Қазақстан Республикасындағы экологиялық дағдарыстар

КІРІСПЕ 3
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІСІ 6
1.1 Экологиялық қауіпсіздіктің мәні, қажеттілігі 6
1.2 Нарық жағдайында экологияның экономикалық.құқықтық мазмұны әр түрлі нысандары 12
1.3 Экологиялық қауіпсіздік және оның экономикалық аспектісі 14

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ДАҒДАРЫСТАР 17
2.1 Экологиялық дағдарыстың мәні және аймақтық сипаты 17
2.2 Экологиялық дағдарыстың әлеуметтік.экономикалық салдарлары 33

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПБУЛИКАСЫНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ 39
3.1 Қазақстан Респбуликасындағы экологиялық қауіпсіздікті жетілдіру тетіктері 39
3.2 Экологиялық қауіпсіздік және экономиканың тұрақты дамуы 41

Қорытынды 46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 48
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІСІ 6
1.1 Экологиялық қауіпсіздіктің мәні, қажеттілігі ... ... ... ... экономикалық-құқықтық мазмұны әр түрлі
нысандары 12
1.3 Экологиялық қауіпсіздік және оның экономикалық аспектісі 14
2 ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... дағдарыстың мәні және аймақтық сипаты 17
2.2 Экологиялық дағдарыстың әлеуметтік-экономикалық салдарлары 33
3 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Респбуликасындағы экологиялық қауіпсіздікті жетілдіру
тетіктері 39
3.2 Экологиялық қауіпсіздік және экономиканың тұрақты дамуы 41
Қорытынды 46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... таңда Қазақстан халқы үшін
үлкен мәселе, ол ... ... ... ... ... таза ауа мен ... ... прогрестiң дамып тұрған кезiнде, табиғаттың
пайдасы мен зиянкестi мәселелерiн ... жөн. ... ... келе ... ... ортасының ластануына да жол бермеуiмiз керек.
Қазақстан Республикасы үшін экологиялық ... ... ... бүгiнгi таңда маңызды орын алып тұр. ... ... жаңа ... қауiпсiздiк жүйелерiн басқару да бой
көтерiп келедi. Дұрыс басқару қоршаған ортаны ... ... ... ... ... рационалды пайдалану үшін өте қажет.
Өкiнiшке орай Қазақстанда көптеген ... бойы ... ... ... қоршаған ортаға зиянды қалдықтарды шығару көп
мөлшерде болды.
Елiмiзде экологиялық ... және ... ... ... ету ... 2003 ... 3 ... Жарлығымен Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Бұл концепция
қабылдағаннан бастап көптеген маңызды өзгерiстер болып жатыр. ... ... ... ... ... ... халықаралық келiсiмдерге
қол қойылды. Қоршаған ортаны қорғауды басқару жүйесi құрылды. Концепция
қоршаған ортаны ... ... ... жүйесiмен iске асыруды
ұсынады. Экологиялық қауiпсiздiк ол - халық қауіпсiздiгiнiң маңызды ... ... ... ... ... ... ол -
табиғи жүйенi қолданудың қорғалуы. Адам өмiрiндегi ең маңызды жағдайларды
ескере отырып, табиғатқа зиян тигiзбеу. Өндiрiстi ... ... ... ... ... ... ... болғызбау үшін халық
шаруашылығын, өндiрiстi ... ... ... әдiстерiн пайдаланып, қоршаған ортаға шығарылатын ... ... ... арқылы талдап көрсету қажет-ақ.
Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін технологиясы ... ... зор. ... Президент Н.Ә. Назарбаев 2006 жылғы
Жолдауында халықаралық стандарттарға сәйкес қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ету жөнінде тоқтала келіп былай деді:
«2006 жылы біздің экологиялық заңнамаларымызды халықаралық озық актілермен
үйлестіруге, жаңа ... ... ... ... ... ... Экология кодексі қабылдануға тиіс.
Тұтас алғанда, біз 2010 жылы ... ... ... ... ... жасауға тиіспіз»/1/.
Ғылыми-техникалық прогрестің екпінді дамуы соңғы жүз жылдықтың ішінде
қоғамның өміріне көптеген игіліктерді әкелді, олар өмір ... ... ... көтеруге, адамдардың ауқаттылығын жақсартуына болысты. Бірақ бұл
дамуының ар жағы да бар, ол табиғи байлықтарды өндірудің қарқындауымен ... ... ... ... қатар жүреді. Осы жағдайлар қоршаған
орта күйінің нашарлауына әкеліп соқтырды.
Адам мен табиғат арасындағы ... ... ... ... жетті. В.И. Вернадскийдің айтуы бойынша адам «мықты геологиялық
күшке» айналды, ол өзінің еңбегі мен ойы арқылы табиғатты одан әрі ... ... ... ... ... құру ... ие, бірақта табиғи
процестердің заңды өтуін бұзып, өзіне лайықсыз өзгерістерді тудыруы мүмкін.
Адам өзін табиғаттың заңдарына ... оның бір ... ... ... басқа тірі организмдерінің дамуымен параллельді жүретінін ұмытып
барады.
Қоршаған орта, адамның, тірі организмнің биологиялық түрі ... ... және ... ... ... ... табылады. Бұл жағдайда
қоршаған орта өмір сүрудің физикалық ... ... ... және ... ... қамтамасыз ететін қажетті қасиеттері ... ие ... ... ... ... ... асырудың басты мәселесі ретінде
азаматтардың сапалы, саулы да ... ... ... ... ... ... ұйғарады. Қазіргі уақытта өндіріс дамуының
деңгейін мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуын қоршаған ... ... ... ... ... ... ... Бірақ та
қоршаған орта сапасының ... ... ... ... ... бар басқару механизмі жай халықтың ғана емес, бүкіл экожүйенің
экологиялық талаптарын қанағаттандырмайтынын көрсетеді.
Осыған орай біздің ... ... ... ... ... ... түспек.
Бітіру жұмысының тақырыбымен тұспа-тұс келетін бірнеше ... ... ... ... жарияланған. Қорқыт ата атындағы Қызылорда
мемлекеттік ... ... Р. ... ... ... и ... их ... в условиях рынка» атты
көлемді табиғатты ... ... ... және ... ... ... жер және су ресурстарының
тиімділігін арттыру қарастырылады/2/. ... А. ... ... ... на ... ... ... в Республике
Казахстан» зерттеуінде табиғатты қорғау және табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі осы мәселеге орай қалам тартып, ... ... З.Ш. ... ... ... ... мақаласы және «Экологиялық қауіпсіздіктің экономикалық ... ... ... ... және ... ... ... ішінде экологиялық
қауіпсіздік туралы теориялық ізденістер туралы айтар болсақ, онда отандық
ғалым М.С.Тонкопийдің «Экономика и ... ... атап ... тура
келеді.
Бұл еңбектерде экономикалық өсу проблемаларымен бірге табыстарды бөлу,
білімнің экономикалық ... ... ... ... ... мен ... өзара байланыстылығы, кәсіпкерлік қызметтің
тартымдылығы, сондай-ақ адам және ... ... ... ... ... проблемалардың күрмеуін тауып, оны талдап, сонымен қатар
оңтайлы шешуге ұмтылыс жасалған.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Экологиялық қауіпсіздіктің әлеуметтік
және ... ... ... зерттеулерде оларға баса ... ... ... ... етіп отыр. Экономиканың қарқынды дамуы,
қоғам мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуінің ... және ... ... мен шешу ... ... ... ... шыққанын негіздеуде сан алуан ғылым салаларына тақырып ... ... ... ... нарықтық қатынастың қалыптасуы кезеңінде
экология-экономикалық үйлесімді шаруашылық ... ... ... проблемаларды жан-жақты сипаттауды қарастыратын ғылыми еңбектер
мен жарияланымдар жарық көрді.
Бітіру жұмысының мақсаты мен ... ... ... мақсаты
әлеуметтік-экономикалық қатынастарды реттеудің теориялық және ... ... ... ... Республикасындағы экологиялық
қауіпсіздікті сақтау әрі оны жетілдіру бағыттарын анықтау.
Бітіру жұмысының мақсатына орай мынадай міндеттерді шешу көзделді:
- ... ... ... экономикалық өсу жүйелеріне әсерінің
теориялық және практикалық байланыстарын айқындау;
- елдің экономикасындағы түбірлі ... ... ... ... зерттеу;
- экологиялық-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеудің жалпы
теориялық және әдіснамалық қағидаларын ... ... ... ... ... ... және ... алу шараларын қалыптастыру.
Бітіру жұмысының құрылымы мен көлемі. ... ... ... ... үш ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады. Жұмыстың көлемі – 49 ... ... ... ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІСІ
1.1 Экологиялық қауіпсіздіктің мәні, қажеттілігі
Әлемде адамзат тіршілігі бар ортаға біздің білуімізше әзірше тек ... ... ... оның ... ... ... мен ... тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы әл-қуатын арттырудың негізі
болып саналады. Сондықтан қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... бірі.
Қоршаған ортаны қорғау дегеніміз табиғат пен адамның өзара ... ... ... суды, жер мен оның қойнауын, жануарлар мен
өсімдіктер дүниесін тағы басқа табиғи ... ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі
мемлекеттер заңымен, тиісті нормативтік-құқықтық актілермен, азаматтар мен
қоғамдық бірлестіктердің ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Қазақстанда «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заң 1991 жылы қабылданған.
Осы заң қазіргі және болашақ ... ... үшін ... ... ... ... және әлеуметтік негіздерін белгілейді және
экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және өзге ... ... ... жүйелерге зиянды әсерін болғызбауға,
биологиялық алуан ... ... мен ... ... ... бағытталған.
Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі принциптері:
• халықтың денсаулығына, өміріне, еңбегі мен ... ... ... ... ... ... мен ... келтіру;
• қазіргі және болашақ ұрпақтардың салауатты өмір сүруіне қажетті
қоршаған ортаны ... үшін ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
шараларын кеңінен қолданумен қатар, бұзылған табиғи жүйелерді қалпына
келтіру;
• табиғи ... ... ... ... ... және ... ... ортаны қорғауға экономикалық жағынан ынталандыру және
табиғат ресурстарын ... үшін ақы ... ... биологиялық алуан түрлілікті, ғылыми және мәдени маңызы бар сирек
объектілерді, ерекше құнды табиғи ... ... ... ... ... ортаны қорғау туралы заңдарды реттеп, олардың ... ... ... ... ... ... келтіруге жол бермеу;
• халықтың, қоғамдық ұйымдардың, бірлестіктер мен жергілікті басқару
органдарының қоршаған ортаны ... ... ... ... ... жолмен қатысуы;
• халықаралық құқық негізінде қоршаған ортаны ... ... ... ... сақтау негізінде жүзеге асыру.
Қауіпсіздік сыртқы және ішкі қатерден қорғайтын тірі организмнің
қажетті шарасы. Ал адам ... өз ... бар, адам ... ... ... табиғи ортадан өзгеше, өз өмір сүру
ортасын жасай алады. Сондықтан болуы ... ... ... ... ... да ... ... өздерінің ойлы іс-әрекеттерін пайдалана
отырып, өте тез арада ... орта ... ... Бұл ... тірі
организмдер, оның ішінде адамдардың өзі де, толық бірігіп кете алатын емес.
Міне, сондықтан адамның кез ... ... ... ... кері ... де ... ... мысалы, экологияның бұзылуы, ... ... ... ... ... ... ... нақты іс-
әрекеттен болатын, адамды және өмір сүру ортаны кешенді қорғау шаралары деп
түсінуіміз қажет. Іс-әрекеттің түрі ... ... ... қорғану
шаралары қажет болады. Кешенді қорғану шаралары мынаны қамтиды: құқықтық,
ұйымдастырушылық, экономикалық, техникалық, санитарлық- гигиеналық, ... ... ... - ... ... мен қауіп-
қатер бір-бірімен кездеспейтін тұйық шеңбер.
Әрине, адамның ... ... ... әр уақытта
болғанымен, ылғи да бола бермейді. Ондай қауіп болуы үшін үш жағдай ... ... ... бар; адам қауіп-қатер аймағында; адамның қолындағы
қорғану құралдары жеткіліксіз.
Сонымен, қауіпсіздік – бұл ... ... ... ... ... жағдай
Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасында
экологиялық қауіпсіздіктің басымдықтары экологиялық, энергия және ресурс
сақтаушы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізу қажеттігін алға тартады.
Экологиялық қауіпсіздік Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... ... ... қоғам мен мемлекеттің қоршаған ортаға шамадан тыс ... ... ... дүлей апаттардан өнеркәсіптік авариялар мен
күйреулерден қорғалу дәрежесімен айқындалады.
Экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы осылардың экологиялық құқығының
тетіктері болып саналады.
Экологиялық ... - жеке ... ... ... маңызды
мүдделері мен құқықтарын қоршаған ортаға антропогендік және табиғи ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің 1) табиғи-
тарихи негіздері, 2) принциптері (қағидаттары), 3)стратегиялық мақсаты, 4)
басқару жүйесі; 5) ... ... және ... ... ... ... ... - Қазақстан ... ... оның ... ... шөл және ... ... табиғатты
пайдаланудың ресурстық-шикізаттық жүйесі, халық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... әсерлері мен шетін табиғат жүйелері жатады.
2. Қазақстан ... ... ... принциптері
Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің ... ... ... мен ... өзара байланыстылығын мойындай
отырып, Рио-де-Жанейро Декларациясының ... ... ... ... бар: ... ... ... және жемісті өмір сүру құқығы, мемлекеттің өз табиғи ... ... ... ... іске ... және ұлттық юрисдикцияның
қолдануы шегінен тыс басқа мемлекеттердің немесе ... ... ... залалы үшін жауапкершілікті мойындауы; мемлекеттің
қоршаған ортаны дамыту мен қорғау жөніндегі құқығын іске ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етуі, мемлекеттің экологиялық тұрғыдан мейлінше шетін ел ретінде Қазақстан
саясатында оның қажеттіктері мен ... ... және ... ... ... ... экологиялық жүйесін сақтау, қорғау және оның салауатты
жай-күйімен тұтастығын қалпына ... ... ... ... пен
ынтымақтастық, өндіру мен тұтынудың тіршілік етуге қабілетсіз үлгілерін
азайту және ... ... әрі ... демографиялық саясатты қуаттау
негізінде тұрақты даму мен неғұрлым жоғары өмір сүрудің ... ... ... ... ... пайдалануда әйелдердің маңызды ролі ... ... ... қол ... үшін жан-жақты қатысуының қажеттілігі;
барлық мүдделі азаматтардың экологиялық мәселелерді шешуге пәрменді қатысуы
үшін жағдайлар туғызу, мемлекеттің қоршаған ортаның ... мен оған ... ... ... ... ... ... ашық болуын,
жұртшылықтың шешімдер қабылдау ... ... ... қамтамасыз
ету, жұртшылықтың хабарлылығын дамыту және қуаттау.
3. Экологиялық қауіпсіздіктің стратегиялық мақсаты мен міндеті:
халықаралық ... ... ... ... мәртебенің
ерекшеліктерін тиісінше есепке алу;
- қоршаған ортаның жай-күйіне жүргізілетін бірыңғай ... ... ... қауіпсіздік пен табиғат тұрақты пайдалану жөніндегі ... ... ... ... (фундаментальный) проблемалар жөніндегі
ғылыми зерттеулердің өзара орнатылуын ... ... ... ... ... орта сапасының жай-күйін бағалауды,
оның аумағын экологиялық аудандастыру мен арнаулы картаға түсіру;
- қоршаған ортаны ... және ... ... басқаруды
реттейтін табиғат қорғау заңының жүйесін ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мен тұрақты
пайдаланудың экологиялық бағдарламаларын, жүйелерің әзірлеу;
- экологиялық білім және ... беру ... ... ... ... қорғау мен табиғатты пайдаланудың экономикалық
тетігін (механизімін) жасау;
- қоршаған ортаны ... мен ... ... мен ... ... ... ... халықаралық ынтымақтастық бағдарламаларын
әзірлеу.
Қазақстан Республикасында экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасын
іске ... ... ... ... - ... сақтаушы экологиялық
таза технологиялар әзірлеу және ... ... ... ... ... ... және жетілдіру жолымен республиканың әлеуметтік-
экономикалық және адам тұрмысының дамуын қамтамасыз ету.
1998 жылғы 26 ... ... ... ... ... ... Ұлттық қауіпсіздігі туралы" Заңында "экологиялық
қауіпсіздік - жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің өмірлік маңызды ... ... ... ... ... және өзге де ... туындайтын қауіп-қатерден қорғалуының жай-күйі" деп анықтама
берілген/5/.
Сонымен экологиялық қауіпсіздік дегеніміз не? ... ... 500-ге ... ... бар ... ... ... қарапайым
деңгейдегі түсінікке аударсақ, онда бұл дегеніміз ... ... ... факторлардан тұратын теріс мәнді биологиялық жүйеден қорғалуы.
Жалпылама шама ретінде қазіргі таңда экологиялық тәуекелді атап ... ... ... ... бір ... ... биологиялық жүйенің
күйреуінің ықтималдығы болып табылады. Осы шама ... ... ... ... атап айтсақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау
ұйымында, сондай-ақ ... ... да ... шама ... табылады
Қазіргі әлемде экологиялық процестер жаһандық масштабтарға ие бола
түсуде. Бұл ... ... ... ... ... ... орта және
даму жөніндегі Азия-Тынық мұхиты форумының 5-ші отырысында Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне үлкен көңіл бөліп
отырғандығын ... Атап ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздік Тұжырымдамасы құрылған. «Бүгіндері
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік проблемалары жөніндегі негізгі ... ... ... ... ... ел ... ... Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары секілді ұйымдардың
аясында табысты қарым-қатынастар орнатуда», - деді ... ... ... соң ... ... ... қалғанын айтты. Көз алдымызда жоғалып бара ... ... ... ... ... кең байтақ елді мекендер, мұнай-газ
секторындағы және басқа да өндіріс орындарының ... ... ... өкіметінің Қазақстанға мұраға қалдырған ... бірі ... орта мен ... ... ... ... ... бөлігі
құпия түрде сақталып келген болатын. Дегенмен, бүгінгі күні Арал, Каспий
маңы және еліміздегі сынақ ... ... ... ... толық қақымыз бар», деді экология министрі. Оның ... ... ... 2003 жылы ... ... ... алғаш
рет экологиялық қауіпсіздік мәселесі көтеріліп, ол бойынша маңызды шешімдер
қабылданды. Сонымен қатар, 2004-2015 ... ... ... сақтау тұжырымдамасын Елбасы мақұлдады.
"Елің сенің ертегі, жерің сенің ертегі!" деп "Қыз Жібек" жырында Шеге
ақын суреттейтін еліміздің сұлу ... ... қалу ... енді ... ие ... мына жайт ... ... жақында ғана Табиғи
ресурстар және қоршаған ортаны ... ... ... ... ... мәлімдеуінше, Қауіпсіздік Кеңесінің күздегі отырысының күн
тәртібіне экология мәселесі шығарылмақ. Таяуда елді елең ... ... ... ... ... біз ... ... тұңғыш "экологиялық
атласын" жасауды аяқтап оны басып шығарды. Бұған ... ... ... ... мәліметтерге құрылған Қазақ ССР-нің атласын пайдаланып ... ... жыл ... әр ... ... ... қазақ
даласының өзі тұратын ... ... ... дәл ... ... ... ... Қазақстанның қай аймақтары тіршілік ... ... ... нақты біле алады.
Нұрлан Исқақов бұдан былай экологиялық талаптар ... ... егер ... ... ... түпкі нәтиже – сондағы
су сапасын «таза ауыз су» ... ... ... «Біз ... ... су сапасына дейін тазартуға тиіспіз, – дейді ... ... ...... ... Нұра ... улы сынаптан арылту жобасы
даярлануда, соған қатысқан ... ... озық ... Еуропа елдерінде
дәл осы мақсатты көрсеткіш нысанға алынатынын мәлім етті. Ол ... ... біз ... боламыз, осыны біз инвестициялық қаржымен
қамтимыз». Әйткенмен, Қазақ жерінің табиғатын бір ... ... ... ел ... қауқары әзірге жетпесі анық. Оған, тіпті дәулетті
елдер де ... ... бара ... Сондықтан Қазақстан Германияның
тәжірибесін әжетке жаратпақ. – Германияда «таза зоналар» әдісі ... деп ... ... ...... Рейн ... әлемдегі ең лас
өзендердің бірі болғанын білесіздер, қазір ол ... ең таза ... ... алдымен өзеннің флора және фаунаның тіршілік ... ... ең таза ... ... ... және сол тұстардан тазалықты
ақырын-ақырын өзеннің бүкіл бойына ... ... ... осы ... ... ... ... қазіргі кезеңдегі даму жағдайында экономикалық
қауіпсіздікпен қатар экологиялық қауіпсіздікті сақтаудың маңызы ерекше.
Егер экологиялық ... ... ... ... дамуында
төмендегідей экономикалық өзгешеліктер және әлеуметтік ерекшеліктерді бөліп
көрсетуге болады:
- ... ... ... ... ... шикізаттарды
есепсіз, орасан зор көлемде шығару және сату, тұрмыстық және өндіріс
қалдықтарын ... ... ... ... ... ... ... айналымнан шығарып тастап, тек қана жаңа
жерлерді игеру арқылы ... ... ... ... ... үнемі кері әсер ететін табиғи өндіріс
орындарын пайдалануға басымдық беру ... ... ... ... ... экономиканы милитаризациялау;
- техникалық жүйенің осалдығы және экологиялық қауіп-қатері жоғары
кәсіпорындардағы кадрлар мамандығының жетімсіздігі;
- ... ... ... ... қолданылатын табиғат
қорғау жабдықтарының ескіруі және тиімсіздігі;
- қала халқының өсуі, табиғи ресурстарды ... ... ... және жекеменшік секторларында тауарларға және
қызметке сұраныстың өсуі;
- стихиялық және антропогендік апаттар, апатты жағдайлар және ... ... ...... Демек, қоршаған ортаның
экологиялық дағдарысқа ұшырауы адам денсаулығына орасан зиян келтіретіні
анық. ... ... ... зерттеулер көрсеткеніндей, біздің
азаматтардың денсаулығына кері әсер ететін ең зиянды факторлардың арасынан
ерекше алаңдататыны экологиялық фактор (42,1 ... ... ... ... ... биосфера региондарындағы экологиялық
жағдайы қиын ... ... ... ішінде Қазақстан да ... ... ... ... қауіп-қатерін ғаламдандыру, сондай-
ақ соғыс қауіпсіздігі қатерін бәсеңдетуді ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік басымдыктарын
пайдалы қазбалар игерудің ақылға қонымды, табиғи-тарихи және экологиялық
негіздерді сактай отырып, тиімді бағыттарын талдап ... ... ... ... мен субъектілері және объектілерінің ... ... ... ... алу қажет.
Қауіпсіздікті өлшеудің негізгі критерийлеріне қауіпті алдын-ала ... ... және ... ... ... және табиғи зияндарын
анықтау мүмкіндігі және алдын алу ... ... ... мен ... ... тек ... ... адам мен табиғатты екіге бөліп қарастыруға болмайды, ол
табиғаттың, қоғам мен адамның жүйеленген бірлігін бұзады.
Экологиялық қауіпсіздік Қазақстан ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының халықаралық
қауіпсіздік жүйесіне қатысуының маңызды мәселесі болып табылады. Қоршаған
ортаның сапасының төмендеуі, ірі ... ... ... ... ... ... ғаламдық өзгеріске ұшырауы Қазақстан Республикасы
азаматтарының ... ... ... ... ... құруына әкеліп соғады. Экологиялық қауіп еліміздің ... ... ... ... ... отыр.
1.2 Нарық жағдайында экологияның экономикалық-құқықтық ... ... ... ... ... ... әлемдік ауқымда қаралатын, кейінге
қалдыруға болмайтын және ... ... ... ... ... ... Адам мен табиғаттың қарым — қатынасы экологиялық-экономикалық
қатынас ретінде қарала бастады.
Біздің республикамыздың территориясы ... ... ... ... ие. ... ... 105 ... Қазақстан қойнауынан 99-
ы табылды, 70-інің қоры зерттелді, өндірісте 60-тан пайдаланылуда.
Қазақстанда отын өндірісі: көмір өндіру, ... және газ ... ... ... ... мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және ... - ... қара ... ... қара ... ... дамыған. Осы
өндірістер суды, ауаны, жерді, жер қойнауын бүлдіріп қана қоймай, ... ... ... ... ... бойынша, республика территориясында климаттық
антропогендік өзгерістері бар екендігі дәлелденген. Өлім ... ... ... ... екі есе көп, ал балалар өлімі жағынан әлемде
ең арттағылардың қатарында.
Экология ең негізгі саяси ... ... ... экологиялық
жағдайының мұншама қайғылы болуының ең басты себептерінің бірі ... мен ... ... ... ... ... ... тиімді болып отырғанында. Экономикалық реформа ғана бұл ... ... ... ... табиғи байлықтардың құны мен қожайыны
болуы керек. Табиғатты пайдаланудағы бейбастықты тек қана ... ... ... ... алады.
Табиғаттың жалпы күйзеліске ұшырауына кінәлілердің бірі ... ... ... технологиясы қандай болуы қажет? Экологиялық тұрғыдан
қарағанда, табиғатты пайдалану технологиясын ... ... ... көшу бағыты дұрыс деп есептеледі.
Әлемнің ірі-ірі қалаларында ауаны ластаудың 2/3 бөлігі автомобиль
транспортының үлесіне тиеді. Табиғатты ... ат ... ... негізгі
он бүлдірушінің ішінде, БҰҰ-ның таблицасы бойынша, автомобильден бөлінетін
көміртегі екінші орында жүр.
Егеменді ел ... деп ... ... атып ... ... күн ... азып ... Бұрын бұған орталықты кінәләдік, ал
бүгінгі таңдағы туған жерге табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... би, өзіміз қожа емеспіз бе? Ел аман жұрт
тынышта «жау шапты, от ... ... ең ... ... ... ... отырған экология мәселесі. Бұл ... ... ... ... ... ... байлықтары, мұнай
өндірісі сияқты табиғатқа пайдасы мен ... ... кен ... туралы
мәліметтердің біржақтылығын айтар едім. Мысалы соңғы кездері ... ... ... ... бас ... көз ... тарих алдындағы жауапкершілігімізді де ... ... ... ... ... ... ... экономиканың
жүйесі анықталып келеді, нарықтың өзара қатынастық құқықтық базасы жасалды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... туралы» заңы қоршаған
ортаны қорғаудың экономикалық ... ... ... ... бөліп береді.
Мұнда қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық әдістері белгіленген:
жоспарлау мен қаржыландыру; табиғи қалаларды ... үшін ... ... ... ... ластандырудың төлемақысы; қоршаған ортаны қорғау
қорын жасау. 1998 ... ... ... ... ... ... үшін ... түсті -16 млрд. астам теңге. Бұл ... ... 8,2% ... ... бұл ... ... төлем
ақысы.
Жергілікті бюджет табысына орман; су, жер ресурстарын пайдаланғаны
үшін төленетін төлемақы түседі.
Төлемақы ... ... ... ... ... ... ... Олар негізінен шартты түрде төленеді, табиғи ресурстарды қалпына
келтіруге кететін шығыннан төмен.
Табиғатты пайдаланудан түсетін төлемақы оны қорғауға ... ... ... негізгі принцип мынадай - ластандырушы төлейді. Ластандыру
үшін төленетін ... ... ... үшін ... негіз жасап,
төлемақы мөлшері деңгейін соған ... ... ... өзгерту
қажет. Сонымен қатар экологиялық ... ... ... ... енгізу қажет.
Қоршаған ортаның ұлттық стратегиясын енгізу үшін инвестиция қажет.
Алайда өтпелі экономиканың ... ... ... елеулі
кедергілер бар.
Біріншіден, капитал рыногының шектелген дамуының. Мемлекеттік бюджет
пен ... ... ... ... ... ... негізгі көзі ретінде капитал рыногымен әлі толық алмасқан
жоқ. Оның зайымдар, бонустар ... ... да ... ... ... қарамастан жергілікті банк жүйесі ... олар ... ... ... займдар береді. Көпшілігінде мұндай экологиялық
инвестициялардың ғұмыры қысқа. Ластандыру ... ... өте ... әрі өте нашар орындалады. ... ... күш ... ... төмендейді, сөйтіп кәсіпорындарға бағалауды бюджетке
өткізуді мүмкіндік береді. Экологиялық қорларды ... ... ... олар
кездескен қиыншылықтарға қарамастан инвестицияларды қолайлы деңгейге дейін
арттыруға мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар қорлар ... ... ... енгізуді жеңілдетуі, таза әрі қорларды ... да ... ... ... ... 2030 жылы ... ... таза, мөлдір сулы, жасыл
желекті елге айналуы тиіс. Өндіріс қалдықтары мен радиация ... ... ... бен бақтарымызға енбейтін болады деп жазылған. Бұл елбасы
жолдауы - болашақ бағдарламасы деген сөз. Экология ел ... ... ... табиғатты сауықтыруымыз керек.
Қазақстандағы табиғат қорғау инвестициясының ... ... ... ... ... ... ... темен.
Үкімет табиғат қорғау қорының қызмет аясын, құқығын кеңейтіп, ... ... ... ... мен жұмсауды бақылау құқығы бар дербес
статус ... ... ... заңды тұлға ретінде Республикалық экологиялық қор
құрылды. Оның қаржысы экология және табиғи қорлар стратегиясын ... ... ... ... құру ... ... ... экологиялық механизмін
одан әрі жетілдіруге мүмкіндік жасайды.
Табиғат қорғаудың басымдық шараларын іске ... үшін ... ... ... сыртқы қажет.
Қазақстан конституциясында және «Қазақстан - 2030» стратегиясында
біздің азаматтарымыздың қолайлы қоршаған ортада салауатты өмір ... ... ... ... ... алып ... құқық берілген.
1.3 Экологиялық қауіпсіздік және оның экономикалық аспектісі
Адамзаттың алға жылжуы табиғат пен ... ... ... «зат
алмасусыз» мүмкін емес. Алайда бұл алмасу қоршаған ортаға зиян келтірмеуі
тиіс. Өкінішке орай, адамда ... ... ... қиял ... болады.
Ғасырлар бойы адамдар жасаған өндіріс құралдары ... ... ... ... Енді сол ... адам ... жер бетіндегі тіршілік
дүниесіне зиян келтіруде. Оның бір себебі әлі күнге дейін ... ... баға үшін ... екі ... ... әдіс қолданылды. Мұның орнына көрсетқіштер мен факторлардың үш
өлшемді әлеуметтік, экономикалық, экологиялық жүйесіне көшу ... ... ... экономистер мен экологтар арасында экологиялық
проблемаға деген ортақ түсінік жоқ. Бір ғана әрекеттің нәтижелерін бағалау
кезінде қарама-қайшы, бірін-бірі ... ... ... көп. Көбінесе
техникалық-экономикалық көрсеткіштерді талдау мен талқылау әдетке айналған.
Ал бағдарламаның немесе жобаның экологияға қатысты жағына ... ... ... ... де еліміздегі экологиялық жағдай осындай іс-
әрекеттерге байланысты нашарлап кетті. Экологиялық ... ... ... заңдықтарды білмеу және оларды ескермеу, табиғат ресурстарына
деген бейқам ... ... ... ... қиын ... ... ... елімізде қоршаған ортаны сақтау мен оны пайдаланудың
экономикалық әсері осы уақытқа дейін болмады. Экономикалық механизмнің ... ... ... ... қарастырып, материалдық техникалық
жабдықтауды және сонымен бірге, жаңа ... ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша жаңа экономикалық механизмнің негізгі
ерекшелігі - ... ... ... өндірістік коммерциялық дамудың
негізгі бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... өнімімен бірге қоршаған ортаны қорғауға да үлкен көңіл аударуы
керек.
Экономика мен ... ...... ... ... ... мәселелерінің бірі. Осы уақытқа дейін бұл ... ... әсер ету ... ... шектеулер қылмыстық және
әкімшілік жаза шараларын қолдану арқылы шешуге тырысқан. Егер әкімшілік-
құқықтық әдісі ... және ... ... ... онда экономикалық
механизм атқарушының нақты мақсатқа жетудің материалдық қызығушылығына
негізделеді. ... ... ... тұрақты әрекет
институттармен қатар нарық қатынастарына көшу ... ... жаңа ... ... ... ... туралы» заңда қоршаған ортаны ... ... ... ... ... Бұл тарауда қоршаған ортаны
қорғаудың барлық экономикалық әдістері көрсетілген.
1. Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... жөніндегі шаралар болжамдық және бағдарламалық-
нысаналы құжаттар мен материалдарда ескеріледі. ... ... ... ... жоспарлаудың жобаларында,
табиғат пайдаланудың әртүрлі бағыттары жөніндегі ... ... ... енгізілді. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі экологиялық
бағдарламалар мен шараларды қаржыландыру: республикалық ... ... ... ... ... ... қорларының қаражаты;
экологиялық сақтандыру қаражаты, табиғат пайдаланушылардың өз ... және жеке ... ... ... мен ... ... Табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін ақы төлеу.
Табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін ... ақы ... ... ... үшін көзделген жалпы мемлекеттік салықтар,
жергілікті салықтар мен ... ... ... мен ... ... алынады.
3. Қоршаған ортаны ластағаны үшін ақы төлеу. Қоршаған ортаның
ластанғаны үшін төленетін ақы ... ... ... және ... пен ... ... орналастырғаны үшін ұйымдар мен азаматтардан
алынады. Қоршаған ортаны ластанғаны үшін ... ... ... ... ... ... атқарушы орган мен келісе отырып,
облыстардың әкімдері ... ... ... қорғау және толықтыру үшін ақы төлеу. Табиғи
ресурстарды қорғау мен толықтыру үшін ақы ... ... ... ... ... ... бюджеттік шығыстардың орнын толтыру өтемі
ретінде алынады.
5. ... ... ... ... ... ынталандыру. Қоршаған
ортаны қорғауды экономикалық жағынан ынталандыру қоршаған ортаны қорғауды
тиімді жүзеге асыратын ... ...... ... берудің экологиялық жағынан ... ... ... ... өзге де ... арқылы жүзеге асырылады.
6. Экологиялық сақтандыру. Экологиялық сақтандыру қоршаған ортаны және
табиғи ресурстарды ұтымды пайдаланбаудың салдарынан ... бір ... ... ... сақтанушылар өздеріне сақтандырушылар төлейтін
сақтандыру төлемдерінен құрылатын ақша қорлары есебінен, сондай-ақ заңмен
тыйым ... өзге де ... ... ... ... ... ... мен азаматтарды (сақтандырылған) мүліктік жағынан қорғау жөніндегі
қатынас болып табылады. ... және өзге де ... ... ... ... ... заңды тұлғалар мен ... ... ... ... ... ... сақтандыру шарты
сақтандырудың осы түріне лицензиясы бар ... ғана ... ... экологиялық сақтандыру заңды тұлғалар мен азаматтардың өз
еркін білдіруі бойынша ... ... ... ... ... шарттары мен тәртібі сақтанушылардың арасындағы келісімдермен
белгіленеді.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... мәні және ... ... ... ұғымынан қоғам мен табиғаттың арасындағы өзара
әрекеттестіктің мынадай кезеңі түсініледі: онда экономика мен экологияның,
қоғамның табиғи ортаны ... мен ... ... ... мен
қоршаған табиғи ортаны қорғауда қамтамасыз етудің экологиялық талаптарың
арасындағы қарама - қайшылықтар шегіне жете ... Бұл бір ... ... ... ортаның құлдырауынан көрінетін қоғам мен ... ... ... ... екінші жағынан – ... ... ... ... шығу ... ... және қоғам мен
табиғаттың тепе–теңдігін қайта қалпына келтіруге қабілетсіздігі.
Экологиялық дағдарыс ұғымы алғаш рет ХХ ғасырдың 70 – ... ... ... күштердің өсуі мен қоршаған ортаны қорғаудың арасындағы
қарама-қайшылықтардың шиеленісуін бастан өткеріп ... ... ... ... ... дағдарыстар мен ахуалдардың екі түрін белгілеу керек: 1)
табиғи ... ... ... 2) ... ұтымсыз пайдалану
әсерімен және басқа антропогендік факторларымен болатындар. Мұздың жылжуы,
жанартау жарылуы, таулардың жаңадан ... жер ... және ... цунамилар, дауылдар, су тасқыны, жер жылжуы, қар жылжуы ...... бәрі ... ... факторлар іс-әрекетінің нәтижесі. Олар
біздің серпінді планетамызда заңды. ХХ ғасырдың екінші жартысында ірі дүлей
апаттар жиілеп кетті және бұл ... ... ... ысыраптары мен
адам өлімдері көбейді.
Қоршаған табиғи ортаның құлдырауы – бұл ... ... ... өз ара алмасуын ... ... ... даму
заңдылықтардын есепке алмай жасаған адам әрекеттерін туындаған адам мен
табиғат арасындағы ... ... ... ... айтарлықтай
бүлінуі.
Қоршаған табиғи ортаның құлдырауы ең алдымен адамның денсаулығы мен
оның тектік қорының ... әсер ... ... ... 20 ... ... ... күйді бастан кешіруде, экологиялық қияпат
белдемі ауданында ... ... 70 млн. ... адам қалыпты мөлшер шегінен 5
есе жоғары денсаулық үшін қауіпті заттар ... ... дем алып ... тууы ... өлім-жітім көбеюде. Елдегі орташа өмір сүру ұзақтығы
69,5 жыл, ол 44 капиталистік елдердегі ... ... ... 8 – 10 жыл кем. ... ... ... оныншы бала генетикалық
кемістікті болып туды. 1990 жылғы мәліметтер бойынша бұрынғы КСРО-ның ... ... ... ... ... олардың ішінде 50 млн. адам
созылмалы ауру немесе кемістілер ... ... ... ... ... жағдайына байланысты дені сау бала туа алмайды, әрбір төртінші
еркек белсіздікпен ауырады.
Қоршаған табиғи ортаның жай-күйінің нашарлауы және оның ... ... ... ... тек бір ғана ... ... ... – қоғамның экологиялық қауіпсіздігі бойынша тиімді шараларды ... ... ... мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың
дағдарысы болып табылады. Бұл біріншіден, қоршаған ... ... ... ... ... ... балық ресурстарын, жануарлар
әлемін, жер асты байлықтарын ... мен ... ... ... жеткіліксіздігін көрсетеді.
Екіншіден, экологиялық дағдарыс құқық қорғау ... ... ... ... ... ... ... бақылау мен қадағалауды
қамтамасыз етуге қабілетсіздігін көрсетеді.
Үшіншіден, экологиялық дағдарыс әлеуметтік аспектіде экологиялық-
құқықтық нигилизмде, яғни ... ... яғни ... ... ... ... және оларды бұзуда көрінеді.
Адамның антропогенді әрекеттілігінен шығып жатқан ортаны сарқу, ... ... ... ішінен объективті және субъективті себептерді
бөлуге ... ... ... мыналар жатады.
Біріншіден, бұл жер табиғатының өздігінен тазалануға және өздігінен
реттелуге деген шекті мүмкіндіктері. Белгілі бір уақытқа ... жер ... ... ... қайта өңдеп, тазалап, сонымен өзін олардың
зиянкесті әсерінен қорғайды. Алайда оның мүмкіндіктері шектеулі.
Екіншіден, бұл жер территориясының бір ... ... ... ... ... пайдаы қазбалардың - адам пайдаланатын тас
көмірдің, мұнайдың және т.б. ... ... ... одан ... ... бұл ... өндірістің қалдықсыздығы және адамзат
өндірісінің қалдықтылығы. Табиғатта өндірістік ... цикл ... ... Одан ... ... ... әрекеттіліктің соңғы өнімі жаңа
өндірістік цикл үшін ... ... ... ... ... адамзат өндірісі қалдықты болып табылады. Адамның тіршілік
әрекеттілігі үшін жылына 20 т. кем емес ... ... ... есептеліп шығарылған. Оның небәрі 5 – 10% ғана өнімге жұмсалады,
ал 90 - 95% ... ... бұл ... табиғаттың даму зандылықтарын ... мен ... ... үрдесінде тануы және пайдалануы.
Бұл жерде адамның табиғатқа әсер етуінің нәтижелерінің көріністерінің екі
ерекшелігін атай кету ... ... ... әсер етуге қатысты. Өндірістік
– шаруашылық әрекеттіліктің нәтижелері, қоршаған ортаны ластау, ... ... ... тек қазіргі уақытта, осы ұрпақ өмір
сүрген кезде ғана ... ... да, ... ... өмір сүрген кезеңде де
көрінеді.
1 – сурет. ... ... ... ... шығу ... ерекшелік шаруашылық әрекеттіліктің салдарының кеңістікте
айқындалуына қатысты. Белгілі бір жерде, белгілі бір ... ... ... жасалатын әсер ортаның бірлігі мен өзара байланысты заңының
арқасында адамның ... ... әсер ету ... ... ... да ... ... тигізеді.
Субъективті себептерге жатады:
Біріншіден, мемлекеттің қоршаған ортаны қорғауға ... - ... және ... ... экологиялық тәрбиелеу мен білім берудің олқылықтары.
Экологиялық надандық - адам мен қоршаған ортаның өзара байланысының
заңдарын меңгеруге талапсыздық.
Экологиялық ... – бұл ... ... ... ... заңдарды елемеушілік. Осы фактордың екеуі де қоршаған ортаның
жағдайына әсер етеді.
Экологиялық ... (ЭД) ... ... әсер ... күшеюімен
қаншалықты сипатталса, адамдар ... ... ... дамуға
ықпалының күрт өсуімен (бумеранг эффектісі) соншалықты (бұған ... ... жөн) ... (Реймерс, 1992). Ірі омыртқалы жануарлардың
шектен тыс кәсіпшілігінің ... ... аса ... ... ... проблемалы жағдайды және экологиялық алапатты айыра
білген жөн: дағдарыс – адамның белсенді әрекеттелігі жоқ ... ... ... ... күй, алапат - қалпына келмейтін құбылыс, мұнда адам
енжар, зардап шегуге мәжбүр, ол ... ... ... ... ... ЭД – биосфераның тірі заттардың сапалы ... ... ... (бір ... ... тез ... ... пайда
болуы).
Адамзат пайда болғанға дейінгі тарихта және адамзат тарихында мынадай
дағдарыстарды бөледі: тірі ... ... ... тік ... - адамдардың тікелей бабаларының ... ... ... ... және ... ... өзгерістері; - адамға қолайлы,
қарапайым кәсіпшілік пен жинақтаушылық ресурстарының біршама бірлестігі, ол
өсімдікті оның жақсы және ... ... ... ... ... өсуі үшін ... ... стихиялы биотехникалық шараны
себетейді; алғашқы антропогенді ЭД – ірі жануарларды ... ...... ... ауыл шаруашылығының экологиялық төңкерісімен байланысты
консументтер дағдарысы; жердің сортаңдануы мен қарпайым суырмалы егістіктің
құлдырауының, оның Жер ... өсіп келе ... ... ... экологиялық дағдарысы, ол суарылмайтын ... ... ... ... ... күштерінің қарқынды
дамуымен байланысты өсімдік ресурстарының ... ... ... ЭД ... ... бұл ЭД минералды, өпдірістік
ресурстардың азаюын, ал содан кейін ... ... ... ... ... ... - ... реутилизациясы
мен технологиялық циклдердің шартты тұйықталуының жоғарғы сатысы сәйкес
келетін жол берілмейтін ғаламдық ... ... ... ... ... жайы ... планетадағы экологиялық жағдайға ... ... ... ... ... дүниежүзінде территориясының
көлемі жағынан тоғызыншы орында тұр, соған сәйкес ұланғайыр ... ... ... ... 12 мың ... ... созылып жатқан шекарамыз бес
мемлекетпен, ал су кеңістігіндегі шекарамыз төрт мемлекетпен ... ... ... проблемалары негізінен өткен жүзжылдықтың
соңына қарай шиеленісе түсті. Бұл өнеркәсіптің шексіз өсуінің, ғылыми және
әскери зерттеулерді жүргізуде ... ... ... ... ... пайдаланудың, ел территориясына әскери полигондарды орналастырудың
нәтижесінде ... ... ... де республика терең экологиялық дағдарысты
басынан өткізуде.
Экологиялық дағдарыстан шығу үшін ... және ... ... ... мемлекетте адамның Конституциялық құқы сақталуы тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 31-бабында: "Мемлекет
адамның өмір ... мен ... ... ... ... ... етіп ... делінген қағиданы естен шығармауға тиіспіз/10/.
Айналадағы ... ... ... ... ... тек қана бар
күштерді біріктіріп және үкімет ... ... қана ... ... мен ... ... ... және топыраққа, суға, атмосфераға
зиянды заттардың шығуын шұғыл азайтуға кезек күттірмейтін ... ... ... ... жатқан өзгерістердің негізгі мақсаты
– адам өмірін жақсарту, ... ... ... және ... оның ... орын ... жету. Сондықтан қазіргі қоғам жаңа
сападағы мемлекет пен құқық, экономика мен экология құруға ұмтылуы тиіс.
Табиғи ресурстар: жер, жер ... ... ... және су ... мемлекетінің егемендігінің материалдық ... ... ... оның ішінде халықтың әл-ауқатын көтеру,
көбінесе осыларды қалай ... ... ... ... ... ... ... үйлестіруде негізге
алатын нормативтік актілер жасалып, қабылданды. Сөз жоқ, олар ... ... ... ... ... маңызды роль атқарды. Шетел
инвесторлары мен Қазақстан арасындағы жағдай нақтылана бастады. Мұнай мен
газ, аса ... және ... ... ... тағы ... кен ... айқындық енгізуге талаптар жасалуда. ... ... ... тоталитарлық үкімет жүйесі қалдырған экологиялық
дағдарыстан толық шыға алмай отыр. Семей, Каспий ... Арал ... ... ... ... Сондықтан бұл өзекті ... ... ... ... көзқарас, бұрынғылардан түбегейлі ... ... жаңа ... ... ... ... ... альтернативті варианттары
(құрылымдық қайта құру, экспорттық саясатты өзгерту, ... аз ... және ... ... ... ... ... тікелей табиғат қорғау шаралары (әртүрлі тазалағыштар, сүзгіштер
құрылысын салу, қорғауда болатын территорияларды белгілеу,
рекультивация т.б.).
Аталған бағыттар ... ... ... ... ... ... тұрақты түрін қалыптастыру болып ... ... ... ... ... ... ... өсу жөнінде сөз ету қиынға соғады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... орын алды.
Қоршаған табиғи ортаның сапасы кез келген табиғи ортаға тән, ... ... ... ... медициналық,
экологиялық т.с.с. нормалар мен ... сай ... ... Кей жағдайда, қоршаған ортаның сапасы ... оның адам ... ... өтейтін табиғатты пайдалану критерийлері ... сай ... ... деп ... қажет. Басқаша айтқанда,
табиғи ортаның сапасы дегеніміз, адамның өмір сүруі мен қызметін ... ... ... және экономикалық мүдделердің үйлесім табу ... ... әр ... әртүрлі көрініс табады. Оған ... мен ... ... даму ... ... жетілуі,
қойылған мақсаттардың сипаты т.б. әсер етеді. ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықты қайта қалпына
келтіру кезеңінде табиғи ортаны ... ... мән ... де, мемлекеттік
басқаруда экономиканы экологиядан жоғары қойылғаны мәлім.
Бүгінде Қазақстан ... ... ... ... тұр. Бұл ... табиғатты қорғау қызметінің әлі толық
жетіліп, экономикалық және экологиялық, ... және ... ... қамти алмай отыруының негізгі себебі. Табиғат ресурстарын
қорғау мен ұтымды пайдалану саласында ... ... ... орай ... ... ... ... қиындата түсетін
негізгі факторларды атап көрсетуге болады (сурет 1)/11/.
Сурет 1 - Экологиялық жағдайға әсер етуші факторлар
Жоғарыдағы айтылған ойлар ... ... ... ... ... ... бермейтін, бұрынғы экологиялық бақылауды өзгертуге
итермелейді. Сондықтан, ... ... ... ... ... бағыттарының бірі етіп экологиялық бақылау механизмін
жақсарту мәселесін алуымызға болады.
Енді экологиялық ... ... ... ... мен экологиялық бақылауды және экологиялық ... ... ... біз ... ... ... ... апат аймақтарында тұратын жергілікті халықты басқа жерге
көшіруде адамдарды қорғаудың мемлекеттік экологиялық-демографиялық саясатын
қалыптастыру;
- Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... экологиялық сана сезімі ... ... үшін ... ... ... және білім беру жүйелерін
жетілдіру;
- бірнеше арнаулы мемлекеттік бағдарламаларды жасау, олардың ішінде;
топырақтың құнарлылығын қалпына келтіру; ауыз су мен ... ... ... улы ... ... ... тасымалдау және көму; ерекше
қорғалатын табиғи аймақтар мен жерлер желісін кеңейту; ... және ... ... ... және ... ... ... Президентінің 1996 жылғы 30-сәуірдегі
"Экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасында" көрсетілгендей, Республика
аумағының жартысынан ... шөл және ... ... ... ал табиғи-
тарихи жағдайлары және табиғатты пайдаланудың қалыптасып отырған негізінен
алғанда ресурстық-шикізаттық жүйесі ... ... және ... халық шаруашылығы кешені өнеркәсіп аймақтарының, әскери
объектілердің ... ... ... ... ... және оларда
тұратын халыққа түсіретін ... ... ... ауыр ... ... ... елімізде қолайсыз, ал бірқатар ... ... ... ... отыр.
Халықты қоршаған ортаны және шаруашылық жүргізуші объектілерді төтенше
жағдайлар мен олардан туындайтын зардаптардан ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Тұрақты, сондай-ақ жылжымалы көздерден ауаны ластайтын заттардың ең
көп кездесетін түрлеріне күкіртті ... азот ... ... ... және ... ... қосындылар жатады. Көріп
отырғанымыздай, Қазақстан Республикасында атмосфераны ластайтын заттардың
тек қана ... пен ... ... ... былай қойғанда, адам
өміріне тікелей қатерлі де қауіпті екен. Олай болса, мәліметтерді тізбектеп
кестеге ... ... ... ... ... ... ... негізгі
шешімі оларды болдырмаудың нақты практикалық іс-әрекеттерін шұғыл жүзеге
асыруда болса керек демекпіз.
Осы кестелерден Қазақстан ... ... ... ... ... көздерден ауаны ластайтын заттардың таралуы ... ... ... ... және ... ... ... министрлігінің
мәліметтерінен көруге болады.
Кестелерден түйетін ең басты тұжырым: соңғы он жыл ... ... ... ... бір ... ... ... Осыған байланысты
мынадай қорытындылар ... ... ... табиғат пен қоршаған
ортаны қорғау жұмыстары қажетті ... ... ... шешуде тікелей, жеке жауапкершіліктің жоқтығы; ... ... пен ... ... қорғау үшін бюджеттен ... ... ... ... ... ... кетуі.
Республикада индустриялық дамыған аймақтарда денсаулыққа ... ... ... ... ... бірі. Мысалы, бір ғана Өскеменде ауаның
ластығы шектен тыс, онда зиян келтіретін заттар ... ... ... ... 17-20 есе ... ... Жезқазған, Қарағандыда демалатын
ауа жетіспейді. Бұл 1990 ... ... ... ... ... мөлшерінің едәуір төмендеген кезеңіндегі жағдай. Оның
себебі бәрімізге белгілі, осы кезде көптеген кәсіпорындар ... ... ... ең ірі ... ... Кармет", "Қазақмыс", Балқаш химиялық
комбинаты, Екібастұз ГЭС-і, "Тенгизшевройл".
Қазақстан территориясында 20 млрд. тонна қоқыс жинақталған. Жыл ... ... бір ... ... ... отырады. Оның ең көп үлесін мұнай
өңдеуден, ... ... ... ... ... қалдықтар
алады. Олар жыл сайын 84,4 млн. тоннаға өсіп ... ... орта ... ... ... өрт болады. Орманның өте көп бөлігі заңсыз
кесілуде. Бақылаушы органдар ... өз ... ... ... ауру және өрт өте ... ... құрып кетуіне
әкеліп соқтыруда.
Қазақстан Республикасының Статистика ... ... ... ... ... 4.952 мың ірі қара (оның ішінде сиыр
2.193.2 мың), 12.721.8 мың қой-ешкі, 1.111 мың ... 112.8 мың ... ... ... ... 272 ... ... құс бар/12/.
Қазақстандағы экологиялық дағдарысты жағдай 1997 жылы "Қазақстан
Республикасының тұрақты дамуы үшін ... ... ... ... ... ... Орталығының құрылып, нәтижелі жұмыс істеуіне қол
жеткізді. Осы қоршаған ортаны қорғаудың ... ... ... ... ... А, В, С, аймақтары болып, үш приоритетті аймаққа
бөлінген. Егер осы ... ... ... ... ... жағдайдың қаншалықты ауырлығына көзіміз жетеді.
А аймағына Каспий өңірі, Маңғыстау және Атырау облыстары жатады. Бұл
негізінен мұнай өнімдерін өндіру және ... ... ... ... ...... ... жоғары дәрежелі дамыған
өнеркәсіпті регионы. Мұнда қалалардың ластануы, адам ... өте ... ... улы да ... ... көп ... зор қатты қалдықтарды
пайдалану және көмуді, су тапшылығы соған қарамастан ... ... ... ... ... және ... ... заттармен ластау
проблемалары жеткілікті. Бұл өзендерде осы саладағы ғалымдардың бағалауынша
тіршілік жоқ.
С ... - ... ... ... ... аймақ.
Тұрғындардың таза ауыз су тапшылығынан көрген азабы, жайылымдық ... ... ... ... шығуы 60 пайызға дейін жетуі, ауа-райының онан
әрі құрғақшылық жағдайы тәрізді проблемалар көп.
Мысалға, ... ... ... шығаруды алайық. ... ... ... ... ... ... шығару бұл
теңіздің жойылуына апаруы мүмкін. 4,5 ... ... ... өзі ... және ... ... өмір сүріп жатқан 308 түрлі
құс, 239 түрлі аңдар мен ... ... ... ... Оның ... егер
мұнай шығару мен өндіруге байланысты әрдайымғы апатты жағдайды еске ... да ... ... тірі ... ... ... құрып кетуі
мүмкін.
Каспийдегі қоршаған ортаны қорғау ... ... ... 1998 ... желтоқсан айында төгілетін мұнайдан ... ... ... ... ... ... оған дайындық және Каспий жағалауындағы елдердің керісінше жауап
қайтару тәсілдеріне арналған ... ... ... ... ... бес мемлекет - Әзербайжан, Иран, Түрікменстан, Ресей және
Қазақстан ... ... ... мен ... ... кезінде аса
маңызды мәселенің бүгінгі таңда туындатып ... ... мен ... ... ... ... болды, ортақ шешімге негізделген аса
құнды құжаттар қабылданды.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ғаламдық, аймақтық және ұлттық
қауіпсіздік ... ... ... он жыл" атты жаңа ... ... қауіпсіздік мәселелерінің ... ... ... Осы кітаптың "Мыңжылдықтар тоғысындағы Каспий" деп ... ... ... ... ахуалға талдау жасап, оны әлемдік
энергетика үшін айрықша мәнді өңір ретінде ғана ... ... ... ... ... ... ... теңізінің жағдайын еске ала отырып, оны автор сөзімен ... ... ... ... ... тепе-теңдік бұзылды.
Өлшеусіз және ұзаққа созылған антропогендік ... ... ... жүйе ... ... ... оны ... келтіруге
ондаған жылдар қажет. Шельфтегі көмірсутегі қорын ... ... ... су асты ... құбырын тарту өріс алмақшы. Осы айтылғандарды ескере
отырып, шельфте ... ... ... ... ... көзін
барлау және өңдеу жұмыстары жағалаудағы мемлекеттердің аймақта өзара қарым-
қатынас жасау жөніндегі принципті ... ... ... ... ... аударумен ұштастырылуы керек"/14/.
Мәлім болғандай анық жай сол, ... ... ... ... да, ... ... да ... мүмкін емес. Егер қауіпсіздік деп тек ... ... ғана ... ... ... ... өмір сүру ... жағдайын ескеру жөнінен келетін болсақ, онда ... ... ... ... ... салдарымен тікелей
сабақтас болып шығады.
Осыған орай, Н.Ә.Назарбаев бұл ... ... пен ... ету ... ... ... ұсынады. Олардың қатарында
"Каспийдегі тұрақтылық Пактісі" де бар, оның ... ... ... ... ... ... геосаяси ойыншылардың арасындағы
қатынастардың әскери-саяси, ... және ... ... болар еді. Автордың ойынша, Каспийдің ұшан-теңіз байлығын оның
төңірегіндегі елдер бір-бірінің мүддесін ... ... ... ... ... болады.
Қазіргі уақытта Каспий маңы мемлекеттерінің барлығында да мұнаймен
байланысты көптеген проблемалар бар ... ... ... ... стратегиялық зерттеулер институтының директоры
М.Әшімбаев арнайы тоқталып өтті. Мамандардың бағалауына ... ... ... ... ... су және теңіз экожүйесінің биологиялық әр алуандылығының
азаюы;
• табиғи жүйелердің өнімділігінің азаюы;
• мұнай-газ кешендерін су басу және ... ... ... ... ... ... ... Каспийдің ластануы;
• атмосфералық ауаның ластануы;
• шаруашылық әрекеттері әсерінен топырақтың ластануы және деградацияға
ұшырауы;
• жерасты суларының бақылаусыз ауыз су және ... ... ... ... жерасты суларының азаюы;
• тұрғындар арасындағы ауру-сырқау деңгейінің артуы.
Маңғыстау облысында ... ... ... төрт кен ... ... Қаламқас және Қаражанбас мұнай өнеркәсібі) 200-ден астам
скважинасы суға бастырылды.
Атырау облысында шикізат көздерінің ... ... ... ... кен ... ... кезегін игеру бұл аймақтың ... ... 1996 жылы ... 40 мың ... лас заттар шықты.
Мұнайды бұрынғы көне, тозған техникалармен өндіру мен ... жиі ... ... ... ... ағып ... жол ... алғанда Батыс Қазақстан бойынша 5 миллион тоннадай мұнай
далаға ағып кеткен. ... ... 194 мың ... ... ... ... ... ілеспе газды пайдаға асырмау салдарынан
айдалада босқа ... ... ... ластауда. Жылына 740 миллион текше
метрге дейін босқа кетуде. Мұнай, газ, кен орындары аймағы ... ... ... есе көп зиян ... ... облысының жағдайы Қарашығанақ кен орнының ... күрт ... ауыз су ... Тұщы су ... ... ... ... айналып отыр. Әсіресе, соңғы жылдары бұл өткір проблема
тіпті қиындап кетті ... ... бар. ... ... ... ... көз жүгіртсек, 2001 жылдың алғашқы жартысында 2002
жылдың осы ... ... ... гепатитпен ауырғандар — 43,4
пайыз, ал жұқпалы ішек ... - 3,7 ... ... Мұның бәрі ауыз су
сапасының ... ... өріс алып ... ... ... ... Капустин Яр және Азғыр әскери полигондары ашылған. Ядролық қару ... ... ұзақ ... бойы сынау экологиялық жағдайдың айтарлықтай
төмендеуіне әкеліп соқтырды.
Бір ғана Батыс Қазақстан ... ... ... ... жағдайын
алып қарастыратын болсақ, ол ауданның жер ... 1 млн. 921,4 ... 929 мың ... ... қарамағында. Қалған тәуір жер Ресей
Федерациясымен шекаралас аймақтарда жатыр. "Капустин Яр", "Глиц", атомдық
"Азғыр" сынақ алаңдары ен ... көп ... ... ... белгілі.
Күні бүгінге дейін 24 ... ... ... мен ... Алматының ... ... ... ... ... көп ... цезийдің қалыпты деңгейі 137 болу
керек болса, ол 3 есе артық деп көрсетілген. ... ... ... көлеміндегі ашық және жер асты сулары ауыр металдармен,
соның ішінде ... ... ... алюминий, мышьяк, магний,
стронциймен залалданған. Кей жерде судың құрамында мыс - 2, ... - ... - 37 есе ... артық екен. Біріккен Ұлттар Ұйымы Даму
бағдарламасының ... ... ... ... ... ... ең жоғары деңгейде деп көрсетіліп отыр. Ал радиациялық
қорғаныс және экология институтының мәліметі бойынша кей ... ... суда ... 80 есе, жез 8 мың есе, мыс 270 есе артық болып шықты.
Осындай аймақта өмір ... ... ... ... жеңілдіктер жасау
түбегейлі шешілген жоқ, бірақ осы өлкені экологиялық апат ... ... ... жүргізілуде.
Актөбе облысының әуе кеңістігі Жаңажол газ өңдеу заводынан, Алға химия
заводынан, тағы басқа өндірістік кәсіпорындарынан шыққан күкірт ... ... ... ангриды, көміртек тотығымен ластануда. Атмосфераны хром
және сынаппен ластайтын Актөбе хром заводынан шығатын ... ... Онан жыл ... шығатын қалдықтар 5,2 млн тонна ластайтын ... Арал ... ... ... ... ауданы, Байғанин және
Ырғыз ауданының қомақты бөлігінде тұратын тұрғындардың онсыз да әлеуметтік-
климаттық ... ... ... ... Бұл ... ... ... және
тұздануы үдеп, экологиялық жүйе аса қатты азуда.
Ал, Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... өте көп ... қалған. Өскемен қорғасын-мырыш,
Зырьянов қорғасын және Лениногорск полиметалл комбинаттары атмосфераға
мырыш, қорғасын, мышьяк, ... ... ... ... тағы ... ластағыш
заттарды шығаруда.
Ақмола облысында ауаны ең ірі ... ... ... ... бар Целина кен-химиялық комбинаты. Одан ... ... 26,7 мың ... ... жетеді. Жағалауға салынған
құрылыстардың тозығы ... Есіл ... ... сапасы төмен.
Қарқынды антропогендік іс-әрекеттердің салдарынан жер атмосферасының
құрамы өзгеріп отыр. Атмосфераның ... ... және ... ... мен газ ... ластағыш заттар әсер етеді. Мысалы, Қарағанды ... ... ... орны ... ... тұрақты көзіне айналған, бір
жыл ішінде 250 мың тоннадай шаң-тозаң, ... ... ... Осы ... маңдағы қалалармен, поселкелермен қоса есептегенде бір жылдағы зиянды
заттары 1,5 миллион тоннаға жетеді.
Қарағанды ... ... ... ... ... металлургия,
электроэнергетика кәсіпорындары болып табылады. Көмір өнеркәсібі орындары
жер бетіне 75 млн ... метр ... суын ... оның 20 млн тоннасы ғана
пайдаланылады, қалғандары жергілікті жер бедеріне төгіліп, таза ... ... ... қыстағы аумағында 1996 жылғы 14 майда
двигательдің істен шығуынан қорабындағы 250 литр ... 400 литр ... және 10 ... ... бар "Союз" зымыран-тасымалдағыш
спутнигімен құлады. Нәтижесінде өрттің, мұнай ... және ... ... 810 ... өсімдігі құрып кетті, ал жер алдағы
уақытта ауылшаруашылығына ... ... ... ... ... зор шығын болды.
Павлодар химиялық комбинатының 3-цехында кезінде ... ... хлор мен ... ... Ол 1993 жылы жабылды. Бірақ, 15 жыл
бойы жұмыс істеген сынапты электролиз цехы ... ... ... ... ... ... алып ... лас қабатты пайда қылды.
Қазақстан территориясы жарты ғасыр бойы ең жаңа қырып-жоятын қаруларды
сынау полигонына (Семей, Азғыр, ... Яр және ... ... қатар, бұған Қазақстан шекарасына жақын жатқан Қытайдагы Лоб-Hop
полигонының зардабын қосуымыз керек.
Семей полигонында ғана айналасына радиоактивті ... ... ... және жер ... ... ... ... барлық қуатын қоссақ,
Хиросима мен Нагасакиге тасталған бомбалардың ... 1000 есе ... ... ... ядролық жарылыстардың құрбандарының генетикалық
зардабы Чернобыль атом ... ... ... ... ... ... екендігі есептелген.
Мемлекеттік емес "Экология" Қазақстан Халық ... ... ... ... 45 ... астам өмір сүрді... Мәселен,
1953 жылы Абыралы ауданының ... ... ... ... ... бірінші рет қуаты 500-1000 килотонн сутегі бомбасы жер үстінде сынау
әдісімен сыналды. Бұл адамзат ... ... еді. ... регионының
тұрғындары жарық дүниедегі жаңа кереметті - ... мың ... ... ... ескертілместен) жарылғанын байқап көрді.
1961-1962 жылдары 40-50-ден ядролық бомба ауа ... жер ... 1963 ... 1988 жыл ... жыл ... 14-18 ... жарылыстар
жасалды. Адамдар 250 бэрден астам сәуле дозасын алды. 1974 ... ... ... ... айтқанда үштен бірі жер үстінде сынауға
айналды (бұл қылмыс және жауыздық).
Дүниежүзінде қазірдің өзінде ядролық жарылыстан 15 ... ... ... есептелген. Бір мегатонналық бомба жарылысы, ол ... да, 10 мың ... ... ... және 1500 ... ... болуына
әсер етеді, - деп көрсетілген.
Семей және басқа полигондарда барлығы ядролық қондырғылары бар 500-ден
астам сынақ жасалған. Ғалымдардың ... ... ... ... ... ... 50 мыңдай тұрғындар қауіпті ... ... ... ... ... жер ... ... суландыру жүйелеріне орны толмас
зиян келтірді, жер асты ... ... ... ... ... ... бойы атом ... сынаудың адам өміріне шын мәніндегі
әсері құпия ... ... ... ... ... бірсыпырасында қатерлі
ісік аурулары пайда болды, тұрғындардың өлімі көбейді. Бұлардан басқа бала
тууда азаю байқала бастады, жүйке ... және ... қол ... ... ... әр ... ... полигонынан басқа 27
жерде 38 қуаты әртүрлі ядролық жарылыстар жасалды. Бұл мақсатта басқалардан
гөрі ... ... ... ... онда барлығын қосқанда ... ... 17 ... ... Орал ... ... ... зарядпен жарылыс, ал қалғандары Ақтөбе, Ақмола, ... ... ... Арал ... ... ... бактериологиялық
қаруларды сынайтын полигонға айналған.
Қазақстан шын мәнінде 40 жыл бойы атом қарулары сыналатын ядролық апат
аймағы болды. Оның қаншалықты ... ... әлі ... толық, нақты
анықтай алмай отыр.
Алматы облысының ... қиын ... ... ... қолдан жасалған Сорбұлақ су ... ... ... суын ... әуе жолының жағдайына байланысты. Балқаш көлі
бассейнінде алаңдарлық ... ... ... Оның суын халық
шаруашылығына алу (жыл сайын 2,96-3,53 млрд текше метр) жалғасуда. ... ... ... Іле, ... Қаратал өзендерінен егістік үшін
салынған су тоспалары ... ... ... Іле ... ... ... ... Шелек өзенін бөгеу есебінен Бартоғай су қоймасын, Үлкен
Алматы каналын ... ... ... ... суларын өзенге ағызу -
осының бәрі Балқаш көлінің ... ... ... етті. Балқаш
көлінің деңгейінің өзгеруі Балқаш ... ... ... кері ... ... ... ... аулау күрт төмендеді. Осыдан 3 жыл бұрынғы,
яғни 2000 жылғы арнайы зерттеулердің нәтижесінде бас қаламыз әсем ... ... ... ... ... 8 ... иемденеді.
Тоталитарлық тәртіп халықтың, болашақтың да қамынан ... ... ... қол жеткенге тоқмейілсушілікке жол берді.
Қоршаған орта мен ... ... ... ... тек әскери
өнеркәсіпте ғана емес, экономика саласында да орын ... ... ... жүйе мен ... ешбір агротехникалық шараларды сақтамай,
есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді.
Бүгінгі таңда Арал теңізі әкелген ... ... ... ең ірі
апатты жағдайларының бірі болып отыр. Қолдан жасалған ... 1976 ... ... Арал теңізіне құятын Сырдария өзені тартылып
қалуға дейін барды. Осыдан теңіздің ... 17 ... ... тайыздап,
оның жағалауы 70-150 шақырымға дейін кейін шегініп кетті, суының тұздылығы
4-5 есеге дейін көбейіп, 1 литр ... ... 20-30 ... ... ... ... ... тартылып, кеуіп қалуға айналған аймақтан ұшқан тұз аспанға
көтеріліп, оның зардабы тек ... Арал ... ... үш жарым
миллиондай халыққа емес, ... ... ... ... ашық ... Жыл ... осы 100 млн тоннаға дейін ... ... ... ... ... ... ... жерлерді
айналымнан шығарып, табиғи шабындықтар мен жайылымдарды ... ... ... күн ... - ауылшаруашылық өнімдерін өндіруге кері әсерін
тигізуде. Ауа райының түбегейлі өзгеріп кету қауіп төнуде, бұл ... ... ... де кері әсер етіп, құрып кетуіне бет ... ... апат Арал ... ... ... ұшыратып, соңғы жиырма
жылда мыңдаған адамның туып-өскен жерін ... ... ... ... ... ғарыш айлағынан ұшқан "Протон" ракетасының ... ... және ... проблемаларға әсерін тигізіп отыр. Қарағанды
облысының жеріне 1999 ... ... ... ... 59 ірі және 70 ... ... Аса ... гептилдің ұшып атмосфералық ауаны улауынан
басқа өсімдік әлемі құрып кетті, жер ... ... ... Ал, 1999 ... ... ... селосына жақын мың
жарым адам өмір сүріп ... ... тағы да ... құлады. Ракета
сынықтарының ені 5,7 ... ... 25 ... ... ... әр ұшырылған сайын қоршаған орта және атмосфера ластанады. Арал,
Қазалы, Қармақшы аудандарында ауа райы тәулікке ... күрт ... ... ... ... соғады. Ракета құлаған сайын радиациялық фон күшейе
түседі.
Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... үлкен әсер етеді. Құнарлы жерлер айналымнан шығып, азуда,
тұзданудың салдарынан, эрозиядан оның ... ... улы ... ... зерттеулер нәтижесінде Қызылорда облысы бойынша экологиялық
қауіпсіздікті сақтау, қоршаған ортаны ... ... 2002 ... ... жылдың алғашқы алты айында жүргізілген ... ... ... нақты мәліметтер келтірдік (қосымша А).
Сонымен қатар, осы Қызылорда облысының ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалынып,
жүргізілген нақты жұмыстар туралы деректер ... Атап ... ... ... ортаны қорғау инспекциясы Қазақстан Республикасының
"Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заңын басшылыққа ала ... 2002 ... 144 ... ... 379 заң бұзу ... ... ... 7 лауазымды адамдарға 21,8 мың теңге айып тағайындалды, сонымен
қатар 7 мекемеге 152,9 мың теңге айып ... ... ... 5 ... 17,1 мың ... ... ал 6 ... 129,9 мың теңге айыппұл
өндірілді.
Сол ... 2003 ... ... ... ... барлығы 85 тексеріс
жүргізіліп, 191 заң бұзу фактілері анықталды, 4 лауазымды ... 17,2 ... айып ... олар ... ... ... ... 11
мекемеге 58,2 мың теңгеге айып салынды. Сонымен қатар, атмосфералық ауаны
қорғау ... ... ... ... ... мен ... жүйелері мен автокөлік), су ... ... ... су
ресурстарының көзі - ол Сырдария өзені мен жер асты сулары) және ... ... ... осы ... ... ... ... шаралар
және олардың орындалуы туралы нақты мәліметтерге көз жеткіздік (қосымша Б).
Егер келтірілген экономикалық ... ... ... ... ал
экологиялық зиянның орнын толтыру мүмкін емес және оны ... ... Ол өте ... ... оны ... ... келтіру өте
қиын. Ал, табиғаттың кейбір ресурстары орнына келмейді. ... зиян ... ... ... әсер ... ... ... экологиялық проблемалар өте көп. Таза судың
қоры таусылып барады, басқадан гөрі Қызылорда, Торғай, ... ... ... ... ... су құбырының сапасы қанағаттанғысыз. Бұл
су құбырлары құрылысының техникалық жағдайының күрт ... ... жиі ... ... ... жерлерде су
құбырларының иесіздікке ұшырауынан болып отыр. Табиғи су объектілерінің
өнеркәсіптік және шаруашылық-тұрмыстық қалдықтарымен ... өте ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан алғанда өте қолайсыз
жағдайда ... ... ... ... ... (мыс, ... фенолдар,
нитратты азот) өзенге металлургиялық кәсіпорындардың қалдық суларымен
келуде.
Республика территориясын ... ... бірі - ... кез
келген мемлекеттердегідей шекарада заттар тасу. ... ... ... ... ... Ресейден (43 пайыз), ал ... ... 8 ... ... 7 пайыз келеді. Қырғызстан, Белоруссия,
Грузия, Түрікменстан, Финляндия, Румыния, Оңтүстік-Шығыс Азия ... азот ... 1-2 ... ... өзін "жеңімпаз" деп ойлап, түгелін зерттеп, бәрін де көріп,
түтас игеріп ... ... ... ... ... бұзып,
қоршаған орта мен адам арасындағы бірін-бірі тілсіз түсініскен үндестігінің
нәзік жалғауын үзуге ... ... ... ... келді. Уақыт пен
кеңістіктің өлшемдері ойға оралса, онда адам ... ... ... еді.
Жердің бермесін тартып аламыз деп у шашылды жер бетіне, сөйтіп жерге деген
құрмет ... ... ... ... сана мен ... ... ... қайшылықтарға толып кетті. Бүгінгі күннің
ақиқаты осы. "Өзің отырған бұтақты кеспе" деген қағида естен шыға бастады.
Экономикалық тиімділікті экология ... ... ... ету ... ... ... екендігі енді түсінікті болса керек. Экологиялық апаттың
адам жан-дүниесіне кері әсерін ... ... ... ... ... ... ... экономикалық "мультипликаторлар" құбылысы
экологиялық басқыншылықтың әсерінен біржола жоғалмасын ... ... ... ... ... ... байламдар мен пайымдар
көкейтестілігі даусыз.
2.2 Экологиялық дағдарыстың әлеуметтік-экономикалық салдарлары
Адамның білім мен ғылымды дамыта отырып, техникалық прогресті ... ... ... бермесін тартып алу тенденциясына басым
бағыт ұсынып, онымен санасуды мүлдем ұмыт ... ... ... тепе-теңдігі бұзылып, ол қоршаған ... ... зор ... ... ... отырсақ, бір кездері ата-бабамыз білектің күші, ... ... ... қалдырған қойнауы байлыққа толы, табиғаты ... ... ... ... жері кемде-кем.
Болашаққа жанашырлықпен қарамай, жоспарсыз, жауапсыз жасалған
жұмыстардың, ... ... ... ... ... өмір ... қоршаған ортамыз ластанды. Өзендердің суы тартылды, атмосфера
бұзылды. Оның үстіне, бұрынғы ... ... ... төрт ... мал
өсіріп, егін салып, ен жайлаған кең даласы сынақ полигондарына айналды.
Табиғаттағы өзгерістер өте баяу жүретін болғандықтан қоршаған ... зиян ... ... бермейді, бірнеше жыл өткесін ғана ... ... ... зиянды өзгерістерді тоқтату үшін алынған
шаралар тым кеш болып нәтиже бермей, болмаса ... өтіп ... соң ... ... мен ... жұмсауға тура келеді.
Жер жүзінде экологиялық дағдарыс басталды, қоршаған орта адамдар өмір
сүруіне қолайсыз халге ... ... ... көп ... болды. Әрине,
мұндай жағдай бір жылда, болмаса он ... ... ... жоқ. ... ... ортаға өздерінің әсерін тигізеді.
Дүниежүзінде экологиялық дағдарыстың басталуына мыналар себеп болады:
- біріншіден, соңғы дүниежүзілік соғысқа дейін өнеркәсібі дамыған 10-
15 мемлекет ... ... ... ... жүйе күйреп, тәуелсіздік алған
елдер өнеркәсіпті дамыту жолына түсті, Әр ел өзінің ... ... ... пен ... ... жол ... ... келтірді.
Жаппай өнеркәсіппен айналысу қоршаған ортаға зиянды болып, айналаны
қалдықтар ... ... ... ... 40-50 жылда жер бетіндегі халық саны тез өсе
бастады. ... тез өсуі ... пен ... ... ... тиісті өнеркәсіп орындарын көптеп салуды талап етті. Бұл да
қоршаған ортаға, бүкіл табиғатқа ... ... ... айтылғандардан табиғат қорларын пайдаланбай, тек ... ... ... қорытынды шығаруға болмайды. Қоғам мен табиғат ... болу ... ... әрқашанда табиғатқа тәуелді және
табиғатпен санаса білуі қажет.
Ф.Энгельс "Табиғат диалектикасы" ... ... ... ... ... Өйткені әрбір жеңісіміз үшін табиғат бізден кегін алып
отырады. Осындай жеңістің аяғы біз ... ... ... ұрындырып,
оның маңызын жоққа шығарады" деп көрсеткен ... ... ... ... ... қоғамдық мәні жағынан
алдыңғы қатарлы мәселелердің ... ... ... шаруашылық іс-
әрекетінің қауырт дамуы, айналадағы ортаға үдемелі, көбіне ... әсер ... ... ... ... ... ... бойында
қалыптасқан табиғи жүйелерді өзгерту, сондай-ақ топырақты, су көздерін,
ауаны ластау ... ... ... Бұл ... ... төмендеуіне әкеліп
соқты, көп жағдайларда орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс
шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр. Іс жүзінде тез өріс алып бара ... ... кез ... ... ... болады.
Адамдардың кінәсінен қоршаған ортаға талай-талай қиянат жасалып
келеді, ... ... ... ... ... XX ... ... Каспий теңізінің суы азаймас үшін ... ... ... ... теңізден бөліп тастауды ұсынды. Бөгет салушылар
теңізді сақтауды ойлағанымен шығанақтың қоршаған ортаға әсерін ... ... ... жыл ... 120-140 ... ... шаң мен тозаң, тұз
қалдықтарын жел мен дауыл көтеріп Қазақстан, Түрікменстан, Түркия, Иран,
Қытай, Ресей, ... тағы ... ... ... ... сыймайтын бұл бөгет экономикаға көп зиян келтірді, шөптің,
егіннің өсімі ... Мал ... ... ... мен ... 25-30 жыл өткен соң Каспийдің суы қайта көтеріліп, жағадағы елді
мекендерді, кәсіпорындарды баса бастады. Сөйтіп теңіз суының ... ... ... ... ... емес ... ... болды. Теңіз суы
көтеріле бастасымен бөгетті бұзып Қарабұғазға қайтадан су ... ... ... пен күш ... салуға, оны бұзуға жұмсалып зая кетті.
Міне, осылай ... ... ... біле тұра ... ... ... ... ортаға кеселін тигізіп, адамдардың өмір сүруін
қиындататыны тағы бір рет дәлелденді.
Осындай мысалды Арал теңізіне байланысты да ... ... ... Арал өңірі экологиялық апат аймағына айналды. Қазақстан
Республикасының ... ... бұл ... мәселе жөнінде: "Алуан
қырлы экологиялық қауіп біздің уақытымыздың қайғылы нышанына айналып отыр.
Қазақстан үшін ... ... ... ... ... Арал ... ... ұйымдардың көмегін қажет етеді. Бұл тірі ... ... ... ... ... ... деп ерекше атап көрсеткен
болатын/16/.
Шет ел мамандары Арал өңірінде бола ... және енді ... ... адамдар тастап кеткен қыстақтарды көріп, аудандағы
балалар өлімінің жоғары екендігін біле ... Арал ...... ... қорытындыға келді.
Сондай-ақ жарты ғасыр бойы ядролық сынақ алаңына айналған қаншама
жеріміз тозып, құнарсыз, нәрсізденуімен бірге ... ... ... ... ... қысқартып, өлімді көбейтуімен қатар, ... кері ... ... ... ... ... ... шошырлықтай өзгертіп, дімкәс, мүгедек балалар саны көбейді. Семей
полигонының зардаптарын тек ... жері ... ... Америка Құрама
Штаттары жеріне дейін жетіп, онда онкологиялық аурулардың, оның ішінде рак
ауруларын көбейткенін сол ... ... ... негізде дәлелдеп,
әлемге жар салуда.
Американдық ғалымдардың пікірінше, әлемнің түкпір-түкпірінде болып
жатқан ядролық жарылыстардың нәтижесінде ... 50 жыл ... ... ... ... дүниеге келген немесе сол жерде өмір сүретін ... адам ... ... шалдыққан.
Сонымен бірге, жерімізді тоздырып, ауамызды бүлдіріп, адамның өміріне
шексіз қауіп төндірумен келе жатқан ... Яр, ... ... ... және т.б. атап ... ... көрсетілгендей, экологиялық дағдарыстар мемлекет экономикасына
орасан зор зиян тигізуде. ... ... ... ... іс-шараларды
орындау үшін орасан қаржылық шығындар талап ... ... ... ... ... ... ... бойынша миллиардтаған
долларды құрайды және ол бірнеше онжылдықтарға созылады.
Дегенмен, әрбір аймақта бүгінгі күні көмекке ... ... мың ... ... ... ... ... проблемаларды шешуге
бағыттау керек. Жаңа, ең тиімді мемлекеттік-құқықтық акт қабылдауда өмірлік
қажеттілік ... ... ... ... ... қиын болса да
Қазақстан Парламенті Қазақстан Республикасының "Арал ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғау туралы",
"Семей полигонындағы ядролық ... ... ... ... ... қорғау туралы" Заң құжаттарын қабылдады/17/.
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаев 1991 жылғы 29 ... ... ... ... жабу туралы" Жарлыққа қол қойды. Семей сынақ
полигонының проблемалары, оның ерекшеліктеріне ... тек ... ішкі ... ... емес. Бұл проблемалар бүкіл
планеталық масштабты қамтиды, ... ... ... ластау деңгейі көрші
елдерге (Қытай, Ресей) айтарлықтай қауіп төндіреді.
Біз қазіргі ... ... ... ... ... ... қаржылай көмегіне ... ... ... ... ... Бас ... Семей полигонының
проблемалары қаралған 53-сессиясына Қазақстан делегациясы да қатысты.
Шетелдік және ... ... ... ... ... жою үшін көптеген қаржы керек. Осы ... ... ... ... регионының экологиялық ... ... ... ... мақсатындағы жұмыстарды үйлестіру
және халықаралық ... ... ... ... ... жылы Орталық Азиядағы бес мемлекеттің басшылары "Арал теңізі және
Арал ... ... ... ... ... ... жағынан
сауыктыру және әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз етудің бірлескен
іс-қимылдары туралы" келісімге қол қойды.
Арал теңізі бассейнін құтқару үшін ... ... ... Орталық
Азияның бес мемлекеті - Қазақстан, ... ... ... 7 ... бағдарлама енгізілген Арал теңізі бассейні көпжылдық
Бағдарламасын ... ... ... ... Ол ... ... құжаттар негізінде суды өндіру мен бөлудің ... ... апат ... ... ... регион тұрғындарын
сапалы ауыз сумен қамтамасыз ... ... ... қоршаған ортаны басқаруды жақсарту және тұрақтандыру, аймактың
әлеуметтік-экономикалық бірқалыпты дамуына бағытталған. Былайша ... Арал ... ... ... бес ... ... тұрады,
олардың арасында суды тиімді пайдалануда жанжал туындау мүмкіндігін күн
тәртібінен түсіруге ... ... ... ... Көп ... жұмсалатын күрделі
проблемаларды шешу бір елдің қолынан келмейді. Сөйтіп, ... ... бір ... ... ... ... ... кезде әлемнің барлық елдерінде қоғам қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... артып келеді. Дәл
қазір экологиялық мәселелер халықтың жағдайын төмендетті, денсаулығына кері
әсер беріп, соның ... ... ... ... ... ... әсерінен болатын шығындардың ... ... ... көп. ... ... экологиялық факторлардың
нәтижесінде жеке тұлғаның экономикалық шығындары:
- экологиялық жағдайдан туындаған аурудың салдарынан жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... келтіруде қосымша қаражаттың жұмсалуы;
- экологиялық аймақтың ... және ... бір ... ... ... адамдарға қосымша ақы және жеңілдіктердің
болуы.
Экологиялық фактордың экономикалық дамуға әсері ... ... ... ... даму деңгейіне қатысты тарихи процесс
"адам-табиғат-қоғам" ... ... ... ... ... ... өлшемдеріне ғылыми, әлеуметтік
зерттеулерді қажет етеді.
Туындаған түйінді мәселелердің өте өзекжарды екенін ... ... ... ... дүниежүзілік қауымдастыққа ... ... ... ... ... ... аударуда.
Құбылыстардың тәуелді кірігу процесі экономикалық, әлеуметтік дамудың жалпы
сипатын ... ... ... артқанын көрсетеді.
Табиғат қорғаудың нақтылы мәселелерін шешуге тым бой ... ... өмір сүру және даму ... ... ... бар күш-
жігеріміз табиғат пен адам арасындағы қайшылықтарды ... ... оның ... ... ... ... шығарып аламыз.
Бүгінгі таңда табиғат қорғау мәселесі, қоршаған ортаның тазалығы ... ... ... халықтарын қамтып отырған ғаламдық мәселеге
айналды. Сондықтан, елімізде табиғат қорғау, оның байлығын ұқыпты пайдалану
мәселесі ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде орын алып отырған мынадай парадоксты құбылысқа
тоқталмай кетуге болмайды. Табиғатты, қоршаған ... ... мен ... үшін ... ... ... ... соның ішінде Қазақстан
Республикасы да бар, көлемі қажеттіліктен аз болса да, жыл ... ... ... ... ... ... ... өсе түскен сайын
табиғаттың апатты жағдайынан алыстаудың орнына ... ... ... ... ... зерттеулеріміз де көрсетіп отыр. Сондықтан жоғарыда айтып кеткен
"жаңа экологиялық мәдениет" қалыптастыру ... ... ... ... ... орнықтыру үшін тек қана экологтар мен ... ... ... ... ... философия, психология ... мен ... ... ... ... ... ... арнаулылығы дәрежесі артып, ... ... ... ... ... ... экологиялық тиімділікке
багынышты болған шақта ғана және осы ... ... ... критерийіне айналып, тұрақталған кезде ... ... ... өз шешімін таба бастамақ демекпіз.
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПБУЛИКАСЫНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ЖЕТІЛДІРУ
ЖОЛДАРЫ
3.1 ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу және экологиялық
қауіпсіз технологияларын ... ... ... үкіметаралық ұйымдардың
бірлескен отырыстарында жақын арада және ұзақ ... ... ... ... ... ... қажеттігі туындап отыр.
Бейімделудің әмбебаптығы экологиялық ... ... ... ... ынтымақтасу бағдарламаларын ұзақмерзімді жүзеге
асыруға мүмкіндік туғызады. ... ... ... ... анықтау
тәсілдерінің біртектілілігін, газ және суды ... ... ... әзірлеуде және бақылау мен өлшеу құрылғыларын әзірлеуде,
экология-экономикалық фундаментальды ғылыми ... ... ... күтіп тұр.
Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Вена конгресінің қорытынды құжатында
атмосферада, су мен ... ... ... ... ... ... күкірт, азот тотықтарын немесе олардың трансшекаралық
ағындарын 30%-ға уақтылы және ... ... атап ... ЕЭК ... ... ортаны қорғау және ресурстарды тиімді ... ... ... ... баса ... ... адамының ерекше биосфералық қызметі - биосфераны қорғау
мен сақтап қалу қызметімен анықталып отыр. Экологиялық ... ... ... ізденістер тұрақты даму концепциясына алып ... ... ... бойынша экология мен экономика ... ... даму - ... ... ... және әлеуметтік дағдарыссыз
даму.
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау концепциясына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... дамуды
қамтамасыз ету құралдарымен байланысты мәселелерге мыналар жатады:
- қаржы ресурстары және оларды пайдалану механизмі;
- экологиялық қауіпсіз технологияларды ... ... ... ... және ... ... ету.
Бұл мәселелердің біздің Республикамыздың тұрақты дамуын қамтамасыз
етуде маңызы ерекше.
Адамзат дамуының жаңа формуласы: жақсы экология — бұл ... ... ... ... — бұл жақсы экологияны қамтамасыз ету мүмкіндігі болып
шығады. Бірақ, бәрібір қоғамды тұрақты дамытудың лайықтысы адам болып ... ... ... дамудың бірыңғай құрамдас үш моделі: экологиялық
дамудың баланс жасалған жетістіктері, ... өсу және ... ... әлеуметтік даму болып есептеледі.
Экологиялық білім берудің негізгі мақсаты - табиғатқа ... ... ... ету.
Экологиялық жауапкершілік адамның мына қасиеттерімен байланысты: өз
іс-әрекетін бақылау, табиғи ортадағы өзінің іс-әрекетінің ... ... ... ... болжай білу, өзіне және басқаларға сын көзбен
қарай білу, т.б.
Қызметі табиғи ортаға және адамның денсаулығына зиянды әсер ... ... ... ... ... экологиялық дайындығы
міндетті түрде болуы керек.
Экологиялық білім беру - әртүрлі деңгейдегі экологиялық білімдерді
меңгеру.
Білім беру ... ... - ... ... ұғымдар,
принциптер мен көзқарастардың басқа пәндерге енгізу және ... ... ... ... дайындау.
Экологиялық қарым-қатынастарды құқықтық реттеу тұжырымдалып,
дәлелденген заңдарды қабылдаудан ... ... ... арасындағы қарым-қатынастар жалпыға
бірдей міндетті құқық нормалары ... ... ... ... сарқылуы мәселесін шешу үшін төмендегі іс-шараларды жүзеге
асыру қажет:
1) суды тиімді ... ... ... ... суды бірнеше рет қайталап пайдалану (тұйық цикл)
3) ауыз су мақсатында берілген суды ... ... ... ... ... ... ... суларына қатысты.
4) ауыз суды тамаққа, тұрмыстық мақсатта пайдаланатын судан бөлек құбырмен
беру. Суды мөлшерлі түрде беру және оның ... ... жол ... суға ... тұрғыдан негізделген баға қою. Нақты бағалау
нәтижесінде судың ысырап ... ... ... ... - ... іс жүзінде сарқылмайтын көзі. Оны тікелей немесе
жанама, яғни ... ... ... ... ауа ... және т.б. ... пайдалануға болады.
Көбінесе Күн энергиясын жинау әр түрлі коллекторлардың ... Күн ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Күн радиациясына бай елдерде шаруашылықтың
жекеленген салаларын толық күн ... ... ... Күн ... ... немесе биомасса арқылы алуға болады.
Фотосинтез энергиясын алудың ең қарапайым жолы-органикалық затты жағу.
Ертеден келе жатқан энергия көзі ... ... ролі ... ... бері жел ... энергия көзі ретінде қолданып келді. ... ... ... ... пайдалану тек соңғы жылдарда ғана ... ... Жел ... ... жұмыстары Канада, Нидерланды,
Дания, Швеция, Германия және т.б. елдерде жүргізілуде.
Теңіз, ... ... ... ... ресурстарын пайдалану.
Теңіздер мен мұхиттардың су массалары энергетикалық ресурстарға бай. Оларға
судың толысуы мен ... ... ... ... ... қатар, әр
түрлі тереңдіктер температураларының градиенті жатады.
Мұхит суларынан энергия өндіру үшін әртүрлі тереңдіктегі ... ... ... ... ... ... атом ... энергия көзі және
ыдырау өнімі ретінде радиоактивті элементтер қолданылады.
Ядролық энергияны басқа әдіспен де ... ... ... ... екі ... ... бір ауыр ... алу кезінде бөлінетін
энергияның шығымы өте жоғары. ... ... ... элементі-сутегі,
ал соңғы элементі - гелий. Аталған элементтердің ... де ... ... ... емес және ... ... ... мөлшерін сарқылмайды деуге
болады.
Адамзат қоғамының энергия өндірудің дәстүрлі емес ... ... ... ... ... соң көптеген экологиялық проблемалармен
бетпе-бет қалды. Көз алдымызда жоғалып бара ... Арал ... ... ... кең ... елді ... ... секторындағы және
басқа да өндіріс орындарының зиянды ... ... ... ... ... ... ... бірі болды. Қоршаған орта мен
халықтың денсаулығына зиянды мәселелердің басым бөлігі құпия түрде ... ... ... ... күні ... Каспий маңы және еліміздегі
сынақ алаңдарының зардаптарын ғаламдық проблемаларға ... ... ... ... ... және ... ... дамуы
Соңғы кездерге дейін экономикалық өсу мен ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде қарама-қайшылықтар болды.
Экономикалық өсу табиғатқа зиян келтіруге апарып ... деп ... ... мәселелерді шешуде оның болашақта неге апарып
соқтыратынымен санаспай, ... ... ... ... орны ... ... ... Бүгінгі күні әлемдік сипат алған Арал
өңіріндегі, Семей ... т.б. ... ... ... ... ... табыстарға жету үшін жасалған жұмыстардың
салдарлары болып табылады.
Өткен ... ... ... ... ... апатты
тудыратын шаралар жүргізіле бастады, Семей полигонындағы ... ... ... ... ... айлағынан жыл сайын тобымен ұшырылған
түрлі зымырандар, Арал теңізінің тартылуына қолдан жол беріп, құрып ... ... ... апаттардың туындауына көріп, біле түра адамдардың өзі
жол бергенін ашық айтуымыз ... ... ірі ... ... "Кім
күшті?" дегенді сездіруге ұмтылған қоқан-лоққы ... ... ... ескерілмей техникалық прогрессті осы мақсатқа пайдаланудағы
біржақты көзқарас кез болып отырғандай ... ... ... ... ... ... ... мен өнімділігін арттыруға ... ... ... сақтау орнына егіс ... ... ... ... ... ... ... миллиондаған гектар мақта
мен күріш ... ен ... ... оған су апару үшін Сырдария мен
Амудария өзендері бойына сансыз тоспалар, су ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың бермесін тартып
алу мақсатында жүргізілген теріс экономикалық ... ... ... ... ... Космосты игерудегі келешек жер бетіндегі өмірге,
әуе ... ... ... жете ... ... әрекеттердің соңы
неге апарып соқтыратынын әзір ешкім болжап білмейді.
Бір ғана Қызылорда облысындағы Арал өңірінің апатты ... ... ... ... ... ... ... ығыстырылған халқымыздың
өмірге деген сенімін жоғалту қаупін ... ... ... ... жанкешті еңбегімен күн көріп отырган жерін сор ... ... ... ... айналдырды. Осыған байланысты халық негізгі
күнкөрісі - балық аулау, мал ... жер ... ... ... Су ... соң ол ... генетикалық және психикалық ауытқулар
пайда болып, өз-өзіне қол салып, өмірін өлімге байлайтын ... ... ... ... өкпе ... ... саны ... өсіп
кетті.
Семей полигонындағы адам өміріне аса қауіпті жарылыстардың ... ... ... Бұл ... адам ... экологиялық апат
өңіріне айналуы одан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік ... ... ... ... ... қабылданды. Бұл заңдардың
орындалуын қамтамасыз ету үшін жыл ... ... ... ... ... бөліп отыруға тура келді.
Жалпы Қазақстан дүниежүзілік бірлестік Аралға қатысты проблемалар мен
алаңдаушылықтарға түсіністікпен ... ... деп ... ... ... — бұл тек ... ... емес, ал бүкіл ... тірі ... ... ... ... ... ... басқаруды
реттейтін екі жакты және көпжакты ... ... ... ... Оған ... және Рейн ... Үлы ... канада-американ комиссиясы мысал бола алады. Бұларда халықаралық
алакөздікті және өндіріс пен ауыл шаруашылығы ... үшін ... ... байланысты жанжалдарды реттеудің нақты механизмі
жасалған.
Елімізде экологиялық қауіпсіздікті сақтамау салдарынан бүгінде бүкіл
әлемге қауіп төндіріп, адам ... ... ... аса ... мәселені
шешуге үкімет тиісті дәрежеде көңіл ... ... жоқ. Арал ... апат ... ... әлеуметтік қорғау туралы Заң 1999
жылдан бері қаржының жетімсіздігінен тоқтап тұр. Бүл Заң ... ... ... жыл ... ... 5 ... теңгедей қаржы бөліп, экологиялық
апаттың зардабын шегіп отырған Арал өңірі халқының ... ... ... тиіс болатын. Қазақстан Республикасы Үкіметі экологиялық
қауіпсіздіктің сақталмай, өрескел бұзылуынан ... ... өтеу ... ... қаржының тапшылығынан толық жүзеге асыра алмады. Алғашқы
төрт-бес ... ... ... тек ... ... бойынша ғана
жетімсіз қаржы бөліп келді.
Байқоңыр ғарыш айлағынан есепсіз ұшырып жатқан ... ... ... ... әлі ... ... ... өз мәнінде қамқорлық көріп
отырған жоқ. Қазақстан үкіметі бұл маңызды мәселелерге көмек ... ... ... ... ... ... табиғаттың бірте-бірте тозып, экологиялық дағдарысқа
ұшырауы адамзаттың қолдан жасаған ... ... ... ... ... ... ... экологияға ұшыраған аймақтарды шұғыл сауықтыруға үнемі
назар аударып, тағдыры тығырыққа тірелген ... ... ... қамқорлық жасау мемлекеттік іс. Егер қалыптасқан жағдайды
түзеуге осы тұрғыдан қарай бастаса, оң ... ... ... ... ... ... ... үміт оты пайда болатынын әлемдік
тәжірибелер көрсетуде.
Кеңестер ... ... ... ... аса ... ... ... айналдырғанын өте құпия ұстады. Олардың келешекке келтірер
зиянын халыққа айтпай, жасырды. Сол ... ... ... 20 млн ... жері пайдаланылған екен. Бұл ... ... ... барлау жұмыстарын жүргізуге, жерасты ... ... ... Адам ... зардап шегіп жатқан ... ... ... көлді, жер жаннатында таза ауалы ен ... ... ... ... ... ... ... ешкім жанашырлық көрсеткен жоқ.
Өкінішке орай, біздің елімізде осы кезге дейін экологиялық жағдайды
сауықтыруға өз ... мән ... аса ... ... онды ... кейінге қалдырылып келді.
Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен айтқанда:
"Проблеманың мәні мынада болатын: жер мен ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан таза
өндірістерге мүдделі болған жоқ және сөзсіз ... үшін ... ... ... ... де ... болмаудың" осынау
өлшемі өткен тарих естіп білмеген ғаламдық ... ... ... қоғам мен табиғаттың тайталасына әкеліп тіреді.
Қазақстан бұл ретте аса қиын жағдайда болды"/19/.
Ғылыми-техникалық өрлеудің қазіргі ... ... ... жүйелілік әдістері үлкен жобалардың шағын кейпін алдын ала
түсінуге ... ... ... іс ... ... ... ... тиетін
залалды есептеп, оны болдырмаудың жолдарын іздестіру қажет.
Табиғат компоненттері өзара үйлесіммен ... Оның даму ... ... бар. ... экологиялық дағдарыстың түпкі себебі осы
заңдылықты білмеуде, ... оған ... ... жатыр. Осыдан
табиғаттың зат және энергия алмасу ... ... ... ... ... ... ... негізімен аздап болса да таныс болуы керек.
Экологиялық сауатсыздықгы жою - ... ... ... ... бір жұмысына айналуы тиіс.
Сондай-ақ, қоғамды экологияландырумен қатар, ... ... ... адамның міндеті. Бұған білім берудің барлық кезеңінде балаларды ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасын
жасау да қажет. ... ... ... ... ... экологиялық
проблемаларды шешуден бастау алады. Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
"Қазақстан-2030" даму стратегиясында халыққа ... ... ... ... ... ... ... алғанға дейін табиғаттың қай саласы ... ... ... ... экологиялық жағдайы куә. Экологиялық
қауіпсіздікті сақтау ... ... ... құр ... ... ... бос уақыт өткізумен шешетін мәселе емес ... ... ... ... ... экологиялық зардаптардан құтқарудың
жолын "халықты басқа жаққа көшіру керек" деп елді босқа қобалжытатын, ... ... ... ... ... ұсыныс жасаушылар көбейді.
Экологиялық қауіпсіздікті сақтауға немқұрайлы қарап, оны шешуді
қаржының ... ... ... ... ... шықпайды. Сондықтан
алдымен халықты, ... ... ... ... ... ... тұрғындардың қалыпты өмір сүруіне бірінші кезекте жағдайлар
жасалуы ... ... ... қол ... ... экономикалық
дамуымыздағы тұрақтылықты көрсетеді. Енді бүгінгі ... ... ... орнын айқындап, беделін көтерген табыстар, өсу қарқыны
бұдан былай тұрақтылықты қамтамасыз ете ме? ... ... жиі орын ... ... негізгі экспорттық тауарларымыздың бағасы әлемдік
рынокта төмендеп кеткен жағдайда ... ... ... ... ... ... ... туындауы заңды. Бұған ғылыми негізделген
жауап беру үшін елімізде қалыптасып отырған жағдайға және ... ... ... ашық ... баға ... тиіспіз. Осы тұрғыда
Қазақстан Республикасы Ғылым және білім Министрлігінің Экономика институты
жүргізген зерттеулер ... ... өсу ... ... ... жағдайларына: экономиканың өсуінің жоғары потенциалы, ... ... да ... тиімсіз жағдайлардан шыға білуі, ұлттық
экономиканың қолда бар белгілі бір ... ... ... ... ... жоғары дәрежедегі табысы,
экономиканы мемлекеттік реттеу жүйесінің тиімділігі жататындығын көрсетті.
Қазақстан экономикасының қазіргі ... ... осы ... ... бар. Атап ... ... өсу ... бар
бірқатар өндірістік салалар (бәрінен бұрын ... ... ... ... ... ... болуы (баска ТМД елдерімен
салыстырғанда), экономикалық қолайсыздық туындаған жағдайда ... ... қор) ... және ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев Тәуелсіздігіміздің
10 жылдығына ... ... ... ... ... ... соңғы үш жылда экономикамызда тұрақтылық білінді,
зауыттарымызға жан кіріп ... ... ... ауылдар да етек-жеңін жиып,
қалалар мен аудан орталықтары көркейе ... ... ... сатысына
қадам басты.
Әлемдік тәжірибе (Жапония, ҚХР) көрсетіп отырғандай, жинақтау нормасы
15 ... ... ... ... ... кезде экономиканың тұрақты өсуі
басталады. Қазақстан биылғы жылы жалпы ұлттық табыстың 25 пайызға ... ... ... 2001 жылы ... ... несие көлемі 460 млрд
теңгені (3 млрд доллардан астам) құрады. Ұлттық банктің қайта ... 1994 жылы ... 34% ... жылы 9%-ға ... ... бес ... ІЖӨ-нің (ішкі жалпы өнім) нақты өсімі Қазақстанда 26%
деңгейіне жеткенін атап көрсетуге болады. Мысалы: бұл ... ... ... 24,4% болды. Нақ осы кезең ішінде инфляция біздің ... ... 49%, ... 70%-ды ... ... ... бірінші болып өз еркімен ядролық қарудан бас
тартты. Мұны жаһандық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыруға, Жер ... ... ... теңдесі жоқ үлес десек, ешбір асыра ... ... ... бұл өз ... қамтамасыз етуге қосылған ең
қомақты үлес.
Осы орайда біз ... ... ... ... ... ... Қазақстанға бірлескен және жан-жақты қауіпсіздік
кепілдіктерін беруіне қол ... ... ... даму концепциясы қабылданғаннан ... ... даму ... практика жүзінде көрсету үшін мемлекет
қызметінің барлық ... ... ... ... шарттар және
келісімдер, республикалық заңдар деңгейіндегі тиісті ... ... ... құжаттар дайындалуы қажет.
Қорытынды
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық ... ... алға ... ... ... ... игі ... етумен қатар, қоршаған ... орны ... ... зор зиян да ... ... Бэкон: «Адам
табиғатты бағындырумен бірге оған бағыну керек»,- деген ... еске ... ... осы ... ... ... қазіргі таңда табиғатты
қорғау мен экология-экономикалық ... ... ... ... дүниеәлемдік аса маңызды проблемаға айналып отыр. Әлі де ... ... ... ... ... қоршаған ортаны
қорғау шаралары оң бағытта дамымай отыр. Жалпы санамызда табиғат байлығын
ешқашан ... ... ... мол ... деп ... ... оны ... түрде игерумен келе жатқанымыз әлімсақтан
белгілі.
Осыған орай Республикамыздың реформа ... ... ... ... ... онан әрі ... ... экология-
экономикалық проблемаларды талдау мен бағалауды, қоршаған ... ... ... етеді, яғни осы проблемалар оның әлеуметтік-
экономикалық әлуетінің маңызды бір ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік сипаттағы нақтылы шешімдер
қабылдау, көптеген экологиялық және ... ... ... ... болды.
Қазақстанның қазіргі кезеңдегі даму жағдайында ... пен ... ... ... маңызы ерекше.
Сондықтан да, экологиялық қауіпсіздік тұрғысынан Қазақстанның дамуындағы
экономикалық ... және ... ... ... ... ... қауіпсіздіәкті қамтамасыз ету үшін кешенді ... ... ... менің ойымша экологиялық заңдарды жетілдіру ... ... ... ... Әрине бізде көптеген экологиялық
заңдар қабылданған, бірақ олардың ... әлі де ... ... ... ... ... ... қарқынды өзгеріп дамып келеді, ал экологиялық
заңдардың көбісі осы жағдайларға бейімделмеген.
Экологиялық ... ... бір көзі ... ... ... ... санасына сіңіру, сонда ғана біздің ұрпақ
экологиялық қауіпсіздікті ... ... ... өседі. Осыған
орай табиғатты тиімді пайдалануға әрекет етеді деп ойлаймын.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың даму тенденциялары туралы
жорамалдау мүмкін емес. Қоршаған ортаның элементтерін ... ... ... ... ... қиындығы туындап отыр. Сондықтан адамның
өндірістік іс-әрекетін экология-экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... дағдарысты жағдай 1997 жылы ... ... ... үшін ... ... ... байланысты
ұлттық іс-қимыл жоспары" Орталығының құрылып, нәтижелі жұмыс істеуіне ... ... ... іс ... екен деп ... ... әсте ... тәжірибені пайымдау барысы материалдық ресурстарды
пайдалану тиімділігін басқару тәсілін өзгертудің ... ... ... Осы жағдайда Қазақстанда табиғатты қорғаудың тиімді жолы қалдықтарды
утилизациялау емес, оларды кезінде қысқарту стратегиясы болып ... даму ... өту біз үшін өте ... ... ... ... ... ету бір науқанмен аяқталатын
жұмыс емес ... есте ... ... ... ... қорғауды, оның адам капиталымен
өзара әрекет деңгейін жоғарылатуда сенімді ... ету үшін ... ... ... кажет.
Олар: республикалық экологиялық қорды (тиісінше облыстық, жергілікті)
жасау және оның ... ... ... ... ... ... ... экологиялық қорын қалыптастырып, жұмсалу арналарын
қадағалау.
Қазақстан Республикасында қабылданған "Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... қоғам мен табиғаттың қарым-
қатынасын реттеу, табиғи ресурстарды өндіру және тиімді ... және ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларды мемлекеттік реттеуде осы аса
маңызды Заңдар бұлжытпай басшылыққа алынып, ... ... iшкi ... ... сақтау үшін, жүйелi түрде
әлеуметтiк - экономикалық ... iске ... ... ... ... адам ... ... шараларын қолға алу қажет.
Қоршаған ортаға шығарылатын ластағыштардың мөлшерiн азайту ... ... ... тиiс. ... ... екiншi қайталап қолдану
жолдарын, оларды өңдеудi iске асыру қажет. ... ... ... ... ... ... ... Осындай шаралар оң нәтиже
берген болар едi. Қарапайым халықтың ... да осы. ... ... ... ... оның борышы болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
а) Негізгі әдебиеттер
1. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан өз дамуындағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... 50 елдің қатарына
кіру стратегиясы» атты 2006 жылғы Жолдауы, www.president.kz. ... ... Р. ... ... и ... ... в условиях рынка»// Экология. Устойчивое развитие№12, дек.
2004 г.
3. Кажымуратова А. «Влияние экологического фактора на уровень жизни
населения в Республике Казахстан»// Саясат-Policy №7, 2002 ... ... З.Ш. ... ... ... мәселелері»
дисс. жұмыс. 2003 ж.
5. Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасының Ұлттық
қауіпсіздігі туралы" Заңы, 1998 жыл, 26 маусым.// ... ... ... мен ... ... «Экологияның өзекті мәселелері» атты мақала,
2004 ж. 26 мамыр.
7. Ақиқат журналы, «Экологияның экономикалық залалдары» атты мақала, 2006
ж №4, 58 ... ... З.Ш. ... қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері»
диссерт. 2003ж. 45 б.
9. Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңы,
Алматы. Юрист, 2004 ж.
10. Қазақстан ... ... ... ... З.Ш. ... қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері»
дисс. жұмыс. 2003 ж.
12. Қазақстан және оның аймақтары. Қазақстан Республикасының Статистика
жөніндегі агенттігі. — 2002. - ... Н.Ә. ... ... он жыл». Алматы: Атамұра, 2003. — Б.240
14. Нарибаев К.Н. Научно-технический прогресс и занятость: современные
мировые тенденции. - Алматы, 1998. — ... ... Ф. ... ... - ... ... 1982. - 342 б.
16. Назарбаев Н.Э. Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде
//Халық ... 1993. - 9 ... ... ... ... ... ... бюллетені, 1992
жыл № 12.
18. Национальная безопасность и устойчивое развитие государства //АльПари,
1998. - №2.
19. Назарбаев Н.Э. Қазақстанның болашағы – ... ... ... Кеңесі, 1993. - 9 қазан.
20. Назарбаев Н.Э. Қазақстан-2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. - ... 1998 ... ... ... ... ... ... Республики Казахстан от 30
апреля 1996 года //Каз.правда, 1996. - 1 июня. - С.З.
2. ... ... ... қауіпсіздігі туралы Заңы
//Егемен Қазақстан 30.06.1998 ж.
3. Утеева X., ... И., ... Г. ... ... 1997. - ... Қазақстан Республикасының "Семей полигонындағы ... ... ... шегуші азаматтарды әлеуметтік
қорғау туралы" Заңы, 1992. - 18 желтоқсан.
5. Сағымбаев F. Экология негіздері. - Алматы, 1995.
-----------------------
табиғатқа ... ... ... өнеркәсіптік және шаруашылық объектілерін
салу
өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар көлемінің ... ... ... ... ... ... және ядролық полигондар
химиялық өндіріс
топырақ эрозиясы
мұнай өндіру салалары
тоғайларды кесу
газ
Жасанды ... ... тыс ... және қара металлургия
Жердің өзгеруі
Өнеркәсіп өндірісінде зиянды қосындылардың жоғары болуы
Экологиялық жағдай
Халықаралық құқықтық қорғау
Экологиялық ағарту
Өндірісті ... ... ... ... ... және ... ресурстар мен өндіріс құралдарына мемлекеттік меншік монополиясы
Қару-жарақты жаппай шығару, мемлекет қаржысын орынсыз бөлу және шығындау
Мемлекеттік құрылымдардың қайшылықты жеңуге ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
13 жас дағдарысы10 бет
1929 – 1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс8 бет
1929-1933 жж. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс9 бет
1929—1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс27 бет
1950 жылдардағы Азиядағы дағдарыс34 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь