Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығының көрші елдермен қарым-қатынасы

I. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

II. ХҮII ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ІШКІ САЯСИ АХУАЛЫ
2.1. Тәуке ханның билікке келуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
2.2. «Жеті жарғы» қазақ мемлекетінің құқықтық ескерткіші ... ... ... ... ... ... ... ..

III. ТӘУКЕ ХАН ТҰСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ КӨРШІ ЕЛДЕРМЕН ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСЫ
3.1. Ресеймен және Бұхара хандығымен өзара қарым.қатынастары ... ... ... ... ...
3.2. Қазақ. ойрат қатынастары

IV. ҚОРЫТЫНДЫ
V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ
        
        I. КІРІСПЕ
............................................................................
...................................3
II. ХҮII ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ІШКІ САЯСИ АХУАЛЫ
2.1. Тәуке ... ... ... ... ... қазақ мемлекетінің құқықтық
ескерткіші..............................
III. ТӘУКЕ ХАН ТҰСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... ... және ... хандығымен өзара қарым-қатынастары
...................
3.2. Қазақ- ойрат қатынастары
............................................................................
....
IV. ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.....................
V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ТІЗІМІ...............
КІРІСПЕ
Тақырыптың ... ... ... ... болуы
жағдайында, демократиялық қоғам мен нарықтық экономика құру жолында,
Республиканың басынан ... ... ... ... ... әділ ... ісі ... нәтежиелерге қол жеткізді. Мамандар жаңа әдістемелік
көзқарастар ұсынып , жаңаша ойлау әдістерін ... ... ... ... ... ... диалектикалық даму үстіндегі тарихи
үрдісті жаңа тұжырымдама тұрғысынан айқындаған көптеген еңбектер ... ... ... ... деген қызығуы арта түсті. Бұл
посткеңестік кеңістіктегі мемлекеттердің бәріне тән ... ... ... ... ... қол жеткізген халықтар үшін, әсіресе ... ... ... ... ... қарап, өз елінің ертеңі үшін
ұлтты ... ... ... ... ... сана ... ... шынайы тарих қажеттілігі артқан болатын. ... ... ... ... тарапынан терең
зерттелуінің бірден-бір себебі қазақ ... ... ... ... Сонымен қатар Қазақ хандығының тарихы және оның билеушілерінің
отандық тарихта ... ... ... ... ... ... ... ықпалының басып көрсету болған еді. Қазақ хандығының орталықтанған
мемлекеттік тұғырырын сақтап қалуға ... ... ... орыс
зерттеушілері оны Спартаның ақылгөй ойшылы Ликурге теңеген билеуші Тәуекел
... - ... хан ... ел арасында Тәуке деген атпен белгілі ханды
ерекше атап өтуге болады.
ХҮII ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... көшті. Жаңа билеуші көреген саясаткер, ақылды дипломат, құдіретті
хан болды. Тәуке ханның өзіне дейінгелерден ... ... ... құрайтын, дала ақсүйектерінің өкілі билердің көмегімен
өзінің үстемдігін нығайтуға тырысты. ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық, әдетті-құқық, әскери және
идеологиялық міндеттерді атқаруда ерекше рөлі болды. Алайда, олар ... ... еді. ... беделді топтастырған Тәуке «билер
кеңесінің» қолдауына ... ... хан ... ашық түрде қарсы шығушы
Шыңғыс ұрпақтарына қарсы күрес ... ... ... ... ... ... ... айналған Майқы би заманында-ақ белгілі
болған. Билер мәжілісіерекше жағдайларда, аса ... ... ... ... ... ... ... келтіруде Тәуке бірқатар
шаралар қабылдады. Ол билер съезінің ... жері мен ... ... ... ... ... ... табылатын билер кеңесі әрдайым Тәуке
ханның белгілі бір ордасында: Түркістан қаласы жанындағы ... ... ... ... және ... ... ... қаласына жақын
жердегі Күлтөбеде өткізілген.
Тәуке хан даулы ... ... ... ... беделін арттырып, билер
кеңесін кесімді үкім шығаруда ерекше органға ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатындағы аса ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігін беру ... ... ... ... ... бағытталған саясат ұстанды. Ол қазақтың үш жүз
беделді билерінің қатысуымен билер ... ... ... ... ... Төле ... Орта жүзде Қазыбек бидің, Кіші жүзде Әйтеке бидің
беделі ерекше ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ халқының күшін біріктіруге, сондай-ақ хандықта ауыр
сындардан аман алып өтуге бағытталды.
Үш жүздің басын ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Тәуке хан өзінің билігі мен саясатында «би-батырлар
тірегін» кеңейтуге тырысты. Кеңеске ... ... ... ... ... және ... көптеп шақырыла бастады.
Билердің мүддесін көздей отырып, Тәуке өз ... ... ... ... тайпалары мен көшпелілердің арасында жоғары билікті күшейтуге
мүмкіндік берді. Сонымен, қазақ қоғамын ішкі саяси қайта ... ... ... ... тырысқан әрекет болды.
Қазақ хандығы атынан Тәуке ... ... ... байланыс
орнатуға әрекет жасады. Тәуке хан орыс-қазақ ... ... ... ... ... Сібірге бес елшілек жіберді. Сонымен
қатар Орта Азиямен сауданы дамытуға мүдделі болды.Тәуке хан билігі тұсында
қазақ-ойрат ... ... ... ... ... Осыған қарамастан Тәуке хан Қазақ хандығының Орталық Азиядағы
ірі мемлекеттермен тең ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік алғалы бері ... ... ... мен ... ... жиі ... бойынша арнайы зерттеулер болмасада, қатысы бар ... ... ХIХ ... ... ... ... ... қатарына орыс
чиновниктерінің және зерттеушілерінің еңбектерінің жатқызуға болады. Тәуке
заманы оның ... ... ... ... ... атпен белгі құқықтық
ескерткішпен тікелей байланысты. Қазақ халқының әдеттік- құқық ... ... ... ... ... ... ... мен
жеке чиновниктерінің еңбектерінің нәтижесі деп айтуға болады. Осыған орай
орыс тарихнамасын екі кезеңге немесе екі ... ... жөн. ... ... ... ... ... асыру бағытындағы ... ... ... ... ... ... мен шаруашылығына
қатысты мағлұматтардан тұрды. Екіншіден, олар тұрмыс-салт ... ... ... ... әдет-ғұрып заң нормалары
жүйелеріне аса ... ... ... жарғы” қағидаларын және қазақ халқының
әдет-ғұрып ерекшеліктерін А. И. Левшин /1/, Л.Ф. ... П.Е. ... ... Д.Я. ... Л.А. ... Г. ... ... /2/ еңбектеріндегі келтірілген мағлұматтардың біз үшін ең құныдысы
деп Г.И. Спасский, А.И. ... Я.И. ... ... ... ... ... жарғы” заң жобасының құрылымы жағынан әр түрлі екі нұсқасы белгілі.
Алғашқысын 1804 жылы Г.Н. ... ... ... ... ... жазып алып, 1820 жылы “Сібір хабаршысына” /3/ ... ... Г.И. ... он бір фрагменттен тұратын “Жеті жарғыны” келтіре
отырып, қазақ тұрмыс-салты жөнінде 1816 жылы өзі ... ... ... ... ... ... ... білгірі А.И. Левшиннің
еңбегінде айтылған. Онда А.И. Левшин қазақтарды “тағы”, “жабайы”, “бастауы
жоқ” дей ... ... ... ... ... ... ... қолдайды. Ресейдің патшалық әкімшілік жүйесінің мұшесі екендігі,
оның жаулап алып отырған халықтың тарихын шынайы тұрғыдан зерттеуді ... ... ... ... оның ... ... ... оның еңбегінің қазақ халқының тұрмыс-салт дәстүрін зертеуде
құндылығы ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі ... ... ... ...... халқының жалпы тарихы, үшінші
бөлім этнографиялық мағлұматтар. Осында “Жеті жарғы” ... отыз ... ... ... ... ... ХIХ және ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының
шығармаларында Тәуке ханға қатысты көзқарастар берілген. Абай ... ... ... /5/ ... жайынан» атты мақалсында Тәукенің
билігі туралы айтып өтсе, Тәукенің шежіресі ... ... ... ... /8/ зерттеулерінде біз қарасытырып
отырған тарихи кезеңге қатысты көптеген мағлұмат береді.
Диплом жұмысының тақырыбына ... ... ... ... ... көрініс тапты. Бұл еңбектерде басымдылық танытқан мәселе қазақ-
орыс қатынастары немесе қазақ-ойрат қатынастары тұрғысынан ... ... ... ... ... ... қатынастарына қатысты
В.Я.Басин /9/, И.Г. Апполова /10/, ... /11/, ... ... жан-жақты қолданды.
Қазақ- ойрат қатынастары жөніндегі зеттеулер жұмысымызда қолданылды.
Жоңғар хандығы туралы зерттеулер ... И.Я. ... ... ... /13/ ... ... атап өтеуге болады. Оның 150-ге
жуық зерттеулері осы тақырыпқа арналған. Жоңғар хандығының құрылуын зерттей
келе, автор қазақ-ойрат қатынастары ... ... ... ... қытай, орыс деректерін қолдану аясында жұмыстың құндылығы арта
түседі.
Сонымен ... ... ... ... и ... ... зерттеуін жатқызуға болады/14/. Бұл зерттеулер қатары Кеңестік
тарихнамада ... ... ... алу ... ашу ... ... ... қазақ халқын құтқаруды көздеген Ресей
оларды өзінің иелігіне алды деген тұжырымдар жасалынды.
Берілген ... ... ... Ә.Хасенұлы/15/,
С.Жолдасбайұлы/16/, ... ... ... ... ... ... ... байланысты тікелей зерттеу еңбегі болып табылатын Ресей
тарихшылары ... мен ... ... жаңа ... Ол ... ... ... мәселелері жан-жақты
зерттеліп ашылған.
Тәуке хан заңдары тарихшылар тарыпынан және заңгер ғалымдар назарында
ерекше зерттеуге ... ... ... жарғының» баптары С.З.Зимановтың
бастауымен заңгерлер жан-жақты зерттеді /21/. ... ... ... ... ... баптарын Т.М.Күлтелеев зерттеген болатын
/22/. Қазақ халқының заңдық негізінің тарихи ... ... ... ... ... ... еңбегі біздің жұмысымызда қолданылды.
«Жеті жарғының» жаңа баптарын толықтырып, оған шариаттың әсерін ашып беруге
бағытталған ... ... ... ... /24/. ... хан заңдарына
С.Өзбекұлы/25/ және Н.С. Ахметова /26/ сияқты заңгерлер зор көңіл бөлді.
Соңғы зерттеулер ... ... атап ... еңбек Қинаятұлы
Зардыханның «Қазақ мемлекеті және Жошы ... ... ... ... ... ... ... жұмысымызда Тәуке ханның ішкі саясатын қатсыты, оның билер
институтуның күшейтуге қатысты жүргізген ... ... ... ... ... А.Оразбаеваның/29/ еңбегі және Тәуке
ханның ішкі және сыртқы саясатын жан-жақты зерттеген Э.Т.Телеуованың /30/
кандидаттық диссертациясы қолданылды.
Жұмыстың мақсаты - ХҮII ... ... ... Қазақ хандығының
билігіне Тәуке хан келді. Жұмысымызда Тәуке ханды ... ... ... көреген саясаткер, ақылды дипломат хан ... ... ... ... өзіне дейінгелерден айырмашылығы-хандықтағы ерекше
әлеуметтік топты құрайтын, дала ақсүйектерінің өкілі билердің ... ... ... баса ... аудардық. Билердің шаруашылық,
әдетті-құқық, әскери және идеологиялық міндеттерді атқаруда ерекше ... ... ... ... қабылдауындағы негізгі мақсаттарын ашуға
көңіл бөлінді. Сонымен қатар Тәукенің көрші ... ... тең ... ... ... орнатқандығына баға беріледі.
Диплом жұмысының міндеттері:
• Қазақ хандығының ірі билеушісі Тәукенің билікке келуі және оның
ішкі саясатына қатысты мәселелерді айқындау;
... ... ... ... ... маңыз берілгендігіндегі
Тәуке ханның рөлін көрсету;
• «Жеті Жарғының» қабылдануы, оның ... ... ... ... жасау;
• Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси бағыттарын
белгілеу.
Жұмыстың хронологиялық шегі. ХҮII ғасырдың екінші жартысы және ... ... он ... ... ... ... ... құжаттар жинағы құрайды. ХҮII
ғасырдағы Қазақ хандығының сыртқы ... ... ... олардың берген мағлұматтар қазақ-орыс /31/ құжаттарында және орыс-
монғол /32/ құжаттарында жинақталған. Сонымен ... ... ... ... ... /33/ ... барысында қолданылды.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
II. ХҮII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығының ішкі саяси ахуалы
2.1. Тәуке ханның билікке келуі
XVII ғасырдың соңы — XVIII ... ... ... ... ... оның ... ... қоғамдық қарым-
қатынасындағы әлеуметтік өзгерістері, хан билігінің күшеюі, қазақ ... ... алу ... ... ... ... сынағынан өтуі тиіс
болды.
Осы тарауда ... ... ... ... ... ... ішкі
саяси ықпалын, билік-басқару құрылымы, әдетті-құқық жүйелерінің даму
ырғақтарының бағыттарына жан-жақты талдау жасалынады.
XVII ... ... ... ... ... ... және ... саяси ахуалына арналған
зерттеулердегі пікірлер ортақ емес. ... ... ... ... ... тарихында сыртқы фактордың алатын үлесі жоғары.
Жоңғарлардың саяси күшеюі ... олар ... ... ... ... өз ... ... Сондықтан қазақ жерінің территориялық
шекараларының біз ... ... ... ... ... ... ... хандығының мемлекет болып танылғаннан бері ауқымды
аймақты иеленген қазақ ... ... ел ... ... сақтап қалу үшін
үнемі күрес үстінде болды. XVII ... соңы — XVIII ... ... ... жерінің шекарасы солтүстігінде — Тобылдан Ертіске дейінгі
аралықты, оңтүстігі Сырдың орта ағысын және ... ... ... ... ... ... ... Еміл өзенінен батысында — Сырға дейін созылып
жатты. Көрші орналасқан мемлекеттер, соның ішінде ... мен ... ... ... шын ... ... ... білуге асық-
болды.
Қазақ халқының ежелден байырғы мекені болып келген ұлан-байтақ
жерінің географиялық ... әр ... ... сөзсіз. Әрі көрші жатқан ірі
Шығыс және Батыс елдерінің экономикалық дамуы жағынан ерекше, ... ... ... өзгеше өркениеттілік жүйенің "дала-қала"
қатынастары Қазақ хандығының ... ... ... ... Евразия шеңберіндегі болып жатқан трансмәдениеттілік үрдісіне
қарамастан өзіндік ... және ... бойы ... территориясын жоғалтпады. Осыған қарамастан Қазақ хандығының
географиялық орналасуы оның ... ... ... ішкі және ... ... өз ... тигізбей қойған жоқ. Қазақ хандығының Тәуекел-
Мұхаммед хан тұсындағы тарихи-саяси ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде болған тарихи оқиғаларға шолу жасау ... ... ... жөн. XVII ... ... ... ... кейінгі орта ғасырға тән барлық жерлерде ... ... ... ... жайлаған болатын. Соның салдарынан Қазақ хандығының
ішіндегі саяси билік үшін тартыс күшейе өріс алған. Орта ... ... ... (1598), оның ... келген Аштрахан әулетімен Сырдарияның
оңтүстігінде орналасқан қалалар үшін Қазақ ... ... ... ... Ал XVII ... басында Қазақ хандығы мен Аштрахан билеушілерінің
басты тартыс орталығы — ... ... ... жылы I ... хан ... ... соң, Қазақ хандығының
ішінде әр түрлі саяси топтар жоғары билік үшін ... ... ... хан ... Есім ... ... ... Есім ханның басқа Қазақ
хандықтарына тегіс билік жүргізу сайсаты іске ... ... ... оның жеке ... жақтамады. Сонымен XVII ғасырдың басында Қазақ
хандығының мұрагері болған ... ... ұлы — Есім ... ... ... елімен бітім жасасты. Бірақ, оның Сырдария бойындағы қалаларды Қазақ
хандығының қол астында қалдыру мақсаты жаңа әрекеттерді қажет етті. Ол ... ... мен ... ... жүргізе отырып, Сырдария қалалары мен
Ташкентті өзіне баянды етуге ... ... ... ... ... ... алмады. Оған сол кездегі Тұрсын, Абылай сияқты көптеген дербес өз
билігін ... ... ... ... ... XVII ... басындағы
Аштрахан әулетімен Қазақ хандығының ... ірі ... ... ... ... Есім хан ... ... билікке
жету үшін үнемі қазақ сұлтандарымен және Оңтүстігінде Бұхар хандығымен, ал
шығысында ойрат билеушілер соғыстар жүргізіп ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғаларды
бастарынан өткере отырып, орталықтанған ... ... ... ... ибн ... ... /34/ ... мәліметі бойынша, Есім
хан 1628 жылы қартайып қайтыс болған. Есім хан ел есінде өзінің істерімен
белгілі ... ... ... ... ... ескі ... ... туындаушысы ретінде айтылады. Есім хан ұлттық тарихымызда
батыл ... ... ... ... ... ... Ол ... арасындағы өзінің қарапайымдылығына қарамастан, мемлекеттің
ең бір ... ... ханы ... ... хан ... болған соң, Қазақ хандығыньщ билеушілері
арасында саяси тартыс қайтадан өрши түсті. Мұны пайдаланған
Бұхар ханы Ташкентті басып алды. ... көп ... ... ... ... ... ... хандығындағы
бірнеше жылға созылған саяси тартыстан соң, хан ... ... ...... ... Орыс ... ... "Янгирь" деп
айтылады. Жәңгірдің "Бахр-ал-асрар" ... ... ... ... ... /34, 325 б./. Жәңгір хан көрші мемлекеттермен жалпы
алғанда бейбітшілікті сақтады. Жәңгір моғол ханы Әбді-Рахым ханмен ... ... ... үнемі одан қолдау көріп отырды. Бұл кезеңдегі Қазақ
хандығы мен Бұхар арасындағы елеулі қақтығыстар бола қойған жоқ. ... ... ... жеріне ойраттар шабуылдары жиілей түскен болатын, ірі
қақтығыстарының бірі 1643 жылы ... ... ... ... ... ... білгірлігі, тапқырлығы
және өзбек билеушісі алшын Жалаңтөстің көмегімен қазақ әскерлері ... ... /35/. ... ... ауыз ... ... әрі ... үшін "Салқам" (Айбатты) деген атаққа ие болған.
XVII ғасырдағы Зая-Пандиты еңбегінде 1652 жылы болған қазақ-ойрат
соғысында Жәңгірхан 17 ... ... ... қаза ... деп ... Көптеген зерттеулерде Жәңгір хан соңғы билік құрған межесін 1680
жылға дейін жеткізеді. Зая-Пандитының ... ... ... зерттеушілеріміз 1652 жылды көрсетеді.
Қазақтың дербес хандығының бұғанасын ... әрі оны ... ... ... ету ... ... ... қайраткерлігі мен күш-
жігерін ойраттармен ... ... ... қолбасшы ретіндегі
тапқырлығын біздің тарихшыларымыз қазіргі кезде тереңдете ... ... ... ... ... ... өшпес із қалдырған ірі тұлғалар қатарына XVII
ғасырдың екінші жартысындағы XVIIІ ғасырдың басындағы Қазақ ханы ... ... ... ... — батыр хан өзінің даналығы, ұлылығы арқасында
ел арасында "Әз-Тәуке" деген атаққа ие ... ... ... орыс ... ... Н.Тевкелевтің 1748 жылғы жазған құжатта: "Тәуке хан ... кісі ... оны ... ... ... құрметпен еске алады",
— деп көрсетеді /37/. Халық зердесінде Тәуке заманының ... ... ... ... "қой ... бозторғай жұмыртқалаған заман", "алтын ғасыр"
деп еске алынады. Орыстың белгілі тарихшысы А.И.Левшин зор көрегендікпен
Теукені көне ... ... ... ... теңеген еді /1, 275 б./.
Тәуке ханның даналығына бас игендердің бірі — Ұлы Абай болды. Абай
өзінің ... ... ... ... ... "Бұл ... ... біздің
қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің ... ... ... ... ... ... ... Әз Тәуке ханның "Күлтөбенің басында күнде кеңес
болғанда", "Жеті жарғысын" білмек керек. Әм ол ескі ... ... ... ... бұл жаңа ... ... ... оның орнына
татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық кісі болса ... ... кісі '"У, яки ... жоқ /4, 5 б./. Тәуекел - Мұхаммед батыр ханның
шежіресін, Қазақ ... ... ірге ... қалаған осы Жәнібектің
тікелей ұрпағы екендігін атай отырып, ... ... ...... ... Абай ... хандар шежіресін едәуір
толығырақ білген. Шәкәрімнің мына сөзі зер саларлық: "Бұл Әз Тәуке — ... ... қызы ... ... баласы еді" /6, 15 ... ... ... ... ... қалмақ қызы болған.
Жәңгір ханның қалмақ ... ... ... ауыз
әдебиетіндегі аңыздар негізінде бірнеше бағыттағы талдаулар ... ... бірі ... ... ... ... бойынша бейбіт қарым-
қатынастың кепілі ретінде сол елге қыз ұзатуы мүмкін.
Еңсегей ... ер Есім ... ... ...... ... бойлай көшіп жүрген қалмақ тайшасының қызына құда түсіп,
Жәңгірге ... ... ... керек.
Тәукенің әкесі Жәңгірдің қалмақ қызына үйленуінің екінші бір себебін
былай тұспалдауға болады. 1635 жылы ... ... ... ... ... мен ... ... соғыста Есімнің ұлы тұтқынға
түскедігі туралы айтылып, оның ... ... ... ... ... ... жүріп қалмақ қызына қосылуы мүмкін. Мұндай оқиға ... ... да ... кездеседі.
Н.Г.Андреевтің, А.И.Левшиннің, В.В.Вельяминов-Зернов, Ш.Уәлиханов,
Шәкәрім Құдайбердіұлы, ... ... ... сүйеніп
жалғастыратын болсақ Жәнібектің сегіз баласының бірі — Жәдік сұлтан (бұл
Қасым хан екеуі бір ... ... хан, одан ... хан, Есім ... осы ... ... ... Сырдақ деген үш баласы, Жәңгірден
есімі белгілі Абақ, Тәуке. Кейбір зерттеушілер Жәңгірдің Уәли, Бақи, Тәуке
атты үш баласы ... ... ... ... "оның
Үргеніштегі Қайып ханның қызынан Уәли-Бақы деген баласы бар еді. Әз Тәуке
хан ... ... ... ... ... кетіп еді" — деп баяндалады.
Уәли Бақы (ұрпағы Абылай) ... ... ... (Вали-Баки) деп
жазылады. Мұны қысқартып айтқанда Абақ болады немесе Абақ оның ... ... ... хан ... ... ... жазба деректерде әлсіз қамтылған.
Мұсылман авторларының шығармаларында оның билік ... ... ... ... ... деректерінде XVII ғасырдың соңындағы ... ... ... ... ... аз көлемде болса
да хабарлар сақталған. Орыс архивтік қоймаларында Тәуке атына байланысты
документтер кездеседі. Бірақ, оның құндылығына ... сол ... ... ... ... ... толық баяндауға
жеткіліксіз.
Жазба деректердің әлсіздігі Тәуке хан билігін жан-жақты ... ... ... ... те, оның тұсындағы тарихи оқиғаларға толы ... ... ... алатын орны ерекше. Қазақ хандығында билік құрған
Шыңғыс ұрпақтарының ішіндегі осы Тәуке туралы ... ... ... ... ... ... Халық арасындағы осындай маңызды
деректер XVIII-XIX ғасырларда қазақ ... ... орыс ... ... ... ... хандықтағы билікке келу жылының талас
тудыратын мәселе екені белгілі.
Осыған орай екі бағытта ... ... ... оның билікке
келген хронологиялық уақытын талдап көрелік.
Жәңгір ханнан соң, көптеген ... ... оның ... ... ... ... ... бар. Жәңгір хан 1652 жылы ... ... қаза ... ... ... ... Ал Тәукенің хандық
құрған кезеңін XVII ғасырдың соңы (1678-80) басталатындығын зерттеушілердің
басым көпшілігі құптайды. Орыс мағлұматтарында (архив) ... ... ... 1734 жылы ... ... экспедициясы Уфа
қаласында Нұр-Мұхаммед сарттан Қазақ хандығының шежіресі жазып алынды.
Онда былай делінген: "Қайсақ ордасының ханы ... хан, одан ... ... ... хан, ... ... ... хан болды" /30, 26 б./. ... ... ... ... туралы орыс жазбаларында, халық
ауызша ... ... ... ... ... даласындағы Шыңғыс ... ... ... ... ... М. ... еңбектерінде
XVII ғ. екінші жартысында Батыр есіміне қатысты ешқандай мәлімет табылмады.
Қайыптың (1718) баласы Батыр хан (1771 ж. ... ... Кіші ... ұлы ... ... ... Қайып (1786-1796) ханның әкесі
белгілі/38/.
Көтеріліп отырған мәселеге келетін болсақ Жәңгір Есім хан ... жылы ... ... соң ... хан ... Мұны 1635 жылы болған
қазақ-ойрат қақтығысында оны "Жәңгір ханзада тұтқынға түсті" ... ... 1640 жылы ... ... барған орыс естеліктерінде ... төрт ... ... деп ... 291 ... жылғы қазақ-жоңғар соғысы туралы ауызша ... ... ... ... ... ... ... жерде болған шайқаста
Жәңгір әскери өнерін, өзінің қатысуы арқылы жеңіске жеткен шайқастан кейін
қазақтардың алдында беделі өсті. Осы ... ... ... оны ... деп жаза ... ... Осы ... айта кететін жәйт Есімнен
соң, Жәңгірдің хан жариялануының арасындағы жыл алшақтығының бар ... ... ... ... ... ... ... хандығындағы билікке келу
жолының ерекшелігі, сұлтандар арасындағы саяси тартыста жеңіске жетуде
тарихи оқиғалардың шешуші орын ... ... хан ... екінші бағытындағы талдау, оның 1653-1654
жылдары хандықтағы билікке ие ... ... ... ... ... ... ... жасау.
Тәуке ханның 1678-80 жылдарға дейінгі жазба деректерде ... ... осы ... ... Қазақ хандығы жағдайы туралы өзге
халықтардың деректерінде ... ... 1. ... ... ... ... 2. көрші орналасқан мемлекеттердің өз
ішіндегі саяси өзгерістердің әсері болды.
Қазақ хандығының тарихына қатысты ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы Орыс мемлекеті үшін ең басты
мәселе ішкі саяси ... ... XVII ... II ... Ресей
мемлекетінің саяси тұрақтылығы бірыңғай болмады. Мемлекет басында ... ... жаңа ... және ... ... ... болу
оның сыртқы саясатына ықпалын тигізбей қойған жоқ. XVII ғасырдың ... ... ... ... жерлерінің Ресей бодандығына енуінен кейін
саяси қарым-қатынасын үзді. ... ... ... ... ... өздеріне
бағындыру үшін жасалынған шараларды іске асырумен, яғни осы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды.
XVII ғасырдағы алғашқы қарым-қатынастар 1687 жылдары қайта ... ... ... 1653 жылы ... ... ... қалаушы Батыр қонтайшы қайтыс болады. Билікке оның орнына ... ... ... ... жж.) ... тұста ішкі саяси тартыс, әулеттік
қырқыстар үдей ... Бұл ... ... ... ... Сондықтан болар қытай деректерінде XVII ғасырдың 50-80 жылдарын
қазақ ойрат қарым-қатынасына қатысты ... ... ... жылдары билікке Қалдан Бошакту қонтайшының ойрат қоғамындағы
мемлекеттік ... ... ... ... іске ... ... ... жылдары қазақ жеріне жаулау әрекеттерін бастап, ... ... 213 б/. Осы ... ... қақтығыстары 1680 жылдары қайта
басталып бұл ... ... ... ... дәстүрлі ауызша
тарихнамасында көрініс тапқан.
Тәуке ... ... ... ... құрған алғашқы жылдары оның
барлық іс-әрекеті ішкі саяси тартыстан ... ... ішкі ... ... ... ... қабылдауымен негіздеуге болады.
Тәуке қазақ қоғамындағы қарама-қайшылықтарды шешуде, әлеуметтік ... ... заң ... ... ете ... ... қауым мүшесі
хандықтың қоғамдық құрылымына енуіне мүмкіндік жасады. ... ... ... себебі: әдеттегі құқықтық ... ... ... ... ... саяси-әскери жағдай болғандығы оның
баптарынан анықтауға болады.
Тәуке хан 1653-54 жылдары ... ... ... ... ... ... отырып, 1670 ... ... ... ... ... ... деректердің орнын толықтыратын, Қазақ хандығының тарихына құнды
мағлұматгарды қосатын, қазақ ... ... ... ... Тәуке заманын
Қазақ хандығының ең бір өркендеген және ... ... кезі ... ... боз ... ... заман", "алтын ғасыр" деп айтылады.
Тәуке 1653-54 жылдардан бастап хан болды десек, ол ... ... ... жыл ... ... хан ... еді. 1653-1680 жылдар аралығында
қазақ ... ... ... ... түсы ... қарастыру
керектігін, хандықпен шектесіп жатқан мемлекеттердің ... ... хан 1635 жылы ... ... ... ... кейін,
Тәуке дүниеге келді деп қарастырсақ 1653 жылдар 17 жасқа келер еді.
Тәукенің ... ... ... ... ... іске асқандығын Жәңгірдің
үлкен ұлы: Уәлидің Қазақ хандығынан Үргеніштің ханы Қайыпқа кетіп қалуы
дәлел бола ... 75 ... оның ... ... ... ... ... мүмкін. Қазақ
хандығы сияқты территориялық ... ... ... ... ... ... құрылымды басқару өте күрделі. Сондықтан
болар Тәуке хандық биліктен үміті бар ... ... ... ... ... ... ... аристократиясының" өкілі билердің көмегімен
өзінің үстемдігін нығайтуға тырысты. Дәстүрлі қазақ ... ... ... және саяси мәселелерді шешу Тәуке хан тұсында ... ... ... мәселе бойынша қорытынды жасайтын болсақ Тәуке ханның
билік құрған хронологиялық межесін 1652-53 – 1716 ... деп ... ... ... ... ішкі ісіне жас күнінен араласа бастады. Тәуке
сұлтан 14-15 жасында (шамамен ... ж.ж.) ... ... ... ... ... ... берілген үзіндіні келтіре кетейік: "Сол
кезде Жәңгір ханнан Жүніс қожа атты елші ... ол ... ... ... Мына жақтан Софы Қожаны, Сеиид Мұхаммед Қожаның баласын
жібереді. Ал Жәңгір хан Софы қожамен бірге ... ... ... ... ... ... Есім хан өз заманында Шығыс Түркістанның
біраз ... ... ... Әбді ... ханның қызын алған. Сондықтан Жәңгір
хан балаларын өзінің нағашы жұртына жиі ... ... хан ... ... ... хандығында ішкі тартысты тоқтатып,
бірлікті күшейтуге барын салғаны мәлім. Ал сыртқы саясатта Қазақ хандығы
Сыр бойындағы қалаларды өз ... ... қалу үшін ... Сондай-ақ
оңтүстік-шығысынан жоңғарлар тарапынан шабуылдар ... ... ... хандық билігінің кезеңі қазақ жеріндегі ең бір қиын да аласапыран
кезді қамтыды.
Тәуке хан ... ішкі ... ... ірі ... ... Ғабдулғазиз
Мусагалиев өзінің 1913 жылғы "Айқап" журналында ... ... ... былайша көрсетеді: "XVII ғасырдың аяғы — XVIII ғасырдың ... күні туып ... шағы еді. Сол ... Қазақ хандарынан
Тәуке хан өзінің әділ һәм ақылдылығы арқасында қазақтың ордасынан, яғни үш
жүз, орта жүз, кіші жүз ... ... ... қаратқан қазақтардың
өз ордасындағы соттық жанжалдарды бітірген: күшсіз табындырар күштілерге
қарсы тұру үшін біріктіріп, күштілерді жуасытқан ... ... ... ... етіп ... түзеген... Тәуке ханнан кейін қазақтардың
басына түрлі ауыртпалықтар келе бастаған" /5,288б/.
Қазақ хандығында Тәуке хан тұсындағы ішкі саяси билікте "Жеті ... ... ... қауым мүшелерінен артықшылықтары зандастырылған
болатын. Ал іс жүзіндегі хандық ішіндегі билік ... ... ... болатын. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі басқару
жүйесіндегі биліктің бөлінісінің тиімді және тиімсіз жағы ... ... ... ... "дала аристократиясы" дегеніміз әлеуметтік-
экономикалық ерекшелігі ... ... жеке ... ... би, ... ... Олар ... қоғамын басқару жүйесінде саяси-
әлеуметтік топ ретінде қалыптасып, ... ... ... ... хан ... ... үстемдігі күшейгендігі соншалықты жүздерді
басқаруда Ұлы жүзде – Төле биге (Дулат, Жаныс ... ... ... ... қырғыздарда — Қоқым биге арқа сүйеді /7, 171 б/. ... ... ... қатынастарды реттеу функциясын орындады.
Олар жүз, тайпа, ру ... ... ... хан ... ... ... ... өзге сұлтандар арасындағы тартысты жою үшін қажет болды.
Қазақ қоғамы үшін ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден сыртқы фактордың салдарынан ру арасындағы
тартыстар үдей түсті. ... ... орыс ... ... алып ... ... өздерінің бастапқы саяси функцияларын
жоғалтты.
Зерттеулерде Қазақ хандығы Тәукенің кезінде ... ... ... ... талас тудыратын мәселе. Тәуке хан тұсындағы
орталықтандырылған, бір жерден басқару жүйесі бар ... ... ... ССР ... атап өтіп, оның Киев Русінен да орталықтандыру дәрежесі
жоғары деп бағалаған. 1945 жылы "Большевик" атты журналында ... ... ... ... ... ... ... ұлтшыл айыбы
тағылды. Соның арқасында 1949 жылы шыққан ... ... ... бұл ... бас тартуға мәжбүр Қазақ хандығындағы биліктің
жоғары дәрежеде ... ... С. Ю. ... С.Л. Фукс ... ... болатын/40/. Ол, Қазақ хандығының Киев ... ... ... ... ... дәлелдеп берді. Осыдан кейінгі
зерттеулердегі көзқарас Қазақ хандығының ... ... ... ... ... оны ... ... айналғанға
дейінгі саяси өмірін "жабайы" түрінде көрсету тиімді болды. Кеңес өкіметі
ыдырағаннан кейін қазақ тарихын дала ... ... ... ретінде
қарастырылып, мемлекеттік құрылымдарын зерттеуге арналған еңбектер жарық
көруде.
Тәуке ... ... ... мемлекеттің бірлігі, оның
жүргізген ішкі саясаты бойынша ірі екі ... ... ... ... ... ... тендікте ұстау арқылы жүзеге асты. Осы әлеуметтік
иерархияның жоғарғы билеушісі хан болды. Хан ... ... ... мен
заң шығару құқығынан бастап, отбасылық, әскери және әкімшілік ... ... ... ... еді. ... — кіші хандар, ұлыстары —
сұлтандар, ...... ... — ру ... ал ... ... көпті көрген өз ақсақалы басқарды. Бұл билеу тәртібі ертеден келе
жатқан рәсім болды. Хандық мұрагерлік жолмен хан өлсе, баласы ... ... ... аға-інісі не олардың ұрпақтары билеп төстеді. Бірақ хан
таққа отырған кезде ежелден келе ... ... — «хан ... деп аталатын
сайлаудан өтуге тиісті еді. Ондай сайлауға бүкіл халық ... ... ... ... үш рет ... ... үлкен ақсақалдар бата беріп, оған
барлық ұлыс-тайпа тағзым етеді. Жоғарыда айтып өткендей ... ... ханы өз ... қамқоршысы болуы қажет және оған ... ... бас иіп ... тиіс ... ... хандықтағы ханның атқаратын
қызметі мен міндеттерін былай көрсетуге болады: Ол бүкіл қазақ тайпаларының
билеушісі ретінде хандықтағы
жерді ... ... ... ... территориясын сыртқы
жаудан қорғау үшін әскери қолбасшы болу міндеті тұрды.
Екіншіден, соғыс немесе бейбітшілік жариялауды хан шешеді.
Үшіншіден, ханға көрші ... ... ... сыртқы
саясаттағы байланыстарды шешу құқы берілуі.
Төртіншіден, "Жеті Жарғыда" көрсетілгендей ... ... ... хан ... болды.
Бесіншіден, хан қоғам мүшелеріне арналған заң шығару
қызметі жүктелді және де осы заңның орындалуын қадағалау ... ... хан ... түрлерін бекіту, салық жинауды
басқарып отырды. Хан ордасы тұрақты жері Қазақ ... ... ... ... отырады. XVII ғасыр соңы - XVIII ғасыр басында Қазақ
хандығының тұрақты орталығы Түркістан ... ... ... ... ... ... Ф.Скибин мен М.Трошин бұл жерде қазақтардың ең жақсылары
жиылып кеңес ... деп ... /41/. ... ... ие хан ... ... ... ерекше құбылыстардың бірі. Хан жарлықтары алым-
салық төлеу, астана таңдау, әскер ісі, көшіп-қону ... ... ... орын алды.
"Хан келісімге кепіл мемлекеттік санақ түрін, оның ... ... ... ... шақырылуы орынын, мезгілдік тәртібін
реттеу де хан ... ... іске ... хан ... ... басты қызмет атқарған құқықтық нысандардың бірі. Әсіресе,
олардың тұлғалық және сандық ... ... ... ... бағыттарын салалау құрылымдық жүйесін айқындау барысында ... ... рөл ... ... істі ... үшін алатын
салықты немесе ақыны Тәуке хан тұсында бекітілгендігі айтылады.
Н.И.Гродековтың көрсетуі бойынша хан істі шешу ... ... ... ... Яғни ... ... 1/10 ... ие болды. Ханлық
П.Е.Маковецкий бір түйе ал, ... ... ... ... бір ... шапаннан тұратындығын көрсетеді.
Сонымен қатар, біз қарастырып отырған кезең де, хандық кезеңнің
барынша ... үш ... ... ... ... құрған Тәуке ханның
алатын орны ерекше. Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін қазақ ... ... ... үшін ... ... күшеюімен сыртқы жаулар тарапынан
сұрапыл жаугершілік ... ... ... Осылайша, Тәуке
хан заманынан кейін бүкіл қазақ даласында Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ”Салқам Жәңгірден кейін Әз Тәуке хан ... ... ... ... кісі ... ... айғырдың үйірін ат жақтайды”
дегендей халықты жақсы басқарды. ... ... ... осы Әз Тәке
тұсында айтылған сөз” – деп Әз Тәуке билігіне жақсы бағасы беріледі. Қалмақ
дәуірлеп тұрған ... жаңа ... ... ... еді. Оның ... амалы Әз
Тәуке ойынша әр жүздің орда жүзін сайлау, ... ішкі ... ... ... ... үштік жүйесінің тамыры өте ерте замандарға
бастайды, үштік қашанда нығыз, мығым, орнықты ... Ал үш ... ... ... жүйеге келтіру және оның ішкі мәселелерін орда ... ру ... ... күшейткені хақ. Осы кезеңнің тарихын
сипаттай келе Н.И.Гродеков ”все три орды ежегодно собирались для совещания
(маслагат) на ... ...... ... Сайрама)” – деп жазады. Бұл
жиындарда қазақ елінің басты ... қай ... ... қай ... жайлау,
елдің тынышьығын қалай ұстау, қалай соғысу т.б. бүкіл ел болып ақылдасатын
мәселелер талқыға түсті/24,81 б./.
Әз Тәуке ... ... ... ... ... жүйеленгенге
ұқсайды. Көшпелілердің әуел бастан бар демократиялық тәртіптері де қайта
жанданып, жалпы халықтық маслихат, жиындар жыл ... ... ... Бұл жиындарға тек қарулы азатматтар ғана қатысуға құқықты еді. Оның
тәртібі ”Жеті ... ... ... Оның ең биік ... орда билерінен,
Түркістан мен Ташкент маңындағы отырықшы халықтың өкілдерінен, қазаққа
одақтас қырғыз, қарақалпақ ... ... ... ... ... ... көпшілігі ”Жеті жарғы” құрамындағы қазақтың үш биін
ерекше айтады. Н.И.Гродековтың жазбасы бойынша ”В числе их было три ... по ... из ... ... из Великой – Туле, из Средней – Каз ... т.е. ... с ... гуся (звучным), из Малой – Айтеке” ... ... ... ... толықтыра түседі. Оның
пікірі бойынша Тәуке ханның басты еңбегі қазақ елінің ... ... ... ... ... ... замечателен своею административною и
законодательеою деятельностью. Слабые ... роды ... ... ... ... ... могли противостоять против сильных родов. Для
фактического управления подовластными родами ... 6 ... 1) в ... – Толе ... ... ... жаныс); 2) в Средней Орде – Казбека
(Каз дауысты Казбек-аргын, каракесек); 3) в Младшей – Айтике (алим, ... внук ... ... ... 4) у ... – бия Карашорина; 5) у каракалпаков – Саск-бия; 6) у катаган, джайма
и других ... ... – имя бия ... ... ... роды,
отделения, полколения управлялись своими биями. Ежегодно, осенью бии на 1-2
месяца собирались у ... ... ... на ... ... на левом
берегу реки Ангрен в 40 верстах на юг от ... В ... ... эти ... в ... ... басында күнде кеңес»
т.е. «на Культобе собрания ... ... Эти ... ... и законодательный и судебный. Законодательные изречения, названные
«Джеты-Джарга были ... на ... ... ... ... общежития кочевых родов... Большая часть дел ... ... но в ... ... не ... ... на себя ответственность
за правильность решения, бии предстовляли свои предложения на ... на ... ... ... ... мен ... әлі де толықтыра
түсуді, зерттеуді қажет етеді. “Жеті жарғыға” кірген ... ... ... ... ... ішіндегі жол тәртібі, жалпы “Жеті Жарғы” жұмысын
ұйымдастыру ісі, жоғары кеңеске ханның қатысы, оның әсері т.б. ... ... да, ... деп ... ... 80-ші ... ... жарғыны” қауырт шаруа, қалың
жаугершіліктің арасынан көреміз. Алдымен ... ... ... ... астында қалды. Галдан Башоггу әскері 1681 жылы
Сайрамды алғаш рет қоршады. Бір жыл айналмай ... ақ 1683, ... ... ... ... шауып, қазақтың екі сұлтанын тұтқынға алып, үлкен
олжамен қайтты. Сол жылы ... Орта ... ... тағы да шауып көп елді
тоздырып жіберді. “Зая-пандита өмірбаянында” бұл оқиғалардың жалғасы былай
сіреттелген: “В году мыши (1684) он ... ... ... ... а ... ... ... на Андижиян. Когда он возвращался то ... ... Шили ... ... ...Летом (Цеван) Рабдан
(Галданның немере інісі – Ж.А.) выступив (в поход) разрушил ... ... ... (1685) ... хан, ... в ... ... Андижияна,
возвратился, захватив в плен многих беков”/30,32 б/.
Бұл жаугершілік 1684 жылғы Бертіс хан, Тайкелтір би, ... ... ... ... ... маңындағы қытай-қыпшақтармен соғыс
басталды. Әз Тәуке ханды осы кезде қалың ... ... ... ... ... ... ішінен көреміз. Осыған байланысты
1678 жылдары Бұқар ханы ... ... ... ... ... сенімді адамы Хошеке – аталық Түркістанға келді. Бұл оқиғалардың
бәрі де мемлекет ... ... ... аса ... ... ... ... өз бетімен кететін көшпелі елдің ... ... ... кеңес жасап”, Әз Тәуке ханның “Жеті жарғысында” билік
айтып, ханның дәрегейіне бағынып ... ... ... ... ірі ... бірі 1710 жылы ... (Арал
Қарақұм) кеңесі. Қарақұм Ұлытаудан батысқа қарай орналасқан қысқы қонысқа
өте жайлы жер. Ол ... ... ... ... Ақсақал Барбы
көлінде ұштасады, Су аяғы құрдым да осы жерде. Ырғыз, Торғай, Өлкейк, т.б.
даланың саны жетпейтін ұсқа ... ... осы аса ... көл ... ... ... ... жататын еді.
Қазақ аңыздарында үш жүздің игі жақсылары қатысқан бұл ұлы кеңесте
таңдамалы тоқсан би сөз ... ... ... ... ... тағдыры, болашаққа тон пішу, заңдарын реттеу, әскерін ... ... ... ... не ... ... ... жайылымы мен
қысқы қонысын ақылға салу, елдің ымырасын бекітк. Евразияның көшпелілері
тарих сахнасындағы үстем орнын ... ... ... еді. ... төккен Ресей, Шығыстан амалдап, айлалап жылжыған Қытай, ... мұз ... ... қару-жарағын оқтаған басқа да елдер. Бұрыңғы
заманғы қылқұйрық деп ұрандап Европаның төсіне ... ... ... Қытайды
төменшіктеп, тізе бүктіріп қоятын қайрат көшпелілер де қалмаған. Сахарада
көшпелілерден қалған екі ел қазақ пен ... ... ... ... Не ... не өмір, басқа сұрақ жоқ еді.
Қарақұм кеңесі елшілік жолын ұсынды. Батыста Ресей, Шығыста Қытай,
оңтүстікте ... ... ... да елші ... ... ... ... Біз осы кезден бері қарай қазақ елшіліктері туралы мәліметтерді ... ... ... де ... ... қазақтың өз ішіндегі ымырасын, тәртібін бекіту, ол үшін
алдымен ұсақ руларды үлкен рулардың жем ... жол ... ... ... ... ... осы ... шешілді деп айтуға болады. Туыстық
жүйе одан әрі беки түсті.
Үшінші мәселесе қазақтың орда тіккен қаласы Түркістан, өзінің ... ... одан ары ... ... ... ... ... бұдан
ары қазақтың өз жолымен қатар шариғат ережелерін қатар қолданатын келісімге
келді. ... бір жағы Орта ... ... ... ... ... ата-бабасы жерленген қасиетті қорым-пантеон, үшіншіден қазақтың
хандары қоныс, ... ... ... ордасы.
Қарақұм кеңесінің төртінші нәтижесі “Жеті Жарғы” қызметін мақұлдады.
Хан кеңесіне одақтас елдер, көрші қырғыз, қарақалпақ, ішкі ... ... өкіл ... ... да ... ... кеңесте ескеру құпталды.
“Жеті жарғы” кеңесіне сыртқы және ішкі ... ... ... тек қана ... шектелмей мәмілегерлікке көңіл бөліну талап
етілді.
Бесінші нәтиже мемлекеттің дұрыс өмір сүруіне қажетті ... ... елші ... ... ... ... бұл ... сарайының
мұқтажын көтеруге де, мәмілегерлік шығынды жабуға да ... ... ... үшін тек ... ел ғана емес, мал баққан көшпелі ел де 1/20 ... ... ... ... ... ... жаугершілік заманға сай жабдығы дайын, қайратты әскер
ұстау. ... ... ... жаугершілікке бейім, ер мінезді, ... нар ... ... ... ... бір ... бір ... астына
жинала қоймайтын халық.Осы себептерге бола Әз ... ... ... ... ... басы”, Бөгенбай батырды “бас сардар”деген
лауазыммен тұрақты түрде әскер ісіне ... ... ... ... түскен мәселелердің ауқымы өте кең
болғандығы жоғарыдағы шешімдер өзі де ... ... ... кеңестің
елдің билігіне, заңына “Жеті Жарғыны” жауапты қылуы да ақылға ... ... ... ... ... ... ... беру оңай емес.
Бірнеше жыл өмір сүрген бұл мемлекеттік және құқықтық жүйе Әз ... ... ... (1715 ж.)босанси бастап, ақыры XVIII ғасырдың 20 ... ... ... өмір сүруін тоқтатты. “Ақтабан шұбырынды,
Алқакөл сұлама” деп аталатын ауыр заман басталды, балапан басына, ... ... ... ... Ұлы жүз ... Байсынға, Орта жүз Самарқанд
пен Бұқарға, Кіші жүз Хиуаға ауған заман туды. ... ... ең ... ғана ... жан-жағынан қоршаған қызыл өрттің арасында жүрді.
Қорыта келгенде, ... ... ... хан тұсында ішкі саяси тарихы
тұрақтылық үшін дала билеушілеріне ... ... ... және ... ... ... тұрады. Тәуке ханның
өмірден өтуі биліктегі ... ... ... емес ... хандардың билеуі
хандықтағы орталықтанған биліктің ыдрауына әкелді.
2. «Жеті жарғы» қазақ мемлекетінің ... ... ... ... хан ... бір орталыққа бағынған мемлекет
болғандығы ... ... Бұл ... ... ... ... ... тұрақтануы десек, ішкі жағдайында ірі өзгерістер басталған болатын.
Хандық ... ... ... ... ... ... ... құқық нормалары бір жүйеге келтіріп салыстырылды. Бұл Тәуке ханның
ішкі саяси тұрақтылықты орнату ... ... ... ... ... ... ... оның қайшылықтардан тұратындығын көруге
болады. Мысалы, хандық ... ... ... ... ... ... "ақ сүйектер" мен "асыл сүйек" ... ... ... Осы ... ... мақсаты екі арадағы тепе-тендікті
сақтау болғандығы байқалады.
Сонымен, Тәуке ... ... ... ең ... орны оның қазақтың
әдет-ғүрыптарын өзіне дейінгі "Қасым ханның қасқа жолы", "Хақназардың хақ
жолы", "Есім ханның ескі ... ... ... ... қалыптасқан әдеттегі
құқық нормаларының негіздеріне сүйене келіп, ... ... ... ... Бұл заңның қабылдануы сол замандағы қазақ қоғамын өркениетке
бір саты ... Мұны ... ... конституциялық монархтық
билікпен тепе-тең етіп салыстыруға болады. Тәуке ... ішкі ... ... күшейтуді көздеді. Қазақ әдет-ғұрып туралы заң нормалары
қазақ қоғамының экономикалық-әлеуметтік ... бет ... ... ... әрі ... ... жол ... Сондықтан да Қазақ
хандығының экономикалық-әлеуметтік және саяси тарихын зерттеуде оны әдет-
ғұрып заң ... ... ... ... ... тоқталып өткендей, қазақ қоғамында билік жүргізу мен ... ... ... ... ... иесі әрі жеке билеушісі хан
болды. Жүздерді кіші хандар ... ... - ... ... ... — ру ... ... Осылайша билік үлгісі орныққан
Қазақ ... XVIII ... ... ... бір тығырыққа тірелген жағдайды
бастарынан кешірді. Нәтижесінде дәстүрлік құқықтық заң ... ... ... сай ... ... олардың ішінен билеуші топтың
мүдделеріне сай ... ғана ... ... және ... сай
келмейтін нормалардың орнына жаңасын, яғни ... ... ... ... ... Бұл "Жеті жарғының" қабылдануы әбден ... ... ... - ... ... ... заң екеніне
ешқандай күмән жоқ. Оның негізі мен түп төркініталассыз нақты пікір айту
өте қиын. ... ... ... ... көне тарихтан іздеп, Шыңғыс
ханның "Ясасы" заң жүйесімен ... 249 б/. Енді осы ... ... ... түп-төркініне, таралуына, байланысына тоқталып өтелік.
"Жеті жарғы" ... ... өмір ... ... ... ... ... әдетті-құқықтарының жиынтығы екені рас. Сабақтастық қай
кезде де ... Бұл ... даму ... ... ... жеке-жеке тайпалардың белгілі бір кезде одақ ... ... елді ... жаңа ... қалыптасып олармен бірге
қоғамдық жаңа құқықтар мен жаңа билік ережелері тәріздес түрлі категориялар
да туып ... ... ... қоғам мүшелері жаңа бір қоғамдық тәртіп
билігіне түссіз арқылы жалпы халықтың мәдениетке қарай ... ... ... болса да ілгерілеп жаңа бір ... ... ... негіз
қалаған. Осындай негіздің алтын арқауы сол үзілмеген ... келе ... ұлан ... ... ... біздің дәірімізге дейін ІІІ ғасырда және
біздің дәуіріміздің III ғасырында мекендеген үйсін, ... ғүн ... ... ... ... бірі баса ... билік құрған. Бұл тайпалар саяси
құрылымы жағынан "әскери демократияға" негізделген. Қытай жазба деректеріне
сүйенетін болсақ, ... ... ... II ... қаңлы тайпасының
ресми зандар жинағы бар болған/42/. Осы заң бойынша қылмыстыларды жазалап
отырған. Өрескел ауыр қылмыс ... өлім ... ... Ұрлық
істегендердің қолы кесіледі. Ал қаңлы елінің мемлекеттік және ... ... ... ... ... ру, ... ... ғасырда Орталық Азиядағы көптеген тайпалық одақтардың ... ... ... ... оның ... ... Бумын қаған
мемлекеттің тұтастығын қоғам мүшелерінің азаматтық құқықтарын қорғаған ... ... ... ... ... 234 б/. ... мемлекетінің
конституциясы негізі ірі жеті баптан тұрды.
Қоғам өміріне “Жеті жарғыны” әкелген ... хан ... ... ... ... тоғысында бұрыңғы Моңғол империясы тұсында ресми орда жазуы
саналып ... көне ... ... ... ... үшін әлде ... қалған кез тұғын. Аталған ... ... ... ... парсы өркениеті арқылы батысынан араб алфавиті келіп ... ... ... ... ... саяси қарым-қатынастарына
байланысты аталмыш жазу қазақтың қоғам өмірінің саяси өажеттігіне әлі ... кіре ... тұсы ... Олай ... екі ... ... бар. 1.
Қазақ мемлекеті ежелгі түркілік мемлекет үрдісінен бастау алатындығы ... ... ... ... ... 2. ... ... қазақтың
саяси өмірінде Орыстардың тікелей қолдауына ие ... ... ... ... болуымен тікелей баланысты. “Жеті жарғы” араб
алфавитімен жазылу мүмкіндігін жоққа шығаруға болмас. ... сөз ... ... ... ... ... қазақ даласында өмірге келген Ойрат тод
(төте) ... ... ... ... Ойраттың тод үсэг жазуын Зая
Бандида Ойрат қантайшыларының тапсырмасымен 1648 ж. Шу ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Оны Ойрат ғұламасы
Зая Бандида және ... ... ... ... ... Жарғы» заң баптарына XIII ғасырдан басталған ... ... ... ... ... ... ... мен жүйелік дамуына өз
әсерін тигізбей қоймайды. ... ... ... жарғының" кейбір
тұстарындағы жақындастықты ... ... Бұл екі заң ... ... ірі тарихи ... ... ... ... ... ... қалыптасу себептері бір-біріне ортақ. Ол
дәстүрлік-құқықтық өмір сүріп тұрған нормаларды қоғамның жаңа ... ... ... олардың ішінен билеуші топтың мүдделеріне сай
келетінін ғана заңдастыру, ескірген ... ... ... ... туындаған. Бірақ, "Яса" мен "Жеті жарғы" арасында өзара
байланыстар сияқты, айырмашылықтар да аз ... осы екі заң ... ... ... ... ұрлық,
зинақорлық, күш қолдануға қарсы үкімдерден көрінеді. Сонымен қатар, жазалау
түрлерінен де ұқсастықтар табылады. ... ... ... ... мәселен, үлкенді құрметтемегені үшін, ата-анасын сыйламағандығы
үшін жауапқа да ... ... ... ... ... лауазымға ие болуға тиым салынған, ол Қазақ хандығының ... ... ... ... ғана құқылы болған. Қылмыстық құқық және
басқару ... ... ... оның ... "Ясадағы" наным-
сенімдерге байланысты тұстары ... жай ... ... ... сақталған. Меселен, "Ясада" кімде-кім әскер басының
табалдырығын басса, ол адам өлім ... ... Ал ... ... ... тиым ... ... ырым деп саналған. Сондай-
ақ, "Ясада" қонақ күткен үй иесі тағамды өзі ... ... ... ... тиым ... ... әдет-ғұрып қазақ тұрмысыңда да бар. Бұған
қазақ арасындағы "Ас иесімен тәтті" деген мақал дәлел бола алады. Сондықтан
алдымен ... ... дәм ... ... "Яса" заң ... ... ... көрінісі болса, ал "Жеті Жарғыда" ... ... ... айқын көрініс тапқан.
"Жеті Жарғыда" Қазақ хандығының ислам ... ішне еніп ... ... ... қайшы келетін баптар бар. Мысалы, "Яса" бойынша
басқа дінге кіруге рұқсат етілген болса, "Жеті ... ... ... бас
тартқандарды жазалап отырған. Осыған орай Қазақ ... ... ... ... Жарғы" заң нормаларында нақты әрі толығымен көрініс тапқан
деуге болады. "Жеті Жарғыға" ислам дінінің құқықтық белгілері - ... ... ... Оны осы заң ... ... ... дәлелдеи түседі.
Кеибір зерттеушілер "Жеті Жарғы" ... қүн ... өзі ... ... ... деп пайымдайды және қазақтардың салт-дәстүр, әдеттік-құқық
заңына игілікті әсер етті деуге болады/24, 100 б./. Шариат ісі де ... ... ... ... ... ... Қарыз беру, алу жолдары,
шариат бойынша мұсылмандар үшін бір-бірінің жоғын жоқтап жәрдемдесу ... деп ... Мал сою, ... ... ... малдың жанып
қинамай алған байлап босын күнбағысқа қаратып "бисмиллаһир рахмандар рахим"
деп сояды Мұрагерлік мирастың жол-жобалар шариат бойынша ... ... ... ... қира жартысы берілуі. Жекеменшікке қол сұғушыларды жазалау
шариат заңы бойынша өлім жазасына немесе үш тоғыз айып ... ... ... жарғы» баптарында көрініс тапты.
"Жеті жарғыға" шариат тікелей әсер ... ... ... ... бар ... ... керек. Отбасы заңдарының
баптарында шариаттағыдай уақытша неке деген мүлдем жоқ, оның ... ... бар. ... да ... жарғыға", негізінен қазақ
халқы, одан ертеректегі түркі дәуірінен ... ... ... ... ... қателеспейміз.
«Жеті Жарғыға» "Қасым ханның қасқа жолы", "Хақ Назардың ақ жолы" ,
"Есім ханның ескі ... ... ... ... ... әсер
етті. Осыған орай, ... ... ... ... ... ... мына үзіндіні келтіре кетейік: "Бұл билер ... келе ... хан мен Есім хан ... ... жүйелері "Жеті Жарғы" заңына
жинастырылды" /2, 21 ... ... ... ... бір ... ... хандықтың
сыртқы саясатын«Жеті Жарғы» мазмұны жағынан, ... ... ... құқықтары, Қасым ханның қасқа жолына негізделсе ... ... ... ... ... алғаш рет этникалық құрылым
ретінде ... ... ... танымал болды. Алғашқы болып Мәскеу
мемлекетімен ... ... ... ... ханның тұсына сай келеді. Бұл
кезең хандықтың ішкі жағынан әскери-демократиялық құрылысының нығайған сәті
болды. Хайдар Дулатидің мәліметтеріне сүйенетін ... ... жеке ... ... жоғары адам ретінде берілген. Қасым хан милионнан астам
халықты бір ... ... ... ... жүргізе білген. Халық
жадында сақталған, ешқашан жазылып алынбаған "Қасым ханның қасқа жолы" заң
жоралғысының орны ... Бұл ... ... ережелер мынандай болды:
1. Мүлік заңы (мал, мүлік, жер ... шешу ... ... заңы ... өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмыстарына жаза).
3. Әскери заң (қосын құру, ... ... қара ... ... ... ... ... жоралары (майталмандық, шешендік, халықаралық
қатынастарда сыпайлық, әдептілік).
5. Жұртшылық заңы (шүлен тарату, ас, той, мереке үстіндегі
ережелер, жасауыл, ... ... ... ... ... кейін "Жеті Жарғыны" толықтыра түсетін "Есім ханның ескі ... ... Есім хан ... ж.) ... заң ... ескі ... ... ертеден келе жатқан дәстүрлі бір үлгіге ... ... ... ... қоғамындағы осы "қасқа жол", "ескі ... ... ... ... Тәуке хан тұсындағы ережелер «Жеті
жарғының» мазмұны жағынан үшінші бөліміне ... Бұл ... ... тағы бір ... ... ... сйрійинасы Кебек Шүкірәлиевтен
Г.Спасский жазып алған Тәуке ережелерінің қабылдануы жайында: ... ... ... Тәукені сұлтанды хан жариялап, сол кезде қырғыздың үш
тармағынан ұлы, орта, кіші ордаларынан би ... хан ... ... отыр
қырғыз (қазақ) ішіндегі жиі болатын ішкі қырқысты тоқтату үшін ... ... 72 ... ... хан " ережелері" бойынша сол кездегі қайшылықтарды жене
тұрмыстық, жағдайдың қүқықтық үлесілімділін бере отырып, әлеуметтік ... ... ... әр адам хандық қүрылыстың бір ... ... ... ... ... ... заң жүйесінде жақсы көрініс тапқан. ... ... ... хан және оның ... еңбегі
екендігі қазақтың ... ... ... ... ... ханның реформаторлық қызметін ерекше көңіл
бөлмейді. Олардың ... ... тек ескі ... еш өзгеріссіз
ортақ заң жүйесіне жинастырушы ретінде көрсетеді. Мұның басты себебі, Тәуке
хан билігінен кейін Қазақ ... ... ... ... Бұл
пікір дұрыс емес өйткені, Тәуке ... ... ... ... ... келе ... әдет-ғұрып жүйсіндегі айқын ерекшеліктср сақталды. Ал
бұл заңның Қазақ хандығының мемлекеттілік үстемдігін сақтауға толық ... оның ... ... ... отыр.
"Жеті жарғы" заң жобасы бізге толық күйінде жеткен жоқ. Ол ежелден әдет-
ғұрып ... ел ... ... оның ... ауызша түрде ұрпақтан
ұрпаққа жетіп отырған. Қазақ халқының әдеттегі құқық баптарының ... ... ... Ресей елінің ұйымдастырған экспедиция мүшелері мен
жеке чиновниктерінің еңбектерінің нәтижесі деп ... ... ... орай
қазақ тарихың зерттеуде орыс тарихнамасын екі ... ... екі ... жөн. ... қазақ жеріндегі отарлау саясатын жүзеге асыру
бағытындағы жазылған еңбектер. Бұлар ... ... ... жағдайына,
орналасуы мен шаруашылығына катысты мағлұматтардан тұрды. Екіншіден, олар
түрмыс-салт дәстүрі тіршілігіне, фольклорлық байлығын ... ... заң ... ... аса ... бөлді. "Жеті жарғы" қағидаларын
және қазақ халқының ... ... ... ... Н.И.Тродековтың, Д.Я.Самоквасов, Л.А.Словохотов, Г.Спасский,
Я.И.Гурлянд, Я.Гавердовскийдің еңбектері мен ... ... ... ... келтірілген мағлұматтардың біз үшін ең құндысы деп
Г.И.Спасский, А.И.Левшин, Я.И.Гурлянд, Л.Ф.Баллюзек, П.Е. ... ... ... мен ... ... ... ... жарғы" заң жобасының
құрылымы жағынан әр түрлі екі ... ... ... 1804 ... ... руының ақсақалы Көбек Шүкірәлиевтен жазып ... ... ... ... ... етіп ... ... он бір
фрагменттен тұратын ... ... ... ... ... ... 1816 жылы өзі қатынасқан экспедицияға сипаттама береді. Екінші
нұсқасы қазақ тарихының ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады. Бірінші бөлімі қазақ жерінің
географиялық мәліметтері, екіншісі - ... ... ... ... үшінші
бөлімі этнографиялық мағлұматтар. Осында "Жеті Жарғы" заң ... ... ... ... ... ... ... еңбектерде Халық
арасындағы "Жеті Жарғы" ... ... ... бірі ... Молдиман. Ол атақты шежіреші, ақын әрі шешен. 1846 жылы туылып,
1927 жылы дүниеден өткен. Одан ... ... ... Бүл да ... 1844 жылы ... 1916 жылы ... болған. Тағы бірі - Орманүлы
Тоқболат, 1861 жылы туылып 1931 жылы ... ... Ал осы ... деректерін жинагі, оны халыққа жеткізген Қызылордалық
шежіресі - Әлқуат ... /24, 16 б./. ... ... ... ... ауданының түрғыны, ол қазақтың әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... бар кісі ... «Жеті жарғы» заң
жобасының ең көне бір нұсқасы Қызылордалық Ералы ... ... ... ... ... 100б/. ... ... бұл нұсқалары
Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының кітапханасындағы қолжазбалар
қорында сақталуда. Мұнда ... ... дәл ... ... ... түп ... деп айту ... болар еді. Өйткені, бертін келе
оларға өзгеріс енгендігі оның баптарынан анық көрінеді. Құрылымы ... ... ... Енді ... ... ... заң ... біршама
толығырақ сақталған мағлұматтық жақтарын қарастыра ... оның ... ... өтелік:
І. Мемлекет тұтастығы.
1-бап. Мемлекет билігіне ірткі салған адам - өлім жазасына ... ... ... түтіні ханның, бидің жасағы мен шабарманык жазда
да, қыста да қабылдап ат-көлік, азық-түлікпен қамдауға ... ... ... шешу хан немесе билерге жүктеледі.
4-бап. Арнайы тегіс ... ... ... белгіленуге тиіс болады
және салық түрлері белгіленеді.
ІІ-бап Тән тазалығы.
5-бап. Жеті ата ішінде қан алмастыру ... ... ... ... Дін беріктігі.
6-бап. Жеті адам куә болып, Құдайға тіл тигізгені дәлелденсе, тас
лақтырьш ... Өзге ... ... кәпір болған адам мал-мүлкінен айырылады.
8-бап. Өзіне-өзі қол салғандар бөлек жерленеді.
ІҮ-бап.Отбасының бірлігі.
9-бап. Егер әйелі ерін ... ол өлім ... ... ... құн ... ... мүмкін емес. 10-бап. Егер ері әйелін
өлтірсе, ол әйелінің құнын төлейді.
11-бап. Егер екіқабат әйелді атты кісі ... ... одан өлі ... ... бала үшін - 5 ат, одан әрі 1 түйе ... (1 ... ... 10 қой.)
12-бап. Әйел зорлау, кісі өлтірумен бірдей кылмыс болып есептеледі.
Өзі зорлаған қызға қалың төлеп үйленсе, жазадан ... ... ... ... шөп салу ... ... ... хақылы.
Әйелін сезіктенген еркек төрт сенімді адам дәлелдеп беруі ... ... ... әйел жазадан босатылады.
14-бап. Біреудің әйелін алып қашса, өлімге бұйырады немесе әйелдің
қалың ... ... ... ... тіл тигізген ұлды мойнына құрым байланған күйінде
қара сиырға теріс мінгізіп, өзін ... ... ... ... Ал қыз болса, аяқ-қолын байлап анасының билігіне береді.
16-бап. Ерінің ұрлығын біле тұра ... ... ... ... ... Өйткені, үлкеннің үстінен мәлім
айту әбестік саналады.
V - бап. Қылмыс пен жаза.
17-бап. Қанға қан алу, принципі ... яғни ... ... оған ... құы ... (ер ... 1000 қой, әйелге 500 қой).
18-бап. Ұрлық, қарақшылық жасаған адам өлім ... ... ... ... ... ... ... құн төленеді.
(бас бармақ 100 қой, шынашақ - 20 қой).
20-бап. Ата-анасы өз ... ... үшін ... ... ... ... ... өлтірсе, өлім жазасына кесіледі.
21-бап. Ұрлык жасаған адам үш тоғызымен қайтаруға тиіс.
22-бап. Ұрлық пен кісі ... қоса ... адам екі ... ... бап. ... ... мал ... қайтарылуға тиіс.
24-бап. Сарбаз атын ұрлаған адам өлім жазасына кесіледі.
25-бап. Өлтірген аңшы иті ... ... үшін ... құл ... ... ... ... қақысы бар.
ҮІ-бап. Адам құқығы және мүлік меншігі.
26-бап. Егер әкесінен енші алған ұл баласыз болып ... ойда ... ... әкесіне беріледі. Жасы кіші эалалар жақын туыстарының
қарамағына ... ... ... адам одан ... ... ... әйтпесе айып
салынады.
28-бап. Кімде-кім азғындыққа жетелеген немесе ... ... ... сол адам 200 қой төлейді.
29-бап. Төре мен Қожаның құны қарадан 7 есе артық.
30-бап. Құлдардың иелері олардың әмірлерінің ... ... ... ... ... Үлкен дау-дамайды хан шешеді немесе билер, ақсақалдар кеңесі
шешеді.
32-бап. Егер жауапкердің билерге күмәні болса, онда оларды өзгерте
алады.
33-бап. ... екі ... үш адам ... Өсиет ағайындар мен молданың қатысуы арқылы жасалады .
Қазанғап Байболұлы "Төле бидің ... /45/ ... ... ... сөз ... оның жеті ... ... дауы баяндайтын біріншісі,
Ру, қоныс пен меншіктісі
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге ... қып ... ... ... ... жосық заңның екінін
Ұрлық-қарлық, барымта
үшіншісі,
Баян етер бәрінен білген
кісі.
Төртінші боп саналган ... ... ... ру ... ... ... ... жетінші құн, жесір
дауы.
Сонымен, тұжырымдай келгенде, жеті дау, жеті ... ... ... аталды деп пайымдауға болады. Жалпы, "Жеті жарғы" атауының
ұғымына түсінік беретін болсақ, "Жарғы" сөзі ... ... ... ... Бұл сөз ... ... тілінде, монғол сөздігінде де билік, шешім
деген мағынада. Әр саладағы зерттеушілер ... ... ... ... ... Орыс жазбаларында Н.И.Гродеков: "Тәуке ханның тұсында
жеті би, жеті іс бітірген қызметкерлер ...... /2, 24 ... ... бидің туындысы" деп көрсетеді. Ол жеті ... ... ... ... шықты деген тұжрым жасайды/2, 40 б./."Жеті
жарғыны" жеті би шығарыпты дейтін аңыз қазақтарда да ... Бұл ... ... ... ... ... Төле, Қазыбек, Қу дауысты
Қүттыбай, Әнет баба, қырғыз Тиес, қарақалпақ ... ... жеті ... Бірақ "жеті" билердің санын білдіру деген дұрыс деуге болмас.
Себебі, ... ... ... ... ... ... "Жеті
Жарғының" қабылдануында болған көрнекті билердің аты тегіс аталады. Олардың
саны барлық жерде бесеуден аспайды, ... те бұл ... әр ... ... ... саны ... көп ... еді. Сонымен бірге, егер шындығында да
бұл жеті бидің қабылдаған заң ... ... ... бұл заң баптарын
жадында сақтаған халық бұл жеті бидің де атын ... ... ... ... бір ... ол ... ... саны киелі болғандықтан солай
аталды деп түсіндіреді. Бұл тұжырымды дамытар болсақ, қазақтар арасында тек
"жеті" саны ғана ... ... да ... ... ... сандарына өте қатты
мән беріледі. Енді осы "Жеті Жарғы" заң жобасының неліктен осылай аталуына
түсінік беріп көрейік. "Жеті" сөзі ... ... ал ... ' сөзі ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Әуелден мақалдап,
мәнерлеп сөйлеуге құмар ... ... ... ... ... мен афоризмдерден құралғаны белгілі. "Жеті Жарғының" ... ... онда ... жеті ... төңірегіндегі істерді шешу
бағытына байланысты аталды деуге ... ... ... қатар, қазақ
арасында сөз ұйқастарына есте сақтауға ыңғайлы болуына көп ... ... ... Мысалы, сан есімдерді пайдалануда: "Алтау ала ... ... ... ... болса, төбедегі келеді", "Қызға қырық үйден
тию ' дегендей. Сондықтан бұл заң ... басы ... ... билердің
оны ұйқасқа, тілге ыңғайлы, тұжырымды болуына орай атауы да мүмкін.
Сонымен қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... өзінше сипат алады. Бұл қағида, ережелер
ғасырлар бойы ... өз ... ... болып, ұзақ дәуірлер ішінде
әлеуметтік-экономикалық жағдайларға сай өзгерістерге ұшырап, ... заң ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа
жалғастырып беріп отырған. "Жеті жарғы" заңының әлеуметтік-экономикалық
қарым- ... мен ... ... ... ... жүйелердің жиынтығы екендігін оның әрбір баптарын талдау
барысында айқындай түсеміз.
Мемлекеттің іргетасы қалыптасқаннан бері "жер" ... ... ... ең ... орын ... ... ... Жарғы" бойынша жер дауының
мәселелері қарастырылған. ... ... ... мал ... ... ... ... деген меншіктік иеленуі XVII ғасырдың соңы
— XVIII ғасырдың басында рулық меншік түрінде болды. ... да ... XVIII ғ. ... ... әр ... ... бір көшіп-қонатын
қыстауы, жайлау анықталып беріліп отырған. Бұл ру ... ... ... ... тосқауылы болды. Жер иелігі бір ... ... бұл ... ... ... ... етіп отырған
жерлерінде ... ... ... ... ... ... арықтардың болуына қарай анықтап отырған. Жерге ... ... ... анық ... ... ... басқа
біреудің жерін пайдаланып отырса, бұл жер одан 15 ... ... ... ... алынады, немесе жердің көлеміне қарай өзара ризалықпен иеленіп отыра
береді, жалпы ілгеріде ... алу ... /2, 277 ... ... ... өзіндік таңба белгіленуін "Жеті жарғыда"
көрсетіледі. Бұл ұрланған малды табу ... ... ... ... ... ... ғана меншік болғандықтай, бұл рулардың өз
ішіндегі таласты, дауды тоқтатуды көздеді. ... ... ... де ... талап етті.
"Жеті жарғының" отбасы және некеге байланысты баптарында ... ... ... ... кауымында отбасында
әкенің билігі баянды етілген. Ол ұл-қызының, әйелдерінің, қүл-күңінің, төрт-
түлік малының, жайлау-қыстауының жеке дара ... әрі ... ... ... ... кез-келген мүшесі ешбір шешім қабылдамайды.
Жеті атадан аспай қыз ... ... бап ... ... бар ... тиым салынған. Мұндай некеге рұқсат берілмеді. Бұл басқа ... тек ... ... ғана тән заң ... ... ... ... қазақ өзінің
жеті атасын білуге тиіс болды. Халық арасында "Жеті атасын білмеген жетесіз
қалады" деген мақал бар. ... ... ... жеке ... ... ... ... Жоғарыда айтып еткендей, Тәуке хан
туысқандық жүйені дамытып, оның беріктігіне көп ... ... ... ... тұруы рудың бірлігі - жүздің ынтымағы, жүздің ынтымағы -
мемлекеттің нығаюы екендігін ... хан ... ... ... ... әсіресе, үлкен бір оқиғаларға орай айқын көріне түседі. Мысалы, ас
беру, қыз ... ... ... ... ... беру ... ... туыстары көмегінің нәтижесінде атқарылып отырды. Кеңес дәурінде
болсын қазіргі заманда ... ... ... ... ... ... ... Бұл салт-дәстүрлер заманымыздың ... ... ... ... әлі ... ... ... келеді.Қазақ отбасында әке-шешенің балаларына деген билігі
шексіз екендігі "Жеті Жарғыда" анық көрінеді. Ата-анасын ... ... ... ... қыз ... ... ... арқылы жақын
туыстасуды көздеген. Көбінесе отбасының тек байлығына қызықпай, олардың
тәрбиелі, ... ... ... ... Оны мына ... түседі; "Шешесіне қарап қызын ал", "Бүлінген елден бүлдіргі алма".
Баланы ... ... ... ... ... деген ықыласы, пейілі,
қызметі ерекше болған. "Жігіттің батырлығын білгің келсе, оның ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде
туыстарды сыйлау арқылы, әрқашан бірлікте тұруға үйрете білген/46/.
Қазақ халқының салт-дәстүрі отбасы, ... ... ... іс-
әрекеттерден тұрады. Мысалы, құдаласу, ұлдың үйленуіне байланысты жол-
жоралғылары, қыз ... ... ... келу ... ... жасқа
толуы, сондай-ақ өлімге, қайғылы оқиғаларға ... ... ... ... ... белгілері ұрпақтан ұрпаққа беріліп, оны
сақтауды көздеді. Қазақтың қалыптасқан салт-дәстүрін ... ... ... ... кеңінен қолданып, іске асырып отыр. Сонымен
қатар, басқа халықта кездеспейтін ... ... ғана ... те әлі бар. Бұл әдет ... жесір қалған әйелге күйеуінің
жақындығына ... ... ... бола алады. Бірақ, бұл өз еркімен, егер
жесір әйелдің келісімімен ғана іске ... ... ... ... ... ... жас ... қалатын болса, оларды жат қылмас үшін
жасалынып отырған. Тағы бір себебі, ол әйелдің қалың малы төленгендіктен,
оны ... ... гөрі жеке ... ... ... қолдап, жесірді
ешқайда жібермеуге тырысқан. Бұл салт-дәстүрлер "Жеті Жарғының" ... ... ... атап өту ... жарғы" негізінде айтып өтетін тағы бір мәселе, бұл кек алу ... ... ... ... ... ... ... деген ұғым
ешқандай мазмұнда түсіндіріліп, көрсетілмейді. Мұнда қылмыскерді ... ... ... ... ... болсын, қылмысты мүлде жою мүмкін емес.
Бірақ, ұтымды ... ... оған ... қоюға болады. "Жеті Жарғы"
бойынша ... ... кек алу: ... - қан, ... - жан" ... Кейбір жағдайларда кісі өлтіргендігі үшін кесілетін өлім жазасын
билер кеңесінің шешімімен құн төлеуге ... құқы ... Бұл ... ... ... ... ... бап болды.
Құн қылмыстының өз басына, болмаса ру мүшелеріне ... Кек ... ... тұтастығын сақтауда кереғар әсер етті. ... мына ... ... ... ... (қазақтардың)
алғашқы тарихи естеліктерінде кек алуға қатысты қанды соғыстардың
ғасырларға созылғандығы, соңы ... кек ... ... ру ... ... түсіне бастады" /2, 202 б./. «Қанға - қан, ... - жан» ... грек ... ... және арабтарда күшті сақталған. Ислам дінінің
таралуы және оның ... кек ... ... құн ... ... ... ... ауыстырды. Сондықтан "Қасым ... ... ... ... ескі ... заң жолдары қүн туралы айтылғанымен,
Тәукенің тұсындағыдай кісі өлімі, кек алу ... ... ... ... ... ... еді.
Қазақ халқының құқықтық институтының қалыптасуына толығырақ тоқталып
өтелік. ... ... ... ... ... халықтың құқық жүйесі
кек алу және құн төлеу арқылы ... ... ... заң ... ... ... ... кек алу принципінің орнын ... ... ... ... ... ... болады. Қазіргі зерттеушілер арасында қазақ
қоғамындағы "құн" ұғымының қалыптасуы мен оның кек алу ... ... ... ... ... Құн ... — сатылы институт, ол әр түрлі
халықтардың ... ... даму ... пайда болып
отырды/26, 15 б/.
«Құн» институтының жіктелуін толығымен ашып көрсету шығыс елдерімен
салыстырғанда, қазақтың ... ... ... айқын көрінеді.
"Құнның" алғашқы пайда болуы мен кек алу принципін ... оның ... ... болды. Кек алудың қолайсыздығы "құнның"
қалыптасуына итермеледі. А.Левшин "құнның" енуіне орай ... деп ... алу ... ... енді кісі ... ... өзінің жазасын сол
адамның руына мал-мүлік беру аркылы босатылады. Қазақтардағы ... ... И.Г. ... ... Рычковтың еңбектерінде
кездестіруге болады. И.Г.Георг бойынша: "Кімде-кім ерді өлтірген - болса ол
өлім жазасына кесіледі, немесе өз ... ... ... үшін құн ... ... ... Ол өлген адамның туыстарына 100 жылқы, екі түйе, бір
еріксіз (құл) беруі тиіс. Бір жылқының ... бес қой ... да ... ... ... өлтіргені үшін ердің жарты құнын төлейді. Адам
денесіне жарақат салғаны үшін де құн ... Бас ... 100 қой, ... 20 қой. Егер ... ... ... жыныс мүшелеріне зақым келтірсе
онда ол адам билер кеңесі бойынша қатаң жазаға кесіледі. Ұрлық ... ... ... есе етіп ... ... 1771 жылы Н.Рычков құн
туралы мынандай мағлұматтар береді: "Қазақтарда құқық реттейтін ешқандай
ереже жоқ оларда өлім жазасы және ... ... үшін ... келе ... әдет ... Адам өлтірген кісі қылмысы үін құн төлеу арқылы
жазаланады. Құн түрі жүз жылқы, бір ... ... екі ... ... терісі, шұғадан бешпет, бүркіт немесе қаршыға және әскер ... ... ... ... ... кісінің ең жақын мұрагеріне табыс
етілуі, осы әдетке сай туыстары ешқандай қарсылық көрсетпеуі ... ... ... ... Бұл ... қазақтарда құн деп аталады. ... ... ... ... ол ... ... ... қалса, ол
да өлім жазасымен теңестіріледі. Ұрлыққа ... заң ... ... ... Қой ... жылқы ұрлаған кезде ұсталса, ол би шешімі бойынша 27
қой немесе жылқы төлеуге міндетті.
Кейбір құқықтану ... ... ... ... ... ... Рас, ... әдет-ғұрып нормаларына шариаттың ... ... ... ... ... оның ... қалыптасуына өзіндік
әсер еткен қазақ қоғамындағы жағдайлардың нәтижесі деуге болады. Әйтсе де
“Жеті жарғыда" көрсетілген "құнның" ... XIX ... ... ... ... "Құн" деген сөздің ұғымы парсы тілінде "Қан, қан
төгу" ... ... ... Ал ... татар тілінде бұл "қан ... ... ... Қазақтың өз тілінде "құн" негізінен белгіл-бір
нәрсенің жалпы мөлшері мағынасында ... ... ... А.И.Левшин: "Өлген ер адам үшін 1000 қой,
әйел үшін 500 қой ... ... 100 түйе - 200 ... ... 1000 қойға
тең" деп көрсетсе, Көбек Шүкірәлиев: өлтіргені үшін 200 жылқы телеуі тиіс
делінген. Мұны Тәуке хан ... құн ... ... ... дау, жан-
жанжалдың бітімі туралы халық арасында сақталған мағлұматтар арқылы білуге
болады: 1. Ер құны - жүз ... не оның ... әйел құны ... ... Ер құны ... жортушы деп екі бөлінеді, 3. құл құны бір ат, не ... күң құны оның ... (ит құны да, ... ... бірдей
болады). 4. Мұнда қалың мал түрлері берілген: 47, 37, 27, 17 ат; ат ботадан
басқа да ... ... ал ат ... бал; ма ... Оның ... 5 ат, ... мал, 5 дөнен -дөнежін, 5 құнан-құнанын тұяғы 20 болады/30, 85 б/.
"Құн" түрлері Ералы қолжазбасында да ... I. Ер құны - 100 ... ... ... ... әйел құны ... мал мөлшерімен теңестірілді. II.
Өнер құны - бұл ауыл, жыраулар үшін төленетін құн. III. ... құны - ... ... үшін ... ... ... 86 б/. «Жеті жарғы» бойынша
құн төлеу, егер адамның денесіне жарақат ... ... ... ... ... 100 қой, ... 20 қой сол сияқты белгіленген мал
мөлшері төленіп отырды. Ал "құн" ... ... ... хан тұсыңда
қалыптасты деп айту артықтау. Өйткені, қазақ арасында ертеден ... ... құн ... ... ... жолға түсіре алмаған.
Тәуке хан қазақ қоғамындағы орын алған іріткілер кек алу принципі
екенін, ... ... ... ... ... бас ... күш екендігін жақсы білді. Бүлар сол кездегі Тәуке маңайына
жиналған ойы ... ... бар ... ... негіз тапты.
"Жеті жарғыда" қаралатын тағы бір мәселе, мал дауы екендігі ... мал ... ... ... үшін төрт ... мал баға ... ... Алғашқы сәлемі малының амандығынан басталатын қазақ ... ... ... көп ... бөлген. Сондықтан мал
ұрлаушыларды қатаң жазаға тартып отырған. ... ... ... ... есе (27) ете ... керек болды. "Тоғыз айыбы” мына түрде
белгіленген: бас тоғыз ... түйе ... ... ат ... ... аяқ
тоғыз немесе өгіз бастатқан тоғыз.
"Жеті жарғы" бойынша, егер айыпты құн төлеуден жалтартатын болса, билер
сотының немесе ру ... ... ... ... ... Осылайша, мал мен мүлікті ұрлаушылар қатаң жазаға тартылды.
Сонымен ... ... ... ... адамға құн төленеді. Бірақ, қазақ
қоғамында ұрлық ... ... ... ... ... кейбір
жазбаларында қазақ халқы ұрлық-қарлықпен күн көреді, оларға ешқандай шектеу
қойылмайды деген пікірлер де айтылған. Ал ... ... ... ... ... ... жол ... адамдар қазақ арасында қатаң
жазаланып, өз кінәсін мойындап отырған.
Қазақ әдет-ғұрпында "барымта" ... орны ... ... ... ... ... түсіндіруінше, жасырын ұрлық-қорлық делінсе,
ол "Жеті Жарғыда" барымта ... ... ... ... отырған.
Олардың айтуынша "Барымта" басқа біреудің малын білдірмей айдап әкету.
“Жеті Жарғы” барымтаны ... ... ... адам мен оның ... ... ... ... еріксіз орындатқызудың басты әдістерінің бірі
ретінде занды етті. "Барымта" ертеден келе жатқан рулық ... ... ... ... ... ... қарай феодалдық
қырқысулардың түріне айналды. Н.Рычков/47, 234 б./ ... ... ... ... ... біреудің малын ұрлау, затын ... ... ... ... деп ... Барымтаны жасаушыларды ешқашан
ұры деп санамаған, керісінше барымташылыққа қатысу үлкен игі іс ... ... жоқ, ... ... қоғамның ішкі жағынан ыдырауына
әсер ететін бір құбылыс. Билер барымтаның занда болуын ... ... ... түсінік берген: "Ескі заманда барымта деп
алынбай жүрген құн, борыш немесе қалың мал үшін басқа біреудің малын ... бір ... ... ... айтқан. Барымта тапа-тал түсте жұрттың көз
алдында күшпен алынған, ал ... ... ... ... Ұрланып
істелінген күнде барымта алушы - мен ... ... үшін ... ... деп үш ... қалмай мал иесіне хабар беруге міндетті болған" /48/.
Н.И.Гродеков та барымтаға сипаттама беріп өткен: " 1) ... ... ... шыққан; 2) Барымта аламын деп аштық жариялайды; 3) ... - ... ... ... ... ... адамның құнын өтеу.
Осы кескен ... ... ... ... ... ... "Жеті
жарғы" бойынша барымталап әкетілгенін ... ... мал ... ... ... ... жырымта деген де қосалқы
түрлері болды. Барымтада артықтау кеткен малды кінәлі жақ арқылы ... ... ... ... ... жақ сырымта және жарымта бойынша
қайырып себін теңестірген.
С.Зиманов ... ... ... ... ... ... қоғамында мал үшін таптық қырқысу көрінісі болмаған.
Барымтаны санамағанда малға иелік қылу үшін ... ... ... ... қылмысы үшін, өтелмеген құны болғанда ғана жасалынды. Бұл жағдай
біреудің жеке меншігіне қол ... ... ... 201 ... ... ... әскери-жүйесін сипатын айқындайтын баптары
болды. Мәселен, күш-қуаты бар, соғысуға жарайтын әрбір ... бес ... оған айып ... ... ... хан, ... бұйрық, жарлығын,
соғыс хабарын тез жеткізу шараларының бірі - әрбір қазақ түтіні ... ... мен ... жазда да, қыста да қабылдап, ат-көлік, ... ... ... ... "Жеті жарғыға" сәйкес арнайы мал-мүлікке
таңба белгіленді және салық түрлері (аманаттық салық, ру ... ... ... ... ... ... ... жарғы"
әдеттік құқық ережелерінің барлық салаларын (қылмыстық, азаматтық,
әкімшілдік) қамтыды. Оған ... дау айта ... деп ... ... ... жарғының" прогрессивтік маңызын айта келіп, онда
сол қоғамның кейбір жақтары қарастырмайтынды айта ... жөн. ... ... және сот ісінің ... ... ... ... ашық жұрт алдында жүргізілгендігі ғана көрсетіледі, ... ... ... ... ... ... меншіктің
түрлері) толығымен көрініс таппаған. Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... оның саяси үстемдігін
қорғау, мұсылман дінін қолдау болды. ... ... ... ... ... ... бұл ... бүкіл хандыққа тарағандығын
көрсетеді. "Жеті Жарғыны" талдау арқылы қозғалып отырған ... ... ... ... қатынастардың, шаруашылық жағдайының дәрежесін
зерттеуде негізгі ... көзі ... ... заңдарына көне түркілік, Араб-парсылық, және Моңғолдық заң
ережелерінің ... ... мән ... ... Мұнда әсіресе
Шыңғысханның “Ұлы Жасақ” заңының тікелей әсерін атап ... жөн. ... ... ... ... ... емес, ол көне Түркі дәуірінен бастау
алып, Шыңғысхандық моңғолдар кезеңінде ірі реформациядан ... ... ... ... ... мемлекет үрдісінің тікелей жалғасы, олардың қазақтық
реформациядан өткен туындысы. Ал ... ... Жошы ... ... ... династиялық билік қашанда өзіндік ... ... ... ... ... ... Сондықтан “Жеті Жарғыны” “Ұлы Жасақ”
заңынан бөліп жарып ... ... ... Бұл турасында “Бұл заңдар мазмұны
жағынан ... Орыс хан, ... хан, Есім хан, қала ... моңғолдық “Жасақ”
заң үлгілерінен құралған” деген ... ... ... деп танимыз.
Сонымен қазақтың елдігінің бір белгісі ата қоныс (этнотерритория),
бірыңғай этнотегі, ана тілі ... енді бірі сөз жоқ ел ... ... ... ... – Жеті ... Ол ұлы жасақтан бастау алған әйгілі заңының
жалғасы (аналогы), оның XVII ғ. ... ... ... түрі.
Қазақ хандығы, “Жеті жарғы” және осынау этнокеңістікте қалыптасқан
саяси цивилизация ... ... ... ... ... деп ... Және оның ... бояуы, қайталанбас қолтаңбасы бар.Сонымен қазақтың
құқықтық негіздерінің тарихи ... осы ... ... ... ... даму ... өткен мемлекеттік құрылымдардың
әдеттегі құқықтық қатынастары және жеке билеушілерінің қабылдаған заңдары
мен біліктері ... ... ... ... “Жол”, “Жеті жарғы”, ... және ... ... ... ... мың ... ... адамның адам есебінде өмір сүріне кепілдік беретін ережелерге
негізделген. Бұл ережелер ... ... ... ... ... ... ... үлгі болып келді, көшпелілермен қарым-
қатынасы бар көптеген отырықшы ... заң ... ... ... Егер ... ... ... қазақ әдет-ғұрып заңдары қазіргі
евразиялық өркениет өкілдері туғызған заңдардан анағұрлым ... ... ... қарым-қатынастарын реттеуге көбірек ыңғайланған ... ... ... “Жеті жарғы” атымен танылған қазақ әдет-ғұрып
ережелерінің тарихын, мәні мен мағынасын осы тұрғыда ... ... ... ХАН ... ... ХАНДЫҒЫНЫҢ КӨРШІ ЕЛДЕРМЕН ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫ.
3.1. Ресеймен және Бұхара хандығымен өзара қарым-қатынастары
Тәуке хан билік ... ... ... ... мен қарым-
қатынастарын қайта жаңғырту үшін барлық мүмкіндікті қарастырып ... осы ... ... тарапынан Ресейдің бекіністеріне шабуыл жасау
секілді арандатушылық әрекеттер болып тұратын. Бұл ... ... шешу ... 1687 жылы ... ... ... ... бастаған
елші жібереді/31, 5 б./. Бұл елшіліктің негізгі мақсаты бұрынғы сауда
байланысын ... ... еді. ... ... ... жері ... өтетін
Ресей, Бұқар, Хиуа, Үндістанға өтетін керуендерінің ... ... ... ... зор ... ... ... білді.
1686-93 жылдар аралығында Тәуке орыс жеріне бес рет елші ... ... ... кейбіреуі нәтижесіз оралады. Мұның басты себебі, қазақ-
орыс шекарасындағы тонаушылық қақтығыстардың әсерінен ... ... 1690 жылы ... ... ... ... 1690 жылы Павел Шарйгинге
келген: Сары мен ... ... ... ... алынуына
басты себеп болады/50/. Осы оқиғадан кейін 1691 ... ... ... ... Келдей мен Сары мырзаларды ... ... ... ... ... әлі ... ... Тәукеге қарсы топтар
Ресейдің ... ... ... ... екі ел ... одан әрі ... ... Соның салдарынан Қабай би
бастаған ... ... ... жылы ... ... Кілтипан
өздерінде болғандықтан, бұл үшін Тәуке Ресей өкіметіне кінә артпайды. Көп
ұзамай сауданы ... ... ... мен Қабай ... тағы ... ... Қазақ хандығының талабын орындамауына байланысты
қазақ билеушілерінің арасына іріткі түсе бастайды. Әсіресе, Келдейдің ... ... би ... топ ... ... одан әрі ... ... батыр мен Қабай би бастаған елшілер де қазақ мырзаларын
босата алмайды/31, 14-15 бб./. Өйткені, Ресей жағы ... би ... ... ... ... ... және көп зиян ... тартады. Солай бола тұрса да сауда-айырбас мәселелері ... ... ... тұтқындағы елшілерді босату саяси мәні бар іс ... ... ... бүған дейін Ордаға жақын жүрген беделді билердің бірі
еді. Келдей бастаған елшілердің тұтқындалуы оны ... ... ... және ... ... ... Тобыл қаласы мен оған іргелес
бекініс шептеріне шабуыл ... ... ... дүркін тегеурінді
шабуылын шекара үкімет орындары тойтарады. Ол ханның араласуынсыз-ақ қазақ
елшілерін, босатып алмақ болады. ... бұл ... ... Ресейдің өзінің
бекініс шептерін тастауға мәжбүр еткізбек ойынан да арыла алмайды. ... ... ... би ... еді Тәуке хан оны ақыры ақылға жеңдіреді.
Ресей патшалығына көрсетілген бұл саяси арандатушылық тоқталғанымен,
Түрке би атын жамылған ұры-қарылар мен ... ... ... ... ... мал ... баюды көздеген қарақшы, барымташылық іс-қимыл
осылайша шекара шептерінің берекесін кетіреді. Ал Ресей жағы болса, мұндай
арандатушылық ... ... ... мән бере ... да, ... ... ... бастаған елшілерге деген қысымды барынша күшейте түседі. Мұның
соңы Қазақ ... ... ... ... ... ... әкеп
соқтырады. Дегенмен, біреуінің Швед мемлекетімен, ... ... ... ... ... ... ... дәрежееіндегі соғысқа
айналдыруға мүмкіндік бермейді.
Екі ел арасындағы осындай саяси сенімсіздік пен жауласу позициясы
бірнеше ... ... ... бұл ... ... ... хан Ресеймен байланысты үзбеу мақсатын көздеп, 1694 жылы ... ... ... ... тағы аттандырады. Тайқоңыр батырдың
Сібірге келуінің басты ... - ... екі ... ... ... ... сақтау мен Келдей мен Сары мырзаны босатуды талап еткен Тәуке
ханның хатын тапсыру/31, 14-15 бб./. Онда ол ... ... осы ...... үшін елшілерді қашуға алу дегенді құлақ ... ... - деп ... 15б./. ... ... жерінде елшілерге
арналған өзіндік дәстүр қалыптасқан. Ол бойынша елшіге тіл ... ... ... ... ... ... қарусыз еркін жүретін болған.
Сары, Келдей мырзалармен болған оқиға Тәуке ханның орыс ... ... ... ... ... ... жіберіп отырғандығын
Мәскеу мемлекетінің елшілері хабарлайды.
Бұл кезде Мәскеу ... де ... мен Сары ... ... ... ... көзі ... болатын. Осы жылы (1694) Тобыл
әкімшілігі Келдейге ... ... ... ... мырза бастаған
елшілер 1694 жылы 7-8 жылдан кейін ғана еліне қайту мүмкіндігіне ие болады.
Бұл аралықта ... ... ... Сары мырза (Матай Берібай батырдың
әкесі) ауырып қайтыс болып кеткен еді. Ал Келдей бастаған елшілерге орыс
елшілері ... ... мен ... ... қосылып, Түркістанға жөнеледі. Олар
Тобылдан шығып, Ертіс арқылы Есілді одан соң Ұлытауды бойлай жүріп, Сарысу
мен Шу ... ... ... келеді. Келдей орыс ... ... ... ... ... ... бұл елшілердің сапары сәтті аяқталмады. 1692 жылы
қазақ жеріне аттанған А.Неприпасов пен ... ... ... ... болатын. Ал Неприпасов бастаған елшілердің басты
мақсаты - ... ... ... ... ... ... еді.
Бұлардың тұтқынға алынуының себебі 1693 жылы Тауша ... ... ... жауабында айтылады. "Тобылға Тәуке хан Тобылдың атты
әскер казагін Александричка Алмасовты, Юлючка Жаманаевты жене оны ... ... Ал ... Неприпасовты және атты әскер қазақ ... және үш ... ... ... оған ... ... айтты, егер оны босатпаса Тәуке орыс адамдарына соғыспен
барады" /50, 135 б/. ... бар ... ... елшілігін қайтару болды.
Тәуке А.Неприпасов бастаған елшілерді ... тағы бір ... ... ... ... би ... ... қауіптенуі болатын. Тағы
да Тауша мергеннің айтуынша, Тәуке орыс елшілерін ... тыс ... ... ... ешбір елшілерге жамандық жасалмайтынына уәде береді.
Бірақ, Грошин мен Ф.Скибин бастаған елшілердің әр ... ... ... орыс адамдарын босату жөніндегі келіссөзі де ұшырады, нәтижесінде
олар да тұтқынға алынды. ... олар ... ... Сұлтантаевтың көмегімен
қашып Хиуада ноғаймыз деп алдаусыратып үш айдай тұрады. Мұның өзі ... ... ... тұрмыс-салтты жақсы меңгергендігін ... ... 1697 жылы ... ... ... қатынастарының шиеленісі XVII ғасырдың соңы XVIII
ғасырдың ... ... ... мемлекетімен жақындастыруға себепші
болады. Өз кезегінде Тәуке хан ... ... ... ... бірі ... ... шекара тәртібіне ие бола алмай
отыруынан деп білген. Хан ордасында орыс елшілері ... ... ... ... хан елшілерге: "Түркі сұлтаны немесе Қызылбас
шаһарының ханы менен Тәуке ханнан несі артық? Олар да мен ... ғой" ... 15 ... хан ... ... тең жағдайда қарым-қатынас орнатқысы
келген болатын. Бірақ Ресей мен Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жорықтардың да әсері
болғанын айта кеткен жөн. Оған мынадай мысал келтіруге болады: "Тәуке ... ... ... соң, ... ... ... ... дейін Тобыл уезі
маңындағы қыстақтар мен деревняларда қарақалпақтармен соғыстар ... 135 б./. ... орыс ... ... 1693 жылы ... ... орыс елшісі В.Кобяков та атап
өтеді/50, 136 б./. Бұл жағдай Тәуке хан мен Ресей елі ... ... ... тағы бір себебі болды. Рас, екі мемлекеттің де
көздеген өзіндік мақсаты болды. Мысалы, Ресей мемлекеті өз тарапынан ... ... ... ... айдап салу, екі жүзділік бағытты ұстанса,
ал Тәуке хан сауда жолын дамыту арқылы керек кезде әскери көмек алу жолын
көздеді. ... сол ... ... ... ... тобы орыс ... қарым-қатынас жасаудың қажеттілігін жете түсінбеді. Оларды, әсіресе,
шекарадағы тонау, ... ... ... олжа ... ... ... ... тең дәрежедегі мемлекеттік жүйелі басқарудағы
ел екендігін оның жасаған ... ... ... 1709 ... ... ... ... жасаған көтерілісі жеңіліске
ұшыраған соң оның ... ... ... орыс ... I ... ... ... қашып Еділ мен Жайық өңірінде қоныс теуіп отырған
қазақтарға қырғын салады. Тәуке хан Әбілқайыр сұлтан мен ... ... мың ... ... ... ... қазақ жерінің шекарасын
қорғауға дайын екендігін көрсетеді. Тәуке ханның әскерінің жалпы саны ... 80 мың ... ... ... ал ... ... 500-1000 ... жасақ болған. Мұны Тәуке ханға келген орыс елшілері мағлұматтарында да
атап кеткен. Мәскеу мен Түркістан билеушілерінің арасындағы ... әрі ұзақ ... бойы ... ... болды деу қиын. Өйткені, 1715
жылы Тайқоңыр бастаған ... ... ... одақ құру ... ... ... мәмілегерлікке келудің орнына сөзбұйдалылықтан
әрі аса алмаған бағыт танытады. Бұған басты тағы бір себеп, ... ... ұзақ жыл ... ... ... ... ... Ресей, Қытай және Жоңғар мемлекеттерімен өзара қатынасты
шиеленістіріп алудан сақтанатын. Ресейдің ... ... ... ханды да,
Петр патшаны да мазасыздандырып отырған. Қазақ хандығы үшін осы бір ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі өте қатты
сезілді.
Көптеген тарихи құжаттарда Тәуке ханды 1718 жылға ... ... ... ... ... ... ... Шығыс
Түркістан деректерінде де оның ... ... ... ... ... ... 1715 жылы татар: тілінде жазылған Балгаир
батыр хатының көшірмесінде: "Жасы жетіп, қартайып ... ... ... ... ... ... "қырғыз-қайсақ жерінде бұрынғы
Тәуке хан ... ... соң, оның ... ... ... ... ... бұл деректерге сын көзбен қарау керек. Өйткені, 1716-1719
жылдар аралығында ... ... ... мен ... хандығының атынан Қайып хан жүргізіп отырған. Сондықтан, егер билік
тұтқасы ... ... ... онда оны орыс ... ... мүмкін
емес еді. Себебі, Тәуке хан Тобыл билеушілерімен өте ... ... ... ... ... ... ол 1636-1638 жылдары
дүниеге келді деп болжайтын болсақ, онда оның 1716 ... ... ... ... еді. ... ... саны ... әр-қилы болып
кездеседі. Шоқан Уәлихановтың хандар шежіресі бойынша төрт ... ... ... ... ... ... ... оның сегіз баласының есімі аталады: ... ... ... ... ... ... 5 б/. Орыс мұрағаттарында
"Тәукенің екі баласы бар" деп көрсетеді.
Тәуке тұсында Қайып ... жиі ... ... Ол ... Тәукенің
жанындағы ең сенімді деген адамдарының бірі болған. Елшілерді қарсы ... ... елші ... ... ... ... ... Кейбір зерттеулерде Қайыпты Тәукенің баласы деп береді.
Қайып Есіл ханньің екінші баласы Құдаймендіден ... 135 б./. ... ... ... ... ... отырған. Сондықтан Тәукенің тақ
мұрагері тек Қайып болуы мүмкін еді.
Қайып хан сыртқы саясатты ... ... ... ... ... Ресей елімен елшілер алмасып бейбіт қарым-қатынасты сақтауды көздеді.
Қайып ханның алғашқы елшілері 1716 жылы қыркүйекте Тобылға жетеді. ... ... І ... қазақ жерінен елшілер келгенін хабарлайды.
Бұл елшілердің мақсаты туралы: «...Олар Тобылға, Қазақ ордасы ... ... ... ... ... ... ... оны
барлық елдермен бейбіт қатынаста болғысы келетіндігін Сібір губернаторы өз
патшаларына жеткізуді тілейді", деп ... ... ... ... келген Бекболат Екишев, Байдаулет Бөреев Қайып
ханның Ресей елімен мәңгілік бейбітшілікте болғысы келетін ... ... ... ... хан патша ағзам мен мәнгілік бейбітшілікте болуды
қалайды, ал Қонтайшы мен ... хан көп ... бойы ... ... ... ол Қоңтайшыға он мың, он бес мың ... ... ... ... егер патша ағзам келісім берсе, оған Қонтайшыға қарсы 20-30 ... ... ... орыс ... адамдарымен шабуыл жасауға дайын" ... ... ... орыс ... ... көмек-қолдау күткендігін
білдіреді.
Жоңғарлармен соғысып жатқан хандықтың әскери-экономикалық күш-қуатын
барлап қайту мақсатында 1716 жылы ... одақ құру ... ... ... етіп ... ... бастаған елшілер жіберіледі/31, 8
б./. Оларға, әсіресе, Қазақ ... ... ... әскери
күш-қуаты, сондай-ақ Орталық Азия хандықтарының ұстанған бағыты, мүмкіндік
болса хандықтың территориясы, ішкі жағдайы, тағы басқа ... ... ... Бірақ, елшілік, адамдарына мұндай мағлұматтар жинауға
рұқсат берілмеді елдің жоңғарлармен соғыс жүргізіп ... ... ... ... ... ... ... жағдай Ресейдің қазақ ордасы жөніндегі қобалжуын тереңдете
түседі. 1718 жылы 21 ... ... ... ... тобы ... Бұл ... мақсаты қазақ-жоңғар соғысының жайын білу болды:
"...Бірінші үйде Құлтубай мырза қазақ-қалмақ соғысы туралы айтып берді,
қалмақтарға қарсы 30000 ... ... ... ... ... қатынасқан
соғыс болды. Бұл соғыс Аякөз өзенінің жағасында ... оған оның өзі ... Осы ... ... ... дейін созылды, түнде қалмақтар ағашты
тауып, орманда қорғаныс жасап шебініске отырды, ... ... ... ... екі күн ... үшінші күні қалмақтарға мың жарымдай ... ... ... басталып, қалмақтар қаша жөнелді. Ал ... ... ... ... ... қазақтардан, қалқақтардан
қанша адам қырылғанын ол білмейді" /31, 20 б/.
Аякөз соғысы туралы ... ... ... ... ... ... ... дерек сақталмаған. Сол кездегі ауыр соғыс жағдайы
Брянцев елшілерінің де ... жел ... деп ... ... ... ... ... ханның әскери көмек сұраған екі ел
арасындағы ұрыларды жазалау туралы хаттары сақталған. Сонымен бірге Ресей
тарапынан Қазан ... ... ... ... ... жай-жапсарын айқындайтын мағлұматтар береді.
ХҮІІ ғасырдың соңғы ширегі — XVIII ғасырдың басындағы ... ... ... орыс ... ... ... сақтауды
көздеген байланыстарын көруге болады. ... хан ... ... ... ... ... ... саясатын ұстанған, ол бірнеше
дүркін елшілер жіберіп, тату-тәтті, ынтымақта болатын ... ... ... ... мемлекеті оның ұстанған бағытын жеткілікті дәрежеде
қолдамай, Қазақ шекараларына бекіністер сала бастады. ... ... ... ... жері — Азия ... ... бірден-бір қақпа" деген
қанатты сөздері, дәлірек айтқанда, Қазақ жерін қалайда өзіне бағындыру
екендігін мұндағы ... ... ... ... саясаты анық көрсетіп
отыр.
Жалпы, Тәуке ханның және Қайып хан тұсында Ресеймен ... ... ... ең ... ең ... ... дей аламыз. Сондықтан Ресейде ұлы — Петр, Қазақ хандығында — ... ... екі ... әрдайым тыныштықта өмір сүруі Евразия
құрлығындағы елдер мен ... үшін баға ... ... бар ... айқын
ұғынған.
XVII ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың басындағы бүкіл ... ... ... ... өршіген кезеңі болды. Бұл әр түрлі
топтардың мемлекет ішінде жеке билікке ұмтылған уақыты еді. ... ... ... ... ... ... пайда болды. Соның
ішіндегі ірілері — ... және Хиуа ... ... хан ... ... ... ... сақтауды көздеді. 1678 жылы Бұхар ханы
Субханқұлы Қазақ хандығына Хошин би басқарған елші жібереді/52/. Субханқұлы
ханның дәл осы жылы елші ... ... ... зор мәні бар еді.
Бұхар ханы қазақтардың қалмақ тарапынан басталған соғысқа ... ... ... ... өз ... көндіре аламын деген есепті ішіне
бүкті. Оның жіберген елшісі Сыр ... ... ... ... ... қалаларды және соғыс тұтқындарын қайтаруды, ... ... ... ... ... сауда жасау құқықтарын
беруді ... ... ... ... Қазақ хандығынан Бұқар, Самарқан
базарларынан әкелінетін мал санын келіспек болады. Сөйтіп, екі жақ ... мен ... ... жасау жұмыстарын жандандыру жөнінде келісімге
келеді. Ал Сыр бойындағы шаһарлар ... шешу ... ... ... ... ... ... сақадай сай атты әскерін қазақтар ғана
тоқтата алатынын және оларды жеңуге күш-қуаты жететінін, дәл ... ... хан ... ... онда ... кұні ... жауына
көмектескен болып шығатынын, ... ... ... ... ... жаяу ... таптап өтіп, Қызылбас шаһарларына жорық бастайтынын
мәртебелі аңға жете ... ... баса ... хан өз тарапынан шамамен 1687-1688 жылдары Бұхар ... мен ... ... ... ... ... XVII ғасырдың
соңы - XVIII ғасырдың басындағы Қазақ пен Бұхар хандығының арасындағы
бейбіт ... ... ... дамуына өз ықпалын тигізді.
Бұхар хандығымен көрші орналасқан Хиуа да XVII ... ... Азия ... ортақ оқиғаға іштей қырқысу жағдайында болды.
1687-1710 жылдары аралығындағы биліктің тұрақсыздығы ... ... 10 хан ... Өзбек аристократияларының көңілін табу өте
қиынға ... ... ... ... тұсында Хиуа мемлекетімен
өзара қарым-қатынас нашар дамыды.
Орта Азиядағы сауда орталығы - Ташкент қаласының саяси ... ... ... А.И.Добросмысловтың айтуынша, қазақтар XVII ғасырдың бірінші
ширегінде-ақ бұл ... ... Осы ... ... ... ... 1735 жылы Орынбор экспедициясының осы қала көпестерінен жазып
алған мына бір деректері де аңғартады: "Қайсақ ... және ... ... ... ... жасақ жинайды. Қалада, уездерде тұратын сарттар оны
ақшалай, тауар ... ... ... ... ... ... Уездерде
тұратын сарттардан бидайдың бес бөлігін, кейде он бөлігін алады, малдардан:
сиыр және қой жинайды. Қайсақтар өздерінің ... ... ... ... Ташкент әкімшілігі оларға өздерінің ... ... күш ... ... ... ... Бірақ қайсақтар үнемі
күш көрсетіп, оларды өлімші етіп сабап тастайды. Сонда да ... ... жоқ, олар ... ... жоғалтпайды".
XVII ғасырдың соңы — XVIII ... ... ... ... ішкі ... көп ... ... олар тек жергілікті халықтан
салық жинаумен ғана ... ... Орта Азия және ... хандығының қарым-
қатынастарында негізгі саяси мәселеден гөрі экономикалық ... ... ... ... сауданың өркендеуі біршама дамыған болатын.
Сырдарияның төменгі ағысында мекендеген қарақалпақтар көпшілігі мал
шаруашылығымен, ... ... ... ... Олар ... Қазақ хандығына тәуелді болды. Орыс жазбаларында Тәукені тек Қазақ
ханы ғана емес, қарақалпақтардың да ханы деп ... Олар жыл ... ... ... өз ... ... елдерге қарсы әскери
шабуылдарға қатынасты. Бұл туралы орыс жазбаларында былай ... оң ... ... жол ... Ақсу ... ... жарты күн,
осы тастар арқылы қарақалпақтарға жол түседі... Түркістаннан Сыр өзенінің
төменгі ... ... үш ... ... ... ... сол қалаға 203 жылы
Тәуке хан қарақалпақтардан салық ... ... Олар егін ... ... өмір ... Үзкенттен төмен Сырдың екі жағалауында
да қарақалпақтар ... ... ... көп ... Әскери істері қазақтармен
ортақ. Олар ұрлық арқылы күнелтеді. Олардың билеушілері Табұршық сұлтан"
/50,149/. Мұндағы ұрлық-қарлықпен ... ... ... ... ... ... ... саяси тартысқа қатынасуын айтса ... ... ... ... ... ауыз ... ханын өлтіріп өзіне бағындырған Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... оларды
Сасық бидің көмегімен билегендігі белгілі.
Тәуке қарақалпақтармен, қырғыздармен саяси одақ құру ... ... ... ... ... ... Тәуке қырғыздармен
әскери одақ құрған деректерге сүйенсек, ол қырғыздардың біраз бөлігін өзіне
толығымен бағындырған. Бұл ... ... ... ауыз ... ... Тәукенің мұндағы билігі Қоқыкі би Қорашорин басқаруы
арқылы жүзеге асты. Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих и - Рашиди", ... ... ... ... деректерінде қазақ-қырғызды бірге атайды.
Қазақ хандары Тахир, Хақназар, Тәуекел, Есім ... ... ... ... ... соңы — XVIII ғасырдың алғашқы ширегіндегі ... ... ... ... ... да ... орныққан
болатын. Бұхар, Хиуа, Ресей, Жоңғар, Қытай сияқты ірі елдермен ... ... ... ... өзі оның ... ... және білгірлікті танытуды талап етті. Көрші мемлекеттер
болса ... өзі ... ... ... ... ... Мұны ... Қайып, Әбілқайыр, Абылай сияқты хандар өз ... ... ... ... Тәукенің тұсында сыртқы саяси жағдай жоғары
дәрежеде болды деп ... ... ... ... Өйткені Қазақ
хандығындағы биліктің толығымен ... ... жеке ... ... ... саяси мәселелерді шешудегі іс-әрекеттері, кері әсерін
тигізбей қойған жоқ. Осыған қарамастан көрші жатқан мемлекеттермен Тәуке
өз ... сай ... ... ... орнатты.
3.2. Қазақ- ойрат қатынастары
ХҮІІ ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі ... ... ... ... ... ойраттармен жиі
қақтығысқа ұшырап отырды. 1635 жылы ... ... ... ... ретінде қалыптасқан Жоңғар елі сахнасында ерекше орын алды.
жартысында Қазақ хандығының шығысында орналасқан ... ... ... ... басып кіру әрекеттерімен көзге түсті. Бытыраңқы және өзара
қырқысуы күшейген осы ойрат тайпалары ... ... ... ... 1638 ... Батыр Қонтайшын біріктіріп орталықтанған Жоңғар
мемлекетін ... ... XVII ... ... ширегінде пайда болған
Жоңғар мемлекетінің күшеюі ... ... ... ... ... Біз ... кезеңде Қазақ хандығына қауіпті барынша төндірген осы мемлекет
болды.
Шаруашылығы ... ... ... ... ... Ал ... ... өршуіне басты себеп
жер дауы болды. Қазақ феодалдары Тәуке тұсында Жоңғар жеріне басып кіріп,
елдің шекарасын кеңейтуге тырысты. ... ... ... жж.) ... қарым-қатынастарының өршуі нағыз шегіне жетті.
Қалдан-Бошақту қонтайшы Қазақстанның ... ... ... ... ... ... 1684 жылы Сайрам қаласын алғанымен, Қытай мемлекеті
тарапынан басталған соғыс (169І-І697 жж.) оларды кейін шегіндірді.
1697 жылы Қалдан-Бошақтудың өлімінен ... ... ... оның өте айлакер інісі саясатшы Цебан-Рабдан (1697-1727 жж.) алды.
Ол Қытай елімен өте ... ... бола ... ... қазақ
жеріне бар назарын аударды. Цебан-Рабдан кезінде Жоңғар ... ... ... XVII ... соңы — XVIII ... басында Жоңғария жерінде
темір және түсті ... ... ... болғанын Ресейдің
артиллерия капитаны И.Унковский атап көрсеткен. Сонымен қатар, ... ... орыс ... ... мағлұматында, қалмақ әскерлері отты
қарумен қамтамасыз етілді деп ... 65 б/. ... ... ... ... ... ... елімен санасып отыруға тәуелді болды. Ол
1698 жылы Цин императоры ... ... ... ... кіруінің себептерін
былай көрсеткен: "Цебан-Абудан (Рабдан) жазады: (сіздің ... ... ... әлі ... алмай жатыр. Осыған дейін қолдап
қазақтардағы Тәукенің баласын тұтқынға алып, оны ... ... ... ... өз ... жіберіп өтінгендіктен, мен сіздің қызметкеріңіз
барлық реніштерді жою үшін, елшілерді далай-ламаға ертіп келіп, Тәукенің
баласын ... ... ... 500 адам ... ... ... ... 500 адамымды өлтіріп, сіздің қол астыңыздағы Уәрхуде батыр тайшыны да
өлтіріп, менің 100-шақты уранхайлықтарымды иеліктерімен бірге жаулап алды"
/53/.
Қазақ ... ез ... ... ... кіру ... тағы ... ... былай деп жазады: "Менің қайны атам Аюке (Сіздің)
қызметшіңізге өзінің ... ... ... ... ... ... ету мақсатында оның үлкен ағасы ... ... салу ... еді. Қазақтар оларға да жолда қарулы шабуыл
жасады" /53, 60 ... ... ... қазақтарды айыптау арқылы өзінің іс-әрекеттерін
Цин мемлекетінің алдында ... алуы үшін ... ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығына қарсы бірнеше себептерді
көлденең тартқан. Сондықтан да ... еш ... мәні жоқ ... ... қарсы қазақ жасақтары 1698 жылы және 1702 жылы
жорық жасады. Тәуке хан тұсында ... 1711, 1712, 1714, ... ... бірнеше дуркін басып кірді. Жоңғарлардың үздіксіз ... да ... ... ... ... хан ... ... үздіксіз шабуылын тыю мақсатында Жоңғар
ордасымен бейбіт ... ... үшін ... ... жіберіп тұрды.
Соның бірі - 1703 жылы 25 ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнатуға келгендігін сол ... ... орыс ... ... ... ... ... 97
б./. Елшілік қандай нәтижеге жеткендігін ... ... ... кездеспейді.
Бірақ, осыдан кейін екі ел арасында ірі ... бола ... ... бір ... ... ... ішкі ... болса, ал
екіншіден, қазақ жасағының тарапынан берілген ... ... ... мүмкін.
1709 жылдары басталған ойрат феодалдарының жаңа ... ... ... ... ... ... 1710 жылы тарақұм маңында үш
жүздің өкілдерінен құрылтайын өткізуге итермеледі.
Ал Құрылтайда үдей түскен жоңғар шапқыншылығына ... өтеп ... ... ... ... ба ... мәселелер әңгіме болды. Құрылтайға
қатысушылардың бір тобы ... ... ... барып жан сауғалағысы келді.
Ал енді біреулері қоян секілді жан-жаққа бытырап кетпекші болды. Талайы
толқып ... ... сол ... ... әйгілі болған ру басы Бөгенбай
мұндай әрекеттердің бәрін ... 120 ... ... мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... көтеру барысында жайылымдық жерлерді үнемі
кеңейтіп отыруды қажетсінді. Осыған орай жайылымдық ... ... ... ... ХҮII ғасырдың соңында Қазақ хандығы қалмақ жеріне
өзі қауіп төндірген болса, оның кейбір жерлерін ... ... ... болды
десек те, хандықтағы ішкі жағдайдың шиеленісу ... ... ... ... ... қызықтырған жерлері
Жетісудің құнарлы жерлерімен, ... ... ... ... Қазақтардың XVIII ғасырдың басындағы жағдайынан
хабар 6ерген Ш.Ш.Уәлиханов: "XVIII ... ... он ... ... ... сұмдық уақыт болды. Жоңғарлар, Волга қалмақтары, Жайық
қазақтары мен ... ... ... ... ... ... ... тұтас семьяларымен тұтқынға әкетіп отырды" — деп сипаттайды.
Қарақұмда өткен құрылтай жоңғарларға қарсы жұмыла ... ... ... ... хан ... жеңістерінің табысты болуына әсер
етті. Халық жасағы айырылып қалған қоныстарды қайтарып алып қана ... ... ... ... ... көптеген жоңғар әскерлерін
тұтқындап, алып келді...
Тәуке хан тұтқиыл шабуылдан жерін ... үшін ... ... 80 мың атты ... ұстап тұрды. Жау келер жерлерге, асуларға, жол
тораптарына күшті күзет ... ... ... ... байқаған
Теуке батыстағы шекаралық шептерін нығайтуда орыс елімен байланысын күшейте
түсті.
1702 жылы қазақ жасақтары жоңғарларға және ... ... ... берген. Князь Черкасскийдің 1702 жылы жазда қонтайшыға Сібір
тұрақтарына шабуыл жасауды ... ... ... ... ... ... ... күнделгінде былай деп жазылады: «Қазақ
ордасы Ертіс өзені арқылы екі мыңнан, тіпті одан да көп ... ... ... ... ... ... ... ұлысына бет алуға дайындалды" /14, 8 ... ... ішкі ... ... бар ... ... жатқан
Тәуке ханға қатты соққы болды. ... ... атап ... ... ... ... ... әкелді және мал басының кеми түсуі
экономикалық ... ... ... ХҮІІ ғасырдың соңы – ХҮІІІ ғасырдың басындағы ... ... ... сөз ... оның ... ... мен байланыстарын көрсетпейінше тереңінен ашылмайды. Жоңғар
шапқыншылығы көшпелі мал ... ... ... ... ... ... ... қала мәдени орталықтары
дағдарысқа ұшырады. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... ішкі тартыстың күшеюі экономикалық жағдайын мүлдем
құлдыратып жіберді. ... ... ... ... ... ... қайғылы кезеңі — Ақтабан шұбырындының басталғандығын көреміз.
Мұнан Тәуке хан секілді беделді қайраткерлердің ел басында жоқтығы
бірден аңғарылады. Әр жүз, әр ру өз ... ел ... ... ... ... батырлар қолбасшылық еткен халық жасақтары жеті-сегіз жеңістен
кейін-ақ табысқа мастанып әр ру өз сұлтанын, өз ... хан ... әр ... ... биік ... жан-жаққа даурығып тарап жатты. Тәукеден кейін
хандыққа тұтқа болған оның ... ... ... ... ... мына бір ... осының дәлелі болса керек: «Сол бір ұзаққа
созылған аяқталмайтын соғыс кезінде, әрине ... ...... ... еді. Ал ... бір ханы ... ... жатса,
екіншісі өздерін қырып жатқан жауға қарсы күш ... ... ... ... жатқандары". Хандық ішінде саяси дағдарыс басталып, нәтижесінде
мемлекеттік тұтастығын жоғалтып кіші хандықтарға бөлініп ... ... ... ... ... көрініс тапты.
"Қобыланды батыр", "Алпамыс батыр", қазақ-ноғай циклі бойынша "Мусахан",
"Ораз жөне Мамаш", қарақалпақтарда, "40 қыз" ... ... ... ... түседі.
Алайда, XVIII ғасырдың бірінші ширегінің соңында Жоңғар ... ... ... өршуі, сондай-ақ 1716-1717 жылдарда Тәукенің дүниеден өтуі
Қазақ ... ... ... ... ... бір ... болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
XVII ғасырдың соңы - XVIII ғасырдың басында ... ... бір ... ... ... ... сақтап қалу үшін ішкі және сыртқы
қайшылықтарды басынан өткерді. Бұл тұста ... ішкі ... ... ... Осыған қарамастан қазақ халқының арасынан ірі саяси қайраткерлер,
билер, ... ... ... ... шығуы бұл ауыртпалықтарды өз
дәрежесінде шешуге мүмкіндік берген.
Сондай халық зердесінде өшпес іс қалдырған ірі тұлғалардың қатарына ... соңы - XVIII ... ... ... ханы ... ... ... маңызын ерекше аталанып зерттеу объектісі болуының басты
себебі ашылды. Тәуке заманының Қазақ ... ең бір ... ... ... ... деп ... еске алады.
Тәуке ханның тарихтағы ерекше орны оның әлеуметтік-реформаторлық қызметі
айрықша көрсетілді. Оның кезінде әлеуметтік жіктелудің, ... ... ғана емес әр ... жеке ... ... ... ... ханның өзіне дейінгелерден ... ... ... ... дала ақсүйектерінің өкілі билердің ... ... ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамында билерге
ерекше ... ... ... ... ... әскери және
идеологиялық міндеттерді атқаруда ерекше рөлі болды. Алайда, олар Шыңғыс
ұрпақтарына ... еді. ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, хан билігіне ашық түрде қарсы ... ... ... ... жүргізді. билер ... ... ... ... ... айналған Майқы би заманында-ақ белгілі
болған. Билер мәжілісі ерекше жағдайларда, аса ... ... ... ... ... кеңесінің қызметін ретке келтіруде ... ... ... Ол ... съезінің өтетін жері мен уақытын ... ... ... ... ... ... ... кеңесі әрдайым Тәуке
ханның белгілі бір ... ... ... ... ... Сайрам
қаласының маңындағы Мартөбе және Сырдария облысының ... ... ... ... ... хан заңдары немесе "Жеті жарғы" заңының қабылдануы сол замандагы
қазақ қоғамын өркениетке бір саты ... ... хан дала ... - ... мен ... сүйеніп, ер саясатын жүргізгеннен ұтылган
жоқ. Тәуке хан үш жүздің біртұтас мемлекет ретінде Қазақ ... ... ... ... ... жасады. Қазақ арасында басты алауыздық
тудырып отыратын жер дауы, кош-қоныс заңдастырылган түрде реттслді. Жесір
дауы, ұрлық-қарлық мәселелері шешілді. ... ... ... ... ... ... жарғының" орыс тарихын зерттеуде "Солическая правда",
"Русская правда" қаншалықты маңызы болса отандық ... ... ... ... тарихи ескерткіш.
Тәуке хан тұсындағы биліктегі жаңа бөлініс ... ... ... ... Әз ... ханның тұсындағы ең үлкен ұтылыс
Қазақ ордасының әскери ... мен ... ... ... ... сай ... туындады. Осыған қарамастан Тәуке хан тұсындағы
Қазақ хандығының тарихы ең бір ... ... ... ... өз дәрежесінде
мемлекеттік мәртебесін сақтап қалуға маңызды шаралар ... ... XVII ... соңы XVIII ... басындағы тарихи
жағдайы өте күрделі үрдістерді қамтыған. Сондықтан бұл тарихи кезендегі
оқиғаларды зерттеудегі біздің ... ... ... керек. Болашақта
Тәукенің саяси, әсіресе реформаторлық қызметі тереңірек зерттелгені ләзім.
Сонымен қатар қазақ халқының арасынан көтерілген би, ... ... ... ... ... ... бөлген дұрыс шығар.
ХҮIII ғасырдың басында бір орталыққа бағынған мемлекеттің ыдырауы Тәуке
тарапынан жасалынған реформаларының қазақ ... ... енуі ... ... ... А.И ... ... или киргиз-кайсакских орд истепей.
–Алматы:Санат,1996.-С.656.
Материалы по казахскому обычному ... ... ... Г. ... ... и Средней Орды ... ... ... ... Ғ. ... жайынан. –Айқап, 1913.ғ13.-288б.
Құдайбердіұлы Ш. ... ... һәм ... шежіресі.-
Алматы:Қазақстан және Санат,1991.
Тынышпаев М. История казахского народа.-Алматы:Қазақ университеті, 1993.
Аспендияров С. Ж. ... ... ... ... В.Я. ... и ... ханство в XVI-XVIII вв. –Алма-Ата:Наука,
1971.
Аполлова И.Г. ... ... к ... –Алма-Ата:Изд.АН КазССР,
1948;Экономические и ... ... ... с ... ... XIX ... –М.:Изд.АН ССР,1960.
Қасымбаев Ж. Государственные ... ... ... ... ... 1999; Жонғар-қазақ тартысындағы саяси және әскери
мәселелер// ... ... ... З. ... ... (Из ... общественной жизни Казахстана
XVIII-XIX веках) -Алматы: Атамұра, 1994.- С.128.
Златкин И.Я ... ... ... Изд. 2-е. ... ... В.А. ... ... и казахи(XVII-XVIII вв.)//АН Каз
ССР.Институт уйгуроведения.-Алма-Ата: Ғылым,1991.-С.238.
Хасенов Ә.Х. Қазақ тарихының бес мың жылдық баяны. А, ... С. ... және ... ... ... ... ... бб.Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы. 1996.
Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их ... в ... ... ... вв.//Казахстан в XV-XVII вв. ... ... ... ... ... жоғарларға қарсы күресі және оның саяси
астралары. А, ... М.Х. ... и ... Азия в ... ... ... А,1998.
Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и ... ... ... 2004. 188 б. ... Т. ... ... Приаралья в
XV-XVIII вв.-М., 1982.;”Семь установленный”-памятники право казахов в
XVII ... ... из ... Востока. Вып.22. Средняя и Центральная
Азия. География,этнография, история. Кн.2.-М.,1980.
Зиманов С. ... Н. ... слов о ... ... ... ... ... общественных наук, 1975.-ғ4.
Күлтелеев Т. М. Уголовное обычное право казахов.-Алматы:АН КазССР,1995.-
С.302.
Кенжалиев З. ... ... ... ... ... ... 1997.
Өсеров Н. Қазақтың әдет-ғұрыпына шариаттың әсерін зерттеу. ... ... алу үшін ... диссертация.-Алматы, 1997.
Созақбаев С. Тәуке хан. –Алматы: Санат, 1994; Өзбекұлы С. XVII ... - XX ... бас ... ... саяси-құқықтың ой-
пікірлерін тарихи және ... ... ... ... ... ... ... –Алматы, 1998.
Ахметова Н.С. Социальная природа ... ... ... на
соиск. Уч. степ. канд.юр. наук.-Алматы,1975.
Қинаятұлы Зардыхан. Қазақ мемлекеті және Жошы хан.Астана,2004. 249 б.
Артықбаев Ж.О. ... ... ... және ... XVIII ... ... А. И.Қазақ қоғамындағы билер институттар; тарихи бастаулары,
орны және ... ғ.); ... ... ... ... алу үшін дайндалған диссертация. – Алматы, 1998.
Телеуова Э.Т.Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының саяси, ... ... ... ... ... в 16-18 веках.Сборник документов ... ... ... ... Изд. ... ... отношения. М, 1974. 278 б.
Материалы по казахскому обычному ...... ... по ... ... ... ХҮ-ХҮIII веков.А, Наука, 1969. 418
бет.
Международные отношения В центральной Азии. М,1989. 103-104 ... М. Х. ... и ... Азия; политические,
международные связи(XV-XVIII вв.) ... на ... уч. ... ... 166 б.
Кляшторный С. Г., Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий .
–Алматы : Рауан, 1992. 304 ... И.Г. ... ... Орды. А, 1998. 245 б.
Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮIII веков.А, Наука, 1969. 418
бет.
Фукс Л.С. Известия АН ... А, 1948. 101 ... л, 1993. 265 ... Н.Я. ... ... о ... обитавших в Средней Азии в древние
времена. Алматы, Т.1. 234 бб.
Эренжен Хара-Даван. Чингис-хан как ... и его ... А,1992. ... ... ... энциклопедиясы. 6-том. 542 б.
Қазанғап Байғабылұлы. Төле би. А, 1992. 213 б.
Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. А,1996. 75б.
Прошлое Казахстана в ... ... А,1991. ... Ч. Ч. ... сочинений в 5 томах. –Алма-Ата: Изд. АН
КазССР,1961-1964.
Бижанов М. ... ... ... ... XVIII века в
трудах русских ... ... в XV-XVII вв.( ... ... –Алма-Ата: Наука, 1969.-С. 203.
Материалы по истории каракалпаков. Л, 1968. 135 б
Чулошников А.П. Очерки по ... ... ... ... с
общими историческими судьбами ... ... ... ... ... тарихы. Алматы, 1998.437 б.
Китайские документы и материалы по истории ... ... ... и ... ... вв. А, 1994. 272б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері14 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
Қаз дауысты Қазыбек4 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ тарихындағы хандар7 бет
Қазақ хандығы14 бет
Қазақ хандығы жайлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь