Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I. Қарахан дәуіріндегі мәдениеттің дамуына әсер еткен
Алғышарттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

II. Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.1. М.Қашқари және оның «Диуани лұғат ат.түрік» кітабының тарихи.деректік маңызы ... ... ... ... ..18
2.2. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі және оның тәлім.тәрбиелік, дидактикалық тағылымы ... ... ... 21
2.3. Әл.Фараби және оның ғылыми мұралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.4. А.Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» еңбегі және оқу.білім мәселесі ... ... .29

III. Қарахандар дәуіріндегі ислам дінінің таралуы және сопылық әдебиет (Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғани) ... ... ... ... ...33
3.1. Исламға негізделген араб, парсы мәдениетінің түркілерге әсері ... ... ... 33
3.2. Қожа Ахмет Иассауи және оның «Диуани Хикмет» Еңбегі ... ... ... 37
3.3. Сүлеймен Бақырғанидың «Хакім ата» кітабының мәнісі ... ...41

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... .48
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………………………….3
I. Қарахан дәуіріндегі мәдениеттің дамуына әсер еткен
Алғышарттар……………………………………………………………………10
II. Қарахандар дәуіріндегі ... және ... ... ... мен мәні………………………………………...18
2.1. М.Қашқари және оның «Диуани лұғат ат-түрік»
кітабының тарихи-деректік маңызы……………………………………………18
2.2. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі және оның ... ... ... Әл-Фараби және оның ғылыми мұралары…………………………………26
2.4. А.Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» еңбегі және оқу-білім
мәселесі……………………………………………………………………………29
III. Қарахандар дәуіріндегі ислам дінінің таралуы ... ... ... ... Сүлеймен Бақырғани)…………………….33
3.1. Исламға негізделген араб, парсы мәдениетінің түркілерге әсері…………33
3.2. Қожа Ахмет Иассауи және оның ... ... ... ... ... ата» кітабының
мәнісі……………………………………………………………………………….41
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………….44
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ…………………….48
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қарахан мемлекетінің құрылуы Орталық Азия ... ... үшін ... ... өте ... де, қызықты
кезеңдерінің бірі. Дәл осы кезде, Қарахан мемлекеті ... ... ... мәдениет жаңғырып, түркі халықтарының өмірінде ерекше тарихи-
мәдени рөл атқарады.
Қарахандар дәуірі Қазақстан және ... Азия ... ... ... орын алады. Қазақстанның оңтүстігінде Жетісу жерінде ... ... X ... ... ... ... орнады. Дәл осы
кезде түркі халықтары мәдениеті қайта жаңғырып, ғылыми ойдың дамуына, қала
мәдениетінің өсіп өркендеуіне, қолөнердің ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты қалыптастырып, басты назар
аудара аламыз. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... тарихи-мәдени рөлді атқарған болатын.
Бүгінгі таңда мемлекетіміз тәуелсіздік алғалы бері еліміз өзінің
тарихын қайта ... ... жол ... ... ... ... ғалымдар Қазақстанның ортағасырлық тарихына, оның ішінде біржақты,
толық емес мәселелерді, белгілі бір ... жеке ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениет дамып гүлдену
деңгейіне жеткен болатын. Осы ... жазу ... ... ... ... біз Әл-Фараби, Махмұд Қашқари, Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... көре аламыз. Осы
аталған ғұламалардың еңбектері әлі күнге дейін өз маңыздылығын жоғалтқан
жоқ. ... ... ... біз ... кезде осы мәселеге байланысты шығып
жатқан зерттеулерді, ... ... ... кем ... айта ... Қарахан мемлекеті кезінде ғылыми ойдың дамуы, қалалардың бой
көтеруі, сәулет өнерінің кең өркен жаюы, ислам дінінің таралуы және ... ... ... ... ... тарихында өшпес ізін
қалдырды.
Бүгінгі таңда Қарахан мемлекетінің мәдениетінің дамуына үлес ... ... сол ... өмір сүрген әйгілі ғұламалардың еңбектерін
біртұтас аспектіде қарастыру өте күрделі ... бірі ... ... және ... мәдениетінің ескерткіштерінің соңғы мәліметтеріне
сүйеніп сол кездегі Қарахан мемлекетінің мәдениетін ғана емес ... ... ... ... да ... мәліметтерімен молайтып әділ баға
беру қажет.
Деректілік негіздері: Қарахан дәуіріндегі мәдениеті туралы деректерді
төрт топқа бөлуге ... ... ... фольлорлық шығармалар мен аңыз әңгімелер;
- археологиялық мәліметтер;
- Қарахан мемлекетінде өмір сүрген және ... ... ... үлес
қосқан авторлардың еңбектері жатады;
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастаны 1069-70 ж.ж.
Қарахандық билеушілердің біріне ... ... ... ... ... ... Қарахан дәуіріндегі мәдениетті ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-
экономикалық және саяси жағдайды ... ... ... ... ... ... таңда неміс, түрік, орыс, өзбек тілдеріне
аударылған.
Қарахан мемлекетінде әйгілі ... ... ... ... ... «Дуни Лұғат ат Түрік» ... аса ... ... ... Бұл ... ... XX ғасырдың баскезінде табылды. Автордың
өз қолжазбасы табылмаса да бір көшірме ... ... ... Бұл
еңбекте ол түркі тілдеріне тұңғыш рет ғылыми грамматикасын жасап шыққан
болатын. Сонымен қатар, ... ... ... туралы, материалдық
мәдениетінің бұйымдары, адамдардың лауазымдарының аттары, географиялық
терминология ... ... ... және ... ... есімдері
және т.б. туралы көп жағдайда бірден-бір ... ... ... ... ... ... тіліне толығымен аударылып, үш том болып басылып жарық
көрді. ... ... ... ... ... ... «Хибатул хақайық»]
түркі тілінде жазылған. Түпнұсқасы біздің заманымызға ... ... үш ... бар. ... Иүгінеки дастанын тарих және философия, тіл және
әдебиет ғылымдары тұрғысынан жан-жақты зерттелген. ... ... ... кітабы XII ғ. түркі тайпасының өмірінен мол мағлұмат беретін жазба
дерек болып табылады. Бұл еңбек тек қана ... ... ғана ... сонымен
қатар бүкіл түркі халықтарына да ортақ мұра.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қарахан мемлекетінің тарихына, ... ... және ... ... ... біраз ғалымдар көп
көңіл бөлген болатын.
Қарахандар ... ... ... ... ... ... [2].
Ол өзінің еңбектерінде қарахандықтардың тек қана саяси жағына ғана ... ... ... ... ... да көңіл бөлген. Осы дәуірге
байланысты ғылыми зерттеулерін ... [3], ... ... О.Г.Большаков, И.Б.Бентович [5], Е.А.Давидович, Е.И.Агеева,
Т.В.Савельева, Н.М.Зиняков, Д.А.Воякин [6] т.б. ... ... ... ... ... ... ... қарастырған болатын. Осы
аталған ғалымдардан басқа Қарахан дәуіріндегі материалдық мәдениетіне, оның
ішінде, әсіресе, қала мәдениетіне көп көңіл ... ... ... ... ол ... «Ұлы ... жолы және ... Қазақстан»
еңбегінде тек қана материалдық мәдениетті қарастырып қана қоймай, ... ... ... ... да назар аударады.
Ислам дінінің таралуына байланысты мәліметтерді біз Н.Д.Нұртазинаның
«Ислам в ... ... ... [7] атты монографиясынан ала
аламыз. Бұл еңбегінде автор Қарахан мемлекетіндегі ислам дінінің өкілдеріне
– суфист-ғалымдарға ... ... ... «Диуани Лұғат ат-түрік» еңбегі 1915-1917 жж.
Стамбулда ... ... ... ал ... ж. Анкарада бес томдық кітап
болып басылып шығарылды. Ал, ... ... ... ... ... ... үш ... етіп басып шығарды. Бұдан соң «Диуани Лұғат ат-
түрік» сөздігінен ұйғыр тіліне ... ... ... ... ... ... ... ғалымы Броккельман бұл шығарманы неміс
тіліне ... 1928 ж. ... ... ... ... Броккельман бұл
еңбекті аудару кезінде шығармадағы жеке ... ... ... ... ... ... Фриц ... осы сөздікте ұшырасатын мақал-
мәтелдерді неміс тіліне аударып, өз алдына жеке кітапша етіп ... ... ... ... мен ... ... ... Оңғарсынова қазақ тіліне аударады [8]
«Диуани лұғат ат-түрік» сөздігіне қамтылған материалды академик
А.Н.Кононов бес ... ... ... ... бір ... ... дәл ... сөздер қоры [лексикасы];
2. Түркі тайпаларының мекен қоныстары жайындағы мәліметтер;
3. Түркі тілдерін топтастыру;
4. Түркілік тарихи фонетика мен грамматика туралы мәліметтер;
5. Түркілердің ... ... ... ... және ... ... ... ділмар шешендері мен зерек қабілет шеберлерінің
бірі болған ұлы бабамыз аталмыш кітабына арнайы тәртіппен 6800 түркі ... [110 жер, су ... 40 ел мен ... араб ... ... берген. Кітапқа інжу-маржан екі төрт жолдық 242 шумақ бәйіттер мен
262 мақал-мәтелді мысал ретінде пайдаланған. Бір ғажабы, ... ... сөз бен 60 ... ... ... тілінде қаз-қалпында қолданылып
келеді.
Жүсіп Хас Хажиб ... ... ... дастанының бүгінгі күнге
сақталып жеткен үш нұсқасы бар:
• біріншісі, Вена нұсқасы, оны Герат нұсқасы деп те атайды. Бұл ... ... ... ... ... тұр. Сол үшін оны
Вена нұсқасы дейді. [10] Ал, дәл осы қолжазбаны Герат нұсқасы ... бұл ... 1439 жылы ... ... көшірілген екен. Оны
ұйғыр әріпімен көшірген адам ...... Қара ... ... Каир ... Бұл қолжазба араб әріптерімен көшірілген. Оны
Каирдағы бір кітапхананың ... ... ... ... 1896
жылы неміс ғалымы Б.Морис тапқан. Белгілі орыс ... ... ... ... Азия ... үшін Каир ... ... көшіріп алады. Қазір бұл қолжазба Санкт-Петербургтағы
Шығыстану институтында сақтаулы.
• үшіншісі, Наманган нұсқасы. Оны 1913 жылы ... ... ... ... еді. «Құтты білік» дастанының араб әрпімен
көшірілген, ең толық нұсқасы Өзбекстандағы ... ... ... әл-Бируни атындағы Шығыстану институтында сақталып келеді.
Өзбек ғалымы Каюм Каримов Наманган нұсқасы бойынша
ұзақ жылдар бойы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп, 1971 жылы ... ... әрпі ... ... ... оны ... ... жеке кітап етіп басып шығарды. [11]
«Құтты білік» дастаны жөнінде ... ... ... хабар беріп,
оның нұсқасының бір бөлігін 1823 жылы «Азия журналында» бастырып шығарған
ғалым ... ... ... ... істі кейінірек венгер ғалымы Термакн Вамбери қолға ... ... ... ... ... ... ... аударды, оған
түсінік беретін сөздік жасады. Соның бәрін қосып, 1870 жылы «Құтты білік»
деп жеке кітап етіп ... ... ... оқитын қауымға еңбекті таныстырған В.В.Бартольд болды.
Ол кісі 1890 жылы ... ... ... 1439 ... ... ... ... жазылған нұсқасын факсимиле етіп ... ... кең ... ... оны ... ... ... жасау
саласында келесі істер тындырған адам В.В.Радлов болды. В.В.Радлов бұл
шығарманы ... ... ... ... ... ... жыл бойы [1890-
1910] айналысты.
Кітаптың алғашқы томы 1891 жылы, ... томы 1910 жылы ... ... ... Бұл ... ... араб ... жартылай
латын транскрипциясымен терілген. Екі жазба де ескі ... ... ... бере ... ... ... ... көп
сөздердің жазылуы қате. Осы себептен В.В.Радлов нұсқасының оқылуы көптеген
қиыншылықтар туғызды.
«Құтты білік» ... ... тіл ... ... ... ... С.Муталлибов сияқты ғалымдар көп үлес қосты.
Қазақтың белгілі ақыны, әрі әдебиет зерттеушісі Асқар ... ... ... ... әдебиетінің дамуына идеялық-көркемдік әсері,
[Дәстүр, поэтика және аударма мәселері] деген тақырыпқа ғылыми еңбек ... ... ол ақын ... ... ... ... ... жақын поэтикалық аудармасын жасап шықты. ... ... ... еңбектер жазылды. Оның тілі туралы талай ірі түркітанушылардың
пікір сайыстары болып ... ... бірі ... Жүсіп
Баласағұн дастанының тілін жоғары сипатына қарай, түркі қағандық, әулеттік
белгілеріне орай қарханид – ... ...... қай ... ... ... қарлықша, мәдени-тарихи белгілері бойынша
қарлықша-ұйғырша деуге де ... еді – ... ... ... қолдайды
да В.В.Бартольдтың «қарахандықтар өздерін ұйғыр деп аталмағандығы және де
Жүсіп ... үшін ол ... тіл, ... тілі ... ... деген
сөзін ескерген жөн» деп айтқан қорытындылары ойға қонымды [15]
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... ... Абу Али ... ибн Сүлейменге сыйға берген атақты ... ... ... алғашқы әдеби ескерткіші болып табылды. [16]
Алғашқыда В.В.Радлов бұл еңбек ұйғыр тілінде жазылды деп ... ... бұл ... бас ... мәжбүр болды. Біріншіден, бұл ... ... ... да ... якут және т.б. ... ... ... болады. Екіншіден, Жүсіп Баласағұн ұйғырлардың
мәдениетінің жоғары дамығандығы туралы айта келе сонымен қатар ... ... ... айтып кетеді. Автор өз шығармасының кіріспесінде дастан
қай тілде жазылғаны туралы айта келе ... ... ... ... көп, ал, бұл – ... тіліміздегі
тұңғыш даналық жинағы.
«Біздің тіліміз» деп ақын түркі тілін ... ... ... ... ... пікірі бойынша «Құтты білік» дастанының ұйғырлардың жазба
ескерткіші ... ... ... жылы ... білік» поэмасының 900 жылдығына арналған
Бүкілодақтық конференцияда Э.Р.Тенишев ... бұл ... ... ... ... ... екенін атап көрсетті. Сонымен ол
«Құтты біліктің» аралас, ортағасырлық түріктердің әдеби кітап ... ... ... да ... қарлықтар тайпаларында, шігілдерінде немесе Жетісу
ескерткішінің тілі ретінде шыққанын жазды. Ал еңбекті түрік ... ... ... қана ... оның тілі ... мен ... ... қырғыз және өзбектікіне жақын екенін атап өтушілер де бар. [20]
Поэманың негізгі ... сол ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетіндегі басқару ісі,
әлеуметтік таптар мен ... ... ... ... ... беру, яғни мемлекеттік реформа жүйесін жүзеге асыру ... ... ... ... қанағат-нысап мәселесін қозғағанда оның таптар
арасындағы әлеуметтік қарама-қайшылықты ... ... ... бейбіт
жолмен бітістіру саясаты айқын көрінеді.
Ахмет Иүгінеки ... өзі көне ... ... ... да ... атын ... деп ... арабша қойған сияқты.
Бірқатар қолжазба бұл шығарманың аты «Хибатул-хайқайық», ал ... ... ... деп жазған. [21]
«Ақиқат сыйының» түпнұсқасы біздің заманымызға дейін жетпей жоғалып
кеткен. Оның XIV-XV ғасырларда жасалған үш түрлі ... және үш ... ... Ең ескі түрі – 1444 ж. ... ... Қожа ... Әмірдің
қалауымен жазу өнерінің шебері [каллиграф] Зәйнгүл Әбідін бин Сұлтан
Бақыт Журжани Құсайын көшіріп жазған ... 508 жол ... Ол ... ... ... ... араб жазуымен берілген жолдар да
бар: тақырыптар, аяттар, хадистер, бәйіттер. Қазір Стамбулдағы Ая-
София кітапханасында ... ... 1480 ж. ... ... ... ... көшіріп жазған нұсқа ұйғыр
және [жолма-жол] араб жазуымен жазылған. 506 өлең. Жол-жолдың арасына
парсыша, ... ... ... бар. ... ... ... Бұл нұсқаны Н.Әсім мен Қ.Махмудов жариялаған.
3. Аталмыш бұл нұсқа XIV ғасырдың аяғында, не XV ... ... ... ... 49628 жол өлең. Стамбулда Топ-Қапы ... бір ...... ... Сейіт Әлі» деген кісінің
кітапханасынан табылып, Анкара кітапханасына ... ... ... ... ... ... Анкарадағы Мағриф кітапханасынан табылған 4 ... ... ... ... Берлиндегі Ғылым академиясында сақтаулы
тұрған 1 бет үзінді [ұйғыр жазуымен жазылған] [22].
Қолжазбаның ең алғаш Ая-София кітапханасынан тауып алған ғалым – ... Онда 11 ... ... 508 жол өлең бар. ... әр қилы
нұсқалары әр жерде-ақ көптен бері зерттелген. Мысалы, ... ... ... т.б. ... үш ... салыстырып, жалпы текст
[сводный критический текст] жасауда Р.Р.Араттың еңбегі ерекше. Ол ... осы ... ... ... ... оны латын әріптерімен кітап етіп
шығарды [23].
Әйтсе де Ахмет Иүгінеки дастанын тарих және философия, тіл ... ... ... ... зерттеп, шығарманың ғылымға
негізделген ... ... ... ... оны ... ... ... қыруар жұмыстар тындырған кеңес ғалымдары болды.
Әсіресе, белгілі кеңес тюркологтары Е.Э.Бертельс, С.Е.Малов, Қ.Махмудов
тағы басқалар да бұл ... ... ... етті ... ... ... ... ісіне В.В.Радлов, Т.Ковалевский, Ж.Дени
сияқты шығыстанушы ғалымдар да белсене атсалысты. Өзбек ғалымы К.Махмудов
бұл дастан жөнінде аса құнды монографиялық еңбегін ... ... ... ... кітабы бастан аяқ ақыл-өсиет, үлгі-
өнеге айтуға құрылған. Ахмет Иассауидің мұрасын танып, білу оны ... ... ... 1990 жылы қазан айының 23-27 жұлдызында
Түркістан қаласында ЮНЕСКО-ның бағдарламасы бойынша «Иассауи ... ... ... ... ... ... айтылған болатын [25].
«Диуани Хикмет» кітабын қазақ тіліне аудару, түсіру мәселесі ... ғана ... ... ... ... орай, 1990 ж. «Орталық
Қазақстан» газетінде С.Битеовтың аудармасы ... ... айта ... ... ... ... атты ... 1991 жылы басылып шықты.
Сол жылы Ж.Әбдірәшевтің құрастыруымен ақынның бір хикметі ... ... ... жарық көрді. [26]
Сонымен қатар Қарахан дәуіріндегі мәдениетті ... ... ... ... орынды [27]. Бұл еңбекте О.Қараев ... ... ... ... ... Баласағұнның сонымен
қатар басқа да ... ... ... ... мәліметтеріне сүйеніп сол кездегі мәдениетке ... ... ... ... X-XIII ғ.ғ. ... ... дәуірі
кезіндегі мәдениетінде болған жаңалықтарды, жетістіктерді ашып көрсету
және сол ... өмір ... ... ... үлес ... танып білу, ислам дінінің тигізген әсерін көрсету.
Бітіру жұмысының міндеттері: Отандық ... ... ... ... Қарахан дәуірінің мәдениетіне қарастыра келе, жұмысты ... ... ... ... ... жағынан зерттеу:
- Қарахан дәуіріндегі мәдениеттің дамуына әсер еткен алғы шарттарды
айқындау;
- Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және ... ... ... мен ... ашып ... Қарахандар дәуірінде ислаи дінінің таралуы және сопылық әдебиеттің
мазмұнын ашу;
Бітіру жұмысының мазмұны ... 3 ... және ... ... ... тізімінен тұрады.
I. ҚАРАХАН ДӘУІРІНДЕГІ МӘДЕНИЕТТІҢ ДАМУЫНА ӘСЕР ЕТКЕН АЛҒЫШАРТТАР
Жетісу жері мен ... ... IX ... ... және яғма
тайпаларының бірлестігінен Қарахан мемлекетінің билігі орнады.
Кезінде орыс ғалымы В.Григорьев ... ... ... ... «Қараханидтер мемлекеті» деп тарихи еңбектерінде бұл атауды
берік орнықтырады [28].
Қараханидтердің пайда ... ... жеті ... бар ... ... ... ... Қарахандықтардың тегін анықтауда үш тайпалардың
шеңберімен шектеледі. Енді ... ... ... бұл ... және яғма,
сонымен қатар тайпаларының бір, тұхсилар және ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Қалай болса да олардың
тарихы IX ғасырдан бері үзілмей бірге болып келеді [30].
Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... шыққаны туралы тұжырымы айтылады.
Әсіресе, қарлықтар конфедерациясына кірген ... ... және ... ... ... ... ... көзге түседі [31].
Қарахан әулетінің негізін салушы Сатұқ Борға-хан еді [32]. Феодалдық
құрылымы біршама дамыған Қарахан мемлекетінің тарихы да ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің тарихы да Борға
ханның таққа отырған кезіне басталады. Кейіннен ... ... ... ... ... ... Шу, ... Сырдария алқаптарымен қоса
Мауереннахрдың едәуір бөлігін де ... ... ... ... ... ... екі ... – Батыс
және Шығыс болып бөлінген. Батыс Қарахан ... ... және ... ... бөлігін қамтыды. Ал, Шығыс Қарахан
мемлекетінің территориясы – Жетісу өңірі, ... ... ... ... бір ... ... Шығыс Қарахан мемлекеті ықпалды билікке ие
болып, қағаны Арслан Қара-хақан ... ие ... ... Шу ... ... ... ... Құзорда болды. Орталығы – Қашқар
қаласында ... ... ... ... «кіші» қағаны Борға Қара-
хақан титулына иемденіп, ордасы Тараз қаласында, кейіннен ... ... ... ... мен ... ... Азиядағы иеліктерінің
Қарахан мемлекетінің қол астына бірігіп кіруі экономикалық дамуына және осы
региондық урбанизациясына ... ... ... ... ... жазба деректердің мәліметтері бойынша жергілікті тұрғындар қолөнермен,
сауда кәсібімен, аң аулаушылықпен, мал және жер ... ... ... ... Азия мен Қазақстан халықтарының ... ... ... болды. Зергерлік, сәулет өнері және қала
мәдениеті едәуір ... ... ... Азияда құрылыс ісі ерекше дамыды деп айтуға
болады. Бұған әр түрлі ескерткіштердің қалған орындары ... бола ... ... ... ... ... ... сәулет өнері мен қолданбалы
өнерде үлкен алға ... ... ... адамдардың үйлерін және
бірқатар қоғамдық ғимараттарды салуда күйдірілген ... ... ... белгілеуі бойынша бұл ... ... ... ... ... ... мен ... керуен
сарай жолдары және көперлермен көрінген [36].
Біздің дәуірімізге жеткен Бұнара мұнарасы қарахандық ... ... ... ең ... болып табылады. Бұл мұнараны X
ғасырдың екінші жартысында тұрғызған болатын. Үзгендте үш ... мен ... ... ... ... ... сақталынды. Солтүстік
кесене 1152 жылы салынған. Онда Ферғананың билеушісі ... Қара – ... ибн ... жерленген. Ортаңғы кесене XI ғасырдың басында салынады, ал
оңтүстіктегі кесене 1187 жылы ... ... ... қағанатындағы ірі
құрылыстарға Бұхарадағы Намазго мешітін, Шамсад сарайын, Камен мұнарасын
жатқызуға болады [37]. Әл – ... ... ... ... ... құрылыстардың бірі ретінде айтады [38].
Қарахан мемлекеті дәуіріндегі сәулетшілік өнердің озық үлгілері деп
Айша бибі ... ... ... ... ... және Алша хан
күмбездерін де айта аламыз.
Қала тұрмысы да ... ... кез ... ... ... ... сай ... деп айта аламыз. Бұл дәуірдегі қалалардың тарихи
қоныстардың Шу өзенінің маңындағы ең ірі ... бірі ... ... ... бірі Баласағұн қаласы болып табылады.
Баласағұн қаласының орналасуы әлі де болса пікір – талас тудырып келе
жатыр. ... ... ... ... ... ... ... Берілген хабарламалар бойынша бұл қала ең ірі [ауданы мен ... ... бірі ... Бұл ... ... ... үш атау берген
болатын: Баласағұн, Құз – Ұлыс және ... ... ... ... ... ... Баласағұн, Харан
қалалары сауда және шеберлердің орталықтарына айналған болатын [39].
Шығыс Қарахан ... ірі ... бірі ... ... ... [40]. Бұл қала туралы алғашқы мәліметтер IV ... ... ... [41]. ... мәліметтерге қарағанда,
Шығыс Қарахан иелігінде орналасқан бұл қала ... ... ... ... ... ... және рабад соғдылықтардың келгенге
дейін ... ... ... қала ... ... ішінде Баба – Ата
қалашығы қолайлысы ең ірісі болып табылады. ... ... ... ... ... Бұл жерде археологиялық зерттеулер нәтижесінде IX-XII
ғасырлардағы тұрғын ... ... ... де ... ... мәдениеттің маңызды орталығы Арыс ... ... ... ... табылады [43]. Оның негізгі қаласы – Отырар болды.
Қаланың даму кезеңі археологиялық ... ... IX-XII ... Қала ... ... мен ... құрылып, жалпы аумағы 200
гектар болып табылатын қабырғалармен қоршалған. ... ... ... ... ... ... экономикалық орталық қана емес,
сонымен қатар ол аса ірі сауда, қолөнер әрі ... мен ... ... ... ... ... білім ордалары, медреселер, аса құнды
кітаптарға бай ... т.б. ... ... ... Азия ... көбісі төрт бөліктен құралған
цитадель ... ішкі және ... ... ор ... ... ең ірі ... ... Самарқанд және Бұқара
қалалары да саналады. Батыс ... ... ... Самарқанд
қаласының IX-XII ғ.ғ. интенсивті дамуы нәтижесінде қаланың ... ... ... айналып, бірнеше қатар ... ... ... ... және Бұқара қалаларының даму деңгейін
нақтылы зерттеп, негізінен территориялық дамуы жағынан ... ... ... [45].
Жетісудың солтүстік – шығыс жағында IX-XII ғасырдың басында ... жаңа ... ... Егер IX-X ғ.ғ. территорияда 10 ірі
қала орны ... ал XI-XII ... ... бұл ірі ... саны ... ... ... мәліметтері бойынша Іле алқабының ... ... және ... ... ... ал IX-XII ғасырдың бас
кезінде мұнда ортағасырлық авторлардың мәліметтеріне қарағанда Екі-Оғыз,
Қаялық, ... ... ... орталығы» Іле-балық қалалары орын
теуіп гүлденді.
Атақты ғалым К.М.Байпаков қалаларды ... ... үш ... [46]. ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда орналасқан,
жер көлемі 30 гектардан асатын қалалар кіреді. Бұл ...... ... ... ... төбе, Сунақ-ата, Шу-төбе, Сауран, Янгиктент, Жан-
Қала, Құмкент. ... ... бұл ... ... аз ... ... бар – Сайрам қаласы – Сайрам-Испиджаб, Шор – төбе ... ... – төбе – ... ... – төбе – ... Шу – төбе ... [Шауғар], Жан-қала – Янгикент, Суна- ата – Сығанақ, Сүткент –
Сүткент. Жазба ... ... ... ... мен ... бұл қалалар аймақтардың орталықтары болып табылады, ал Испиджаб
қаласы – ... ... ... ... ... есептелінді; Янгикент
оғыздардың астанасы, Женд пен Сығанақ XII-XIII ғасырдың басында Қыпшақ
иеліктердің астаналары ... ... ... ... аймақтардың орталықтары, жеке
иеліктер немесе ең ірі қалалар болып табылады.
Екінші топқа ... 30 ... ... ... ... ... ... бұл қалалар Испиджаб риестріне енген ... ... ... ... ... орташа қалалар есебінде
интерпритациялауға болады.
Үшінші топқа енген қалалар сан жағынан өте көп болып ... ... бір ... ... ... мәліметтерімен салыстырылады:
Шарапхан – Газгерд, Булак – ...... ... – Берукет, Қазаталық –
Будхет. Бұл ... қала ... ... қалалардың, қалашықтардың
ордасы болып табылады.
Орташа есеп көрсеткіштері бойынша Испиджапта – 40.000 адамға ... 26.000 ... орта ... 3000 – ға ... ал кішігірім
қалаларда 1500 тұрғынға дейін санға жетті.
Оңтүстік – Батыс Жетісудағы белгілі ... ... саны 20 ... дейін жетті. Қалалар санының көбеюі Талас алқабының есебінен ... ... ... ... ... ... үш ... топқа – Тараз [Жамбыл], Қызыл Өзен, ... ... ... ... ... ... Аспара, Сокулук, Беловеодск қамалы;
үшіншіге – ... ... ... ... Тоймакент,
Қаракемпір, Қонырбайтөбе, Шөлтөбе, Садыр-Қорған, Фрунзенск, Шекерск,
Луговой, Өрнек, Қайыңды, ... ... ... ... топтағы қала орындарының орталық ... ... ... жоғары болып саналады; бұл астаналық орталықтар және ірі қалалар
– Баласағұн [Бұрана], Суяб [Ақбешім], Навакет [Қызыл Өзен], Тараз ... ... 15 – тен 29 ... ... – орташа қалалар Суябта – 15.500,
Навакетте – 17.000, Баласағұнда – 6.000 тұрғын болды.
Солтүстік – ... ... ... төрткүл түріне жатады. Бұл
қалалардың планировкасы төртбұрыш, трапеция немесе ... ... ... ... жалпы құрылыс үстінде биіктетіліп салынған.
Осы төрткүлдерді салыстыру барысында оларды ... ... үш ... ... ... Дүнгене, Шілік; екіншіге – Талғар, Сүмбе,
Ақмола; үшіншіге – ... ... ... ... ... Ақтам, Арсан
және т.б.
Бірінші топқа ауданы жағынан 30 гектардан асатын қалалар енеді. Бұл
қала ескерткіштері ... ... ... арасы 2 – 3 м. дейін және
одан да көп болуы ... ... ... ... ... ... әйнек, тиындар, шеберханалар, сауда орындары табылды.
Кейбір қалалар анық қалалармен салыстырылады: Талғар – ...... ...... Ең ірі ... бірі Антоновское
болды.
Екінші топқа – Талғар, Сүмбе, Шілік, Сағабиен. Ауданы 10 ... ... ... ... ... ауданы 10 гектардан төмен қалалар енеді. Жақсылық қала
орны зерттелген. ... ... ішкі аула да ... ... Іле аймағындағы қала орындарын қалашықтар мен ауылдық қоныстары
алып жатты деп есептеуге болады.
Осы қалалардың кейбірі керуен – ... да ... деп ... ... ... Екі ... үш бекінісі бар, бір-біріне жақын орналасқан ... ... ...... ... Айна – Бұлақ. Бұлар жол бойында
орналасқан ... Есеп ... ... – 13.000 ... ... – 4.000
адам, Шілік пен Дүнгенеде – 5.000 адам тұрды.
Қарахандықтар ... ... ... салу ... ... ... бірінші жартысында өрттен кейін сарайлар комплексі жойылып
көлемді қайта жобалау жұмыстар ... ...... қазғанда
аңғарылады.
Құйрық – төбенің шығыс жағындағы екі ... [IX-X ғ. ... ... ... ... ... түссе, ал бір кварталы
толығымен қазылып зерттелінді. Бұл квартал бұрынғы цитадельдің бүкіл ... Оның ... 35x30 м. ... ... ... саны 12, ... ... айналған немесе қазіргі ... ... ... кеткен [47]
Құйрық – төбенің оңтүстік жағындағы X-XI ғасырларда салынған екі
квартал ... ... Әр ... 8-10 ... ... жұмыстары нәтижесінде әр кварталда қолөнершілердің тұрып өмір
сүргені, тек бір жағдайда ғана құмырашылар кварталы жағдайында айта ... ... ... ... мәселе өте қызықты
болып келеді. Бірқатар қалаларда топографиялық және ... ... ... аристократиялық тегі жағынан бөлінгенін байқауға болады.
Жетісудағы Оңтүстік-батысында цитадельді салу жүйесінде өзгерістер
байқалады. Қызыл Өзен цитаделінде VII-IX ғ. ... ... ... ... ... ... ... үйлер салына бастапты.
Степнинскоедағы орналасқан Ақтөбе қалашығында өте бай қала усадьбасы
мен монша орналасты. Тараздың ... де ... [X-XI ғ.ғ.] ... ... қала ... Ұлы ... Жолы ... оңтүстігі мен Жетісу жерінде дамығанын айқындап көруге болады.
IX-X ғғ. Араб ... ... ... ... ... Жолы ... басталып, Мерв, Бұхара және Замин ... ... ... бұл жол екі ... ...... ... Солтүстік [Шаштүріктік] [49].
Оңтүстік бағыт көбінесе таулы аймақтан өтетін болғандықтан бұл жолдың
маңыздылығы төмен ... Ал, ... ... жолы ... жерлерден,
қалалар бойымен өткеннен кейін жылдың кез-келген мезгілінде жанданып тұрған
сауда жолы болатын.
IX-X ғғ. ... ... Еділ ... ... ... ... Бұхарадан басталып, Арал теңізіне дейін Амудария бойымен өтіп, Еділ
бойындағы жерлерден өтті. Осы ... 912-922 ... ... араб ... да жүріп өткен болатын. Бірақ көпестер үшін ... ... ... ... мен ... ... Сыр бойымен өтіп, кейін
Поволжьеге дала ... өту ... ... Бұл ... ... ... Джовани Карпини де өткен болатын.
Солтүстік жолдың бірінші тармағы қазіргі Қырғызстан мемлекетінің
территориясынан ... ... ... ... Қарабура асуынан және
шатқал даласынан Ферғанаға дейін созылған.
Екінші тармағы Тараздан ... ... ... жерлерден Сусамыр
және Қашқар арқылы жоғарғы Барысханға өтетін.
Үшінші тармағы [Іле тармағы] Харран ... ... ... бұл ... ... араб ... ... жоқ, бірақ бұл жолда
орналасқан қалалардың үйінділері IX-X ғғ. Және кейінгі ғасырларда да Іле
тармағының болғанын ... ... ... ... ... Джул ... басталып,
Сусамыр, Кетментөбе таулары арқылы ... ... мен Шу ... бағыттың соңғы бесінші бағыты Навакет қаласында ... ... ... ... өтіп ... ... ... созылған
болатын. [50]
Сонымен, Ұлы Жібек жолы X-XIIғғ. ... Азия ... ... және ... ... өте ... ... болатын.
Қалалардың өсіп-өркендеуімен қатар археологиялық ... ... ... қолөнер жан-жақты дамығаны аңғарылады. Қыш
құмыра жасау кәсіпшілігі, мөлдір шыны және ...... ... ... мүйізден сан түрлі тұрмыстық бұйымдар жасап шығару ісі өркен жайды.
Әсіресе, бұл кезде зергерлік өнер ... ... ... ... ... мақта тоқу өндірісі де ... ... ... ... «ақ ... ... ... болған.
Қазба жұмыстары нәтижесінде көптеп табылған тоқыма ұршықтар, мақта
үгінділері ... бола ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
көптеп табылған керамика, қыштан ... ... ... ... ... екі ... ... болған: тұрғын үй ... ... ... ... ... бөлігінде екі бөлме болды. Соның біреуіне ... 24 ... саз ... және де ... ... ... ... үшін үш отсек
құрылған болатын. Өндірістік бөлігінің оңтүстік жағы бос ... ... ... шұңқырлар қазылған. Қыш пен ... ... ... ... 22.5 м ... үй ... үш ... тұрды және коридор арқылы қосылып кететін
болған. Осындай тәріздес бөлмелер ежелгі Тараз қаласында да табылған. [52]
Әйнектен жасалған ... да ... ... ... ... ... арқылы жасалынса, қалған аз бөлігі формаға құю тәсілі ... ... ... ... ... ... ... болған.
Әйнектен бұйымдар жасау ісі ортағасырлық қалаларда жоғарғы дәрежеге
жетіп, ... ... ... ... ... қамтамасыз етті. Сонымен
бірге Тараз қаласында терезе әйнектерінің сынықтары да табылған. ... ... ... және ақ ... ... ... ұста цехы да өте жақсы дамыған. Археологиялық қазба жұмыстарының
мәліметтері бойынша ұсталық өте кең ... ... ... ... қалалардың барлығында да табылған. Темірден соғысқа
қажет бұйымдар – семсерлер, қылыштар, ... ... ... ... және т.б. ... Тұрмыстық өмір үшін қайшылар, ... ... ... бар ... ... ... ... жезден жасалынды. Жез Қаратау, Іле және
Талас алатаудың кеңдерінен алынып ... ... ... ... ... ... да жасай
білді. Олар асыл металлдармен жұмыс ... де ... ... ... қатынастарының әлеуметтік-экономикалық,
сонысен қатар өмірдің басқа да жақтарының интенсивті ... ... ... XI-XII ... ... Азия және ... ... феодалдық қатынастардың толығымен орнап аяқталуына толық дәлел бола
алады.
Жоғарғы қаланың билігі деспоттық болып ... ... ... ... ... ... болған. Ол жалғыз өзі немес
туысқандардың, ... ... ... ... пен бейбітшілік,
көрші мемлекеттермен қарым-қатынас мәселелерін шешетін ... және ... мен қала ... тағайындауға немесе орнынан
алуға құқылы болатын, жеке адамдарды мараптаттап, ақы төлейтін және ... ... ... ... белгілі бір феодалдық құқықтарды ... ... ... иесі ... ... болып саналатын. Оның отбасы
мүшелерін және бүкі аристократия берген жайылымдар мен ... ... ... болып табылатын. Жоғарғы қаған рөлі мен авторитетті
мемлекетке билік ... ... ... жоқ. X ғасырлардың ... ... ... ... ... дейін қарахандықтардың
бүкіл билігі бір ... ... ... Жаңа ... ... ұлғайту үшін орталықтанған басқаруды талап етті. Сондықтан да
жоғарғы қаған жаулап алынған ... ... ... ... ... сарайға жақын болған адамдарды тағайындайтын. Олар қаған
атынан билік жүргізіп отыратын болған. ... өте келе ... ... екі ... – Батыс және Шығыс
болып бөлінгені бізге тарихтан белгілі. Тұтас мемлекеттің екі ... ... ... ... да ... ... бүкіл
иеліктерінің жоғарғы басшысы болып бір-ақ адам есептелінеді. Екі ... ... және ... ... ... ... тек XI ... екніші жартысында
ғана ресімделген болатын.
Қарахан қағанатындағы мемлекеттік немесе саяси құрылысы жөніндегі
мәліметтер жоқтың қасы ... ... ... жеке фактілерге шығыс авторларының
шығармаларында, әсіресе, ... ... және ... ... ... ... ... жүйесін көруге мүмкіндік
береді.
Қарахандықтардың орталық аппараты екі категорияға ... ... және ... ... және уделді басқаратын басшылардың сарайларында бас хаджибтер
– ұлық хаджибтер қызмет еткен. Олар Жүсіп Баласағұн мен ... ... ... ... мен оның ... ... ... қызметін
атқарған болатын. Кезінде Махмұт Қашқари да, Жүсіп Баласағұн да осы атаққа
ие болды. Сарайда ең ... ... ... ...... және хатшы
ылымнга алған болатын.
Жоғарғы қағанның жеке ... ... [55]. ... ... қарауылы
жасақ деп аталатын. Қаған сарайының мемлекетіндегі он ... ... ... – ходжа-ші бузурга; қазынашы – мусауфа, сыртқы істер
жөніндегі қызметші – ... ... ... ... басшылары – сухуб-
шурат; почта мен жергілікті билеушілердің қызметін ...... ... ... және ... ... қатар мушрифа, мемлекеттік
иеліктерді қадағалаушы – аз-зийа; сауда ісі мен ... ... ... ... ... – мухтасиба; сот ісін жүргізушілер – ... ... ... ...... ... ... да өзінің
бұрынғы атымен батыс Қарахан қағанатында қолданылды.
Қарахандықтардың иеліктері елге, уәләяттарға [облыстыр, провинциялар]
бөлінді. Бұл жерлерге ...... ... жүргізіп отыратын
болды.
Дінбасылары [имамдар, сеийдтер, шейхтар, садырлар] ... аса ... ие ... Олар ... ... ... Жоғарғы
қағанға ұнамаған адамдарға қарсы күрес ... ... [56] ... ... исламды ресми тіл ретінде қабылдауы мемлекет болып
қалыптасуында және бірігуіне үлкен рөль ... ... ... мәліметтерге
Қарахан мемлекетінің қалаларынан шыққан мәдениет пен ғылым өкілдерінің
есімдері ... ... Бұл ... ... біз ... ... даму деңгейін байқай аламыз.
ІІ. Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың
еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні
2.1 М.Қашқари және оның ... ... ... ... ... ... кезінде ғылыми ой-пікірдің дамуына үлес қосқан ірі
тұлғалар өмір ... ... ... ... болсақ X-XIII ғасырларда Орта
Азия мен ... ... үшін ана тілі мен ... ... жаңа саты ... ... әдеби тілі жан-жақты дамып, жетіле түсті.
Қарахан мемлекетінен шыққан энциклопедист ғалым Махмұд Қашқари XI
ғасырда өмір ... ... ... ... ... ... ... жасаған ғалым.
Махмұд ибн-ұл Хусайын ибн Мұхамаділ Қашқари орта ғасырдағы мәдени
орталықтарының бірі болған Баласағұн қаласында ... ... Оның ... ... қашан қайтыс болғаны туралы мәліметтер анық ... ... ... деректерге қарап оны XI ғасырдың бас кезінде туылып, сол ... ... ... деп ... ... атақты «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде өзінің шыққан
тегі жөнінде қысқаша ғана мәлімет береді.
Ол Қарахан ... ... ... ... ... ... ... қала] билеушісі Хусайын ибн Мұхаммед болған. Әкесі әскери
қызмет бабымен біржола көшіп келгендіктен ғұлама бүкіл ... ... ... ... ... ... ... өткізген. Сонымен қатар,
Бұқара, Самарқанд, Нишапур, Мерв және ... ... ... ... ... ... ... қағаны Мұхаммед ибн-Жүсіптің әйелдерінің
бірі өзінің Ибраһим атты ұлын «ұлы» қаған ету ... ... ... ... ... бәріне у беріп өлтіретін. Осыдан кейін ғана бос қалған
таққа әлгі әйел өзінің ұлы Ибраһимді отырғызады. ... ... ... ... осы жолғы қанды оқиғадан орайын тауып
қашып құтылған тәрізді. Ол қашып ... ... ... ... ... ... тілдерін меңгеріп, тікелей зерттей бастайды. Соның
нәтижесінде кейін [1072-1077 ж.ж.] ол ... ... ... ... ... ат-түрік» [«Түрік тілдері сөздігін»] құрастырып шығады. Бұл ... ... ... ... ... ... екенін де айтып өтеді.
Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігін Бағдат халифі ... ... ... ... ... ... ... хадис таратушылардың
бірі болып, ұстазының еңбегіне еліктеп ... ... ... бұл ... ... негізгі мақсаты түркі тілінің
мәртебесін жоғары көтеріп, оның араб ... ... ... жоқ ... болған»,- дейді А.Н.Кононов.
Махмұд Қашқаридың ғылымда атын ... ... ... ... ... тіл ... негізгі салалары туралы теориялық
тұрғыдан өте ... ... ... ... ... ... тарихы, ескі сөздік қорын тану үшін де маңызы зор, бұл
еңбек біздің мәдениетіміз тарихынан да өзгеше лайықты орын табады.
Тағы да айта ... жай, бұл ... тек ... деп қана ұғу
жеткіліксіз. «Диуани лұғат ат-түрік» ... қана ... ол ... бірге XI
ғасырдағы Орта Азия тайпалары жайлаған өлке халықтарының ... мен ... ... ... көптеген мәлімет берерлік маңызды дерек.
Махмұд Қашқаридың зейін қойып ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ру, тайпалардың тіл ерекшеліктері, әдет-ғұрпы, салт-
санасы, ауыз-әдебиет ... ... ... т.б. болғанын көре аламыз.
Осындай ғылыми мақсатпен ол Қашқардан бастап бір жағы Жетісу, ... ал ... ... ... ... ұланғайыр жерді мекен еткен
көптеген түркі текті рулар мен ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті, т.б. бойынша қыруар мол ... ... ... ... өзі де ... кеткен болатын: «Мен
түркілер, түрікмендер, оғыздар, шігілдер, яғмалар, қырғыздардың шаһарларын,
қыстақ пен ... көп ... ... ... шықтым, лұғаттарын
[сөздерін] жинадым, түрлі сөз қасиеттерін үйрендім, анықтап шықтым. ... ... тіл ... үшін ... қайта бұл тілдерді әрбір кішігірім
айырмашылықтарды да ... үшін ... ... мен тіл де ... ... ... ... соғыс істерінде мықты найзагерлерінен едім.
Оларға ден ... ... ... түркімендер, оғыздар, шігілдер,
яғмалар және қырғыз тайпаларының тілдері түгелдей көңіліме ... ... ... бәрін мұқият бір негізде жүйеге салдым» [59]
Осы үзіндіден көріп отырғанымыздай ... аса ... ... ... ... Негізінен еңбекте 29 тайпаның аты аталады. Махмұд
Қашқаридың картасы ... ... ... ... ... ең ... одан соң кыфчаг, огуз, йемек, башғырт, басмыл, най, йабаку, татар,
хыркыздар орналасқан, ары қарай чигель, тухси, йама, уграк, ... ... ... ... ... ... шығады.
Махмұд Қашқари мұрасының құндылығы туралы ... ... ... ... ... айта ... былай деп жазды: «Мұнда XI
ғасырдағы түріктердің өмірі ... ... ... мәдениетінің
бұйымдары, тұрмыс жайлары туралы..., этнонимдері, ру, ... ... және ... ... ... қызмет адамдарының лауазымдары мен
аттары, тағам, сусындардың аттары ... үй ... ... ... құстар, мал шаруашылығы терминдері туралы, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... айлардың және
аптадағы күндердің аттары ... ... ... ... ... туралы, аурулар мен дәрілердің аттары, анатомиялық
терминология туралы, ... мен ... ... әскери спорт және
әкімшілік терминологиясы туралы, түрлі тарихи және мифтік ... ... діни және ... терминология туралы, балалардың
ойындары мен ермектері және тағы басқалар ... көп ... ... ... ... ... Қашқаридың тарих ғылымындағы өте зор үлесі, әсіресе, оның түркі
халықтарындағы ауызша ... ... айту ... ... ... ... ... тарихи дерек нәтижесіне көтеру.
Соның бірі ертедегі Афрасиаб патшалығы ... аңыз бен оған ... ... ... ... ... бере ... болды. Сонымен
қатар, оның сөздеріне аталатын таңғұттарға, ұйғырларға, йабалықтарға қарсы
соғыс туралы ... және ... Ер ... ... ... ... Жалпы Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегі йуелгі
орта ғасырлардағы түркі ру, ... мен ... ... болып табылады. Сондай-ақ сол ... ру, ... ... ... ... көне ... мен ... мен наным сеніміне, т.б. қатысты аса бағалы деректер ... ... ... ... сүйікті құлы, оларды тәңірі жебеп,
басқалардан артық қадірлейді. Ол ... деп ... ... ... ... ... ... гүлденген мемлекеттің тіршілігінен
тауқыметін тартып, өмірін өрнектелген ... ... ... ... ... деп атап, ғажайып сән-салтанатқа қожа қылды. Кезеңіміздегі қағандардың
солардан таңдап, басшылық еркін солардың ... ... ... ... бек ... ... «Ұлы ... былай депті: «Менің
бір тайпа қосып жасағым бар. Оларды мен түркілер деп атадым. Күн ... ... ... ... ... ... ... мен керек жерлерге
аттандырып, басқа бұзық елдерді тыныштандыруға жұмсаймын...»
«Түркі халқы – деп жазды Махмұд, ... ... ел. Ол ... ... ... ашық ... ... қадірлейтін әдепті,
кішіпейіл, уәденшіл, жарқын жүзді жомарт жандар».
Сөздікте кездесетін кейбір өлең үзінділерінде ... жер, су ... ... ... аталады. Мысалы:
Етил суву түрүр – Еділдің суы ағады
Қайа түркі қақа турур – Қай ... ... ... бақа ...... толы ... ... такы күшерүр – Көлдер толып күшейер [62]
Бұлардан басқа үзінділерін де көптеп келтіруге болады. Іле, ... т.б. ... ... жер, ... аты ... ешкімді
таңдандырмайды. Жоғарыда келтірілген өлең жолдары ... ... ... ... өлең ... ... бар.
Қорыта айтқанда Махмұд Қашқаридың теңдесі жоқ бұл шығармасы біздің
еліміздегі түркі тілдес халықтардың бәріне ... асыл ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі және оның тәлім-тәрбиелік,
дидактикалық тағылымы
Ежелгі түркі халықтары мәдениеттің отаны Іле мен Шу ... ... ... XI ... ... ... ақырғы ширегіне дейінгі уақытта
атын әлемге жайған пәлсапшы ақын, қоғамдық қайраткер Жүсіп ... ... ж.ж.] өмір ... Оның атын ... әйгілі еткен еңбек «Құтты білік»
деп аталады. [63]
Жүсіп Баласағұн өз замандастарына және өзінен көп жылдар ... ... ... орта ... ... ... дәлірек айтқанда,
табиғаттану [астрономия] тарих, араб-парсы тіл білімі т.б. тоып ... ... жете ... ... ... ретінде жақсы мәлім болған.
Жүсіп Баласағұнның ақындығы туралы нақты тарихи мәліметтер ғылымға әлі
онша мәлім емес. Ол өзі ... ... ... айтып өткен [64]
А.Н.Кононов дастанды мұқият зерттей отырып, оның өмірбаянына ... ... ... Жүсіп Баласағұн әулеті биік жүргізген
мемлекеттің бір ... ...... ... ... Бұл қала
сол кездегі Қарахан мемлекетінің ... және ... ... ... ... де өнер иесі, күйші, музыкант болған. Ол да Өарахан
мемлекетінің ... ... ... ... аталарының бірі Хұсайын дегенге
арнап ... ... ... ... ... күй шығарған белгілі қобызшы
болыпты. Жүсіп осы талантты өнерпаз әкесінің тәлімін алып ... ... ... ... ... ... ... аударған. Шығыс
Түркістан, Қашқар, Баласағұн, Жетісу өлкелерін билеп тұрған Боғрахан [1102
ж. өлген] Жүсіптен зор үміт ... ... ... ... ... атақты
деген білім ордаларында болып, көп тілдерді ... тез ... ... ... алас ... жігерлі жас әдебиет пен ... ... ... Ол ... ... ... тілдеріне қоса парсы, араб, қытай
тілдерін жақсы білген. Сол кезде әдебиетінен, ... ... тағы ... ... ... алған. [65]
Жүсіп ислам дінін қабылдай тұрса да өзінің дастанын араб емес ескі
ұйғыр, ... ... ... ... ... жазған. Оған «Құтты біліктің»
діни сюжеті емес, түркі тайпаларының салт-санасы мен ... ... ... ... де ... Жетісу тайпаларының ескі салтын, түрлі нанымдарын басым жырлайды.
Сол себепті Жүсіп өзінің ... ... ... деп ат ... ... ... салтанатынан дәріптеп, олардың мемлекетін ... ... ... ... ... Жүсіптің өз мақсатында ғана емес, X-
XII ғасырлардағы Жетісу хандарының ... ... ... бола ... ... ... Қашқари, Жүсіп Хас-Хаджиб сияқты ақын, ғалымдар шығады. 1069
жылы Жүсіп Баласағұн өзінің лұғатын [сөздігін] ... ... ... ... көрмеген. Солай болса да бұл жазба мұраларды бір диалектіде
жазылған деуге рет бар. ... мен өнер ... ... ... ... дәулетпен ісі болмай,
парасатты өмір сүрген. Ол өзі туралы: «Барын табқылап мен кечурдум күндүк –
барды ... ... күн ... әред ... артты йаруды түкім еңбектің
рахатынан түнім жарқырады; әліг қысақ тұттум тәвуртәрмәдим – қолым қысқа
тұттым, ... ... Хава ... көнул бәрмәдим – Бозбалашылыққа
көңіл бөлмедім»,- дейді. Бұл ... ... сөз ... Жүсіп өзінің саналы
өмірін ізденумен өткізіп, тез ... ... Елу ... ... ... буыны босайды. «Тәгүрді мәнә ендігі эллик нашым» - Елу ... ... ... ... ... ... түсі – тәч ... - қара шашым
аппақ болды. «Отуз нығымышын ... алды ... - Отыз жыл ... елу ... ... ... ... қарағанда Жүсіп өз дастанын елу жасқа
келген шақта жазған. Ал, ... ... ... отыз жыл бойы ... ол ... 18 айда ... шықтым деп ескерткен хиджираның 462 жылы
немесе 1069 жылы ... ... ... - ... түркі халықтарына ортақ ерте ғасырлық ... Оның ... ... 13 мың жол ... ... ... ... сөзбен және өлеңмен жазылған түсінік, кіріспе сөзі бар. ... ... ... ... ... ... Онда Жүсіп өз
дастанының мазмұны мен мәнін, қалай жазылғанын түсіндірді.
Әуелгі орта ... Орта Азия араб ... ... ... ... тілінің жойылу қаупі туған кезде Жүсіп Баласағұнның
көлемді ... ... ... ... ... бар ... ... болды. Бұл
құбылыс түркі тілінің Орта Азия мен оған ... ... ... ... қайтадан түлетіп, кейін рухани төл мәдениеті одан әрі сабақтастық
тұрғысынан ілгері ... ... ... ... ... ... ... толы, оның әрбір жолы
Қытайдың ... ... ... ... ... Бұл ... дана ... оқыған адамдар ақыл-ойға келеді,
жетім түсінеді.
Қытай мен ... ... осы ... ... ... Түркістан
жерінде , бограханидтер тілінде бұл сияқты кітапты еш адам ... ... ... Әр ... ... бұл дастанды өздерінше
атайды. Қытайдың ойшылдары «Мемлекет ... ... ... ... Үнді кемеңгерлері оны «Жайла басшылық» кітабы шығыс патшалықтары
«Хүкмет әшекейі», парсылар «Бақытқа жеткізетін ... ... ... ... ... деп атап кеткен. Ал түріктер жірінде бұл кітапты
«Құтты білік» дейді. [68] Ол аса ... ... және ... ... Оның ... әсіресе, Қараханидтер мемлекеті
қалыптасқанғадейінгі қарлұқ тайпасы ... ... ... ... ... ретінде күн тәртібінде тұрады.
Жүсіп Баласағұн Қашқарда аяқтап, хандар ханы Боғраханға тарту етті. Ол
үшін хан тақсырдың ... мен ... ие «Хас - ... [басшы,
кеңесші, ақылшы] деген құрметті атақ алды... ал енді ... ... ... образдарын қарастырып көрейік.
«Құтты білік» дастанының ... ... төрт ... ... мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай
әділдіктің ... ... ... ... көрсетеді.
Екнішісі, бақ-дәулет, яғни құт қонсын деген тілек. Бақ – ... ... ... ... ... ... ... жырға қосылған.
Үшіншісі, ақыл-парасат. Ақыл – парасаттың ... рөлі ... ... ... ... ...... мәселесі. Бұл мәселе дастанда уәзірдің
туысы, дәруіш Одгүрміш бейнесі арқылы ақын ... ... да ... ... ашып ... ... соңғы бөлімінде Жүсіп әлеуметтік мәселелерді қоя ... ... ... Бұл бөлімдерде ақын хан ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек, той-топырға
барғанда хан-жарандармен қалай жүріп, тұрмақ, қалай сөйлемек – міне, осы
жайларға ... ... ... ... ... ... ... атындай
шауып өтіп кететінін ескертіп, жастық шағыңды пайдаланып, күле кіріп,
күңірене шығатын ... ... деп ... ... ... ... орта ... шығармасы «Тотынамаға» жақын келеді.
Дастан оқиғасы XI ғасырда Ыстықкөл, Жетісу және ... ... ... ... өрістейді. Жүсіптің дастаны саяси және ғибрат-
өсиет, ақыл айту түріндегі ... ... ... ... ... туынды. Онда жеке адамның өзін қоғамда, үй ... ... білу ... ... хандар мен бектердің өз қарамағындағы
әрбір қоғамдық топтарға ... ... тиіс ... ... мәселелер
қамтылған. Өзінің идеясы жағынан бұл дастан – ... ... ... ... ... ... ... автордың негізгі мақсаты –
қарахандықтар мемлекетін нығайтып, оның даңқын зорайту еді. Өзінің этикалық
принциптері жағынан ол Орта ... әдет ... ... ... мазмұны түсінікті, құрылысы қарапайым. Онан Орта Азия тұрғындары
мәдениеті мен тайпаларының мінез-құлқы байқалады.
Дастан 73 тарауға бөлінеді. Алғашқы ... ... ... құдайға
сыйыну орын алады. Ақыл мен ... ... сөз ... ... ... ... ... нағыз әділ адам бейнесі
жасалады.
Мұнда абзал би болса екен ... ... ... ... әділ ... ... тарауларында ақыл, өсиет, тәлім, тәртіп уағыздалады.
Ханның өз қарамағындағыларға қамқор болуы ... Оған өз ... ... мен ... арасында қандай істер істелуі ... ... ... жақсы болады деген сұраққа жауап беріледі.
«Елші қандай болуға тиіс» деген ... ... ... ... қатар, шиндар, мырзалар үлгісінде ақсүйектік тәрбие алған, ... ... ... ... ... ... адам болуы керек» деп түйеді.
Мұны ел өз елінің беделін басқа елдер ... ... үшін ... ... ... ... адамның асыл қасиеттерін қадірлейтін жолдары
да көп. Білім мен ақыл адамның ең қымбат, ең әдемі қасиеттерінің бірі ... ... ... ... ... қазына екендігі туралы» деген
тарауында білімді қалай ... алу және оны ... ... ... екені
туралы кеңес береді. Мұны біз мынандай өлең жолдарынан көре аламыз:
Тағдыр кілті…- өзімізден бәрі де,
Лайықсың ба? ... ... ... бұл тірліктің мәніне
Тағдыр өзі-ақ айналады сәніне!
Есті сөзді еске үйіп ал енді.
«Білген құлдан білікті жоқ әлемде!»
Әуелі оқып, оны ойша өре ... ... ... жазу ... ... алмассың дәрімен,
Білімменен құтын қашыр әріден.
Ақыл – арқан, құз, шыңырау, құзарда
Шыбын жаны сол арқылы ұзарған.
Кім болсаң да, ғұлама бол ... ... ... ... терің қайтады.
Билей алсақ – ақыл, білім, жүректі
Орындадым де, қасиетті тілекті [70].
Бұл өлең жолдарынан көріп отырғанымыздай автор білімді жоғары бағалап,
оған ... орын ... ... ... ... Баласағұн білімнің ақылменен
тығыз байланысты екенін көрсетеді:
Ақыл болса, пайдасын ер көп көрер,
Білім білсе, әзиз ... ... күші ... алып ... ... көрер мұратын [71].
Жүсіп Баласағұн өз ... ... ... және ... ... туралы кеңес берумен қатар білім, ғылым иелерімен қалай
сөйлесу ... ... ... өте орынды да, маңызды ой-пікір айтып өтеді:
Тіліңді тый, ... ... ... ... ... ... ... сөзден қуырдақ қуырма,
Қадірле де, көтер сыйлап тұғырға]
Істе айтқанын, білімін ұқ та жатта да,
Қылық-құлқын жамандама, даттама
Ілімі ғой ... ... ... ... ... ... – серке, қой ішінде бастаған,
Бастаса, қой түзу жолдан қашпаған.
Олармен араласып, сыйлас бол
Екі дүние құт дарыптар, қимас бол [72].
Білім мен ғылымның ... ... ... ... ... оған ... ... қойып назар аударуына және де мемлекет
өмірінен жоғары орын бергендігін байқаса ... ... ...... мемлекетінде ғылыми ойдың барынша
дамығанның бір айғағы болып табылады. ... ... ... де ортақ мұра
болып саналатын Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі жас ұрпаққа қашанда
үлгі-өнеге бола алады.
«Құтты біліктің» жарыққа ... Орта ... ... ... әдебиетінің
оянуына зор әсерін тигізген. Одан кейін ... ... ... ... ... ақындар аз болмаған. Солардың бастылары Қожа Ахмет Иассауи,
Сүлеймен ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати,
т.б. Ахмет Иүгінеки де Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастаны түркі халқы танымының,
поцестерге көзқарас ... және ... ... ... ... ... мәдениеттің көрсеткішін жинақтап берген дидактикалық шығарма болып
табылады.
2.3. Әл-Фараби және оның ғылыми мұралары
Отырар ойшылдарының ең атақты, ең ... ...... ... ... ... ... Шығыстың Аристотелі атанған
ұлы ғұлама Әбу Насыр әл-Фраби. Оның толық аты-жөні Әбу Насыр ... ... ибн ... ибн ... ... парсы шежірелерінің деректеріне қарағанда әл-Фараби 870 ... ... ... құяр ... ... ... қаласына, қайсыбір
деректерде – оның ... ... ... ... Уасидже [Оқсыз]
отырарлық әскербасының отбасында дүниеге келген. Әбу Насыр жас ... ... ... боп ... де, ... оқытушы – тәрбиешілерінің де
назарына ілінген. Зерек жас көп ұзамай-ақ ілкі ... ... ... өз ... ... Жас ... бақытына бұл кездегі Отырарда бай
кітапхана болған. Сол мүмкіншілікті жақсы ... Әбу ... ... ... хабардар боп, білімге әбден құмар болған, ер жетіп ... ... ... ... ... ... ... бөтен елге саяхат шегеді.
Фараби грек, араб тілдерін жетік үйреніп, сол тілдердегі ... ... күш ... ... ... Шам, Мысыр, Александия – араб,
парсы елдерін түгел кезеді. Заманындағы білімді деген ... ... ... орталықтарында болды. Оқй, іздене келе өзінің бүкіл
тіршілігін сол жолға бағыштауға бой тартады. [73]
Әбу Насыр ... ... ... бұнда зерделі зерттеулермен атағы
шыұұан Иуанна бин ... Әбу Башр ... Әбу ... бин ... сияқты белгілі
ғалымдар ғұмыр шегіп жатқан-ды. Әл Фараби ... ... мен ... осы
Йуханна бин Хайланнан, жаратылыстану ғылымдары мен грек тілін әбу Башир
Маттадан үйренеді. Ал, әбу ... бин ... өзі ... ... одан
астрономияны үйренген. Оны Ибн Уәлихан деп растайды. Әйгілі ... ... ... ... ... ... мұнда Мәшһүр әбу
Бинер бин ... ... Ол қарт еді, ... ... ... оқитын,
өзі де осы пән бойынша көптеген еңбектердің авторы болатын. Ол Аристотель
ілімінің [оны ... ... ... ... ... ... ... Ибн
Халлихан әл-Фарабидің Бағдатқа көп бөгелмейтіндігін ескертеді. Расында да,
Әбу Насыр көп ұзамай Ирактың оңтүстігіндегі Харрон ... ... ... жыл ... алды да, ... ... ... қайта оралды. Бар ынта-
жігерін фәлсафаны зерттеуге арнайды. [74]
Әл-Фараби логика, музыка, астрономия және басқа ... ... ... жазған. Арада біраз жылдар салып, Бағдатқа Шамға келеді,
бірақ мұнда ұзақ аялдамастан Мысырға ... ... ... ... ... кей ... сол ... әміршілік әл-Ихшид дегенге
байланыстырады және ... ... ... керек дегенді де айтады.
Аталмыш пікірлерді қоштау орынды. Себебі тап солай боуы әбден мүмкін.
Өзіне дейін даңқы жер ... араб ... ... ... әл ... ... ... озады. Оның шеше алмаған көптеген мәселесін шешіп
береді, логиканың жаңа ... ... ... ... сан рет ... арқылы оның қиын сырларын біле түседі. Әсіресе, Аристотельдің ... ... ... ... гармониясын» т.б. ежіктей
оқып, оларды жете меңгеріп, жаңаша талдайды. ... ... ... ... ... ең ... туындыларымен айналысады.
Оларды да тез меңгеріп, бұрын-соңды ешкім тани алмаған ... ... ... ... кезең Шығыс елінің рухани қайта оянуға бет алған
ұлы өзгерістері мен өрлеу дәуірі болатын. Бұл кез – ... ... ... ... ... ... ие болып, мұсылмандар өкілдеріне ... жая ... кезі еді. Осы ... араб ... араб емес ... ... ұлы ... данышпандар өз еңбектерін жазып қалдырды.
Сөйтіп, араб мәдениетін өркендеуге мұсылман дініндегі халықтар ... араб ... ұлы ... ... ... өнер, философия,
математика, медицина өркендейді. Араб тілінде дамыған ... ... ... Европа мәдениетінің қарыштап дамуына ықпал етті.
Сондай-ақ өзі де «Кемеңгерлік меруерті», «Ізгі қала ... ... түр ... ... ... ... ... т.б. көптеген трактаттар туындатқан. Бұл еңбектерінде ол ... ... және ... ... ... ... өз ... үшін
ой-пікірлер айтады. Орта ғасырлардың өзінде-ақ Әбу Насыр ... ... ... ... жөнінде батыл болжам жасаған. Мұндай
қоғамының тууын ел ... ... ... ... ... Насыр әл Фараби ғылымның фәлсафа, ... ... ... ... қалаған, әр ғылым саласын, олардың мәнін айқындап, мазмұнын
ажыратуға тырысқан.
Әуе жайлы да күрделі зерттеулер ... ... ... ... ... астрономия жайлы кесек-кесек еңбектер қалдырған, ... да тың ... ... ... шығыстанушы ғалым, академик Б.Гафуров [1908 – 1977] ... ... ... құштарлығы таңқалдыратындай алуан салалы болғанына
тоқталады. «Біз, ... ел,- ... ... ... ... ... әуен теориясына, алхмия мен магияға арналған ... Ұлы ... ... ... ... ... ... саясат пен социялогияның сан ... ... ... келелі еңбектер жазған әл Фараби педагогика, психология,
эстетика мен ... ... ... де ... зерттеп, мәдениет
пен ғылымға жемісті үлес ... ... ол ... ... ... ... гуманист»
Әбу Насыр – халықтарды бейбіт өмір сүруге, достыққа шақыра ... ... ... мен парасатты ойын терең бағалаған кемеңгер. Иә,
сөйтіп Әбу Насыр метафизика, тіл білімі, ... ... ... т.б. ... қамтитын жүз елуге тарта трактаттар жазған [76].
Ойшылдардың пікірінше, жағымды адамгершілік қабілеттірді адам ... ... ... жаңа ... талабын педагогикалық талаптармен
үндестікте пайдалана алатын, өзінің тұла бойында табиғи он екі ... ... ... адам ғана ... ... ... ... қажетті он екі
қасиеттерге:
• алдыға мақсат етіп ... ... ... ... үшін ең ... ... ... табиғатынан өзіне айтылғандарды жақсы түсініп, қабылдап, айтып тұрған
адамның нені ... ... ой ... ... ... естігенін есте сақтап, еш нәрсені ұмытпау керегін;
• ойлаған ... ... ... ... ... беріп, мазмұндай білуін;
• білімге, оқуға шаршамай, талмай сүйіспеншілікпен талпынуын;
• тамаққа, ас-суға басқа да сүйсіну сезімдеріне ... ... ... қолдаушыларды құрметтеп, өтіріктен бойын аулақ ұстауын;
• ар-намысты бағалай ... ... ... қыңырланбай әділ болуын;
• қажет деген жағдайда шешімділік көрсете білуін;
• күнделікті тіршіліктегі ... ... ... ... ... және т.б. ... күші – адамның ойлауына, пайдалануына, ғылым мен өнерді
ұғынуына және жақсылық пен жаман қылқты айыруына көмектесетін күш» - ... ... ... ... ... ... ... барлық жағынан адам баласы үшін пайдалы екенін айтты.
Оның сөзімен айтқанда, музыка ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеге жетпегендерді
жеткізеді, тепе-теңдігін сақтап қалады, ... ... ... жетілуіне де
пайдалы, өйткені тән ауырса, бүкіл рухани жан-дүние де ауырады [77].
Әл-Фараби дидактика мәселелерімен де ... Өз ... ... ... ... ... сабақтастық, ұғынықтылық
секілді принциптеріне үлкен мән ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық мұрасының ішінде ерекше орын алатын «Математикалық
трактаттар» әл-Фараби геометриялық есептерді көрсетуде өзін өте ... ... ... Ойшылдың көптеген прициптері – педагогикалық
ойлары өз уақытынан бері асыл, ... күні де ... ... ... өмірінің соңғы жылдарын Шамның Халаб қаласында өткізді. Осы
жердің әміршісі Сайф ... ... ... ... ... оның ... болғанына ұқсайды. Бірақ онда да ұзақ
тұрақтамаған.
Әбу Насыр әл-Фараби 950 жылы ... ... ... ... ... ... ... М.Хайруллаев,- біріншісінде ғалымдар оны Шамда қайтыс
болды десе, екіншісінде әбу-Насыр қасына бірнеше адам ... ... бара ... жол ... ... қолынан қаза тапқан.
Сайф ад-Даула қарақшыларды тауып дарға асқан.
Сонымен әл-Фарабидің пәлсапалық ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... тілдес халықтардың өмір шындығы мен мәдени дәстүрі себепші болды.
Грек, батыс және басқа Шығыс елдерінің ойшылдары ... ... олар ... ... ... рөл ... алмады. Орта Азия мен Жетісу
бойында мекендеген түркі халқытарының өмірі көшпенділер мен отаршылдардың
түйіскен жағдайында өтті.
Ал, мұның өзі екі ... де ... мен ... ... ... ... берді. Сөйтіп, Отырарда туған әл-Фараби
заманының ... ... ... ... ... ғалым,
екі дүниенің: көшпенділер мен отырықшылар, өркениетінің өзара ықпалды
байланысының жетістігі мен жемісі болып табылады.
2.4. Ахмет Иүгінекидің ... ... ... және ... ... ... орта кезі мен XIII ... бас кезінде өмір сүрген аса
көрнекті ақын Ахмет Иүгінеки – Қарахан мемлекетінің түркілеріне ... ... ... Ол ... ... ... көшбасшысы,
Гауһардан сөз теретін одан ешкім озбады, -
деген өлең жолдары сақталған [79]. Оның ... ... - Әбиб ... ... ... Ол Сыр бойындағы белгілі ... бірі ... ... ... ... ... ... туып өскені мәлім.
Әкесі – Махмұдтың негізгі мекені Түркістан маңы. Махмұдтың өзі де ... ... адам ... [80]
АхметИүгінеки жас шағынан араб, парсы тілін игерген, өз ... ... ... ... ... ... ... туралы мәлімет
беретін деректер өте аз, тіпті жоқтың қасы ... ... ... ... ол XII ... аяғында XIII ғасырдың басында өмір
сүрген болса керек. Оның бізге жеткен жалғыз еңбегі ... ... да ... XII ғасырда жазылды деп есептелінеді. [81]
«Ақиқат сыйы» - ... ... ... ... ... ... ... жөнінде әңгіме болды, автор оқырманына өзінің көтерген
тақырыбы мен идеялық мазмұны ... ақын өмір ... ... ... ұғымдар мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы болып келеді.
Адам қалай өмір сүру керек? Ақын осы ... ... ... ... ... ... ... айтады. Мәселен, шығарманың
авторы оқырманға: адам адал өмір сүруі тиіс, сараң ... ... ... ... ... ... ... жақындар – шарапат, жаманнан –
кесапат деген сияқты ғибрат айтады [82].
Автор кітапты жазу себебін және қай ... ... ... өзінің аты-
жөнін хабарлайды, өзі өлсе де даналық сөздің қалатынына сенім білдіреді.
Атым ... ... ... де ... ... ... ... келеді көңіл күзі,
Толғандай болды екі көзім.
Соның үшін шығардым түрікше кітаб,
Керек болса мәлім, дос кітаб [83].
Әдиб Ахмет ... ... ... ... ... мазмұны 14
тарау 235 бәйіттен құралады. Алғашқы үш ... сол ... ... ... пайғамбарға, оның төрт сахабасына құлшылық етуден басталып,
шығарма Датбек деген шахтардың біріне бағытталады. ... ... ... ... зор, ... ... ақыл иесі дана, қайырымды шах
оғланы дәріптеліп, ... ... ... ... ... ... – 5-ші ... бастап баяндалады. 5-8 тарауларда түгел
дерлік ілімнің ... ... ... ... ... ... ... әділет үшін еңбек етіп өсуі,
керек, ... сақ боп, ... сөз ... ... ... ... дос-
жарандармен өмір кешу орынды. Себебі, дүние фәни, бүкіл ғаламда өзгермей
бірқалыпты тұратын ешнәрсе жоқ, өткінші өмірде жауыздыққа орын ... ... ... ... ... ақын дүниеқорлық, малжанды,
пендешілікті сынға алады. Опасыз, нәтижесіз бос өткен өмірге қарсылық
білдіреді.
«Ақиқат ... ... ... ... мен ... ... деп ... жерден басталады:
Айтайын білім жайын, құнты бар бол,
Ей, достарым, білімдіге ынтызар бол.
Ашылар білімменен бақыт жолы,
Білім ал жолға түсіп ... ...... ... ... жан – қара ... шашылатын.
Білімсіз тең бола ма білімдімен,
Азамат – білікті әйел, яз-ер қатын.
Сүйекте жілік болар, ерде – білік,
Ақыл ғой ... ... етте – ... ет ... ...
Қол созбас сүйексізге бұл тіршілік [84].
Автор оқырмакндарды білімді, инабатты, мейірімді, ... ... адал жан ... үндейді, жарамсыз мінез-құлықтан сақтандырады.
Ахмет Иүгінеки «Ақиқат сыйы» еңбегінің соңында адам бойындағы ... ... өз ойын ... ... кітап оқырманына былай дейді:
Ей, досым, жаздым кітап түрікшелеп,
Мейлің сөк, мейлің қала ... ат ... деп ... ... таңсық сөзбен ерекшелеп [85].
«Ақиқат сыйы» дастаны да атышулы «Құтты ... ... ... өмір сүрген түркі тайпаларының тілінде ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, «Ақиқат сыйының» тілі «Құтты
білік» тілі мен кейінгі ... өріс ... ... ... ... ... өтпелі көпір секілді деуге болады.
Ахметтің білімге табынып, Мұхаммед ... оның төрт ... ... осы ... ... ... де ... дедік. Бұл
– дастанның кіріспе бөлімінің бір кездегі дәстүрді сақтағанын көрсетеді.
Екінші бөлімінде білімнің пайдасын түсіндіріп, ... ... ... өзі өлсе де аты ... екенсің атың да өледі,
Білікті біреуге – біліксіздің мыңы.
Тең келе алады ... ... ... әлем жоғары көтеріледі.
Біліксіз ер төмен шөгеді,
Білікті кісі білер ол істің ... ... ... өкінбес кейін [86].
Мейірімді, пейілді адамды ардақ тұтады. Адамгершілігі зор, қайырымы
мол адам, әрі ... әрі ... ... деп ... ... ... ақын сөзінен бір үзінді келтірелік:
Білікті кісі кер білүр іш өзін,
Біліп отыр ішні өкінмәс кендігін.
Нә түрлік іш эрсе біліксіз оқы
Окүнг ол аңа йақ оң анда ... ... ... сөз ... ... не ... айур уқматын,
Аның өз тілі, өз башыны йәйүр.
Білік бірли білңұр түрәткән ізі
Біліксізлік ичрә ... йоқ, деді ... өлең ... ... түсінуге болады.
Дастан мұны автор баяндауы арқылы ашылады. Лексикалық қаһарман сан-
сала ... ... ... ұштастыра жырлайды.
Ақыл-өсиет, насихат болар болжамдар жасайды. Бақыт жолын ... ... ... боп, жоқ-жітікке қарасып, әлсізге қамқор
болуды ұсынады. Ұят пен арды ... ... ... ... белгісі
деп танылады. Жақсылыққа жаманшылық, әділетке әділетсіздік, жомарттыққа
сараңдық, білімді – данаға – ... т.б. ... ... ... ... ... ... да, қақтығыстар арқылы сипатталады. Ақын тілі бейнелі,
шешендік тіркестер, халқытың мақал-мәтелдері жиі ... ...... ... ... ... қалыптасуына
мықты әсер еткен орта ғасырлық құнды туынды.
Оның өзбек, ұйғыр, қазақ әдебиеті тарихындағы маңызы да осы ... ... ... ... ... ... ТАРАЛУЫ ЖӘНЕ СОПЫЛЫҚ ӘДЕБИЕТ
(ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ, СҮЛЕЙМЕН БАҚЫРҒАНИ)
3.1. Исламға негізделген араб, ... ... ... әсері
Ерте заманда арабтар исламға дейін әр түрлі құдайға — көкке, ағашқа,
тасқа табынған. Өз ... ... Күн, Ай деп ... ... қасиетті орны Қағба болды. Оның айналасына 360 құдайдың яғни ... ... ... ... ... ... ... өтеу үшін барады.
Онда киімдерін шешіп, шаштарын алғызған арабтар Қағбаны 7 рет ... ... ... ... ... ... ... кезінде біреулер
киімдерін ауыстырса, кейбіреулер тыржалаңаш күйде болған. Еркектер күндіз,
әйелдер түнде айналған. ... ... олар ... кол ... ... ... Келесі күні Меккенің қасындағы екі таудың арасында
7 рет жүгіріп өтіп, ... ... ... еткен. Үшінші күні Арафат
тауына көтеріліп, Муздалифа жазығына барып от ... ... ... Меккеге қайтып, хажылыққа арнаған киімдерін ... сол ... ... ... осы Қағба қасиетті тасын қорғаған курейшит
тайпасы тамақтандырған.
ІҮ ... ... ... ... ... ... дінін
қабылдауға шақырды. Арабтарды ... ... ... ... ... ... арабтардың бәрі жаппай қабылдады деуге болмайды.
Оны жеке тайпалар мен ... ғана ... Осы ... ... арабтар "джахилия"— "надандық" деп атады.
Арабтардың ең жоғарғы жетістігі — ол б. з. б. ІҮ ... араб ... ... ... ... ... ... және бүкіл араб әлеміне ортақ ... ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді.
Исламды қабылдағаннан кейін яғни ҮІІ ғасырда барлық қолдан ... ... ... ... дінінің тұжырымдары
Ислам біздің заманымыздың 622 жылында Арабстанда пайда болды. Ислам
"Алланың, ... ... ... ... ... ... ... таза, өзіне-өзі" сәйкес деген ұғымды білдіреді.
Алла тарапынан білдірілген әмір және туындылардың ... дін ... ... атын ... деп Алла ... ... діні — тек бір ... ұлтқа ғана тән дін емес, бір миллиардтан астам адам ... ... ең ... ... ... ... бейбітшілік және ереже діні.
Жинақтап айтқанда, ол сенім бойынша өмір сүру діні ... ... ... бес парызға негізделген: 1) Иман. 2) Намаз. 3)
Ораза. 4) Зекет, 5) Хаж. ... жеті ... бар: 1) ... ... сену,
иман келтіру, Хазірет Мүхаммед Алланың қүлы, әрі ... ... ... мұны араб (Құран) тілінде айту; 2) періштелерге сену; ... ... ... 4) ... сену; 5) ахирет күніне сену;
жақсылық, жамандықтың тағдырын Алладан деп ... 7) ... ... ... ... мұсылмандар өмірінің әр түрлі жақтарын реттеп ... ... бар. Мұ ... ... ... ішуіне,
шошқа етін жеуге, құмар ойынын ... ... ... ... ... етпейді. Өмірде және ахиретте шаттыққа, бақытқа жету
үшін ахиреттік ... ... ... Онда Аллаға және пайғамбарға,
өзімізге, отбасымыз бен ... ... пен ... ... бірнеше міндеттер көрсетілген.
Ислам әлеуметтік тәртіптің өте кең жүйесі болып табылады. Мұсылман
өмірінің барлық жақтары ... ... ... ... Ер ... ... сүндетке отырғызу керек. Сол дәстүр жасалғаннан кейін-ақ мұсылман
саналады. Неке қию некелесушілердің қатысуымен ... сол ... және де ... ... ... оқумен аяқталады. Еркек
мұсылман үшін ажырасу онша қиын емес, әйел адам үшін бұл ... ... ... да ... ... Ислам діні екі ірі сенім негізінде
құралған:
1) Алладан ... ... ... ... ... ... Мұхаммедтің Алла тарапынан адамзат ... ... ... ... ... ... діні бұны бір дәстүр түрінде:
"Лә иләһә илла-аллаһ Мұхаммед-ур-Рәсул-аллаһ" ... ... ... саналатын бұл сөйлемді тілімен айтып, жүрегіне бекіткен кісі ислам
дініне кірген болды. Бұл сенімді — ... ал ...... деп ... ... жер, ... ... нәрселерді жаратқан, жоқтан бар еткен
және оларды жоқ ететін, әуелгісі, ақыры болмаған, үнемі бар ... ... ... серігі болмаған, жаратылыстардан ешқайсысына ұқсамаған,
бар болуында ешнәрсеге мұқтаж емес Аллаға ғана сену — бұл ... ... Дін ... ... ... үшін бұл ... ... сенім
жеткілікті емес, өйткені мұсылманшылық — сену әрі сенім бойынша өмір сүру.
Мұхаммед Арабстан тайпалары мен қауымдарының үлкен ... өз ... ... ілестірді. Ол өзінің діні мен саяси ықпалын Түбектен тыс
жерлерге тарату үшін де дайындала ... ... 632 жылы ... ... ... халифтер жалғастырды. Олардың ішінде төртеуі ... ... ... ... ... ... деген атқа ие болды. Олар:
Әбу-Бахр, Омар, Осман және Әли. Олардың заманында Ислам діні әлемдік дінге
айналды.
Ислам Арабстанның ... ... ... ең ... саяси және теориялық мәселелердің бірі — жоғары
билік туралы мәселе еді. ... ... ғана ... ... ... пайғамбар
дүние салды. Оның орнын басқан халифтер адамдардың ... мен ... ... өмір сүруін қадағалап отыруға тиіс болды. Алайда, халиф
болуға қандай адам лайық деген мәселе ... ... ... Бұл ... ... әуел ... аяусыз айтыстар өршіді. Үшінші халиф
Османды ... ... ... емес ... ... оны өлтіріп тынды,
төртінші халиф Әлиді де мұсылмандардың бәрі бірдей мойындамады. ... көбі ... туыс болу оған және оның ... ...... ... ... правосын береді деп есептеді, олардың
пайғамбардан мирас болып қалған құдаймен тілдесу кабілеті бар ... ... мен ... ... елші бола ... және ... ... имам болуға, демек саяси көмек болуға да тиіс деп санады. Осылайша
исламның басты ... бірі — ... ... қаланды.
Исламда суннизм неғұрлым көп тараған ұғым болып келеді. Бұл ... ... ... сунна( сунналық адамдармыз) деп санайды. Олар
пайғамбар туыстарының билікке ерекше праволылығын мойындамайды. ... төрт ... ... деп ... ... жинақтағы хадистерді
шын деп білсе және ... ... төрт ... ... ... және ... ... мойындаса, формальды түрде
сунниттер деп есептеледі. Әлемдегі мұсылмандардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... ҮІІІ ғасырдың басында басталды. Араб әскерлерінің басшыларын тұңғыш
ислам дінін уағыздаушы деуге болады. Оған қоса ... ... ... ... мен ... өз ... ... түркі
елдерінде осы дінді таратқандар араб әскерлерінің алдыңғы қатарында болды.
Түркілердің арасындағы исламның беделі IX—X ... ... ... 1000 ... ... ... ... Түркістанның мәдени облыстары
Орта Азиядағы Иран Саманид династиясы билік жүргізген кезден ... ... арғы ... ... ... бүл ... ... Хувера, Яникент қалалары пайда болды.
Араб билеушілері дін таратуға өте ... ... ... халықтың
көне мәдениеті мен өнерінен жұрнақ қалдырмауға тырысты. Хорезмдік ғалым Әбу
Райхан әл-Бируни (973— 1048) X ... ... ... ... ... атты кітабында былай деді: "Кутаиба, бин Муслім әл-Белиқи ... ... ... бәрін таратты, жойды: хорезмдіктердің жазу-
сызуларын, ... ... ... ... дін ... аңыз-
әңгімелер білетін адамдарды, ... ... ... ... исламға дейінгі тарихы түгел көрге көмілді, оны қазір ешкім
де білмейді".
Араб билеушілері ... ... ... ... ... ... жергілікті халыққа ислам дінін қабылдатты, араб ... ... ... араб мәдениетін таратты. Оқу, білім, өнер, әдебиет
— бәрі де араб тілі, араб мәдениетінің ықпалында болды, сол ... ... ... Сатук Богра хан бірінші түркі ханы Қашқардың
билеушісі болып есептелді. Ол 955— 956 ... ... ... және оның
бейіті осы күнге дейін Артыш қыстағында түр. Дегенмен кейбір мәліметтерге
сүйенсек, ... ... ... 960 жылы, сол X ғасырда Сырдарияның төменгі
ағысындағы оғыз халқының бір ... ... ... ... ... ... ханы Сатук Богра хан
Абданкерім исламды өз ... ... ... жылы ... Ол ... Богра
хан династиясынан Қарахандықтар династиясына көшті.
Географиялық әдебиеттерде түркілердің арасында ... ... ... жоқ: ... ... ... қабылдану уақыты — 960 жыл.
Бұл дерек Бағдат жазбасында кездеседі, алайда ол ... ... ... ... Шын ... ... ... Қарахандықтар
династиясы қабылдады. Ол кезде яғни X ғасырдың аяғына дейін Қарахандықтар
Қашқарды билеп тұрды, Самархан мен ... ... ... Басқа түркі
халықтарының көпшілігі исламды 1043 жылы қабылдады.
Баласағүн 940 жылдан бері ... ... ... ... ... ... сауданың жаңдануы бұрын ... ... ... ... ... ... ... ғасырда ислам діні Шығыс Түркістанға, Лоп-Норға жетпеді. Себебі
солтүстік жолда шекаралық пункт Куча мен ... ал ... ... ... Қашқардан арғысы тасада қала берді.
Ислам мәдениетінен тысқары шығыстағы ... ол ... ... көп санды қыпшак бар еді. Олар Ертіс өзенінен шығысқа қарай созылып
жатқан.
Ислам буддизм мен христианнан кейін келгеніне карамастан, әлемдік және
нағыз ... ... ... Яғни ол бір ... ... қалмады.
Манихей діні де әлемдік дін болған жоқ. ... ... ... ... ... ... аса ... Түркілер арасында
исламның беделі үстем болмай тұрғанда. сондай-ақ мұсылман ... ... ... ...... бір топ ... және Оңтүстік монғолдар христиан дінін қабыллады. Қазір христиан діні
тек ... діні ... ... Араб пен ... исламға негізделген мәдениетінің түркілерге
тигізген әсері
Арабтар мен ... ... ... ... сол ... араласқандығын анықтау қиын мәселе күйінде қалып ... еш ... де ... ... ... бас ... ... ешқашан
да өз тілін жоғалтқан емес, бірак араб-парсы мәдениетінің ықпалы соншалықты
күшті болғандықтан, түркі тілі (XI—XII ғ.) еш ... ... тіл ... ең батыстағы мемлекеті — Кіші Азияда XIII ғасырға дейін
мемлекетгік тіл араб тілі болды, бірақ ... ... түбі ... ... ... ... мен мәдениет тілі бірте-бірте парсы тілі болып келе
жатқан Ирандағы Селжук иелігіне қатысты да осыны ... ... ... зиялы отандастарымыздың көпшілігі өз шығармаларын, сол кездегі
ғылым, білім, өнер тілі — араб ... ... ... ... және оның ... ... еңбегі
XII ғасырда Орта Азиядағы суфизм поэзиясының орталығы
Түркістан (Ясы) болған. Осы бір тарихи кезеңде әдебиет ... ... ... ... мен ... ... өздерінің шығармаларын түркі
тілдерінде жазады.
XIII-XIV ғасырларда осы Иассауи мен Бақырғани тілі негізінде шағатай
тілі ... Оның биік ... ... мен ... ... болатын.
Қожа Ахмет Иассауи Ибраһимұлы ибн Махмұд (1104-1167) XII ... ... ... ... дүниеге келген көрнекті ақын. Түркістан
X-XI ғасырдарда Шауғар, XII-XIV ... ... Ясы, ал XIV ... деп ... Осы ... ... жерінде Қожа Ахмет Иассауидің әкесі
Ибраһим мен анасы Қарашаштың, екі ағасы Латиф пен Мұчстафақұлының ... ... ... арасынан шыққан соң өзінің шежіресін халиф Әлиге
дейін алып ... оның ... имам Абу ... әулиелер Ысқақ-баб
және Хорасан-баб және басқалары туралы мәліметтер келтіреді. ... ... ... ... алып, софылар жолына түседі. Оның әкесі – шейх
Ибраһим және арғы ... да софы ... Бір ... Ахмет Иассауидің
бірінші ұстазы Арыстан баб ағасы болды деп айтылады. Бір сөзбен ... ... ... ... ... софылық болғаннан кейін оның тарихатқа
бет бұруы кездейсоқ болған жоқ. ... ... ... ... ... жеті жаста әкесінен жетім қалады.
Өзінен он жастай үлке Гауһар-Шаһназ атты апасының қолында ... ... ... ... ашса да, оның имам дінінің шарт ... ... ... тәрізді. Бұған әйгілі Арыстан-баб елеулі үлес қосқанын
аңғарамыз. Бұл туралы ақын өз ... ... ... ... ... ... ораза ұстап әдет қылдым.
Күндіз-түні зікір айтып, тәуба қылдым,
Сол себепті алпыс үште кірдім жерге...
Жеті жаста Арыстан бабам іздеп тапты,
Әр сырымды кірген ... ... ... ... деп ... ... ... алпыс үште кірдім жерге.
Сегізімде сегіз жақтан жол ашылды,
Хикмер айтты басыма нұр шомылды.
«Билахмдиллаһи» Пірмұған шарап ішкізді
Сол ... ... үште ... ... ... ... оның ерте жетілгенін, тым зерек жас болғанын көреміз.
Қожа-Ахметтің өсіп ... мен ... алуы ... дін орталығы Бұхара
қаласымен тікелей байланысты. ... ол ... ... діни ... ... ... Хамдани қайтыс болған соң, біраз жыл сол ... та ... ... Қожа ... Иассауи 1167 жылы Түркістан жерінде дүние салған
деп көрсетіліп ... Өзі ... ... ... үште ... жерге», енді
бірде «жетпіс үш жыл ғұмыр құрдым» деп ... ... ... хижра
санағы бойынша 562 жылы өлген деп көрсетеді. Ал шын ... ... ... ... ... Иассауи 1166 жылы қайтыс болған. Ержете келе
Түркістан қаласына келіп тұрады. Сол кезде атақты ... және ... ... ... ... ... ... оқыған. Сосын
оқымысты адам софы ретінде Ясы қаласына қайтып келеді.
Қазақстан жері мен Қазақ ... Қожа ... ... ... екі ... ... мұра бар. Оның бірі – Түркістанда 1397 жылы
салынып ... ... ... ...... ... ... деп аталатын өлең-өсиет кітабы. Бұл еңбек сол ... бойы ... ... ... түрінде сақталып, араға көп уақыт салып барып
Стамбул, Қазан, Ташкентте басылып ... көне ... ... ... ... жазылған. А.К.Бороковтың пікірі бойынша даналық кітабы қыпшақ
тілінде өмірге келген әдеби ... Онда ... ... ... 1901 жылы
Қазанда жарық көрген. Кітап 1902 жылы қайтадан Ташкентте басылып шыққан. Ол
- өзбек нұсқасы деп ... Қожа ... ... ... хикметті» түркі
мәдениетінің төл туындысы:
Қожламайдүр ғалымда
Сізни айған түркіні,
Ғабырлардан ештесең
Ашар көңіл ... ... ақын өз ... замандас ғалымдары қолдамаса да түркі
тілде жазғанын айтады [94].
Ахмет Иассауи өлеңдер жинағының ең толық нұсқасы ... ... ... ... 109 хикметі Иассаудің өзінікі екені даусыз. ... ... ... ... еріп ... жыр жолдары болса керек.
Даналық кітабында негізінен төрт нәрсе мадақталады. Олар: ... - ... мен ... ... ... - дін жолын танып, оқып білу,
«хақиқат» - құдай және оған ... ... ... Шариғатсыз
тариқат, тариқатсыз мағрифат, мағрифатсыз ... ... ... емес.
Бұлардың бірі екіншісіне өту үшін қажетті басқыш болып табылады.
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясының мазмұнында екі түрлі жүйе бар. ...... ... – бұл ... ... ... оны сынау сарыны.
Өмірден безген, одан ... ... ақын ... о дүниеден күтеді.
Өлеңдерінде заман бұзылып, адам баласы ызды дейтін сарын аса күшті. Сонымен
қатар ол ... ... ... да ... ... ... ғалымдары залым болды,
Қошамет етушілер ғалым болды.
Сойқанды елге ашық айта ... ... ... жалын толды,- дейді. [95]
Сопының дұшпаны әділетсіз патшалар, уәзірлер мен хандар. Олар туралы
Қожа Ахмет өткір сын жазды.
Ақын хикметтерінің ... ... ... да сөз ... ... ... жігіттің – қызға, қыздың – жігітке деген сүйіспеншілігі емес,
керісінше - ... ... Алла ... яғни ... сүйіспеншілігі,
іңкәрлігі туралы.
Қожа Ахметтің даналық сөздерінің көпшілігінде ұстазы Арыстан –баб жиі
еске алынады, ақын ұлы ойшылдың айтқандарына құлақ түріп, ой ... ... ... ... кеудемсоқ, дүниқоңыз болмауға, тәубаға келуге
ақыл кеңес береді, яғни ... ... ... ... мәнді-мағыналы
пікір, адамгершілік мұраттарына толы.
Данышпан 44-хикметінен бастап Мұхаммед пайғамбардың өмір ... ... ... ... тек ... еліне ғана емес, бүкіл түркі тілдес
халықтарға ортақ мұра екені мәлім. Арада сан ... өтсе де ... ... ... ... уақыт озған сайын қадір-қасиеті арта түскен бұл
ғажайып хикмет-жырлар ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып, ... мұра ... ... беретіні даусыз [96].
Иассауидің «Диуани Хикмет» кітабы XII ... ... ... мол ... ... ... дерек ретінде биік бағаланған. ... ... ... сөз еткенде Иассауидің «Диуани хикмет» атты
кітабы да тиісті орын алу керек. ... ... ... ой-пікірлерін оның шәкірттері жалғастырып, кезінде көптеген хикмет-
жырлар жазғаны мәлім.
Тарихта түркілер әлемінде аты ... ... ... ... ... ... ... бір өкілі Қожа Ахмет Яссауиге арнап Ақсақ
Темір ХІҮ ғасырда күмбез тұрғызды. Түркістан тұрғындарының айтып ... ... Әмір ... яғни ... ... ... Ясссауиге арнап
күмбез тұрғызу арқылы мұсылман ... ... ... арасында нығайта
түскісі келген.
Алайда Ахмет ... ... ... ... ... оның ... атты еңбегі еді. «Диуани хикметтің» түркі тілінде араб ... да оның ... ... кең ... әср етсе ... ... Ахмет
Яссауи өмір сүрген заманда араб әдебиеті, араб ғылымы, араб жазуы түркілер
арасына ғылым тілі ретінде әйгіленген болатын. ... да, ... ... өз
ана тілін құрметтеген, еңбегін өз тілінде, яғни ... ... ... ... үшін араб ... ... ... өз заманының уақыты талабынан шыға
білді.
Кітаптың аты айтып тұрғандай, «Диуани ... - ... ... ... ... ... кітаптың авторы халықты кішіпейілдікке,
адамгершілікке, имандылыққа баулуды ... ... ... ... үшін ... адам оған шын ... ... сүйіспеншілік танытуы
тиіс деп уағыздады. Ахмет ... дін ... ... таза, адал болу
қажеттігін өз халқына түсіндіре білді. Өз ... ... мен ... Ахмет Яссауи былай деп сынға да алды:
Әділетсіз залым патша болғаны-ай,
Ордасына өңшең қудың ... ... ... ... жүр ғой бәрі жорғадай, -
деп қулардан жиіркендіреді.
Кеңестік дәуірде Яссауи әлемін зерттеуге, ... ... ... ... ... ... ... ғана берілді. Еліміз тәелсіздік
алғаннан бері Ахмет Яссауи мұрасына қалың ел ден ... ... ... Сүлеймен Бақырғанидың «Хакім ата» кітабының мәнісі
1.
Ғұлама ақынның ел ... ең ... ... ... ... бірі ... Бақырғани.
Сүлеймен Бақырғани немесе Хакім ата – Орталық ... ... Қожа ... ... ... бірі ... танымал, ұстазының оқуын
жалғастырушы дәруіш, XII ғасыр поэзиясын дамытуға ... үлес ... ... ... әдебиетінің санаулы өкілдерінің бірі. Ақынның туған жылы
белгісіз. 1186 жылы ... ... Оны жұрт ... ата деп ... ... ... ата» ... мәнісі аса зор. Кітап 1846-1890 жылдары
Қазан қаласында дүркін-дүркін басылып, сегіз рет баспа ... ... ... 1897 жылы ... ... ... ... Ол «Бақырған» деген
атпен де Қазан, Ташкент қалаларында жарық көріп тұрған.
«Хакім ата» кітабында Сүлеймен Бақырғанидың ... ... ... ... Кейбір мәліметтерге қарағанда ол Сыр бойының түркі тайпалары арасынан
шыққан, туып-өсіп, кіндік қаны тамған жері – ... ... ... көп ... ... ... тұрмысы мен тыныс-тіршілігі, тарих
және мәдениетімен жан-жақты танысады. Орталық Азия, Араб елдерінде оқып,
діни білім ... ... тіл ... ... ... Қожа ... «Диуани хикмет» ситяқты Сүлеймен Бақырғанидың да ... ... де ... ... ... ... ... Кітап дін, әсіресе,
суфизм идеологиясына байланысты жазылған. [97]
XII ғасырдағы түркі тілі ескерткіштері ішінде ерте кезде ... ... ... ... – осы Хакім ата немесе Дана ата ... XX ... ... ... ... ... ... Азиямен қазақтың жеріне кең
тараған Хакім ата еңбектерін қазақтың ... діни ... ... ... Діни оқу орындары оны оқу құралдары ретінде ... ... ... ... ... ... ... жаттатқан.
Сүлеймен өзінің еңбегіндегі кіріспесінде өзінің ұстазын мақтайды. Ең
әділ, кішіпейіл, білімді дана ... ... ... шахтардың шахы,
шындықтың сарасы,- деп ... ... Осы ... ... ... ... оған ... ардақ сөз, жадбарына бас ұрулар да ... ... ... дін жолына деген шын ниетін білдіріп, ... ... ... ... ... ... ету ... баяндайды. Дәруіштерше ел
аралап, пақырлармен бірге өмір сүріп, ғаділетпен өтсем деп ... ... ... ... ... шәрбетін ішсем
Касутлар [жауыздар] сөзінен қашсам,
Басып нәпсімді рухланып,
Шүкіршілік етсем, таңсәріден тәубе етіп,
Аруағына пайғамдардың бірер сүре оқысам,
Кешпен кедейлер үйіне қонсам
Нәпсімді ... адал ... ... ... ... ... ... Ғарафат тауына шықсам,
Сүлеймен Бақырғани деп танытсам!
Осы келтірілген өлең жолдары ақынның бар ... ... ... ... ... өзін Иассауидің шәкірті санамаған. Шындығы да солай.
Иассауидің ең биік төрт мүридінің дарындысы осы Сүлеймен болған. Ол ... бар ... ... ... ... ілгері жалғастырған. Ұстазы
үлгісінде ескі түркі тілінде өлеңдер жазуы осының айғағы. Ақырет азабын
тартқың келмесе, ... ... ... ... боп, ... аулақ
боп, адал өмір сүр, дүниең болса, жоқтарға бер, аяма, деп әулиешілікке,
Иассауи ... ... ... мен ... ... ... әдебиетінің ірі туындылары
ретінде мәдениет тарихы үшін ... Олар – ... бір ... ... софылық, дәуіштік поэзияның негіздерін салушылар.
Бертельс Иассауи мен Бақырғанидың рухани мәдениет тарихында белгілі
орындары бар, олар ... дін ... ... ... ... сынап, кем-кетік пақырларға көмектесуге үндеді, сопылық
дәуіштік ағымды қолдады, ... ... ауыз ... ... ... ... жазды деп көрсеткен болатын.
Ахмет Яссауидің жолын қуған, сопылық-мистикалық сарындағы шәкірттерінің
бірі, ғұлама ақын, ел ішінде «Хәкім ата» аталған ... ... ... ... ... ... ... еңбегінің тілі жатық, қарапайым халыққа түсінікті етіп
жазылған. Оның еңбегі өз заманына сай діни сарында ... ... өзің ... өзге кімім бар?
Жалғыз дарасың және барсың,
Сенен өзге кімім бар?
Сенсіз қай жаққа кетейін,
Хәлімді кімге айтайын?
Немен тіршілік етейін?
Сенен өзге кімім бар?
Менің табынушым – ... де, ... да ... ... мен ... өзге ... бар? – деп ... Бақырғани қарапайым ғана өлең
жолдарымен бір жаратушыға сенуді, адал өмір сүруді уағыздады.
Сүлеймен Бақырғани да ұстазы Ахмет ... ... ... бас ... ала жібін аттап, байып алған замандастарын қатты сынға алды. Оған
мына өлең ... ... бола ... ... ... ... ... көрген дүниеқор.
Қу өлімнің шәрбатын
Халыққа ішкізген дүниеқор.
Сен ойлама дүниде
«Мен мәңгі қаламын» деп.
Нағыз жанатын уақытында
Шырағын сөндірген дүниеқор.
Ұлды ... ... ... тағы.
Жылатып әр есікте
Зар еңіреткен дүниеқор.
Сүлеймен Бақырғани өзінің лдында мол арманы бар екенін ... ... ... ... айтып өтеді. Мәдинә қаласына барсам, Пайғамбардың
қабірін көрсем, нәпсімді тиып, көңілім мұсылман болса ... ... ... бір арманы мына өлең жолдарында көрсетілген:
Халайықтан өзімді жырақ етіп,
Бахрменен Оманды көрсем,
Қажылардың ... ... ... ... ... қашсам,
Рухани нәпсілерімді тежесем.
Пақырдың хәлін сұраса,
Маған хажынама берсе,
Менің атымды сұраса,
Сүлеймен Бақырғани.
Түркістандық ақын – Сүлеймен Бақырғани ... ... ... ... ... алу, өмір бойы рухани өсуге талпынуды
насихаттады. ... ... ... де бұл ... ... мәні ... қатарына жатады. Сөйтіп, Сүлеймен Бақырғани түркі әдебиетінде
ХІІІ – ХІҮ ғасырларда кең өріс алған, ... ... ... ... ... ( ... ... сюжеттерді қайтадан жаңғыртып
жазу) алғашқы бастауларында тұрды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тәуелсіздік елімізге ұлттық дәстүрімізді жаңғыртуға, өткенге үңіле қарап,
жоғалтқан асылдарымызды ... ... ... ... ... туғызды. Соның нәтижесінде қарахандар ... ... ... жаңғырып, халық игілігне айнала бастады. Қазақ
мәдениетінің құрамы аса күрделі, ол өзінің ... ... ... ... мәдениеті көптеген мәдениеттер мен діндердің өзара ықпалдасуы және
қосылуы нәтижесінде пайда болған рухани феномен. ... ... ... ... ... ... дамуы ақыры түркі-ислам
синтезін дүниеге алып ... ... бұл біте ... ... ... негізгі тірек мұсылмандық болды.
Х ғасырдан бастап, ортағасырлық Қазақстан ислам өркениетінің ажырамас бір
бөлігіне айналды. ... ... ... шапқыншылығына дейін аяқталып.
өзінің толыққанды өркениеттілікке бастайтын өнегесін көрсетіп берді.
Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... халықтарды достастырып, ғылымды дамытушы ретіндегі рөлі арта
түсті.
Ислам дінінің қарахандар ... ... ... дін ... да ғылыми ойдың дамып, алға басуына өзіндік септігін тигізді.
Қарахан мемлекетінің негізін салушы Сатук ... хан ... ... ислам дінін қабылдап, өзіне мұсылманша «Абдал Керім» деген ат алды.
Ал оның баласы Мұсаның кезінде ислам діні ... дін деп ... ... ... ... ... дамуына Ұлы Жібек жолының
да қызметінің ... ... жаюы ... ... тигізгені даусыз.
Халықаралақ байланыстардың арта түсуі тек керуен жолдарын, тауар ... ... ... де ... ... алмасуға да алып келді.
Қарахандар дәуірінде ғылым, білім қуатты қарқынмен ... ... қол ... Атап ... түркілер мәдениетін барынша
дамытып, бүкіл әлемге танытқан ғалымдар тобы дүниеге келді.
Бүгінгі күні ... ... атап ... ... ... ... Әбу ... әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет
Яссауи, Ахмет Иугінеки, Сүлеймен Бақырғани сияқты ... ... ... толқыны тарих сахнасына шықты.
Олар Х-ХІІІ ғасырлар аралығында жасап, алғашқы мәдени ренессанс кезеңінде
өмір сүрді. Аталған ғалымдар түркілерге озық ... ... ... ... аса тиімді тарихи жағдайда өздерінің шығармашылығында рухани
шабыт пен қажеттілікті білімдерді исламнан алып ... ... ... ... ... дамыды. Қарахан дәуіріндегі
рухани мәдениет кейінгі қазақ мәдениетіне өзіндік із қалдырды. ... ... ... ... 260 мақал-мәтелдің 60-ы қазіргі қазақ
тілінде өзгеріссіз қолданылады екен.
Ал Әл-Фараби бабамыздың ... ... ... ... ... ... алып жатқан университетіміз де Әл-Фарабидің есімімен аталады.
Солардың бірі
... ... Әбу ... ... Азия мен ... ... ... діні таралуына байланысты екі
мәдениет, екі алфавит тартысқа түті. ... ... ... мен ... ... ...... мәдениеті
мен араб алфавиті.
Түркі алфавитін бірте-бірте араб графикасы жеңе бастады. IX ғасырда
өмір сүрген Әл-Фараби өз ... араб ... араб ... ... Ол
түркі тілін білмеуі мүмкін емес, ... ... тілі оның ана тілі ... сол ... араб тілі ... тіліне айналғандықтан және туған жерден
шет жүргендіктен, ол бірыңғай арабшаға ауысқан.
Әл-Фараби шығармалары бүкіл ... ... ... Оның ... ... ... толғаныс", "Физиканың негіздері туралы толғаныс",
"Музыка туралы толғаныс кітабы" - іргелі ғылымдар саласынан ... ... ... еңбектер. Әл-Фараби Аристотельдің "Метафизикасына" ежелгі
заманның өзге де ойшылдарының туындысына түсініктемелер ... ... ... ... айналдырған. Кемеңгер ғалымның "Қайырымды істер
қаласының тұрғындары туралы ... ... ... ... ... ... ... ой тарихында елеулі із
қалдырған туындылар. Ал онын өз кезінде дүниенің ... ... ... атты ... ... ... мың жыл бойына Шығыс
жоғары оқу орындарында қолдан түспейтін оқулық кітап болған.
Әлемнің оқымыстылар қауымы Әл-Фарабиді ... ... ... ... ... ... қатты құрметгейді.
Фарабиден екі ғасыр кейін өмір сүрген ғұламалар — Махмұд Қашқари мен
Жүсіп ... өз ... араб ... ... ... жазған.
Махмуд Қашқаридің "Дивани лүғат әт-түрік" атты кітабы былай басталады:
"Қайырымды, ... ... ... бастаймын. Енді Мұхамедтің ұлы
Құсайынның перзенті Махмұдтың айтар әңгімесіне назар салыңыз: "Мен ... ... ... топырағында жаратқанын, өмір бірліктерімен
сол топырақты ғажайып өрнектегенін көрдім. ... ... ... деп ... ... ие ... ... өздерінің қатарына қосылғандарды барлық
игі тілектеріне ортақтастырып, залымдардың зорлық-зомбылыктарынан сақтады.
Олардың қаһарынан сақтану үшін ... ... мен ... ұстау сол
заманның ақыл иелеріне дәстүр болып қалыптасты. Қасіретке мұңын түсіндіріп,
шағыну үшін түркілерге өз ... ... ... ... жол ... Қашқаридің "Дивани лүғат әт-түрік" ("Түркі тілдерінің сөздігі")
атты еңбегі 1072 жылы 25 қаңтарда басталып, 1074 жылы 10 ... ... ... ... ... ... Оның жалғыз көшірмесі 1266 жылы
жазылған. Махмұд Қашқари Қашқарда туып, жастық ... ... ... Ол араб тілі мен араб ... ... ... өте ... Грамматика жазудың классикалық әдісін жете меңгерген. М. Қашқаридің
еңбегі туралы алғашқы деректер ХІҮ ғасырдан басталады. Еуропаға тараған ... ... ... алғашқы хабарлардың бірі — 1904 жылы ... ... ... ... ... М. ... шын ... зерттеу объектісіне айналуы оның үш ... ... ... ... Ахмет Фирхат баспасынан шығу
кезінен басталады. Көлемі жағынан I том — 463 бет, II том — 294 бет, ... — 333 бет. ... 1063 ... ... ... ... бұл ... хакында бірқыдыру пікір, хабарлар жарияланып, ол ... ... ... ... ... ... ... аударманың I томы 1960 жылы,
II томы 1963 жылы жарық көрді. Түріктің білімпазы Б. Аталаи ... ... үш ... ... ... ж.) 1914 жылы ... ... бір томдық тізімін жасап шығарды. Бұл еңбектің
материалдары әрқилы зерттеу жұмыстарын ... кең жол ашып ... ... оның ішкі сыры ... түсе бастады. Әсіресе ... ... ... ... ... ... бір ... оның түркі тіліне аударылып
бітуі деп есептеуіміз керек. Әңгіме болып отырған еңбек, негізінен алғанда,
М. Қашқари заманындағы түркі ... ... ... ... мен рухани
дүниесінің алуан саласын қамтитын материалдарға толы. Онда ... ... ... ... ... пен тіл ... суреттеулер мен астрономиялық атауларға, тағы басқа толып
жатқан ... ... аса бай ... ... ... фактілер
келтірілгсн. Еңбектен грамматикалық ережелерді, ... ауыз ... ... мен ... ... ... ... құнды материалдарды
кездестіреміз. Ал енді ... ... ... түркі тілдерінің бәріне
бірдей тән қазына, ортақ мүдде деп қараймыз, онда талай-талай ... ... ... ... ... алынған материалдар жинақталған. М.
Қашқаридың өз айтуы бойынша ол ... ... ... ... аралап
шыққан да, сол кездегі Қарахандықтар мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... грамматика оқулығын жазуға
кіріскен. Оның еңбегінде оз заманының түркі тілдері сол ... ... ... ... ... ... Византиядан шығысқа қарай
рет-ретімен аталып өтіледі.
Тілдердің тазалығы мен ... ... ... М. ... ... ... өз алдына жеке топ етіп, бөліп қарайды да, қырғыз, ... яруқ ... таза ... ... ... ... М. ... ойынша
түркі тілдерінің ең жеңілі — оғыз тілі де, ең жақсысы, қолдануға қолайлы
тіл — ... ... ... мен казіргі Қазақстан территориясын, яғни ... Еділ ... ... ... ... ... Күні ... жүрген тілдер деп, бұл тілдердің ішінен башкұрт, татар, қырғыз,
ұйғыр тілдерін айтуға болады дейді. Сонымен түркі ... М. ... ... ... екі ... ... 1) түркі халықтарының
орналасу ретіне яғни географиялық ... 2) ... ... әрбір
тобының өзіне тән фонетикалық және ... ... ... ... ... Баласағунидың XI ғасырда түркі тілінде жазған педагогикалық
трактаттары кең өріс алды. Ж. ... ... ... (1070 ... ... атты ... — сол кездегі түркі тілді халықтардың дүниетану
тақырыбындағы алғашқы шығарма. Мұнда адамға білімнің тірліктегі мәні, адам
іс-әрекетінің оңы мен ... ... ... ... мен ... ... ... асыл қасиеттер, әр текті жұртшылық өкілдерінің тілін таба
білу т. б. хақындағы ой-толғамдар, отбасы мен неке, ұл мен ... ... бала мен ... ... ... ... жан-
жақты сөз болған.
Грек ойшылдары сияқты дүниенің негізі болған төрт нәрсе: жер, су, ауа,
от ... төрт ... Ж. ... да ... Жүсіптің есімін әлемдік
әдебиет тарихында өшпестей қып жазып калдырған ... ... ... ... ... ... — қазіргі түркі тілді халықтардың ... ... ... саяси өмірі, ғылыми әдебиеті мен ... ... ... ... аса ... әрі ... мол
деректер беретін көркем туынды. Бұл дастан ... ... ... ... ... саяси мәні бар түрлі ережелер ... ... ... ... ... ... жазылған
көркем туынды.
"Құдатғу білік" дастанының бүгінге дейін сақталып жеткен ұш нұсқасы
бар: 1) Вена ... 2) Каир ... 3) ... ... Бұл ... ... төрт ... негізделіп жазылған: 1) мемлекетті дұрыс
басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ ... ... 2) бақ ... елге құт ... ... ... 3) ... мәселесі, 4) қанағат-
ынсап мәселесі.
Ж. Баласағұнидан бір жарым ғасыр ... өмір ... аса ... ... ... де өз шығармаларын түркі тілінде жазғанымен, араб ... ... ... ... ... 1166—67 жылдары Сайрамда туыпты.
Түркілерден Ахмет есімін алған ол "Яссауи Ата" атанып, түркілер ... ... ... зор үлес ... Оның ... ... ... рухтағы өлендері Құран сөзіндей құрметтелді.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ... ... ... Түрік сөздігі: 3 томдық [аударған алғы сөзі ... ... ... ... ... ... В.В. Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких народов
Средней Азии. Алматы, 1991.
3. Массон В.М. ... ... ... Азии ... Успехи среднеазиатской археологии. Вып.4.Л., 1979.
4. Сенигова Т.Н. Среднековый Тараз. Алма-Ата, 1972.
5. Беленицкий А.М., ... О.Г., ... И.Б. ... ... ... Л., ... Савальева Т.В., Зиняков Н.М., Воякин Д.А. Кузнечное ремесло Северо-
восточного Семиречья. Алматы, 1998.
7. Нуртазина Н.Д. Ислам в ... ... ... ... Махмұд Қашқари. Жаз бен қыстың айтысы. [аударған Ф.Оңғарсынова],
Алматы, 1985.
9. Махмұд Қашқари. Түбі бір ... ... ... ... ... 1993. 6-б.
10. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1993. ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. 100-б.
12. Сонда, 160-161 бб.
13. Балмұқанов С. Құдатғу білік//Социалистік ... 1970, ... ... Балсағұн. Құтты білік [көне түркі тілінен ... ... ... ... С. ... мемлекетінің тарихы. Алматы, 2000. 181-182 бб.
16. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1995. 35 ... ... Н. ... ... ... Алматы, 1991. 157 б.
18. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности: ... ... ... ... Сыздықов С. Қарлық мемлекетінің тарихы. Алматы, 2000. 182 бб.
20. Бертельс Е.Э.Литература народов Средней Азии // Новый мир. 1939.№8.
21. ... Н. ... ... ... ... 1991. 178 б.
22. Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Алматы, 1985. 9-10бб.
23. Сонда 12б.
24. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... ... 1991. 179 ... Қожа ... Иассауи.Диуани хикмет. Алматы, 1991. 13б.
26. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. 98б.
27. Караев О. История Караханидского ... [X- нач. XII ... ... ... С. Қарлық мемлекетінің тарихы. Алматы, 2000. 89б.
29. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий.
Алматы, 1992.С.144
30. Аманжолов К., Рахметов Қ. ... ... ... ... ... ... С. ... мемлекетінің тарихы. Алматы, 2000. 89 б.
32. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. ... ... С.Г., ... Т.И. ... ... трех тысячелетий.
Алматы, 1992.С.113
34. Караев О. История ... ... [X- нач. XII ... 1983. ... ... 252 ... Умняков И. Рабат и Малик. Сборник в честь Бартольда В.В. Ташкент,
1927.С.92.
37. Караев О. ... ... ... [X- нач. XII ... 1983. ... ... С.Я. ... арабских и персидских источников IX-XVI в.в. о
долине р. Таласа и ... ... ... ... ... 1960. т-
8. С.83.
39. Караев О. История Караханитского каганата [X- нач. XII ... 1983. ... ... ... ... В.В.Сочинения. Т.4.С.33
42. Караев О. История Караханитского каганата [X- нач. XII ... 1983. ... ... А.Н. ... ... ... АН ... 1951.№107.Вып.3.с.81.
44. Караев О. История Караханитского каганата [X- нач. XII в.в.]
Фрунзе, 1983. ... ... ... Байпаков К.М.Городская культура Южного Казахстана и Семиречья в
эпоху Караханидов// Казахская цивилизация. Алматы, 2002.№1С.42.
47. История народов Узбекистана с ... ... до ... ... 1950.Т.1.С.245.
48. Беленицкий А.М., Большаков О.Г., Бентович И.Б. Среднековый ... ... Л., ... ... О. ... Караханитского каганата [X- нач. XII ... 1983. ... ... ... ... ... культура Южного Казахстана и Семиречья в
эпоху Караханидов// Казахская цивилизация. Алматы, 2002.№1С.47.
52. Сонда, 48б.
53. Сонда, 48б.
54. Караев О. ... ... ... [X- нач. XII ... 1983. ... Сонда, 246-247бб.
56. Сонда, 250-251бб.
57. Салғарин Қ. Таным тармақтары. Алматы, 1989. 217б.
58. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. Ежелгі дәуір ... ... ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. 77б.
60. Кононов А.Н. Кашгарский и его Дивану Лугат ат-Турк// ... 1972. ... ... С. Қарлық мемлекетінің тарихы. Алматы, 2000. 185 б.
62. Сүйіншалиев Х. VIII-XVIII ғғ. Қазақ әдебиеті. Алматы, ... ... С. ... ... ... ... 2000. 181 ... Юсуф Баласагунский. Благодатное знание. М., 1983.
65. Сүйіншалиев Х. VIII-XVIII ғғ. Қазақ әдебиеті. ... ... ... 86 ... Сонда, 86 б.
68. Сонда, 87 б.
69. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... ... 1991. ... ... Баласағұн. ҚҰтты білік. Алматы, 1986. 591-592бб.
71. Сонда, 64 ... ... 409 ... ... Ә. ... ... ... Алматы, 1993.12б.
74. Сонда, 13 б.
75. Сонда, 14-15 б.
76. Аль-Фараби. Филосовские трактаты. Алматы, 1970.С.109-114.
77. Аль-Фараби. Естесвенно-научные ... ... 1987. ... ... 95 ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. 177б.
80. Бердібаев Р. Жазба мұралар. Ежелгі мәдениет куәлары. Алматы, 1996.
266б.
81. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... ... 1991. ... ... 178 б.
83. Сүйіншалиев Х. VIII-XVIII ғғ. Қазақ әдебиеті. ... ... ... Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Алматы, 1985. 87-88бб.
85. Сонда, 88б.
86. Сүйіншалиев Х. VIII-XVIII ғғ. Қазақ әдебиеті. Алматы, 1989.119б.
87. Сонда, 121б.
88. Нуртазина Н.Д. ... в ... ... ... ... Нуртазина Н.Д. О. Роспространении ислама в средневековом Казахстане
// Вестник КагГУ, серия ... ... 1998. ... Қожа ... ... хикмет. Алматы, 1991. 11б.
91. Сонда, 15б.
92. Пылев А.И. Ходжа ... ... ... ... его ... и
творчество. Алматы, 1997сС.32-33
93. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, ... ... ... ... бір-екі сөз // Қазақ әдебиеті. 1970. 5
маусым
95. ... А., ... Т. ... ... ... ... ... Сонда, 102б.
97. Сүйіншалиев Х. VIII-XVIII ғғ. Қазақ әдебиеті. Алматы, 1989.126б.
98. Сонда, 126б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь