көрінетін патшалық ... ... ... ... емес екендігін қазак
халқына береке, бірлік, ынтымақ керектігін сездіріп ғана ... ... ... теңдецсіз күш –жігерге әлемде еш нәрсе тең келе ... ұлы ... ... 1916 ... ұлт –азаттық күтерілісі қазақ
халқының 1723 жылғы жоңғарға тәуелсіздігін қорғап сақтап ... ... ... мен 1837-1838 жылдары аралығында болған ... ... ... ... ... Тайманұлы, Махамбет
Өтемісұлының ұлт-азаттық ... 1847 жылы ... ... жріне жаппай салынып жатқан әскери бекністерге «әке ... ... деп хан ... ... ... ... отаршылдығынан құтылып
тауелсіздік еркіндік алуды жатпай- тұамай рамандауы әке ... ... ... ... ... ... рахатқа белшесінен бату емс, қайта
халқына еркіндік бостандық алып беріп, өз арман тілегіне ... ... ... ... өтеу мақсатыннан туған адал ой арманы еді. 1916жылғы
ұлт-азаттық күтерілісі, сол кездегі қазақ халқының патша өкіметінің отарлық
езіп қанауына ... ... елің ... ... ... жан ... күрес ерлікткерінің, бұрынан үзілмей жалғасып келе жатқан заңды
жалғасы.
1916 жылы ... және ... ... ... ... ... жаппай құбылысқа айналды. Соғыс ... ... ... процесін тездете түсті. Соның жарқын бір көрінісі Қазақстан
мен Орта Азияның барлық аймақтарын дерлік қамтыған 1916 жылы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық және саяси сипаттағы ... еді. Яғни ... ... жерді тартып алуы салықтар мен алымдардың өсуі, еңбекшілерді қанау,
өлкенің қазақ және басқа бұрыннан тұрғын жергілікті халықтары жөнінде ... ... ... ... ... ... өткен ұлт-азаттық күрестермен
салстыра келген де ... ... алар ... ... ... ... ... қарағанда тарихи мән-мазмұны бөлек әдебиет
жағынан алып қарасақта әдебиет жанырына қосқан ... мол ... ... өлең – ... ... кез ... көзге шалынады.
Мысалы: Бұрын фольклорлық элементтер басым қоштасу, сәлем хат поэзиясы енді
қоғамдық ірі оқиғаларды жырлау ... ... оның ... және
үгіттік мәні ауқым көлемі артты, өзгеше жанр ... ... ... ... ... өлең ... ... әдебиетіне көркемдік
ерекшеліктермен елеулі үлес қосқан туындылар болды. Бұлардан сол дәуірдегі
ел тұрмысын қол бастаған ... ... мен ... ... ... осы ... быразы көтерілс басылғаннан кейін халық
басындағы қайғы-қасыретті ... ... бір тобы ел ... ... жырлап, олардың мәңгілік есте қалар бейнесін жасады.
Жалпы алғанда, 1916-жылғы көтерілс жырлары әдебиетіміздің өзгеше биктікке
бет алған ... өмір ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ал тарихы шындық ашылғанда, көркемдік шындықтың бүкіл болымысн терең
таныуға мұкіндік туары тағы ... ... ... ... ой тарихында ауыз әдебиетінің
алатын орны ерекше. Ауыз әдебиеті халықаралық ғылыми тілде фольклор ... ... ... атау ағылшын тілінде (folk-lore) халық даналығы
деген ұғымды білдіреді. ... ... ... әр ... көңіл-күйін,
тұрмыс-салтын, тарихын көркем сөзбен бейнелейтұғын ауызша ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетінің өз тән ерекшеліктері мен
заңдылықтарын тексеретін ... ... ... ... ... ... басты-басты белгілері болады: ә) фольклорлық
шығармалардың бірнеше нұсқалары, көптеген варианттары болады; б) дағдылы
тіркестер бір-біріне ... ... ... ... в) көркем өнердің
бірнеше түрлерінің ... ... ... ... ... ... рет жазба әдебиетте қолданған ағылшын ғалымы В. Томсон, 1846 ... ... ... ... ауыз ... ... ... Фольклорлық шығармалар әр дәуірде әр түрлі аталған: «халық
поэзиясы», «халық творчествосы», ... ауыз ... ... ... Халық творчествосының дүниежүзілік тарихы есте жоқ ескі замандардан
басталады, кейбір көне жазөба әдебиеттердің өмір тарихы 30-40 ... ал ... сөз ... ... 100 000-130 000 жылдармен өлшенеді.
О бастағы фольклорлық шығармалар ру, тайпалардың ортақ әдеби мұрасы ... ... ... дамуына байланысты таптық сипат алған. Соның
нәтижесінде белгілі бір таптың салт-сана, талғам-талаптарына ... ... ... бола ... Еңбекші қарапайым халық жаратылспен қарым-
қатынаста, қоғамдық әрекетте және ... ... ... Оны ... жұрт ... көп ... ... Айтушы да
тыңдаушы да бетпе-бет қатар отырып, творчестволық бірлік құрған. ... ... ... адам ... оған сөз өнеріне қабілетті,
бейімі бар адамдардың қатысы бар. Сұлу ... ... ... ...... ... ... ертекші, шешен дейді. Ал гректерде ел
эпостық жырлады орындаушыларды – аэд, француздарша – ... ... ... қырғыздарша – жомоқчу, өзбекше – бахши, кавказдарша – ашуг,
орыстарша – сказитель дейді[1,3-4 ... ... ... ... талантына сәйкес, ел
арасында кең тараған ертегілерді, аңыздарды, тарихи жырларды әр ... ... ... ... түскен көркем фольклордың тағдыры
көбінесе екі түрлі күйге ұшырайды. Бір ... бар, ... ... ... ... ... дәлме-дәл айтылуына назар аударды.
Ал енді бір жыршылар естіген аңыздардың негізгі қадау-қадау ... ... да, кісі ... жер ... су ... іс-әрекеттің даму,
шарықтау шегі мен шешілу ... ... ... ... ... варианттар деп атайды. Мәселен қазақ халықының классикалық
шығармасы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» мен «Қыз ... ... әр ... бар. «Қыз ... СССР ... академиясында сақтаулы тұрған
оннан астам варианты бар. Соның бірі 1887 жылы ... ... ... ... Ол қазір Москваның тарихи музейінде сақтаулы тұр.
ХІХ ғасырдағы Европа оқымыстылар ... ... ... және
мәдени тарихымен таныса келіп:
- Бұл ел тосын, жұмбақ, қызық ел!-деп атаған. Бұлар көшпелі тұрмыспен, мал
шаруашылығымен ... ... ... ... бай ауыз
әдебиеті, музыкасы бар, өмірге төзіәмді халық деп ... ... ... ... халқы не түрлі замандарды басынан кешірген.
Әсіресе жаугершілік пен табиғаттың ... зор ... ... қарамастан өзінің ұлттық рухани сипатын толық сақтап қалған. ... даму ... мен өсу ... ... басталады, әсіресе, өзі мен
табиғаттың арасындағы байланысты түсіну, тану ... ... ... ... ... да бар. Сол ... өзінде-ақ, бірден дүниенің
жұмбақ сырына зерек санамен шолу ... ... ... бесігінде
қашанда бірге болған, оның өмір сүруіне белгісіз сыртқы ... ... ... ара ... ... береді, жоқшылық пен ашаршылық адамның
басқан қадамымен қатарласа жүретіні несі, індет, ауру, ... ... ... ... ... болады ма, болса қалай?! ... ... ... ... қара ... өлең ... айтуға
тырысқан. Соның бірі, қазақ халық әдебиетінде ерте зманда пайда болған
наным-сенім өлеңдер. Мұнда ... бала ... ... ... ... ... айға, бұлтқа тіл қатады. ... ... ... ... ... күш бар, ол әрі қасиетті, ... деп ... ... ... ... өлеңмен арнау айтқан.
Мысалы «Күн ... ... ... ... ... болады. Бұл
өлеңдерде адам жаратылыстың арасындағы тепе-теңдік заңдылығы бұзылғанда,
аспаннан жаңбыр жаумай жер ... ... ... ... дүниежүзілік ауыз әдебиеті табиғаттың ... ... туып ... ... дамуымен бірлікте дамып үлгеріп,
өркендеп отырған. Болса да, ең алғашқы ауыз ... өз ... ... ... сыр ... адам мен ... арасындағы қатынасыты жақындата
түсетіні белгілі жайт. Осылай өркендеген халық фольклоры бүгінгі таңда
өзіндік орнын әлі де ... ала ... ... зерттелмей келе жатқаны баршаға
шындық. Осының ішіндегі біз зерттеп отырған эпостану ... ... ... ... ... ... саласы батырлық, ғашықтық, тарихи
аңыздаулардың жиналып баспа жүзін көргеніне, олар жөнінде азды-көпті ғылыми
пікірлер айтыла ... ... ... ... ... Бұл ... ... автордың жол-жөнекей айтқан тұжырымдарымен қатар күрделі,
жүйелі істерді тындырғаны белгілі.
Еркіндік-азаттықты ... ... еш ... ... ... ... дәлелі, ХІХ ғасыр қазақ халқы үшін күреске толы кезең болды.
Саяси-әлеуметтік өлең-жырлар, кезеңдік поэзиясының саяси ... ... ... ... пәш ... ... ... өзгеріс
алдында, бұқара толғаныс үстінде тұрған ... ... ... арта ... белгілі. А. Байтұрсынов, М. Дулатов,
М. Жұмабаевтардың отаршылдық езгісі, қазақ қамы ... ...... ХХ ... ... ... өлең-жырлар қазақ лирикасының
азаматтық, философиялық тереңдіктерін, шынайы халықтың ... ... ... Бұл ... біз ХХ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік
лирикасының ең көрнекті тұлғалары Шәкәрім, Ахмет, ... ... ... ... ... ... айтар едік. Осы
ақындардың саяси-әлеуметтік сарында лирикалық өлеңдерінің қазақ ұлттының
ресей империясы отар ... ... ... ... ... ... қалатынын ойлайтын азаматтық, перзенттік көңіл алаңдаушылығын
сездіреді.
1 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінің тарихи шығу ... ... ... ... ... ... ел соңынан еретін
аталы сөз, ой ... ... Оған ... ... ... деген
айдар тағлып, сол атаумен атап жүрміз. 1916 жылғы ... ... ... ... Сол ... ... ... ұстап елге жол сілтеген,
идеологі кім болды? Осындай адам Қарқара көтерлісінің ортасында болды ма?
Міне,осы ... ... да әр ... ... әлі ... ... ... көңіл
аударылмай келеді. Бұл сұраққа толық ... беру үшін ... ... ... ... ... қарай алмайсың »,- деген ұлық сөзді
еске ала тырып. Қазақ халқының ұлыт-азаттық көтерілісін сонау ... ... ... деген оймен. Қазақ халқының ұлт-азаттық күтерілісі 1723 жылғы
жоңғарға қарсы күрестің ... ... ... ... сол ... ... ... алққа көл сұлама» кезінде қазақ халқының өз ... тіл ... ... құтқарып сақтап қаларлық қасиеті бар екендігін
танытқан нағыз отан соғысы болғандығын сол мезгілде де ... ... ... ... өзі ... өмір ... өзі айқындап отыр.
Қара таудың басынан көш келеді,
Көшке ілесіп бір тайлақ бос ... ... қиын ... көзге мөлтілдеп жас келеді.
Сол кездегі елге сүйеу болған Төле бидің: «түннен кейін күн ... ... ... ... бой ... ... ... шақырады. Бұқар
жырау, Қаз дауысты Қазыбек, Айтеке би сияқты даналардың ... ... ... мұра ... келе жатқан жоқ па!? Шында да сол бір дәуір сын
кезеңін де ... ... ата ... ... азаттыққа жетті, кең байтақ жерін
бір ... ... ... оның туын ... хан көтерді. «алқа көл сұлама,
ақтабан шубырындыдан» кейін қазақтың бірлігі болса ғана халық болып, мәңгі
өмір сүретіне көзі жетті.
ХІХ ... ... ... Жетісу өңірі «түбегейлі» орыс
патшалығының жері деп ... ... ... ... ... ... ... көтеріліс (1864-1872ж.ж) бойы көтерілді қанды шайқас
болып өтеді. Тап осы кезде Қытайдың шиеленісіне түскен ішкі ауыр ... ... ... ... көз тігіп келе жатқан Орта ... ... ... Ресей Орта Азияны мейлінше айналдырады. Генерал
Черняевтың ... ... ... ... ... ... ... Ташкент қалаларын алу үшін жасаған қанды жорықтары, міне осы ... ... ... бар ... сауданың не берекесі болсын.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... ... Азия ... ... бағындырылғаннан кейін жағдай біршама өзгерді.
1880 жылы Қытай мен Ресей ... ... ... ... ... қол қойылды. Қарқара жәрменкесінің жаңа талапқа сай жандана
түсуіне жағдай туғызады. ... кең ... енді жеті шар ... ... ... жеріне көз тіге бастауына байланысты, Қарқара жәрмеңкесін жаңдандыра
түсу өте пайдалы іс деп танылды. 1882 жылы ... ... ... ... ... шаралары туралы ерекше бұйрық жарық ... ... ... жәрменкесінде баждан босатылды. Жергілікті қазақ-
қырғыз саудагерлері де жеңілдік ... ... ... елден келген
саудагерлерге де баж төлеуде көп ... ... ... Қарқара
жәрмеңкесі тез жаңданып шыға келді. Дүниежүзілік бірінші соғыс басталғаннан
кейін қарапайым халықтың басына ауыр күн ... ... ... өкімет
көрсетілген қамқорлық кемімеді десе де болады. Қазақтардан соғыс мүддесіне
деген алым-салықтар көбейді, ел ... ... ... ... ... ... жатты.
Елім деп еңіреген зиялылардың бірі Албан Асан бұл жайды былай деп
суреттейді:
Базарға ... ... помы ... ... ... көп ... шатылды.
Ғаріп нашар малы жоқ, тұзбен сатты отынды
Сасық күзен, ақ тиін, борсық, күзен сатылды
Базар ... ... ... жұрттың тарылды…
Оның Қарқара көтерісі басталып, өрбуіне ықпалы ерекше бөлек болды. Ұлы
ғұлама ақын Ілияс ... ... ... ... ... ... ... де, ұрпақтарының қолына ілінді. Ілияс Жансүгіровтің дерегіне
қарағанда Албан Асан 1915 ... ... 51 ... ... ... ... ғұлама жан еліне, жұртына айтар өсиетін айтып кетіпті. Оның «Зарын»
(жергілікті ... ... ... деп атаған) 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... тұтып, бәрі оның зарын
күреске тірек етті. Асан қазақтар мен қырғыздардың бір туған, мүддесі ... бір, зары бір, ... ... ... ... екеуінің де жоғын
жоқтаған жырау.
«...Қарқара, Текес көл еді,
Албан-бұғы қонысың!
Шетінен қасқыр жеп жатыр
Келмейді бұған намысын».
деп екі елді ... ... ... ... Асан ... ... ... халыққа тереңмен түсіндіруге тырысты.
«...Ер көңілді азамат,
Түрмеге бәрі ... ... да алды ... бұғы мұнан соң,
Кетуге өрге айналды...»
Шынында да қазақтар мен қырғыздар жазалаушылардың басып бара жатқан кезінде
осы Асан сілтеген жолмен шыға ... еді. ... сол ... қасіретке толы
күннің жылы өткен сайын ауырлай беретініне ерекше көңіл аударған ... бері орыс ... ... ... ... ... ... өріске.
Сайлаудан болған қасірет,
Жұртын толды керіске
Жотада жүрген ел ... ... ... ... едің ... ... ... тарылдың.
Тарыла берсе тағы да
Ірге тимес тегістен.
деп сипаттайды. Албан Асан отаршылдардың зорлығынан, әсіресе ... ... атап ... егіп жан ... ... пананы
Шетін бассан сызықтың,
Жабады тағы жаланы!
Орысқа тиген жерлерді
Салт атты кісі баспады.
дей келіп, Асан елдің дәстүрінің, салтының аяқ асты болып бара жатқанына ... ... ... Қабырғалы қариялар
Зорлықпен өткен күніннен
Ізет көрмей барасың,
Балаң менен ініңнен.
Әдеп ... ... ... ... ... ... менен жеріңнен.
Жақсылық көрмей барасың,
Алыс, жақын, теңіннен.
Сындырды бас беліңнен
Сайлауларды шығарып,
Бірлікті алды еліңнен
Алтынды балақ, ақ болат
Қар түгіл де дат ... ... ... соң
«Дұшпанның көңілі шат болды»-деп,
отаршылдар саясатының түп тамырын терең түсіндірді. 1916 жылы Қарқара
жәрмеңкесі ... ... еді. ... орыс ... белсене араласа
бас-басымен сауда-саттық өрісі тез ... ... ... ... айналдырады. Бұл тәсілді патша өкіметі басқа өңірлерде де ... ... ... ... ... баяу дамып ақыры жергілікті халықтың шығындалуына,
босуына әкеліп соғудың негізгі себебі – отаршылдық ... ... ... ... өкіметінің ресми саясаты қазақтарды білімнен,
бірліктен, қару-жарақтан алыс ұстауға тырысқандығынан қаналған ел жеріне,
малынан ғана ... жоқ. Ол ең ... ... ... сөз ... ... ... жергілікті халыққа бас қосып, күнделікті тіршілік мәселелерін
талқылау үшін жиын ... де ... ... Өкімет қызметін атқарып
жүргендерге өрескел кемшіліктерін ... ... ... ... құқығы
болмады. Ондай пікір айтудың парақор, ожар мінезді чиновниктер ұлы патшаға
қарсы сөйлеумен пара-пар деп ... ... ... ... ... ... ... қамауға алып сотқа тар тып отырды.
Еркіндік-азаттықты аңсаған күрес еш уақытта ... ... ... дәлелі, ХІХ ғасыр қазақ халқы үшін күреске толы кезең болды. 1837-
1738 жылдар аралығындағы Исатай Тайманұлы мен ... ... ... ... 1847 жылдары болған Кенесары Қасымұлының ұлт-азаттық
көтерілісі қазақ ... ... ... ... ... алу ... жан қиярлық ерліктері болса, Бұқар мен Махамбет
айтқан өлең-жыр ел басына күн туған кезде, ... ... ... ... ... пен ... жебеген ұлтымыздың төмендемес асқақ рухының
белгісі іспетті еді.
Азаттықты аңсаған күрескер ойдың туын дана Абай қайта ... ... ... елім ... қайран жұртым» деп халқын береке-бірлікке ұйқыдан
оянуға ... ... ... ... ілесті. Оның асыл сөздері халық жүрегіне
ұялап, қастерлеп орын алды. «Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған, сақара көлге
қонып ... ... ... зарлы дәмін запыранша
түкіріп, ата салтын, бабалардың ерлігін еске ... ... ... ... өртке теңеді.
Бір өртке қаулап шыққан душар болып,
Не қалды денемізде шарпылмаған!?
Қазақтың баласысын бәрі мәлім,
Кім қалды таразыға тартылмаған.
деп ойлауға келешегіне терең қарап ... ... ... елді ... ... апатқа көзін ашып қарсыласуға, тәуекелге бел байлап күреске
шығуға үндеді:
..Қазағым, елім,
Қайысып, белің
Сынуға тұр ғой таянып!
Қамауда жаның,
Талауда малың
Не ... бар ... жар ... Бұл үнге басқа да зиялылардың үні қосылады. Әр бір ... ... ... тән мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын өзінің ... ... ... ... ... Осы ... ... қазақты
шын ширатқан ғасыр қайсы деген сұрақ жиі ... көз ... XX ... бас ... бір сәт ... ... 1905 ... басталған дүмпулерді былай қойғанда, ... ... дүр ... 1916 ... ... ше! 1916 жылғы көтерілістер (ол
Қазақ елінің түкпір-түкпірін камтыды) әлі де ... ... ... ... ... жоқ. Ең бастысы — 1916 жыл қарсаңында қазақ зиялы қауымы ... "Оян, ... (бұл ... 1909 жылы ... ... деген
еңбегінде:
Найзаменен түртсе де,
Жатырсың, қазақ, оянбай!
Мұнша ... ... ... жар салуы, А. Байтұрсыновтың "Маса" болып ... - бәрі ... оның ... ... осы 1916 жылы көрінді. 1916 жыл — біздің ұлт
үшін ұлт-азаттық көтеріліс жылы ғана емес, одан да тереңірек, зор ... ... ... ... бір ... ояну ... ... жылы. Тіпті осы
оқиғаға енді жаңаша көзқараспен қарап, оны жалпы ұлттық елеулі дата ... ... да ... еді. Бұл тұрғыда алдағы уакытта мықтап ойланған абзал-
ау шамасы.
Қазақ халқының 1916 ... ... ... ... өкіметінің сол
жылғы 25 июнь күнгі указына («Июнь жарлығына») — ... ... ... ... сияқты бұрын әскери кызметке алынбаған халықтардың 19 жас
пен 31 жас арасындағы азаматтарын ... кара ... алу ...... ... ... оның саяси-экономикалық себебі онан көп
терең жатыр еді.
1914 жылы басталған және оған ... ... де ... ... ... оның ... аса ауыр қайғы-қасіреттер әкелді:
әлеуметтік және ұлттық езгі ... ... шет ... ... ... мен зорлық-зомбылығы өлшеусіз артты.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде және басқа бір ... ... ... ... ... алу ... жатты. Тек
Жетісу обылысының бір өзінен ғана соғыстың алғашқы үш жылы ішінде 1800 ... ең ... ... және егістік жерлер тартып алынды, ал осы
жерлердің шын қожалары – ... ... ... ... ... ... ... шөл және шөлейт аудандарға күштеп көшіріліп
жіберілді. Қазақтардың ... ... ... ... ... дін ... ... әскерлері мен Ресейден және Украинадан
қоныс аударған шаруаға үлестірілді. 1916 ж. ортасына таман ... ... ... ... ... 45 млн. ... ... Соғыс шикізатты,
азық-түлікті, малдың және басқа материалдық шикізатты, байлықтардың ... ... ... Осыған байланысты қазақ халқының иығына жаңа ... ... ... ... ет ... ... керегіне мал
жаппай еріксіз алынды әрбір үйден жаңа соғыс ... алу ... ... және ... ... ... қағуға арналған бай-
болыстық алымдар сондай-ақ жол үшін ... және ... ... ... ... халыққа салынатын салықтар соғыстың басталуына байланысты
3-4 есе, ал жекелеген жағдайларда 15 есеге дейін өсті .
1916 жылы таптық және ... ... ... ... ... жаппай құбылысқа айналды. Соғыс елдегі жалпыұлттық дағдарыстың пісіп-
жетілуі процесін тездете түсті. Соның жарқын бір көрінісі ... ... ... ... ... дерлік қамтыған 1916 жылы ұлт-азаттық
көтерілісі болды. Көтерілістің ... ... ... ... және саяси сипаттағы факторлар еді. Яғни отарлық езгінің
күшеюі, жерді тартып алуы салықтар мен ... ... ... ... ... және ... ... тұрғын жергілікті халықтары жөнінде кері
идея-ықпалдың жүргізілуі.
Бірақ, ол, капитализм оңай ... ... аяқ ... ... ... ... ... қанауды күшейтеді; отар елдерде
ұлттык, капиталистік қанау күшейеді; мемлекеттер ... отар ... ... ... капитал жайғастырылатын жерлер үшін таластар күшейеді.
Бұлардың бәрінің аяғы күреске, көтеріліске, соғысқа айналады...
1914 жылғы жер ... ... ... ... ... ... Россия
империалистік ел болғандықтан, капиталистік ... ... ... сол ... ... ... өкіметі Россия империалистік
дәуірге енгеннен бастап-ақ ... ... ... бірі болған
Қазақстанда капиталистік, ұлт отарлық ... ... еді; ... соғыс жылдарында тағы да күшейте түсті. Оның үстіне, ... ... ... ала ... ... ... бұрынғы жан
салығы, мал салығының үстіне арнаулы соғыс салығы шықты; майдан ... ... ... жылу жинау көбейді.
Қазақ еңбекшілері, бір жағынан, капиталистік, ұлт-отарлық жөнмен қаналса,
екінші жағынан, бектік-феодалдық жөнмен: қазақтың байлары мен ... ... ... түрлі жақтан қысым көрді; оның тынысы әбден
тарылып, бойын ыза, кек кернеген еді. ... июнь ... ... ... алу ... ... ... империалист соғыс майдандарының кара жұмыстарына қазақтан
кісі алу туралы указы шыққанда оған қазақ қауымының ... ... ... ... өкілдері түрліше қарады, түрліше жауап берді.
Қазақтың би-болыстары, бай-феодалдары, буржуазияшыл халық ... ... ... тұлғалары жасайды. Мейлі қай халықтың тарихын алмаңыз,
бәрі де сол халықтың көрнекті қайраткерлері мен ... ... ... Қай ... ... бассыз халық егесіз ел болған емес,
сондықтан да тарих қарапайым халықтың қан тері мен әдіптелгенімен, ... ... ... ... ... ... Ол ... мақсатына, санасына айналған қарекеттер еді. Ал тұлғалардың
қарекеттері, тарихи орны ... ... әр ... әр өңірде әрқалай бола
беру мүмкін. Осылай болатынын әсіресе тарих ғылымында бүкіл ... ... ... табу ... ... ... ... халықтық идеяны көтеріп
тұратын алтын тұғыр екені белгілі. ... ... ... ... тарихқа ұстанған майдан тұғыры мәселесі келіп шығады, ... ... ... ... сол ... ... ... топтардың»
мүддесі белгілеп жатады. Сондықтан бір тарихи тұлғаға ғана халықта (немесе
саяси топта) былай, мына халыққа олай ... ... ... ... ... ... еркіндікті аңсамайтын қапастағы адам, ... ... ... ... пен ... қол ... ... ұмтылыс әр
жеке, әр халықта қилы жағдайда, сан алуан теңдікте болып жатады. Демек сол
халықтың ұлт ... ... ... ... ... ... ... төңкерістік шама-шарқы туған халықтың
рухани сана-сезім бағамдағанда ылғи да тарихи тұлғаның соқа басына ... ... жолы т.б. ... ... жеке-жеке қарастырамыз. Ал, оны сол
деңгейге жеткізген жалпы жағдаймен халықтың сана-сезім деңгейін, өзге де
ірілі-ұсақты тұлғаларды ұмыт ... Сол ... ... ... 1916
жылғы ұлт-азаттық көтерілісінде шыққан тарихи тұлғаларды да ... ... ... ... ... жеке дара ... бөліп бөлшектеп
тастағанымыз жасырын емес. Оқығандары бірден патша өкіметі жағына шықты: ақ
патшаның жарлығын екі етпеу керек; майдан жұмысына адам беру ... ... би, ... патша өкіметінің адамдары чиновниктері еді, қазақтың
бай-феодалдары мен Россия капиталистік буржуазиясының мүдделері бір еді:
екеуі де ... ... ... ... ... ... ... еді;
ал, қазақтың буржуазияшыл оқығандарының басшылары алдын ала Петерборға
барып, патша өкіметімен келісіп келген еді[ 2,56-58].
В. И. ... 1916 жылы ... бір ... ... еді: ... ... ... буржуазиясы ұлт көтерілісі туралы тек сөз
жүзінде былшылдайды. Ал, іс ... өз ... ... өз ... ... ұлт ... ... келісім жасайды»1 деген еді.
1916 жылы қазақтың еңбекші бұқарасы, олардың өкілдері ... ... ... ... ... ... бірден карсы шықты: майдан
жұмысына адам бермейміз деп сөз ... ... ... ... ... мен бай-феодалдарына карсы көтеріліс жасады. Бұл
көтеріліс Қазақстанның барлық жерлерінде де болды. Соның ... ... ... ... ... ... облысында өте күшті болды. 1916
жылғы ұлт-азаттық күресі «25 июнь жарлығына» қарсы шыққан көтеріліс болғаны
мен бұл көтерілістің түпкі негізі арыда ... ... ... ... ... қазақ зиялылары басқарды. Мысалы, ...... ... ... ...... ... Жетісуда
— Токаш Бокин, Маңғыстауда — Жалау Мыңбаев, Орал облысы мен Бөкей Ордасында
— Сейітқали Мендешев, Сырдария облысында — ... ... ... ... Аманкелді Иманов және басқа азаматтар. Шілде, тамыз айларында көтеріліс
сол ... ... ... облыстарын камтыды. Ол патша өкіметінің
отарлық және орыстандыру саясатына карсы, ұлттық және саяси ... ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысында орны
зор. Ол халыққа ұлттык ... ... ... ... оның ... ... мол ... жасады. Оны белсенді саяси өмірге
жұмылдырды. Ол ... ... ... ... болып тиді, ... ... ... "құдіретті" еместігіне көздерін жеткізді.
Қазақ халқы өзін отаршыларға қарсы ұйымдасқан күрес ... ... ... ... ... жұрт ... ... бармай қалды. Патша
үкіметіне бұл халық ұйымдасса зор күш екенін, онымен санаспауға болмайтынын
көрсетті.
Нұрлан болысқа көңіл айту
Нұрлан болыс ... ... ... ... ... ... болыпты.
Бұған қатты қайғырған Нұрлан өзіне бөлек үй тіктіріп, тамақ ішпей, ешкімді
кабылдамай жатып алыпты. Болысқа барып сөз айтуға ... ... ... ... ... ... ... келе алмаған атақты Әздембай
ақын енді көңіл айтуға Нұрланнын аулына келіпті.
Жалпы алғанда 1916 жылға дейін ұлтымыздың көрген ... мен ... әрең ... ашу ... ... ... ... 1916 жылғы июнь
жарлығы шығып, бітеу жараның ауызы да ашылды да ... Осы сөз ... ... ... жоқ па? Елін ... ... ... отаршыл
саясаты деген сайын жылдан-жылға көбейе түсті. Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтерілісінің себептерін, қасіретін аз ғана уақыттың ... ... ... ... дерек көзімен қорытынды ... ... Бұл ... қазақ зиялыларының ықпалы әсері де кешегі ... ... ... ... осы ... шығу ... ... пікір кездесіп қалады. Бірі бұл тарихи оқиға патша
жарлығына ... ... ... ... ... ... сол ... қазақ зиялылары көмегімен саналы түрде жасалған,
ұйымдасқан ұлт-азаттық көтерілісі дейді деп жан-жақты түсіндіреді. ... 1916 ... ... ... қатысты жөнінде айтқан
қисынсыз тұжырымдар кезінде бес томдық қазақ КСССР тарихының үшінші ... ... ... соңғы жылдары «ұлттық интеллигенцияның он алтыншы
оқиғаға байланысты ерекше ... ... ... ... жүргізе
бастады. Бұл еңбектердің, сол ... ... ... ізденістерін
толығырақ айқындауға тигізетін себебін дұрыс аталғаны жөн.
1916 жылғы ... ... ... ... деген жалынды отты кім
жақты, кім аталы сөз айтты дегенге келетін ... 1916 ... ... тез ... ... жалыны мұқым алқапты шарпыған өрттей лаулап, ел ішіне
тез таралуына халықты ұйымдастырып патшаға қарсы қоюда, сол ... ... мен ... ... ... ... ... мен
еңбектері ерекше зор болды. Жамбыл Жабаев 1916 ... ... ... ... және ... әмірі тарылды»,-деген патша өкіметінің зорлық-
зомбылығына қарсы, жазған саяси лирикалық толғауы ... ... 1916 ... Аманкелді сарбазының бірі ретінде көтеріліске
қатысқан. Көтеріліс шежіресін ауызша да, ... да ... ... ... ... ... ерлігіне арнап жазған
тарихи қаһармандыққа саяси тақырыптағы толғауы бар.
Сол сияқты, «1916 жыл» ... ... ... ... ... ... өлеңді шығарған Асқар деген акын да 1916 жыл оқиғасына
бастан аяқ араласқан, майдан ... ... ... ... ... жырларды шығарған Омар Шипин, Күдері ... Сәт ... ... жырды шығарған Иса Дәукебаев Аманкелді, Бекболат бастаған
көтерілістердің ішінде болған ақындар.
Көтерілістің басы қасында болған, бәрін көзімен ... ... ... аузының ебі бар адамдардың біразы өз жырларын 1916 жылы: июнь
жарлығы ... ... ... приемға барғанда, майдан
жұмысында жүргенде шығарды; біразы ұзақ жыр, ... 1916 ... ... ... ... ... 1916—1926 жылдар арасында аяқтатты,
толықтырды; енді біразы тіпті кейін: 1916 жылғы көтерілістің он бес, ... ... бес, отыз ... ... тұсында еске алу, тарихи
тақырып етіп жырлады.
Бүгінгі күні осы өлең жолдарын оқып ... әр ... көз ... ... өмірі елестейтін болса керек. 1916 жылғы ұлт
–азаттық көтерілісі ... ... ... езіп ... ... күресі
екендігінне өткен тарихтың өзі куә. Жерін, елін, тіл ... ... ... ... ... бар ел ... көрсететін тарихи маңызы бар
көтерілістердің бірі екендігі айқын.
1916 жылғы көтеріліс ... ... ... ... ... ... сынды, азаматтардың елге сүйеу болғаны шындық. Сол
кездегі халық ... Елді ... ... ... бой бермей, мойымай күресуге шақырады. Патша өкіметі ... ... ішке ... қазақты ру-руға бөліп отаршылдардың туы желбірей
бастағанда-ақ жүрегі ... жан ... ... көрі ... ... ... ... Аманкелді, Бекболат сықылды ер- азаматтарымыз еді.
Қазақтың 1916 жылғы көтерілісі империализм дәуірінде, империалистік соғыс
кезінде ... ... ... ... ... ... қаналуы салдарынан болды. Россияда 1917 жылы болған буржуазиялық-
демократтық революцияға әзірлік дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... рухын биігінен көрсетіп халқымыздың
еркіндік-бостандық ... ... ... ... ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар
Басында патша өкіметі экономикалық ... ... ... ... ... әсем, шикізат көзіне бай өңір екендігін ... мен ... ... ... ... бәрі осы Қарқарамен
көршілес қырғыз елді мекендері екендері тарихи деректер растап отыр. Мұнда
орыс қоныстанушылары жиі ... да ... ... ... ... он бірі күні ... ... көтеріліс басшылары халыққа ақ
патшаның билеп төстеушілері ... ... ... ... ... ... келгенін ескерткен болатын. Жетісуді жаулап алу ... ... ... ... күш ... халықты алдап, бостандық үнемі ... ... ... бас ... ... кеміту мақсатымен Қарқара
жәрмеңкесіне белсене қатысып, момақан түр танытқан еді. Бұл да ... аз ... көп ... ... ... жүргізілген отаршылық саясаттың
бір тәсілі еді. Қарқара өңіріндегі елдің 1916 ... ... ... ... – осы ... төңірегіне әбден жиналған, ... ... ... ... өкіметінің қарапайым халық ішінен соғысқа адам
алады»,-деген жарлықтың жариялануы себеп болды. Бұл елдің тез бас ... ... ... ... жер, ... ... еді. Сол ... тепкінің езгісіне шыдамай ауған елді, өкіметінің ресми адамдары
қазақтардың Қытайға бөлініп кетуіне қарсы нақтылы шара көріп баққанын айқын
аңғарамыз. Бірақ патшаның ... күші ... елге ... бола ... ... ... дүние жүзіне жайылып, патша өкіметінің абыройына
нұқсан келтірді. Сол себепті өкімет орындары Қытай ... ... ... ... ... ... ... аздай, тосқауыл қойылып қазақтардың
басына тағы бір тажалды ауыр күн туғандай болды. Осы ... ... ... ... ... ... жүргізілмей ат үсті әңгіме болып келеді, бұл
мәселеде ерекше талдауды ... ... ... бірі. 1916 жылғы патшалық
Ресейдің бодан халықтардан әскерге бала алу жөніндегі «июнь жарлығы»
шығысымен, ... ... әр ... ... жарлыққа қарсы көтеріліс бұрқ
етеді. Бұл көтерілістің ... ең ... ... ... мен Қоянды
көтерілісі болатын, аталған көтерілістер жалпы халықтық ... ала ... ... ... ... ... отын ... орыс
отаршылдары, оның ұйымдастырушылары мен ... ... ... ... ... ... - Әсеттің халыққа өнер нәрін шашып,
үгіт-насихат жүргізетін негізгі саханасы еді. Соған байланысты ... ... ... қауіп төнеді. Оны орыстарға көрсетуші өз туыстары
екендігі күмән тудырмайды. Сөйтіп ақын ... ... ... Ол ... тұр ... ... ба, пенде азды ма-суысқандық.
Кісі өлтіріп, мал талап әдепсіз боп,
Бұрында бар ма екен бұ дұшпандық.
Басшысы азаматтың шалғай ... ... ... ... жылыстадық [4,185-189 ]
деп толғайды. Демек Әсет Найманбайұлы Қытай жеріне 1916 жылы ... ... ... оның ... Әсеттің серілікпен бірнеше дүркін Қытайдағы
қазақтар арасында белгілі. 1916 жылдан өмірінің соңғы сапарына ... ... ... Іле ... ... ... ... Көдек ақынның
игі мақсаттарымен таңдап алып, әрі өрелі де көлемді шығарма жазған тақырыбы
1916 жылғы Қарқара көтерілісі. Өзі де қан ... ... бұл ... ... ұлы М. ... ... арқау етуі мүлде жайдан-жай немесе
кездейсоқ құбылыс емес еді . Ол шын мәнінде профессор Р.Нұрғали айтқандай:
«Орта Азия мен Қазақстанда ... 1916 ... ... көтерілісі тарихтың
шалқар көшінде Алатаудың талғарындай аспандап тұрған биік заңғарлардың
бірі. Бұл ұлы ... ... ... ... ... ... келгенде өмір мен өнер арасындағы кіндіктестікті сипаттайды, халық
басынан өткізген ... ... ... ... қойнауында қалып қоймауы
әдебиеттің мәңгі өшпес, өлмес беттеріне көшуі болып табылады[5,96-98 ].
Демек К.Маралбайдың «16-шы жыл» ... оның ... ... мен ... ... аса ... ... Себебі, біріншіден, жоғарыда
айтылғандай таңдап алынған ... ... ... ... азаматтық-
азаттық ой қозғауына биік тұғыр болып отырса; екіншіден, жалпы дастанның
ұлттық тұрғы нысана, халықтық ар-намыс тұрғысынан ұлы ... ... ... ... бір ... ... ... – Көдек ақынның сана-
сезімін деңгейін, парасат-пайым өресін көрсетсе керек осы ... ... «... ... ... ... түрлі өзгеріске ұшырап, әр
халықта суреттелуінде белгілі бір жүйе ... ... ... ... да ... ... тұрғысына деген құрметі мен сеніміне
көлеңке түсетіні даусыз»[6,13-15 ] –дегені еске түседі. Демек, бір тарихи
деректі ... ... екі ... ... әрі ... ... әрі
әдебиеттің бақытты болып отырғаны осыдан.
1986 жылы Қарқара көтерілісінің 70 жылдығын Кеген ауданында атап ... жан ... ... ... адамдар осы мәселеге ерекше көңіл аударды.
Сол жиын үстінде ереуілдің алғашқы басшылары ... ... ... оққа ... кейін көтерілген елге, беделі жүріп, қарулы
қазаққа басшылық ете білді дегендердің ішінде Монай ... ... ... Ол ... атты кедей, інісі Мұқан екеуі Нарынқолдағы Охотничьи
станциясына орыстарға жалданып тіршілік ... ... ... де іске ... ... ... айтылады. Ереуілшілер Қарқара жәрмеңкесіне шабуыл
жасаған күні Монай бастаған топ ... ... ... деген пікір айтылады.
Поштада істеген біреу арқылы ... ... ... ... ... отрядтары туралы алдын-ала хабардар болып тұрған, және ол
хабарды дер ... елге ... ... қарапайым халықты қанды
қырғыннан алып қалған. Бұл әңгіменің бәрі ел аузындағы сөз Монай ... ... ... көп кездеспейді. Бұл, әрине, Монай туралы
айтқан сөз ... ... ... ... пікір емес айтылған сөзге
қарағанда Монай ... ... ... қарулы күшпен соғысуына ықпал
жігіттің бірі болса керек.
Мұндай өлеңдерде баяғы уақыттарда өткен шайқастың айы мен күні ... де, ... ... ... халық күшінің образы ... ... М. ... ... ... ... мол тараған
дәуірі — XVIII-XIX ғасырлар дейді, оны екі тақырыпка бөледі: бірі — ... ... ... ... ... ... ... — жоңғарлардың
және патшалық билеу тәртібінің шапқыншылығы туралы. Оған мына ... ... бола ... бала, бауырым жауда кетті,
Қаратауды катал жау бермей өтті.
Қайдасыңдар, қазақтың батырлары,
Жасақ бастап, алсаңшы жаудан кекті!— деген
патриоттық өлеңдер Отанды, елді ... ... ... мол ... бірі — тарихи өлендер. Тарихи
өлеңдердің үлкен жорығы 1916 жылғы патша ... отар ... 19 ... жас аралығындағы жігіттерін майданның қара ... алу ... ... бұл ... наразы болуына байланысты туған.
... Әуелде солдат қылып ойнатпадың,
Орысша тіл ... ... ашып «қу ... оянар деп,
Қазынаның аядың қара нанын,-
Қазақ арасына кең тараған өлеңнің үлгілері екеу: қара ... ... ... М. ... ... қара ... екі түрін айрықша атап өткен:
«...бір ауыз өлең екі ... ... оның ...... ... ең
оңайы - қайым өлең, екінші үлгісі — қара өлең»,— ... Қара ... ... ... ... айтылатын «Тау өлеңі», «Су өлеңі»,
«Жер өлеңі», «Ата ... «Шай ... «Ет ... ... өлеңі» деген
қара өлеңнін, бірнеше түрлері болған. Қазақ фольклорындағы қара ... ... ... ... ... ... «пантун»,
скандинавиялықтарда «квазура», түріктерше «мани», тәжіктерше «байт» деп
аталады. Бұлардың сарынында бірыңғай ортақ белгілер бар [7,189-193 ].
Қазақ ... ... ... ... күресі жолындағы пайда болған
лирикалық толғаулардың композициялық құрылымында үш ... ... ... – Ресей патшасымен оның жергілікті әкімдерінің зорлық-
зомбылығы, ...... пен ... ... ... күреске аттанған
халық көңіл-күйінің сипаты, үшінші – патшалық ... ... ... жазалаған халық үкімінің орындалуы. Лирикалық
толғаудағы халықтың ойын психологиялық көңіл-күй ала ... ... ... ... Бөлтірік ұлы «жырау болу қыйын-ақ өлеңінде»,-деп
сол кездегі елдің басына түскен ауыр қайғы-қысыретті ерекше дәлме-дәлдікпен
суреттеп айтқан.
Ел ... жер ... тұр ... ... кез ... тұр ... ... екінші бір өлеңінде «Албаным-ай, ... ... ... де ... сол ... қазақтың традегиялық халын тартымды
етіп жырлайды.
Албаным-ай, ... ... ... ... атан берсе алмайтұғын,
Күнімнің бес тиынға қалғанын-ай!
Жақсыларға жарылып жыр айтқанша
Кетпедім бе бір сартқа жалданып-ай.
Албаным-ай, албаным-ай,
қалам деп ойламабем ... ... олең ... 1916 ... ұлт – азаттық көтеріліс әсерінен ауа
көшкен халқтың қайғы қасыретін, көрген қорлық ... ... ... туған
елге деген жанашырлығын сүійспншіліқ сезімін осы өлең жолдары ... ... ... ... ... ... ... ұлығы
Албан қаптап келгенде
Жәрменкеге тығылған.
Сойылы бар батырдың
Талай атқан оқпенен
Жапалақөтай жығылған
Бөлтірік ақын 1916-жылғы көтеріліс кесірінен халықтың көрген ... ... ... ақын ... ... ... дәл көз ... күңірене үрікен де
Кеулей көшіп жөнелдік
Он үйіміз бес үйде
Билей қашып жөнелдік
Атадан қалған қой жылқы
Тимей қашып жүгірдік
Тіккен үйді ... ... ... ... ... сол ... ... жағыдайын жыр жолдарында дәлме-дәл
суреттеп көрсетеді. Мысалы: Жамбылдың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне
байланысты туған «Патшаның әмірі ... ... ... ... ... ... келсек.
Верныйдан жандаралдар бұйрық қылды,
Құйрығы бұйрығының тіпті зілді.
«Он тоғыз — отыз бірді алады»- деген
Суық хабар — халықты ... ... ... ... айтып,
«Кеткен соң қолдан шығып, келмес қайтып»
Дейді де еңірейді, егіледі,
Қайғының күндіз, түні күйін ... ... ... ... шал ... ... баласына.
Ешбір ем табылмады іздесе де
Халықтың жүректегі жарасына.
Пристав келіп қалды бала сұрап,
Ел жатыр бермейміз деп қойдай шулап.
«Қырсаң да ... ... ... әке ... ... ... ашуланды «аламыз» деп,
Жігіттер тұр: «Қалайда қаламыз»,— деп,
«Егер де бұл түрінді өзгертпесең,
Басыңа бір ойранды саламыз»,— деп.
Ел-ел болып жиылды кеп ... ... ... ... мына ... болып соғылып, толқынданды
«Бір сая бола ма,-деп шыбын жанға?»
Жиылды бозбалалар бір кезеңге,
«Қарғалы» деген тасқын бір өзенге.
Пристав кетті, ... ... ... деп бүл істі кезегінде.
Бәрін де, ол пристав жаттап ... ... ... ... бұл елге солдаттарын,
Басты-басты кісіні саптап алды.
Көрген көзді қосақтап,
Қалай қиып ... жасы ... шер боп ... ... ... ... ... зар қылып,
Қорлықпен қайда өтерміз?!
1916 жыл оқиғаларына байланысты өлеңдердің енді бір тобы ... ... ... мен ... ... туған. Мұның жарқын мысалы
«Дәметкеннің зары». Көзі көрмейтін қарт ... ... ұлы ... ... бара ... былай деп толғайды.
... Жалғызым, жаным Далажан!
Тым болмаса екеу боп,
Артыннан біреу ерсейші.
Теңтекшіл, теріс, қу құдай
Зорлықшылды көрсейші.
Тым болмаса жар ... етіп ... ... ... көрсейші.
Сылқ етіп сөйтіп, өлсемші
Бұл тектес өлеңдер көп. Кейде халықтың патша ... ... қара ... бара ... ... бата ... де ... батасы» осы айтқанымызды сипаттайды.
Ия, илаһи бізге бақ,
Аруақтар бізге болсын жақ.
Патша ... ... ... ... ... ... ... ақ үйлі қонсын,
Қазақтан әкім сайланып,
Патшаның қатын-баласы қайыр сұрасын!
Тағы бір шоғыр өлең ... ... ... көнбей, қарулы әрекетке
көшкендігін көрсетеді. Бұл ... сол ... ... ең ... ... ашатын өшпес мұра десе артық емес. Бұзаубақ ақын өлеңінде
патша жарлығына деген ... ... ... ... ... жоқ ... болма отаршылдық мазағына.
Баста ерік, малда билік болмаған соң,
Сүйінбе құр өмірдің ұзағына...........
Соғыс суреттері де халықтың ашынған әрекеті, азаттық ... ... деп ат ... оған көне ... ... кездесіп,
Аспаннан құрдай оқ жауып.
Түтігі мен шаңы аралас,
Бірін-бірі көре ... сым ... ... шауып, күйреліп.
Елуден адам бөлінген
Қызыл үйін патшаның
Шауып алдық қиратып.
Қалдырмай өртеп жіберді.
Қатын, бала, үлкенін
Үріккен қойдай шулатып.
Сөз жок, өлең, толғау, ... ... ... ... ... ертеден бар, дағдылы дастандар түрлі жанрлар. Ал, олардың
арнау, үндеу, хат түрі, ... ... еске ... ... түрі ... ... жаңа жағдайға, жаңа оқиғаға, жаңа мазмұнға байланысты
туған жаңа жанрлар
Дұғай сәлем тапсырам көп Дулатқа.
Бекболат ... сөзі өлер ... ... ... ... мен ... айтам Суан жаққа.
Сәлем де Орта жүздің баласына,
Кіші жүз, Орынбордың ... асып отыр ... ... ... ... сәлем айтайын қырғызыма,
Жауға қарсы шабатын құндызыма.
Жас баланы ... ... ... болмайсың ба ұл, қызыңа..
Жоқтау сарынындағы өлеңдер бір ғана қазақ фольклорында айтылмайды, ол
Ассирияның ұлттық ... ... көне ... ... ... «Илиадасында», ескі еврей тұрмыс-салт ... ... ... ... ... ... деп аталатын халық
аузындағы бір жырда батырдың бүкіл ... ... ... күреске арналғаны, сол шайқаста қапыда қап ... ... ... ел ... ... ... қорғап жаудан,
Құтқарам деп шынжырлаудан.
Қарсы атыстың, қарсы шаптың,
Бермеймін деп жасты қолдан
Шыныңменен қаза таптың ба?
көз жұмғанда бірін-бірі шығарып салған. ... олар ... ... ... ... тек ... ... кезде жылаған.
Бұндай өлеңдер естірту, көңіл айту, жоқтау ... ... ... тән ... ... ... әйелі Балымның атынан шығарған
шағын жоқтау ... ... ... ... ... ... ... шыққан күн,
Мағрип бармай батар ма.
Бауыры шұбар, гүл арыстан,
Жолда жалғыз жатар ма.
Көр болғыр, дұшпан көздері,
Ем болмағыр сөздері,
Қойды екен неғып атарға...
деп, Аманкелді ... ... ... ... ... ... шығарады,
батырды өлтірген дұшпанға қарғыс айтады.
Болыснай, пристав пен ауылнайы, • ... ... ... ... елге аман бара ... ... ... қаңтар айы!—деп.
қыр көрсетеді. Ал сол майдан тылындағы қара жұмыста жүріп көзі ашылған,
Б. Берденов бұдан да ... ... ... тисін қолға тек,
Келсін бізге жекпе-жек,—дейді.
Мұндай өткір мазмұнды жалынды ... ... ... бауырлас елдер
әдебиетінде де көрініс тапты. Бұл жырлардағы сол қоғамдық-әлеуметтік әуен
ел мен майдан арасындағы ... ... ... тереңдей түседі.
Майданда жазылған сәлемдесу хаттарында Т. ... ... ... ... ... ... «Нұржанның Ақбасқа хаты», 3.
Әбдірахмановтың ... ... С. ... ... елге ... ... ... Нұғман, Әлімхан :мен Белденнің хаттары, ел ... ... тағы ... ... ... жерге деген сағынышы,
атқамінер би-болыстар мен патша үкіметінің зұлымдығы сипатталады. ... ... ашық ... ... ... үн де, болашаққа деген
зор сенім де бар. Сөз жоқ, бұл жайт алдымен жалпы ... қала ... ... ... қозғалыстардың игі әсерінен туған аса бір
елеулі құбылыс еді. Осы ... ... ... ... құрылған
әшкерелегіш сипаттарымен дараланады. Бұлардан Т. ... ... хаты жеке дара тұр. Ол ... ... түскен кейбір дін
иелерін әжуа мысқылмен аяусыз түйрей ... ... қиын ... ... ... қиянат-зорлығын айтып, өздерінің ішінде шемен боп қатқан
кегін де жасырмайды. Бұл арада Бұзаубақ ақынның «Құты қашты патшаның», Омар
Шипиннің «Губернатор келгенде», «Құбаша ... ... ... ... ... «Әбдірахманның Кұбашаға қайырған жауап хаты»,-деген сияқты
өлеңдер. Құбаша өз елінің июнь жарлығын ... оған ... ... ... хабарлайды:
Боз балалар буланды,
Қайрат тасып нұрланды.
Айнымаска анттасып,
Шалып жатыр құрбанды, –дейді.
Би-болыстардын, бай, саудагерлердің қалаға кашып ... ... ... білдіреді. Құбашаға кайырған жауабында
Әбдірахман да өз ... ... ... ... ... ерлер санаулы,
Аттары сайлы жараулы.
Жал-құйрығы тараулы,
Ұйқысы қашқан, аяулы",-дейді.
Бұзаубақ патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... өзі қысылып отырғанын сондықтан оның қазақтан
майданға адам алу туралы жарлық шығарғанын айта ... .Ел ... ... ... ... ... жүргенменен.
Жақсылық жауыздардан қазақ таппас,
Соғысқа босқа барып өлгенменен...
Үш жүздің баласына жар салайык,
Берсең де өлдік балаңды, бермесең де
Онан да жауға қарсы ат ... ... ... ... ... ... ... ер азаматтардың бәрін
шакырады.
Боз бала елдің көркі мандайдағы,
Қимылда, шағың болды жау жайдағы.
Еріксіз қайран ... қор ... мін, ... асып, найза алдағы! — дейді.
Омар өлеңінде июнь жарлығын ... үшін елге ... ... оның ... ... адам бер деп ... ... ... ... сөйлегені, жар салып, халыкты жарлыққа, патша
өкіметіне қарсы көтеріліске шақырғаны, артынша ... ... ... ... ... ... халық ертеңгі болашағына зор сенім-үмітпен
қарайды,
Патшаның рахымы жоқ қазағыма,
Қор болма отаршылдық мазағына.
Баста ерік, ... ... ... ... құр ... ... ... аттанғандардың тұрмыс-халы, көңіл-күйі Біржан Берденов,
Ғайкеш ... ... ... ... ... ... ... Ғайкеш
Ботаев нұсқасында әскерге кедейлердің жаппай дерлік алынғаны, бай балалары
аман қалғаны айтылады.
...Тазды ... ... ... ... алды,
Бір байдың үш баласы бірдей қалды.
Бұл күнде тура әкім елде болмай,
Әкімдер дұшпан тұтты ... ... енді бір ... «Орысша білген кісі тәуір болды, сонда ... ауыр ... ... ... ... «1916 жыл» деп ... ... әрбір бөлімі солдатқа алынғандардың ұзақ жолда көрген-
білгендерін кезек-кезегімен әңгімелейді.
...Жыилып ... ... ... бір он тоғызбен еніп жатыр.
Сандалып, шара таппай тұрған қазақ ... ... ... ... ... ... ... төрттен қатар тұрып жатыр
Бұрын кең сақараны еркін кешіп жүргендерге казарманың ауыр тәртібі ала
бөтен ... ... ... ауыл ... ... мен дүние
танымын білуге мына жолдар таптырмайтын куәлік іспетті.
Жүрмедік енді қайтіп келген ізбен,
Шыға алмай казарманың есігінен
Жанашыр ... ... ... ... ... өмір ... жүрсек тірі
Мұнысы тіпті-ақ кетпес есімізден...
Бұдан кейін әскер ... ... ... ... ... жол ... ... аталады. Қонған жер, көрген қысын-бәрі де тізілген.
...Шұбыртып түн ішінде айдап келіп,
Қамады тағы да бір түрмесіне.
Түрмеде бір мың қазақ бір түн ... қан дала мен ... ... ... ... куәгерінің әр мезеттегі сыры мен мұңы
жүйелі түрде бейнеленген. Сөз ... ... ... «Ұзақ жол» деген бөлігі
«Күн-түні отыз сөтке жолда жүріп, азар деп табанымыз жерге тиді» ... ... 1916 ... ... көтеріліс кезіндегі, Сәт
Еспенбетовтың «Июнь жарлығы». Кенен Әзірбаевтың «Он ... ... ... ... ... «Тар ... және т.б. ақындардың лирикалық
қаһарман өлеңдерінде лирикалық ... ... ... ... ... ... ойлары сыншыл сезіммен жарияланады. Өткендегі көшпелі дәуірде
қазақ ... үш ... ... көбірек бастан кешірген: бірі —
табиғаттың каталдығы, екіншісі — феодалдық ... ... ... ... шапқыншылық. Аталған үш түрлі жағдай халықтың ән-өлеңдерінде
айқынырақ көрінеді.
Аманкелді туралы халық ... ... өте мол. ... 1916 ... көтеріліс кезіндегі революциялық күрес дәуіріндегі
қаһармандық істері жайында талай жыр, өлең, тақпақ, толғаулар айтылып, ... ... Бір ... мол жыр ... өліміне арналған жоқтаулар.
Жоқтау жырлардың өзінде Аманкелдінің совет үкіметін орнату ... ... ... ... ... Аманкелдінің өмірі 1916 жылғы
ұлт-азаттық алу жолындағы көтеріліске, Қазақстанда Октябрь революциясының
жеңісі үшін күреске тығыз байланысты. ... да ... ... ... дастандар революциялық мазмұны күшті, осы тарихи дәуірдің ... ... ... ... ... кең елестетіп отырады.
Аманкелді саналы әлеуметтік ... ... ... ... оның
сенімді серік-сарбазы болған ақындар көптеген өлең, жыр ... ... ... отрядының атпен жүргенде айтатын «Аманкелді маршы»
революцияшыл ... ... ... ешбір жаудан,
Қан кешкенде төземіз омыраудан.
Қылыш ұстап, сарбаз боп міндік атқа
Ниет берік, күштірек, талай таудан.
Қызыл туда «бостандық» деген ... ... ... жоқ ... ... ... аттан түсіп,
Шыққанша алтын күн, көшіп тұман».
Бұл Аманкелдінің сарбаздары ... ... ... жыры. Мұндай жырларда
Аманкелді бастаған күрестерінің таптық мақсаты, жеке ... ... ... көп жырлар оның өмірі, революция жолындағы күресі, ... ... ... ... ... ... жырларда ақындар бір жағынан еркіндік ... ... ... жағынан сүйікті батырдың қаза тапқанына ... ... ... қоштасу түріндегі жырларын айтады.
«Кедей үшін жан қиып,
Жарлының болған панасы
Соңынан ерген кедейдің,
Көтерілді санасы.
Елге теңдік әперген
Үдербайдың баласы.
Түпке жетті ... ... ... өлсе де жолы ... ... қолы бар...»
Бұл өлеңді белгісіз ақын шығарған, Аманкелді ... ... ел ... Ақын ... ... Аманкелдінің жолы, қолы бар, сол ... ... деп елді ... ... ... ... ... деген шағын
толғауы, Аманкелді өмірінің аса маңызды бір кезеңін елестетеді. Ақын ... ... ел ... ... ... патшаның, болыс, байлардың
халыққа істеген зұлымдығын шағын кіріспе бөлімінде айтады да, ... ... ... ... ... ... жаумен араласқан
соғысын суреттейді. Соғыста Аманкелді жауды ойран етіп жеңіп шығады:
«Оқ ... ... ... ... қойып көп іркілмей,
Шашақты найза желкілдеп,
Ақ сойылдар сартылдап,
Аманкелді алдында
Атылған оққа жарқылдап,
Қарамастан айқайлай,
Ермеген оған жан ... ... ... ... ... ... соғысы туралы ақиқат суреті. Расында ... ... ... ... оқ, ... ... пулеметке қарсы қорықпай
шабул жасап отырған. Тарихи деректерге қарағанда Аманкелді сарбаздары 1916
жылы Торғай қаласын ала ... Ал, ... ... ... ... ... туралы жыры батырдың сол тұстағы ... ... ... әділ ... ... ... ескерткіші іспеттес.
Өткендегі көшпелі дәуірде қазақ халқы үш түрлі ауыртпалықты көбірек бастан
кешірген: бірі — табиғаттың қаталдығы, ...... ... ... ...... шапқыншылық. Аталған үш түрлі жағдай халықтың
ән-өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... ... болған көтеріліс
баяндалады. Халық жарлыққа, оны орындауға келген әкім, ... ... оны ... Иса ... деген кісілер бастайды, бұлар
жігіттерден сарбаз кұрады, ... ... ... ... ... ... Онда ... Иса сарбаздарға үгіт айтады; жауға «Азаттық!» деп ... ... ... ... ойын ... қару-жарақ жасатады, қорғануға,
соғысқа әзірленеді.
Өкімет елге әскер шығарады, оны би, ... ... ... ... ... ... ... Иса жүз шақты солдатқа қарсы жалғыз дара шабуылға
шығады, үш солдатты өлтіреді, өзі ... ... ... ... ... жақсы жолға бастайды, теңдікке жеткізеді-деп, артында қалғандарға
рух-жігер беріп кетеді.
Иса өлгеннен кейін сарбаздар жеңіліске ұшырайды, көбі қырылады, қалғаны ... ... ... ... ел босады, көп жерде қыстаумекен ... жан ... ... ... ... ... Ақырында, майданға
адам беруге еріксіз көнеді.
Омар, Күдері, Сәт ақындардың өлең, жырлары Аманкелді және оның ... Омар ... ... ... «Губернатор келгенде» деген
өлеңдер және Аманкелдінің әр ұрысы туралы бѳлек-бѳлек өлеңдер ... ол ... ... ... ... ... етіп жазып, 1942 жылы
«Аманкелді» деген атпен бастырып шығарған.
Омардың ол қиссасы көптеген ұсақ-ұсақ ... ... ... ... ... тақырып, бөлімдері мүлде артық, саяси қате. Оларды шығарып тастап,
Аманкелдіге, оның ... ... мен ... ... ... ... қиссаны жинақтап, мынадай үш бөлімнен тұрады деуге
болады:
Бірінші ... ... ... ... ... шағы, ержетіп,жігіт
болған кезі суреттеледі. Батырдың жаратылысы, түрі өзгеше:
Батырдың ... түрі ... бас, ... дѳп-дѳңгелек...
Тұтасқан екі қастың аралығы,
Бесіктей бұлшық еті, жұмыр білек.
Ол бала жасынан күрескенді жығатын, ұрысқанды ... ... ... ... ... ... ... еткенді біледі, тұрмыстан көріп,
халықтың хал-жайын ойына тоқиды, әділеттік ... ... ... ... ... ар, ... жоктайды.
Бұл соғыс әр алуан жырдың түйінді тақырыбына ... ... ... оқиғаны қоспасыз сипаттап, тарихи шындық шеңберінде ашып ... ... топ ... ... тарихи мәнін ескере отырьш, көркемдік биікке көтере,
дамыта жырлайды. Айталық, «Қамалды бұзған ... атты ... ... ... ... ... ... батқанша қамады.
Шындыққа орай сипатталса, Омар Шипин сол соғыстағы батырдың өз басының
ерлігі мен іс-әрекетіне ... мән ... ... ... ат, ... ... ... батыр жастан ынтык,
Айқасып солдат басы комендантпен,
Жөнелді ағып өтіп басын қырқып,—
дейді. Ал шабуыл жасаған жігіттердің көзсіз ерлігіне сүйсінген ақын Күдері
Жолдыбаев ... ... ... ... ... ... ... алғызып та
қояды. Ақын «оқ жыландай ысқырған, үңірейген мылтық аузына қарсы ақ ... ат ... ... қаһарлы да алып тұлғасын, халық алдында «ақ
алмастай жарқылдаған» Аманкелді бейнесін нақты қимыл қозғалыс ... ... ... ... соғыстағы өз басының ерліктері мен «құралайды
көзге атқан» мергендігін, ... ... ... ... ... соғысы», «Аманкелдінің Торғайды алғаны» ... ... ... оның ... ... ... мен жауынгер мергендерін де естен ... Бұл ... ... ... Алпыс, Байқадам, Есмағамбет, Қонысбай секілді
ерлердің екі талай қиыны, сәттерде табандылық пен батырлықтын, әдіс-әрекет
тапқырлықтың өшпес ... ... ... ... ... ... Аманкелді батырдың мыңбасы, оң қолы
Қарсақбай жұмысшысы Дәулетбековте халық бостандығы үшін жан аямай соғысып,
қапыда мерт ... ... ... ... ... Ақын Қ. Бозаевтың
«Қарақойын көтерілісі» дастанындағы ... өлер ... ... ... өсиет
сөзі сол Құмкешу соғысында жанқиярлықпен қаза тапты ақын ерлердің де ... ... паш етіп ... бол, ... сарбаз, қазақ халқы,
Қайырлы заман болсын мұның арты.
Көнбеңдер аузы ... ... үшін ... қиып ... ... ... ... ерім,
Жарқырап көпке бірдей жағылсын шам!
Мен кеттім қалғандарың көресіңдер,
Деді де батыр Иса тапсырды жан.
Сөз жоқ, бұл ... ... ... халық батыры Амкелдінің онсыз да өр, асқақ
тұлғасын шоқтандыра көркейте түсері даусыз. ... ... ... ... 1916 ... ... қозғалысы мен Қазақстанда Совет
үкіметін орнату, азамат соғысы жылдарындағы ерлікке толы ... ... ... ашып ... ... ... Ақындардың бәрі де
Аманкелдінің жастай тұрмыс тауқыметін ... ... ... ... ... қори ... зейінді де алғыр, әділетсіздікке жаны қас
жігіт тұрғысында жырлайды. Жауыздық пен құлды қанауға ... ... ... жас ... бірте-біте бүкіл қазақ халқының азаттығын ту етіп көтерген
сана, ел басшысына айналады. ... осы ... аты ... ... ... ... ... Ип секілді революционерлердің ықпал-әсері,
нақты көмегі айрықша еді. Әсіресе, Әлібидің Аманкелдіге көрсеткен ... ... ... ... жылы ... ... Сәт ақын ауылдағы
тап тартысы күрес жолында ... көп, ... ... ... ғасыр басындағы қазақ поэмасының ұлт-азаттық революция сарынындағы
бір саласы 1916 жылғы халықтың ... ... ... ... сөз ... ... революциялық поэзия ретінде ұсынамыз.
Зерттеуші Ә. ... ... ... поэманың басты тақырыбы – халық ... ... ... ... әдебиеттің өкілдері емес. Халықтан шыққан, көп жайда сол
көтеріліске тікелей қатысқан жеке ... ... ... ... Осы жылдары халық ақындары ұзақ оқиғаларды жырлаудан безіп, жалпы
халықтық мәні бар ... ... бет ... [8,73-75 ].Қазақ
халқының 1916 жылғы ұлтт-азаттық қозғалысы ... ... ... аса ... ... Бекболат, ұзақ басқарған көтерілістің әр кезеңі ... ... ... ... ешбір архив жазбаларынан табылмайтын
тосын сырлар, бұқараның көзімен берілген мінездемелер кездеседі. Мәселен,
Күдері Жолдыбайұлының «Аманкелдінің Торғайды ... ... ... ... мен түскен патша отрядының соғысы ... ... ... ... ... ... ... мұншама өжет әрекетке
баруының түпкі себебі ашылады, Майданға жөнелту барып тұрған астамшылық деп
сипатталады
1916 жылғы ... ... ... әскери білімі бар, алдыңғы
қатарлы соғыс ... ... ... ... адам болмады. өкіметтің
соғысты барлай, алдау, арбау тәсілінің неше ... ... ... ... офицерлеріне қарсы тұрарлық білімді адамның көтерілісшілер
арасында ... ... ... ... ... тағы бір жемісі
болды. Соғыс тәсілін үйрететін мектептен өтпеген, соғыс ... ел ... өз ... ғана ... ... ... жеңіліспен аяқталуына әсері-ықпалы болмай қалған жоқ. Алайда,
бұған қарап көтеріліс басшылары қиын жағдайда қол ... ... ... ... ... ... саяси мәселелерді
көтеріп, әлеуметтк мақсат ... пәш ... ... ... ... ... толғаныс үстінде тұрған кезеңде ... ... арта ... ... А. ... М. ... ... отаршылдық езгісі, қазақ қамы туралы өлең-жырлары – соның
айғағы. ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік өлең-жырлар қазақ лирикасының
азаматтық, философиялық ... ... ... ... ... ... Бұл ... біз ХХ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік
лирикасының ең ... ... ... ... Міржақып, Мағжан,
Жүсіпбек, Қошмұхамет, Сәкеннің лирикалық өлеңдерін айтар ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттының
ресей империясы отар жағдайында жүріп, материалдық рухани мәдениеттік
дамуына артта қалатынын ойлайтын ... ... ... алаңдаушылығын
сездіреді.
ХХ ғасыр басында қазақ лирикасының ағатушылық-демократтық сарынның сыншыл
реализм көркемдік әдісінің ... ... ... ... ... ... мәселелерді өткір қоя білгендігі. Зерттеуші Г. Н.
Поспеловтың пікірі лириканың ... ... ... ... ... ... ... аса өзектісі қазақ ұлттық-азаттық
құқықтарының жырлануы.
Қазақ лирикасының ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік әуеніндегі негізгі
арқауында «Алаш елі – қазақ ... ... орын ... «Ұранымыз – Алаш,
керегіміз – ... атты ... ... ... қазақ ақындары осы
көзқарасты саяси бағдар етті.
3 1916 ... ... ... ХІХ ... ... ... ... бөліп, түрлі
деңгейде ізденіс, зерттеулер жүргізген Ш. ... В. В. ... Г. ... т.б. ... совет заманында жаңа қарқынмен анағұрлым жедел
жемісті дамыды. ... ... ... тегі мен ... сипаты,
көркемдік өзгешеліктері С. Сейфуллин, М. Әуезов, Ә. ... Қ. ... ... М. ... М. ... Ә. ... Б. Кенжебаев, Н.
С. Смирнова, Ы. ... т.б. ... сөз ... эпостық мұрамыздың
жалпы мінездемесін, жанрларының өз-өзіне қас ... ... ... ... ... ... ... Қазақ эпосының жеке нұсқалары кейбір
теориялық аспектілері фольклоршылар О. Нұрмағанбетова, Т. ... ... С. ... Ш. ... ... ... ... Эпосты
жариялап түсіндіру, ол жөнінде арнаулы диссертациялар жазу, оқулық,
хрестоматия ... ... ... орындауында грампластинкаға
түсіру бұл тарапта толассыз жұмыс жүргізіліп отырғанын ... ... ... ... көп ... да ... ... де батырлық
жырлар. Эпостың бұл саласына тән ... ... ... ... Сол үшін ... эпос тарауында пікірімізді жинақтап айтуға
көбірек мүмкіндік болады. Біз топтағы жырларға тән типтік ... ... ... ... батырлық аңыздаулардың мазмұнына тоқталмай,
жалпы басты ... ... ... ... жөн санадық. Еңбегімізде
эпостың тарихилық принциптері туралы аса маңызды, бірақ ... ... бір ... ұғымға келе алмай жүрген мәселелерге ... ... ... ... ... ... тарихилығы жөніндегі мәселе
түбінде жеке зерттерлік, ... ... ... ... ... ... тақырып деп білеміз. Қаһармандық эпостың өзіне қас
нақыштарын іздегенде біз, ең алдымен, классикалық түрлері, «Алпамыс ... ... «Ер ... ... ... ... ... табан
тіредік. Қазақ эпосының тағы бір үлкен саласы ... ... ... тән болып келетін, қаһармандардың аты-жөні тарихқа мәлім. Нақтылы –
тарихи жырлар. Эпостың қай-қайсы түрінде де белгілі ... ... ... ... ... нақтылы траихи жырлардың олардан едәуір
айырмашылығы айқын. Бұл ... ... ... ... бай да қызғылықты материал, ғылыми талдаулар бар. Мұның жалғасын
төмендегі бітіру жұмысының тақырыбы 1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... ... бар ... ... ... ... 10,93-98].
ОМАР ШИПИН
(1879—1963)
Қостанай облысы, Обаған ауданында дүниеге келген. 1916 ж. ... бірі ... ... қатысқан. Хат білген ақынды Аманкелді
хатшы ретінде де ұстаған сәттері бар. 1916 ... ... ... ... жазбаша да бүгінгі күнге жеткізген ... ... ... ... ... ... ... Сәбит Мұқановқа жазған
хаттарына қарағанда ақын аталмыш ... ... де көп ... ... Ақын бұл ... өзге ... ... жыр жазды. Шығармалар жинағы
әрдайым кітап болып басылып келеді.
Ақын 1963 жылы 12 мамыр күні Алматыда дүниеден қайтты .
АМАНГЕЛДІНІҢ АЙБАТЫ
Қызық сөз ... ... ... ... ... жүру ... салты.
Бір мың да жеті жүз бен отыз ... ... ... ... сөзге құлағың сал, жиылған көп,
Кімдерді құл қылмады патша мен бек.
Тарихта ссылай деп жазып ... ... адам саны ... бір ... деп ... ... орын,
Қойдырған бастықтардың солай қолын.
Қазаққа еш уақытта солдат жоқ ... ит ... ... ... '.
Халық аузында —«Екатерина патша қазақтан солдат алмаймын деген болып
ит терісіне жазып шарт ... мөр ... ... аңыз бар. Бұл ... автор
соны айтып отыр.
Ол күнде қор жимады азық-түлік,
Солдатқа тамақ алды ... ... ел ... ала ауыз ... штат ... ... ... етіп кетті бірталай жыл,
Сайлауда ысрап болды мал ... ... ... ... кісі ... қарамады атақты ауыл.
Түсында жауыз патша мүның бәрі,
Қазақтың жылдан-жылға кетті сәні.
Жер мен су, мал мен ... ... ... осылайша болды халі.
Болысқа бай табынан берді жесір,
Қазаққа осы жұмыс болды кесір.
Үстем ғып ... ... қоя ... болды үзілмейтін жетім-жесір.
Ел едік қыс қыстаған, көшіп жайлап,
Жер, судан айырылдық, ... ... ... патша заң шығарды,
Халықты қырдырмақ боп соғысқа айдап.
Ел едік алыс жатқан шетте ... ... сай ... қылып түрақ.
Жайын жатқан халқымды бұлкындырды,
Қастықпен қырғызуға солдат сүрап.
Торғайдың бүйрық келді ... соң ... ... ... барын тегіс алсын депті,
Отыз бір он тоғыздың арасынан.
Шошыды естіген соң барша халық,
Жылады ... ... ... ... ... деп ... тұра ... айқай сальш!
Зарығып жыламаңдар,-деді,-халык,
Немене тұрғандарың естен танып.
Қол қойған қатын патша заманында,
Қазақтан тұрмақ емес солдат алып.
Жылама бекер, текке, бала, ... ... ... ... қол ... ... болған Иман атам,
Кез емес енді маған тек жататын.
Жүруді Орынборға қабыл етті,
Қашаннан айтар сөзге тым-ақ епті.
Жиналып, дайын болып тұрыңдар,
Шақырды ... ... ... ... ... алып ... ... тегіс келді жас пен кәрі.
Жұрт қамын өзін, батыр, ойла,- деді,
Батырға осы болды көптің зары.
Торғайдың қаласы еді ... ... қып, ... кісі ... ... ... қалың елі:
Сынады сен ұсталсан, жұрттың белі.
Көп жинап ... мың сом ... ... қияр ... асып туған ерді.
Орысша сөз сөйлеуге жарайды деп,
Жіберді Жәкен менен Ысмағұлды.
Ысмағұл Жәкенменен жүріп кетті,
Тез күнде Орынборға барып жетті.
Оқ атып, кылыш шаппай ... ... деп арыз ... айт, неге ... - дейді, -өзің,
Патшаға солдат берер келді кезің.
Он тоғыз отыз бірмен қалдырмай жи,
Әйтпесе, ... ... ... ... ... ... елге ... қарсы алуға буды белді.
Тас жауса, талайымнан күтемін деп,
Сыбанды шын майданға түріп жеңді.
Кешікпей губернатор өзі ... ... ... ... ... ... маңырап тұрған кезі,
Алдында құрулы тор қаққан тезі.
Барлығын Арғын, Қыпшақ ... ... елге ... ... ... ... ... мойныңды бұр,
Теп-тегіс адам берді Арқа мен Сыр,
Шетте өскен аң секілді халықсыңдар,
Үйрену пайда емес пе бір ауыз ... екен ... өзі ... болды қайысқандар оған еріп.
Сен бұздың берейін деп тұрған елді.
Орнынан ... тұра ... дос ... адам ... Рас айт, бермейсін. бе, Аманкелді,
Өмірге сибирлік қып жіберейін,
Көрсетпей енді қайтып туған жерді.
Камады жұртты іркіп кешке дейін,
Беруге байлар жағы ... ... ... бар ... ... ... батыр сөзді үшке дейін.
Дуанның он шақырым айналасы,
Корғансыз сыртта ... жай ... деп ... үгіт ... ... ... үйде ... бай баласы.
Бұл сөзге Амангелді ашуланды,
Бірдей көр әкім болсан тірі жанды,
Баласын кедейлердің бере алмаймын,
Ағызбай ат ... ... ... СОҒЫСЫ
Байлардың мал басында болмады ерік.
Батырға қорыққаннан жүрді көніп.
Белгілі төрт дүкеннің товарларын
Әскерге ... ... ... ... ... ... қол ... қарсы келсе онан зор іс.
Атақты Ысмайылов, Мұхамбетжан,
Екеуі ноғай байы, біреуі орыс.
Дүкеннен тартып алған затты жиып,
Әскерді жабдықтады киіндіріп.
Табында отар ... ... ... тамақ қылды шеттен сойып.
Жоқтап жүр Аманкелді тапты арын,
Қирата кескіленді жуан қарын.
Жүз мың сом ... ... ... алып,
Қолына беріп қойды Оспан ханның.
Батырым тұра тұрсын осыменен,
Алайық енді ... ... ... ... оқып ... адам еді ... ... мандаты бар жүрген іспен,
Жасынан байланысты болған ішпен '.
Батырдың қағаз берген хабарымен,
Түн қатып Жангелдин де ... ... ... қарсы барды,
Танысып бір-бірінін қолын алды
Кырам деп губернатор ... ... ... ... салды.
«Патша тұр, солдат бер деп қылып өкім,
Жасымнан-деді батыр,- болдым жетім.
Қаладан губернаторды айдап шығып,
Жібердім бір қайырып оның бетін.
Патшамен жүргендер көп ... түк ... онан ... мен серігі бар асқар таудай,
Батырым, онын, үшін тұрма сасып».
Тап үшін аямайды шыбын жанды,
Сөзіне Жангелдиннің ... ... ісің ... ... ... ... деп ... батыр айтты,- жиылған көп,
Ерлерім, отырмаңдар уайым жеп.
Тиелік солдат тұрған казармаға,
Халықтың ... ... ... ... ... ... ... батыр,
Аларсың қайратпенен оны ақыр.
Тасалап уйдің жарын атысайық,
Қамалға бірден шабу қиын, батыр».
Шаппа деп казармаға айтты халық,
Бұл сөзге батыр көнді ойға қалып.
Торғайдың ағып ... ... ... ... ... ... ескі қала ... орын,
Тоқтатты сол араға батыр қолын.
Сол жерге киімді үйіп, кісі ... енді ... ... ... тұрды хандар кейін қалып
Топ-топ боп тұс-тұсынан кірді халық.
Қасында отыз шақты мергенімен
Қалаға жетті батыр бұрын барып.
Батырдың бұл ұрыста келді шаты,
Қамалдан қарғып өтті ... ... ... ... шолақ мылтық,
Жоқ еді онан басқа кару заты..
Астында ... ... ат, ... ... ... ... ... ынтық.
Айқасып солдат басы комендантпен,
Жѳнелді ағып етіп, басын қырқып.
Солдаттар ұс-тұсынан ат кояды,
Батырдың ақ ... қан ... ... ... ... осы ... үш жалады.
Баспақпай, Әбділда мен Әлжан,Жапар
Бөлініп шауып келді өңшең жастар,
Қаланы алмай тірі қайтпан деген,
Батырда ... ... ... ... Тілеуберген!
Сарбаз кѳп онан басқа тағы келген.
Аянбай қарсы тұрып атысып жүр,
Бәйіт пен Саржан, ... ... ... қала ... ... күні ... ... батыр жүр еді.
Соңынан еріп көп әскер,
Ақсұңқар құстай ... жеті мың ... ... уезд қол ... ... уезі
Он үш болыс Торғайдың
Сексен бес мың жан еді.
Жалтақтап тұрған хандарға
Ақырып ... ... ... ... ... солдаттың,
Қомандирін өлтіріп,
Кескілеп басын тіледі.
Өлім кетіп есінен,
Солдатына ... ... ... орамал басында,
Сыбанулы білегі,
Байторы мен Молдабек,
Қоржынұлы Баспақбай,
Бері кел деп ... боп ... ... ... де ... ... бетінше атысып
Жақын жерде жүр еді.
Жаяу жүріп атуға,
Үстап тұр деп ... ... ... ... ... атқанда жығылып
Талай солдат өледі.
Сарбас, Бәйіт, Түрсынбай
Үшеуі бірден оққа үшты,
Қайтпаған жаудан ер еді.
1916 жылғы көтеріліске байланысты туған жырлардың эпикалық түрлеріне ... ... ... Сүйіншалиевтің «Қалаба», Бөлтірік ақынның
«Ел жарыла көшкенде», Қуандық Бозаевтың ... ... ... ... ... ... Сәт ... «Құмкен
соғысы», Омар Шипипннің «Аманкелді» тәрізді жырлары жатады. Бұл ... ... ... ... жүрген – «Бекболат» дастаны. Дастанды
негізінен көтеріліс жеңіліс ... ... ... сөз ... ... ... батырдың қолға түсуі, дарға асылуы, оның ... мен жау ... ... ... ... ... кейіпкері –
Бекболат Әшекеев. Ол Жайылмас болысына ... төрт ... ... ... ... 1916 жылы ... оның інісі Сарманбет Әшекей, ... ... да ... қатысып басшылық еткен. Бекболат Әшекеев
түрмеге поэмада айтылатын ... ... ... ... оның ... ... ... Верный қаласының отряд сотында кезектен ... оған 1917 ... 7 ... күні дарға асып өлтіру жазасына кескен
үкім шығарған. Тарихи деректерге қарағанда ... ... тобы ... ... мен ... ... жазалаушы
отрядпен екі рет кездесіп, қырғын шайқас ... ... ... ... қарсы айдап салып, отрядтың азғана солдаттарын қоршап алып, ... ... ... бір топ ... ... ... ... болып кейін шегінеді. Осындай ... ... ... ... пен ... ... ... 100 қаралы жігітпен
соңына түседі. Ақыры опаздық жасап, алдап батырды жолдастарымен түгел ... де, 16 ... күні ... ... ... ... ... үшін шақырылған жазалаушы отрядқа тапсырып береді. ... 1936 ... «1916» жыл атты ... ... ... рет жарияланып,
содан бері түрліше оқулықтар мен ... ... ... поэмасы 1916 жылғы көтеріліске байланысты туған сан алуан жыр-
дастандарда өзіндік көркемдік шешімін тапқан жоғары ... ... ... тіл ... ... ... көзге
түседі. «Бекболат» поэмасына қатысты бір ... ... ... көбі Иса ... авторлығына күмән келтіреді. Өйткені
Жетісу өңірінде, жалпы қазақ сахарасында Иса ... ... ақын еш ... 1916 ... ... ... ... Есмағанбет Ысмайылов
ел арасындағы айтылып жүрген авторы ... ... ... ... ... бір ақынға өңдеткен болуы керек. Ол Иса ... ... ... Иса Байзақов емес пе екен деген пікірінде қосып қояды.
Қорытынды
1914 ... жер ... ... империалистік соғыс осылай шықты. Россия
империалистік ел ... ... ... шектен асып
кеткендіктен сол соғысқа араласты. Патша ... ... ... ... ... өзінің отарларында, солардың бірі болған
Қазақстанда капиталистік, ұлт ... ... ... еді; ... соғыс жылдарында тағы да күшейте түсті. Оның үстіне, ... ... ... ала берді; алым-салықтарды көбейтті: бұрынғы ... мал ... ... ... ... ... ... майдан пайдасына
«ерікті түрде» жәрдем, жылу жинау көбейді.
В. И. Ленин 1916 жылы ... бір ... ... еді: ... ... ... буржуазиясы ұлт көтерілісі туралы тек сөз
жүзінде былшылдайды. Ал, іс ... өз ... ... өз ... ... ұлт ... реакцияшыл келісім жасайды»1 деген еді. Қазақтың
1916 жылғы ... ... ... ... соғыс кезінде
шықты; еңбекші бұқараның ұлт-отарлық, ... ... ... салдарынан болды. Жалпы алғанда 1916 жылғы ұлт –азаттық
күтерілісіне қатысушлар мен ұлт- ... ... ... ... ... Жауыздық құлдық қанау отарлық саясатына бүкіл қазақ халқының
азаттығын ту етіп көтерген сана, ел басшысына айналады. Бұл ... ... ... үшін ... көтерілген қазақ елінің ереуілі еді. Сондай –ақ
1916 жылға ... ... ... ұлтымыздың көрген қорлықтары мен
қасіреті ішіне әрең сиыпты, ашу ызасы бойын кернеп ... да, ... ... июнь ... ... ... жараның ауызы ашылды да кетті.
Қандайда ... ... ... ... ... , ел ... ... аталы
сөз, ой тетігі болады. Оған біздің заманымызда «идиялогияның» деген ... сол ... атап ... Бұл ... ... ... ықпалы
әсері де кешегі кеңес тұсында бұрмаланды. Қазіргі уақытта осы көтерілістің
шығу себептері: жөнінде екі-ұшты пікір кездесіп ... Бірі бұл ... ... ... ... ... ... көтерілісшілердің
толқулары десе, екіншісі сол тұстағы қазақ зиялылары көмегімен саналы ... ... ... ... дейді деп жан-жақты
түсіндіреді.
Мейлі қай халықтың тарихын алмаңыз, бәрі де сол ... ... мен ... ... ... тұрады. Қай заман
болмасын бассыз ... ... ел ... емес ... да тарих қарапайым
халықтың қан тері мен ... жеке ... ... ... ... тұрады. Ол әрине халықтың мақсатына, санасына
айналған қарекеттер еді. 1916 ... ... ... ... ... пен ... алар орны зор. Ол ... мүдденің ортак екендігін үғындырып, оның сана-сезімінін жетілуіне
мол мүмкіндік жасады. Оны ... ... ... ... Ол Ресей
империал и зміне үлкен соққы болып тиді, патша ... ... ... ... ... ... Қазак халкы озін
отаршыларға карсы үйымдасқан күрес жүргізе алатын күш ... ... ... бүл ... ... зор күш ... ... санаспауға
болмайтынын көрсетті.
1916 ж. таптық және ұлттық езушіліктің, соғысқа деген өшпенділіктің
күшеюі жаппай құбылысқа ... ... ... ... ... ... ... түсті. Соның жарқын бір көрнісі қазақстан
мен орта Азияның борлық аймақтарын ... ... 1916 ж. ... болды.
1916 жылғы көтерілісті көбіне қазақ ... ... ... ...... Сейфуллин, Атбасар даласында — Әділбек Майкөтов, Жетісуда
— Токаш Бокин. Маңғыстауда — Жалау Мыңбаев, Орал облысы мен ... ... ... ... Сырдария облысында — Түрар ... ... ... отаршылығына қарсы ұлт-азаттық күресі жолындағы пайда болған
лирикалық ... ... ... үш ... ... ... – Ресей патшасымен оның жергілікті әкімдерінің зорлық-
зомбылығы, екінші – қорлық пен ... ... ... ... ... ... сипаты, үшінші – патшалық әкімшілік орындардың,
жергілікті билеушілердің ... ... ... орындалуы. Лирикалық
толғаудағы халықтың ойын психологиялық ... ала ... ... ... ... ... ... әскери білімі бар, алдыңғы
қатарлы соғыс өнерінің ... ... ... адам ... ... барлай, алдау, арбау тәсілінің неше алуан амалдарын үйреткен
оқудан өткен офицерлеріне ... ... ... ... көтерілісшілер
арасында болмауы, патша өкіметінің отарлау саясатының тағы бір жемісі
болды. Соғыс ... ... ... ... ... тәжірибесін
жинамаған ел басшыларының өз ақыл-қайратына ғана сүйенуге мәжбүр болуының
күтерілісінің ... ... ... ... ... ... жоқ.
Алайда, бұған қарап көтеріліс басшылары қиын жағдайда қол ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған күрес
жырлары ХХ ғасырдың басындағы әдебиетімізді тақырып, ... ... ... ... ... біршама толықтырды. Жалпы қортып айытқанда;
туған ел, өскен жермен қоштасу және сәлем хат түріндегі жырлар ... ... ... бар екені белгілі болсада, осы әдеби жанырлар 1916
жылы көтеріліске байланысты жаңа ... ... ... ... ... ... бұрын фолклорлық элементтері басым қоштасу, сәлем хат
поэзиясы енді ... ірі ... ... дәрежесіне жетті. Оның
тәрбиелік және ... ... ... ... ... ... жаныр ретінде
дамуына мүмкіндік туды.
Осы азаттықты аңсаған күрес еш ... ... ... ... ... ХІХ ғасыр қазақ халқы үшін күреске толы кезең болды. ... ... ... ... мен ... ... ұлт ... 1847 жылдары болған Кенесары Қасымұлының ұлт –азаттық күтерлісі
қазақ халқының ... ... ... ... ... алу
жолыдағы жан қыйарлық ерліктері болса, Бұқар мен Мақамбет айтқан өлең – ... ... күн ... кезде, қазақ халқын береке –бірлікке шақырған, ... ... ... ... ... ... ... белгісі іспетті
еді. Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт –азаттық ... ... ... –жырлар қазақ ұлттық-азаттық құқықтарының жырлануы. Мұның біріншісі
үстем тапқа қарсы ... ... ... ... ... — жоңғар-
лардын, және патшалық билеу ... ... ... Оған ... ... ... бола алады:
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі патша екіметің отарлық езіп қанаумен
зорлық-зомбылығына қарсы бағытталған ұлттымыздың ... ... ... ... ... ... ... езгіден құтылудың
негізі қаланды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: Ғылым, 1984. 3-4 ... ... Ш. ... және ұлт ... –Алматы: Жалын, 1997. 56-58б.б.
3 Әлғазыұлы Ш. Көш керуен. –Алматы: 1992.122-128б.б.
4 Бердібаев Р. Эпос мұраты. –Алматы: Ғылым, 1997. 185-189б.б.
5 ... ... ... ... 1974. 4 т., ... Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. –Алматы: Ғылым, 2002.13-15б.б.
7 Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 189-
193б.б.
8 ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... 73-75б.б.
9 Ергөбек Қ. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. –Алматы: Ғылым, 1994.68-71б.б.
10 Қозыбаев М. ... ... ту ... ... Р. Қазақ эпосы. –Алматы: Ғылым, 1982. 584б.
12 Ысмайылов Е. ... ... 1956. ... ... тарихи жырларының мәселесі. –Алматы: Ғылым, 1979. 259б.
14 Ысқақұлы Д. Жанр сипаты. –Алматы: Ғылым, 1971. 423б.
15 Қазақ әдебиеті ... ... ... 1960. 1 т., ... ... Т. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. – ... 1959. ... ... Қ. ХХ ғасыр басныдағы ... ... ... ... М. ... ... –Алматы: Ғылым, 1959. 81б.
19 Жармұханбетов М /1916 жылғы поэзя/ ... ... ... ... ... Р. Эпос – ел ... ... Рауан, 1995. 349б.
21 Әбдіманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. –Алматы, ... ... Б. ... ... ... Р. ... ... –Алматы, 1983. 227б.
24 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ... ... ... ... 1972.
338б.
25 Дүйсенбаев Ы. Ғасырлар сыры. –Алматы: Жазушы, 1970. 192б.
26 Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы. –Алматы, 1987. 344б.
27 ... Қ. ... ... мен ... ... мәселелері. –Алматы,
1958. 440б.
28 Жұмалиев Қ. ХVIII-XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Мектеп,
1967. ... ... Б. ... ... батыры Аманкелді. –Алматы, 1949. 186б.
30 Садырбаев С. Фольклор және Жамбыл. – ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Бала тілі поэзиясы37 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары5 бет
Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь