Мұсылман мемлекеттеріндегі әйелдердің әлеуметтік портреті

Кіріспе бөлім
Негізгі бөлім

І Ислам дініндегі әйел мәселесінің теориялық негізімен мұсылман ғұламаларының интерпритациясы
1.1 Ислам дінінің әйелге беретін құқығымен қазіргі мұсылман ғұламаларының интерпретациясы.
1.2 Мұсылман елдеріндегі гендерлік саясаттың ерекшелігі, тарихы мен бүгінгі күні.
1.3 Жаһандану процессінің мұсылман мемлекеттеріндегі гендерлік саясатқа тигізген әсері.

ІІ Әлемдік мұсылман елдеріндегі әйелдер мәселесіне анализ
2.1Сауд әйелі: модернизация процессіңнің қоғамға ықпалы және Ислам рольі
2.2 Иран Ислам Республикасындағы «әйелдер сұрағының» эволюциясы
2.3 Қазіргі Түркия мемлекетіндегі әйелдер жағдайының ерекшелігі
2.4 Қазақстан әйелдері: тарихы мен бүгінгі күні

Қортынды бөлім
Сілтемелік әдебиеттер
Қосымша әдебиеттер
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: МҰСЫЛМАН МЕМЛЕКЕТТЕРІНДЕГІ ӘЙЕЛДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ПОРТРЕТІ
Курстық жұмыстың жоспары:
Кіріспе бөлім
Негізгі бөлім
І Ислам ... әйел ... ... ... ... интерпритациясы
1. Ислам дінінің әйелге ... ... ... ... ... Мұсылман елдеріндегі гендерлік саясаттың ерекшелігі, тарихы мен
бүгінгі күні.
3. Жаһандану ... ... ... ... ... ... Әлемдік мұсылман елдеріндегі әйелдер мәселесіне анализ
2.1Сауд әйелі: модернизация процессіңнің қоғамға ықпалы және Ислам рольі
2.2 Иран ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіндегі әйелдер жағдайының ерекшелігі
2.4 Қазақстан әйелдері: тарихы мен бүгінгі күні
Қортынды ... ... ... ... – шы ... ортасынан бастап батыс ықпалымен ... ... және ... өмірінде, рухани танымдарында
болып жатырған өзгерістер күшейе түсті. Біртіндеп әлемде ... ... ... ... ... ... ... де жетті.
Ислам дінінің Еуропаға таралуымен мұсылман әлемінің батыспен бара –
бара тығыз қатынаста бола бастауы, ... ... ... ал ... ағылуы, туризмның дамуы, екі әлемде өзара сыртқы миграцияның
күшеюі, т.т. процесстер – батысты ... ал ... ... ... ... Азия мен ... көп колонияларынан айрылса да батыс елдері осы
жерлерде өз тілімен ... ... ... ... ... ... ... батыстық стандартқа өтпеуінің және
жаһандану процесінің бұл аймақта өте баяу жүруінің бірден – бір ... ... діні мен ... ... ... ... футурологтардың айтуынша
болашақтағы батыс пен шығыстың интеграциясымен шығыстың секуляризациясы
қайтарылымсыз процесс. Модернизация ... ... ... ... әлемі батыс өркениетінің эволюциясын қайталауы тиіс, яғни
лаицизм (зайырлы мемлекет) жолына түсіп, елдің барлық ... ... ... ... ... ... қазірдің өзінде – ақ
шығыстағы Ислам мемлекеттерінде батыс әсерімен жаңа ... ... ... ...... ... екенін ұмытпауымыз керек.
Ұрпақ тәрбиесі – ананың қолында, өйткені әйел – ана, әйел – ... бұл – ... ... ... ... ... мемлекетте болсын әйелдің
жағдайы қаншалықты құрметті орында болса, соншалықты ... ел ... ... ... ... әйел ... ... үлкен, өйткені Ислам
әйел адамға ең біріншіден ана, адал жар, ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі бұл елдерде Ислам дінінің
реформалануына әкелді, ал ол өз ... ... ... ... ... ... ... Оның ішінде Исламның ең маңызды
институттардың бірі саналатын отбасы - әйелдерің ... ... ... ие бола ... ... ... бастамасында жаңа мемлекет құру ісіне
белсене араласып өздерін көрсете білді. ... ... ... Мұхаммед
пайғамбардың (с. ъ. с) ағартушылық ісіне қолауды оның жанындағы ең жақын
серіктері - ... ... ... ... үй ... ... ... шекарасы өскен сайын, феодалдық мемлекеттер қалыптасып,
қоғамдық құрылыс күрделене түсті. Осыған ... ... ... мен ... рольі біртіндеп бәсеңдей түсті. Кейіннен соңғы орта
ғасыр дәуірінде ... орны тек үй, ... ... ... Тек ... соңы мен ХХ ... ... Шығыстың модернизациясының бір
көрінісі ретінде әйелдер әлеуметтік және саяси сахнада көрінді.
Саясаттанушылар, социологтар, ... ... ... ... ... тап ... туралы
айтқан болатын, шыныменде ХХ – ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... елдер батыстық –
демократиялық, ал басқалары, капиталистік даму жолын таңдауы, олардың ойын
дұрысқа шығарғандай ... ... ХХ – ... ІІ жартысында керісінше
реисламизация процессі басталып, ол “Исламдық жарылыс” немесе “мұсылмандық
қайта ... ... атқа ие ... жылы ... ... университетінде өткен “Исламның қайта
жаңғыруы” атты дөңгелек үстел үстіндегі конференцияда, мұсылман әлемі ... – тың ... ... Бұл ... көптеген батыс пен
шығыс арасындағы ... ... ... ... мұсылман
мемлекетіндегі әйелдердің қазіргі кездегі жағдайы да сөз болды.
ХХ ғасыдың екінші жартысында әлем мұсылман әйелдерінің қара ... – ирак ... 90 – ... ... ... Сауд ... айдауға рұқсатты талап еткен әйелдер демонстрациясына куә болды.
Ал Ислам ғұламаларының әйелдерге белгілі бір дәрежеде шек ... ... ... ... сәйкес құқықтары үшін күрескен, ... ... ... ... ... ... ... себептері мен салдарлары туралы мәселе көтеру өте
маңызды, ... ... ... ... қоғамына да ерте ме, кеш
пе, міндетті түрде әсер етеді. ... ... ... бүгінгісі,
болашағы осы Исламмен байланысты болмақ, ... ... ... ... астарында да Ислам ықпалын айқын сезінуге болады.
Берілген курстық ... ... ... ... ... көтере
отырып, олардың қоғамдық портретіне, негізгі рольі мен ... ... ... ... ... кездегі мұсылман мемлекеттерінің жиынтық
мысалдары ретінде үш мемлекет – Сауд ... Иран және ... ... бұл ... ... құрылыстары мен әйелдер турасында ұлттық
саясаттарындағы ерекшеліктерінің негізі шариғат заңдарына ... ... ... ... ... ... байланысты жаһандану процессі әрбіреуіне өзіндік әсер ... Сол ... ... ... ... ... бөлу өте ... еліміздің гендерлік саясатында діннің әсерін талдап қарастыру ұлттық
ерекшелігіміздің ... ... ... ... ... ... Ислам дініндегі әйел мәселесінің теориялық негізімен ... ... ... ... ... ... құқығымен қазіргі мұсылман
ғұламаларының интерпретациясы.
Әйел – ана, әйел – жар, әйел – перзент. Бұл – ... ... ... ... ... ... тәрбиешісі етіп құрметтеді және қоғамның
түзелуін әйелдің түзелуіне, бұзылуын әйелдің ... ... әйел өз ... ұлы іс ... Бұл - ... ... Осыдан барып
қоғам қалыптасады. Ал, қоғамнан мемлекет пайда ... ... ... құрметтегеннен Құран Кәрім сүрелерінің біреуін әйелдерге ... ... деп ... Бұл ... әйелге, әсіресе анаға ерекше мән
беруін көрсетеді. Өйткені, Аллаһ Тағала Өзіне ... ... ... ... ... ... ... "Өзіне ғана ғибадат етулеріңе және ата-анаға жақсылық етулеріңе
әмір етті." (Исра 17:23)
Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уа ... ... ... ... етіп жүктеп, әйелді құрметтеп былай деген:
"...Әйел - күйеуі үйінде басшы және қол ... ... және ... ... ДІНІНІҢ КЕЛУІНЕ ДЕЙІН АРАБ МЕМЛЕКЕТТЕРІНДЕГІ АРАБ ӘЙЕЛДЕРІНІҢ
ЖАҒДАЙЫ
Надандық дәуірінде әйелдің мираста ешқандай хақы жоқ еді. Олар ... ... тек қана ... ... және ... қорғайтын кісі ғана
апады", - дейтін. Әйелдің күйеуінен талап ... ... хақы жоқ ... ... шектелген саны жоқ болатын. Сондай-ақ, көп әйел ... бір саны ... Егер бір кісі ... ... оның ... ... перзенттері болса, сол перзенттерінің үлкені алуға лайықты еді. Ол
перзент бұл әйелді әкесінен қалған басқа да ... ... ... ... ... ибн ... ради Аллаһу анһу, риуаят: "Егер бір
кісінің әкесі немесе ... ... ... ... бұл кісі одан ... ... ... еді. Егер қаласа, бұл әйелді қол астына алып қалатын. ... ... ... ... малын) қайтарып бергенге дейін оны ұстап тұратын,
кейде әйел байғұс ... ... бере ... өліп ... Жәһилиет
дәуірінде идда сақтау мерзімі (күйеуі қайтыс болған әйел аза тұтып ... бір жыл ... ... ... ... әйел өте ... жаман
түрде аза тұтып жүретін. Ең ... ... ... сәнденбей, хош иіс
сеппей, өте жаман бейнеде отыратын. Жуынбайтын, тырнақ-шаштарын алмайтын,
адамдармен ... ... және ... ... Бір жыл мерзім
өткеннен кейін, өте жаман кейіпте шығатын.
ИСЛАМ ӘИЕЛДІ ҚҰРМЕТТЕЙДІ
Ислам жәһилиет дәуіріндегідей ... жек ... ... ... бұл ... апып тастайтын әділетті орнатты. Әйел - еркектің
серігі. Ер кісінің құқықтары болғанындай, әйелдің де ... бар. ... ... жаратылысына, болмысына тән міндеттері де бар. Ал, ер кісі
қуатты, қолы кең, мінезі өткір, қиындықтарға төзімді ... ... ... Ол - ... ... ... етіп асырайтын басшысы.
Міндет жүктеу және орындау мәселесінде әйелді ер кісімен тең етті. Және
оған апу-сату, қарыз беру, мүлікке ие болу секілді тағы да ... ... ... ... құрметтеді. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде адамзатты еркек пен
әйелден жаратқандығын және олардың орталарындағы іс ... ... ... болатындығынан хабар берді:
"Ей, адамдар! Біз сендерді бір еркек (Адам ата) және бір ... ... ... Және ... ... ... ... үшін едер,
рулар еттік. Расында сендердің Аллаһ қасындағы ең беделділерің көп ... ... әр ... білуші әрі хабардар". (Хужурат 49:13).
Әйелге білім беруге мән берді. Абу Сағид Әл-Худридан, ради ... ... ... ... ... ... алейһи уә сәллам, "Сізге келіп
үйренуде ер кісілер бізден озып кетті. Біз үшін де бір ... ... - ... салла Аллаһу алейһи уә сәллам, олар үшін бір ... сол ... ... ... ... ... Және ... істерге бұйырды. Сол айтқан сөздерінің ішінде мына сөздер де бар
еді: "Сіздерден ... ... үш ... ... ... ол бұған сабыр
етіп, риза болса, бұл оған ... ... ... Бір ... "Екеу болса
ше?" деп сұрады. Расулуллаһ, салла ... ... уә ... "Екеу болса да
" - деп жауап берді". (Бухари).
Аллаһ Тағала әйелді құрметтегендіктен оны ер кісілермен ... ... жоқ, ... ... және ... әйелдер, момын ерлер және момын
әйелдер, бой ұсынушы ерлер және бой ұсынушы әйелдер, ... ... ... әйелдер, сабырлы ерлер және сабырлы әйелдер, ықыласты ... ... ... және ... ... ... ораза ұстаушы ерлер және
ораза ұстаушы әйелдер, ұятты жерлерін қорғаушы ерлер және әйелдер, ... ... ... ... және ... ... олар үшін жарылқау және ірі
сыйлық әзірледі". (Ахзаб 33:35)
“НИСА” СҮРЕСІ - ӘЙЕЛДЕРГЕ КӨРСЕТІЛГЕН ҚҰРМЕТ
Аллаһ Тағала ... ... ... деген сүре түсірмеген. ... ... атты сүре ... Бұл - ... ... ... Бұл - сүреде әйелге, отбасына, мемлекетке, қоғамға
байланысты ... ... ... сөз ... ... ... әйелдердің құқықтары туралы баяндалады. Сондықтан да сүре "Ниса"
деп аталған. Осы сүреде мынадай мәселелер қаралады:
1. Аллаһ Тағ ала ... ... ... ... ... ерлер
мен әйелдерді таратты. Аллаһ Тағала Құранда:
"Ей, адам баласы! Сендерді бір жаннан (Адам атадан) жаратқан және ... ... ... ... ... ол ... ... ер, әйелді таратқан
Раббыларыңнан қорқыңдар". (Ниса 4:1)
Бұл аят "Хутбатул-хажа" - ... ... бір ... ... ... ... уә сәллам, хұтбасын осымен бастайтын. Сондықтан бұл аят
әсіресе үгіт, уағыз-насихат айтушылар үшін өте маңызды болып ... ... ... ... ... ... ... (үйленгенде) жетім әйелдер жайында әділетсіздік істеуден
қорықсаңдар, өздеріңе жаққан басқа әйелдерден екі, үш және ... ... ... егер тең ұстай алмаудан қорықсаңдар, онда біреу алыңдар
немесе қолдарыңдағы күң де болады. Әділетсіздік істемеуге жақынырағы ... ... ибн ... ради ... анһу, Айшадан, ради Аллаһу анһа, Аллаһ
Тағаланың: "Егер жетім ... ... ... ... сөзі ... ... ... ради Аллаһу анһа, айтты:
"Ей,бауырым! Егер жетім қыз өзінің малымен бірге қожайынының қол ... ол ... малы мен ... қызығып үйленгісі келеді. Бірақ оған
берілетін қалыңды тугел бермей, әділетсіздікке жол ... ... ... ... ... ... тыйым салынды. Тек
қалыңдарын (маһр) түгөл, әділеттілікпен ... ғана ... ... ... ... да ұнаған әйелдерге үйленулеріне бұйырылды". Айша,
ради Аллаһу анһа, тағы былай деді:"Бұл аяттан кейін адамдар ... ... ... уә ... ... ... пәтуа сұрап келді. Сонда
Аллаһ Тағ'аладан мына аят түсті:
"Сенен әйелдер жөнінде пәтуа ... ... ... ради ... ... ... "Ал, осы ... жалғасындағы "...Оларға
үйленгілерің келмейді..."дегенде Аллаһ Тағала адамдардың егер жетім қыздың
малы аз және онша сұлу болмаса, ... ... ... ... ... ... ... жетім қыздардың малы мен сұлулығына
қызығып үйленулеріне тыйым ... Тек ... ... ғана
рұқсат етілді". (Бухари жеткізген).
3. Әділдік ете ... ... бір ... ... ... ... тең ... алмаудан қорықсаңдар, онда біреу алыңдар...", - деген.
(Ниса 4:3)
Міне, мұны да әйелдерге көрсетілген құрмет деп ... ... Мұра ... әйелдердің де үлесі бар. Аллаһ Тағала:
"Әке-шеше және жақындардың қалдырған нәрселерінен еркектерге де үлес
бар. Әке-шеше және ... ... ... әйелдерге де үлес
бар. Аз әлде көп болса да, одан ... ... бар". ... 4:7)
Ал, жәһилиет дәуірінде мирас тек еркектерге ғана беріліп, әйелдер одан
құр ... ... пен ... мұра ... ... ... ... балаларың жайында; бір еркекке екі әйелдің мирасындай
үлес бұйырады..." - деген. (Ниса 4:11)
Яғни, Аллаһ Тағала мұра бөлісте бір ... ... екі ... ... етіп беріп әділдікпен іс қылуды бұйырады. Өйткені, ер кісі ... ... және ... маһр ... береді. Абдуллаһ ибн Аббастан,
ради Аллаһу ... ... бала үшін ... өсиет қылу құқығы әке-шешеде болатын. Аллаһ
Тағала бұлардан қалағанын жоққа шығарып, бір еркекке екі ... ... Ал, ... ... үшін ... бір және ... ... Әйел үшін сегізден бір және төрттен бір деп белгіледі. Ал, ер
үшін жартысын және ... бір деп ... ... ... Күйеу келісім бойынша қалыңдыққа маһр береді. Аллаһ ... ... ... ... ... егер әйелдер өз
көңілдерінше, сендерге маһрдан бір нәрсені кеңшілік етсе, (кешсе) онда ... ... ... болсын".(Ниса 4:4)
Абдуллаһ ибн Аббас, ради Аллаһу анһу, айтады: "Маһрды (неке қиылатын
кезде) атап, белгілеу парыз. Өтірік ... ... ... ... емес. Ер
кісі маһрді ... шын ... ... ... Маһр ... кейін, егер әйел оның кейбірінен өз еркімен бас тартса,
еркек оны өз ... ... Бұл оған ... әрі ... Еркектерді әйелдерімен жақсы қатынас жасауларына бұйыру. Аллаһ
Тағала:
"... Және әйелдермен жақсы шығысып, өмір ... ... ... ... ... ... ... сөз айтыңыздар.
Істеріңізді, көріністеріңізді жақсы, ... ... ... сіз ... сізге солай қатынас жасауын қалайсыз. Ендеше сіз де оған сондай
қатынаста болыңыз. Аллаһ Тағала сол себепті:
"Ерлердің әйелдердегі ... ... ... де ... ... бар", - ... ... 2:28)
Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уә сәллам:
"Сіздердің ең жақсыларыңыз - ... ... ... ... ... мен сіздердің ең ... - ... ... Ер кісі ... жек ... ... болса да жақсылық жасауы
керек. Аллаһ Тағала:
"...Егер оларды жек көрсеңдер, сендердің ... ... ... ... ... ... ... мүмкін". (Ниса 4:19)
Яғни, егер оны жек көрсеңіз де сабыр етіп, бірге өмір сүре ... үшін бұл ... де, ... де көп ... болуы мүмкін. Абдуллаһ
ибн Аббас, ради Аллаһу анһу: "Егер шыдап, оған ... ... өмір ... одан бір бала ... сол ... көп жақсылық болуы мүмкін".
Расулулаһ, салла Аллаһу алейһи уә сәллам: "Мү'мин ер ... ... ... тастап кетпесін. Егер оның бір мінезіне риза болмаса, ... ... риза ... - ... ... жеткізген)
9. Ажырасқанда маһрды қайтарып алу мүмкін емес. Өйткені Аллаһ Тағала
Құранда: "Егер де жұбайдың ... ... ... ... ... оған ... маһр ... болсаңдар да, одан еш нәрсе алмаңдар. Оған жала жауып,
ашық күнәлі болып аласыңдар ма?" - деген. (Ниса 4:20)
Яғни, ... ... ... ... ... үйленгісі келсе,
егер оған асып-тасыған маһр берген ... да, одан еш ... ... Аллаһ Тағала аяттың жалғасында былай дейді:
"Олар сендердің ауыр серт ... ... ... қосылған
едіңдер ғой". (Ниса 4:21)
Абдуллаһ ибн Аббастың, ради Аллаһу анһу, айтуы ... ... ... - ер мен әйелдің" ортасындағы қиылған неке. Ол тағы бір ... не ... өмір ... не ... ажырасады", - деген.
Расулуллаһ, салла Аллаһу ... уә ... ... ... ... ... ... сіздер оларды Аллаһтың аманаты
етіп алдыңыздар және олармен қосылуды Аллаһтың сөзімен (некелеп) халал ... - ... ... ... ... ... көріністернің тағы бірі: өзінің ... және ... ... ... ... харам етілгендігі.
Аллаһ Тағала:
"Сендерге аналарың, қыздарың, қыз туыстарың, әкелеріңмен туысқан
әйелдер, ... ... ... ... және қыз ... сүт ... аналарың, емшектес қыз туыстарың, қайын аналарың,
жақындасқан әйелдеріңнің ... ... ... ... ... егер ол ... жақындаспаған болсаңыздар, сендерге бір оқасы
(күнәсі) жоқ. Бел балаларыңның әйелдеріне және ... екі ... ... - ... қылынды. Бірақ өткен өтті. Әлбетте, Аллаһ ... ... ... ... 4:23)
Мұндай туысқан ерлер мен әйелдердің тұрмыс құруларының харам етілуінде
адамның жаратылысы мен ... ... ... ... үлкен пайдалы
жақтары және белгілі бір өзіндік мақсаттары бар. Мәселен, ... екі ... ... ... ортасында қастық тудырады.
ЕРКЕК ЗОРЛЫҚ ЕТУ ҮШІН ЕМЕС,
ТӘРТІП ... ҮШІН ... ... ... ... алейһи уә сәллам: "Адам баласының әрқайсысы -
басшы. Ер кісі әйелінің - басшысы. Ал, әйел - үй ... ... ... ... ... ... ... әйелге басшылық етуі - қоғам сәулетін және отбасы тәртібінің
бұзылмауын талап ететін заңдылық. Бұл басшылық ... және ... ... ... бұл - адамзат және ислами қоғам ... ... ... ... кісі ... білімді, тақуа болса да ... ... ... ... ... басшылыққа ер кісі әйелге қарағанда
қуатты әрі мықты. Ол өмір ... ... оның ... ... ... ... ... орындарымен әскери істерді де, жоғарғы
мемлекет басшылығын да ер ... ... ... қоғамда көбінесе
маңызды істердің бәрін ер кісілердің басқаратыны - өмір ... ... әйел ... ... ... өте ... Олар тек ер кісілердің
көмектесуімен табысқа жетуі мүмкін.
Еркектің басшылық етуі әйелдің құрметін, ... ... ... ... ... ... ... - әйелдердің билеушісі" деген сөзді қолданбай,
өте жұмсақ ... ... ... ... - ... ... ... сөз - еркектердің әйелдерді қорғайтындығын, асырайтындығын,
басқаратындығын ұғындырады. Басшының ... ... ... ... ... ... салу.
ЕРКЕКТЕР ӘЙЕЛДЕРГЕ БАСШЫ
Аллаһ Тағала:
"Еркектер - әйелдерге басшы. Өйткені, Аллаһ бірін-бірінен артық ... олар мал ... Ал, ... ... - бой ұсынушы, Аллаһ қорғауға
бұйырған абыройын ... Ал, ... бас ... ... ... ... және ... төсектерінде тастап қойыңдар.
(Сонымен де болмаса), оларды сабаңдар. Ал егер олар ... бой ... ... зиян ... жол іздемеңдер. Расында, Аллаһ өте ... ... ... 4:34)
Ибн Касир бұл аятқ түсінік бере отырып, былай дейді: "Еркек - ... оның ... және ... ол ... ... ... ... салады. Еркектер - әйелдерден абзал. Ер кісі - әйел кісіден артық.
Сондықтан да пайғамбарлық, басшылық, қазылық ... ... ... ... тән. ... ... ... Аллаһу алейһи уа сәллам:
"Өз істерінде әйелді басшы етіп алған қауым ешқашан жаманшылықтан
құтылмайды", - ... ... бұл ... әйелдің табиғатына және негізгі міндетіне сай
келмейді. ... ... ... бала көтеру, бала туу, үй жұмыстарын
басқару, балаларды тәрбиелеп, дінін, Отанын қорғайтын ұрпақ дайындау ... ... ... мал жұмсайды..." - деген сөзінің ... ... ... ... хадистерінде міндет еткені бойынша ... ... Және оны ... ... қажетті барша нәрселермен қамтамасыз
етеді. Осы ерекшеліктері мен табиғи қасиеттеріне байланысты ... ... ... ... және ... үс ... ол ... болуға лайықты. Ал Тағала Құранда:
"...Әйелдерден гөрі ерлердің дәрежесі артық...”, - деген.
(Бақара 9:228).
Ал, әйелдің міндеті: Аллаһ Тағаланың бұйырғ бойынша ... ... ... ... жасау және күйеуінің малын қорғау.
Әйелдердің күйеулеріне бағынушы ізгілері ... жоқ ... де, ... және ... ... ... АНАНЫ ҚҰРМЕТТЕУІ
Аллаһ Тағала Құранда: "Аллаһқа ғибадат етіңдер. Және оған еш нәрсені
ортақ қылмаңдар. Сондай-ақ әке-шешеге жақсылық жасаңдар...", - ... ... ... ... ... ибн ... ради Аллаһу анһу: "Аллаһ
Тағала бұл аятта әке-шешеге жақсылық жасауды және олраға биязы болып, қатты
жауап қайтармауды, ... ... ... әрі ... ... ... ... перзенттері олардың алдында қожайынының алдында тұрған
құл секілді түруын ескертеді", - деген.
Аллаһ Тағала Құранда тағы да былай деген:
"Раббың ... ғана ... ... ... ... ... ... Ал, егер ол екеуінің бірі немесе екеуі де жандарыңда кәрілікке
жетсе "түһ" ... ... ол ... ... ... сөз сөйле.
Кішірейіп, мархабат құшағын жай да: "Раббым! Ол ... мені ... ... Сен де ... ... ... гөр". ... 17:23-
24)
Аллаһ Тағала бұл екі аятта пенделеріне Өзіне ғана құлшылық етуді әмір
етіп, Өзіне құлшылық етумен бір қатарда ... ... ... ... жылы сөз ... ... Бір кісі ... салла
Аллаһу алейһи уә сәллам, қасына келіп: "О, расулуллаһ, ... ... ... кім ... - деп ... Расулуллаһ, салла АллаПу
алейһи уә сәллам: "Анаң"деді. Ол кісі: ... кім?" - ... ... ... ... уә сәллам: "Анаң" деді. Ол кісі:"Сосын кім? - деді.
Расулуллаһ тағыда: "Анаң"деді. ... ... - ... ... Аллаһу алейһи уә сәллам: "Әкең" деді. (Бухари және Муслим)
Міне, ... ... ... ... ... алейһи уә
сәллам, шешеге жақсылық етуді үш рет ... бұл - ... ... ... ХАҚТАРЫ
Расында Ислам әйелді құрметтеді. Әйел үшін бірнеше хақ берді. Және
әйелінде күйеуінің ... хақы бар. ... ... ... ... ... бұл ... ең үлкен жиналыста - қоштасу хажылырында Арафат тауында
тұрған сәтте жариялады. Сол ... ... ... ... ... ... хұтбасында мына сөздер де айтылды:
"Әйелдер жөнінде Аллаһтан қорқыңдар. Өйткені, сіздер оларды Аллаһтың
аманаты етіп алдыңыздар. ... ... ... ... ... ... етіп алдыңыздар. Сіздердің олардағы хақтарыңыз: Олар сіздер
жақтырмайтын ешбір ... ... ... ... Егер олар бұны істеп қойса, онда оларды ауыртпайтындай етіп
ұрыңыздар. Ал, олардың сіздердегі ... ... ... ... ... мен ... бір ... қалдырып бара жатырмын. ... ... ... ешқашан адаспайсыздар. Бұл - Аллаһтың кітабы.
Сіздер мен ... ... ... не ... ... сіз өз ... орындап, жеткізіп, насихат еткеніңізге куәлік
береміз", - десті. Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, сұқ ... ... ... ... үш рет: "О, ... куә бол" деді.
(Муслим жеткізген)
Бұл үлкен хұтбадан алынатын пайдалар:
1. Әйелдердің хақтарын ... әрі ... ... ... жақсы өмір
сүруге үндеді. Әйелдің хақтары баяндалған және оларды орындауға ... ... тағы да ... ... ... ... ... көрсетілген неке қию жолымен әйелдерге қосылу халал болды.
Аллаһ Тағала айтқан:
"Өздеріңе жаққан әйелдерден екі, үш және төртке дейін ... ... Әйел кісі ... ... ... жақтырмайтын бірде-бір кісіні
кіргізуі мүмкін емес. Ол бөтен ер кісі ... ма, әлде ... ... ... ма, ... ... имам ... айтқандай,
қайтару барлығын өз ішіне алады.
4. Егер әйел кісі күйеуіне ... ... ... онда ... жеңіл-
желпі үруына болады. Әсіресе бетке ұрудан және бетті балағаттаудан сақ болу
керек. Өйткені бұл Аллаһтың ... және ... көз, ... секілді
мүшелер залалданып қалуы ықтимал.
5. Сахабалардың Расулуллаһтың, салла ... ... уа ... ... ... ... ... насихат еткеніне куәлік
беруі.
1. Аллаһ Тағаланың жоғарыда, ғарыштың үстінде екенін дәлелдейді. Өйткені,
Расулуллаһ, салла ... ... уә ... ... жеткізгендігіне
Аллаһты куә ету үшін саусағын аспанға көтерді. Осы секілді басқа да
көптеген аяттар мен ... ... ... ... ... Төрт ... ... және басқалар да осы сөздерді
айтқан. Ал, кейбір адамдардың "Аллаһ барлық ... ... ... ... Аллаһтың болуы мүмкін болмаған, дәретхана секілді лас ... ... ... Өз ... барлық жерде бізбен бірге. Ол бізді
көріп, естіп тұрады" десек, бұл ... ... ... ... Мұса ... алейһиссәлам: "Расында, мен сендермен біргемін. ... ... ... ... ... ПЕН ... ЖАРАТЫЛУ СЕБЕПТЕРІ
1. Аллаһ Тағала адамзатты ұлы мақсат үшін жаратты. Бұл ұлы ... ... ... бір ... ... ... қоспай жасау үшін
Аллаһ Тағала:
"Мен жындар мен адамзатты Өзіме ... ... үшін ғана ... -
деген. (Зарият 51:56).
2. Аллаһ Тағала адамзатты ... әйел етіп ... Әрі ... өз ... болмысына, шамасына, құдыретіне қарап, бір-
бірінен өзгеше ерекшеліктерді тән ... ... ... ... ... ... бар. Бұл айтылмай қалғандықтан емес,
керісінше біліп, әдейі істелген. Өйткені, Ол жаратушы әрі бәрін біледі.
"Жаратқан ... ме? Ол - өте ... әр ... ... (Мүлік
67:14)
3. Ер кісінің міндеттері: Тіршілік етіп, ырыздық-несібе іздеу және
әйелін, отбасын асырау. Ал, бұл ... әйел кісі ... ... ... ... міндеті: Тіршілік етіп, ырыздық-несібе ... ... ... ... ... ... оның шаршауын басу. Бұл
оған демалыс және қолдау болып табылады. Аллаһ Тағала:
"Сендерге оған тұрақтауларың үшін өз жыныстарыңнан ... ... ... ... ... ... - Аллаһтың
белгілерінен. Әлбетте, осыларда ойланған қауым үшін ... бар". ... ... әйел кісі ... ... ... уақытта балаларды
тәрбиелейді.
4. Сондай-ақ, кір жуу, тамақ пісіру секілді ер кісі ... ... ... бар. Бала ... бала емізу секілді мүлде ... тағы бар. ... ер кісі мен әйел кісі күн мен ... ... ... бар. Күндіз адам айналаны көреді, әрекет
етіп, жұмыс ... ... ... үшін ... етіп, ризық-несібе
табады. Бұл мысал ер кісіге сай келеді. Ал, түн - ... ... дем ... Бұл - ... ... Жоғарыда келтірілген аят осыны нұсқайды.
5. Демек, ер кісі мен әйел кісінің әрқайсысының өмірде өз міндеті бар.
Олардың бірі ... ... ... әрекет етпей-ақ қойсын.
Өйткені, бұл әрекеттен ештеңе шықпайды. Егер әрекет етсе нәтиже ... ... не ... не қоғамға зияны тиеді. ... ... ... қарсы жол ұстайды. Аллаһ Тағала:
"Аллаһ жаратылыста адам баласын соған арнап ... ... ... ... Осы ... дін. ... адамдардың көбі
түсінбейді". (Рум 30:30)
ЕР КІСІНІҢ ӘЙЕЛ КІСІДЕН ӨЗГЕШЕ БОЛУ СЕБЕБІ
Ер кісінің міндеті мен атқартын ... әйел ... ... болғаны
секілді, шариат үкімдерінде де өзгешеліктер бар:
1. Куәлік. Ислам бірер іске куә болу үшін екі ер ... шарт ... екі ер кісі ... ... бір ер кісі және екі әйел кісі ... ... ... екі еркек болмаса, өздерің риза ... бір ... екі әйел ... ... ... ... ... немесе қорлау болып табылмайды. Әйел кісі табиғаты
бойынша қылмыс, ... ... беру ... ... аз мән ... әйел мән ... немесе балалар тәрбиесі, үй жұмыстары ... ... ... ... ... Оның тағы да бала емізу, хайз,
нифас сияқты мерзімдері бар. Сондықтан оның қасында тағы бір әйел ... ... ... Бұл ... бас ... ... кетуін
жақындатады. Сол үшін Аллаһ Тағала ... ... ... ... бірі ... екіншісі оның есіне салады..." деді.
(Бақара 2:282).
Демек, Ислам әйел ... куә ... ... беруін қабылдайды. Тек егер
ол ұмытып қалса ... ... пен ... мән ... ... ... есіне салатын екінші әйелдің болуын шарт етеді.
2. Мирас. ... ... ... екі ... ... үлес...". (Ниса 4:11)
Бүл - әйел кісінің қүқын аяқ асты ету емес. Жоқ, мүлде олай ... оны ... ... әйел кісі ... өз ... алып түр. ... кісі мирастан екі есе артық ... ... ер кісі ... асырауға
міндетті әрі оған маһр береді. Және аза ... ... ... де ... Ал, әйел ... ... ... міндеттелмеген. Демек, мирас
алуда әйелдің ер кісіден өзгеше болуы оның ... және ... ... керісінше оның атқарар міндеті ер кісінікінен өзгеше
болғандығына байланысты.
3. Диа ... Егер ... ... ... ... өлтіріп қойса, құнын
төлеу. Ислам ер кісінің құнын әйел кісінікінен екі есе артық қылып төлеуді
парыз етті. Өйткені, егер өлтірілген адам ер кісі ... онда оның ... ... ... ... оның құнын әйелін ... ... екі есе етіп ... ... әйел кісі ... ... ... керісінше, еркекасырайды, яғни құн мәселесіндегі ер кісі мен
әйел кісінің өзгеше болу себебі ... ... ... ... ... Мемлекет басшысы немесе Исламда әмірлік ететін
кісінің ерекшелігі: намазда ... ... ... ... ... Ал, ... жаратылысындағы нәзіктік, денесіндегі әлсіздік, сондай-ақ бала
көтеру, хайз секілді ер ... ... ... болуымен бұл секілді
жұмыстарға шамасы жетпейді әрі мүмкін де емес.
5. Талақ - ажырасу. Ер кісі әйел ... маһр ... де және ... да (яғни, әйел күйеуінен ажырасқаннан кейін, басқа күйеуге шығуға
рұқсат етілгенге дейінгі аралықтағы мерзім) оны асырауға ақша жұмсайды. ... ... ... ... ... ... ... және әйелге қарағанда
жағымсыз нәрселерге сабырлылық сақтай біледі. ... ... ... ... ... ... Егер талақ мәселесінде ер кісі мен әйел кісі
бірдей болғанда, онда Еуропа елдеріндегідей талақ бірнеше есе ... ... Осы ... ... ала отырып, Ислам талақ ету - ажырасу құқығын
ер кісіге ғана берді.
Осы ... ... мен ... ибн ... ... өз ... Негізінде талақ мұсылман әйел үшін нығметжәне құрмет.
Өйткені, Ислам ... ... қиын ... ... залым, әділетсіз
күйеуден немесе екі жақтың туысқандарының араласып тұруына қарамай, ерлі-
зайптылардың ортасындағы бақытсыздықтың жалғасуы ... ... ... жоқтығы секілді бірге өмір сүруге кедергі болып тұрған, тек
ажырасумен ғана ... ... ... ... ... ... ... басқыш етті. Аллаһ Тағала айтқан: "Талақ екі рет. ... ... ... ... жақсылықпен ажырасу керек". (Бақара 2:229) Бірінші
талақта ... ... ... ... әйелдің де қайтып келуіне құқысы бар.
Екінші талақта да ... Ал, ... ... соң әйел ... харам. Егер
әйел басқа күйеуге тиіп, сосын ол ... оны ... етіп ... ... күйеуі жаңадан неке қиып, оған үйленуі мүмкін.
МҰСЫЛМАН ӘЙЕЛДЕР КИІМІ
Аллаһ Тағала Құранда ... ... ... ... қыздарыңа және мү'мин әйелдерге айт:
"Үстеріне бүркеншіктерін орансын. Бұл - олардың ... ... ... үшін ... ... аса ... тым мейірімді". (Ахзаб
33:59)
Әйел кісінің басын жауып жүруі Құранда бұйырылған:
"Бүркеншіктерін омырауларына түсірсін. Зейнеттерін көрсетпесін...".
(Нур ... ... ... түріне тыйым салынған. Аллаһ Тағала айтқан:
"Бұрынғы жәһилиеттегідей ашылмаңдар". ... ... ... ... ... ... ... тартып,
арқаларына түсіріп алатын. Мойындары, омыраулары, құлақтары сырғаларымен
көрініп тұратын. Аллаһ Тағала мү'мин әйелдерді бұндайдан ... ... ... ... . Киім ... ... денесін, бетіне дейін жабуы тиіс. 2. Әйелдің
бейне-мүсінін, омырауын білдіріп тұратын дәрежеде тар ... ... Дене ... ... жұқа болмау.
4. Кәпір әйелдердің киіміне ұқсамау. Өйткені, Расулуллаһ, салла Аллаһу
алейһи уә сәллам:
"Кім өзін бір елге ... олда ... ... ... жеткізген. Әл-
Әлбани сенімді деген)
5. Ер кісілердің киіміне ... ... ... ... ... Көз тартатындай немесе түрлі-түсті болмау. Бір түсті болғаны абзал.
Ер кісі мен әйел ... ... ... ... ... уә ... ... киімін сүйретіп жүрсе, Қиямет күні ... ... - ... Умму ... ради ... ... "Онда әйелдер етектерін
не істейд;?"-деп сұрады. Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уә ... ... ұзын етіп ... Әйел: "Аяқтары ашылып қалады ғой" - деді.
Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уә сәллам: "Бір ... ұзын етіп ... ... - ... ... ... ... Әйел кісінің киімі тобыққа дейін жауып тұратын ұзын болуы керек. Ал,
ер кісілердікі керісінше. Оларға Расулуллаһ, салла Аллаһу алейһи уә ... ... етіп ... ... ... бұйырып:
"Шалбарды тобықтан төмен кигеннің орны - тозақта", - деген. (Бухари
жеткізген)
Ал, ... ... бұл іс ... етек алды. Ер кісілерер ұзын
киім киіп, тозаққа кіруге дайын болып жүр. Ал, ... ... ... ... киіп жәннатқа кіруден мақұрым қалуда. Расулуллаһ, салла Аллаһу
алейһи уә сәллам:
"Жартылай жалаңаш жүруді ұнататындар - басқаны да ... ... ... ... ... тұрған өркешіне ұқсайды. Олар жәннатқа
кірмейді әрі оның ... де ... ... ... оның иісі ... ... ... (Муслим жеткізген)
Яғни, балтырын немесе денесінің бірер жерін ашып ... жұқа ... ... ... ... ... етіп ... жүретін әйел жазасын
алмайынша жәннатқа кірмейді.
2. ... ... ... ... ... ... ... дұрыс.
Өйткені, бл көп жағдайда дау-дамайға себеп болады. Негізінде әйелдің ашылып
жүруі өзін кәпірлерге ұқсату болып ... ... ... ... уә ... бір елге өзін ... олда солардан", деген. (Әбу Дауд
жеткізген.)
3. Әйелдің бетін жабуының мәні Расулуллаһтың, салла ... ... ... мына ... ... ... ... алдында бетін жаппайды және қолғап кимейді". (Бухари
жеткізген)
Демек, әйел бөтен ерлер алдында денесін ашық-шашық ұстамайды.
ХИЖАБ ӘЙЕЛДІ ... ӘРІ ... ... ... ... оны ... ... адамдардың
көздерінен қорғау мақсатымен және сол арқылы ... ... ... оған ... парыз етті.
Хиджаб - ерлі-зайыптылар ортасындағы махаббаты сақтайды. Өйткені ... ... ... әйелді көрсе, өз әйеліне деген көзқарасы ... ... ... ықтимал. Тіпті ол жүрегіне шоқ салған сол
әйелдің кесірінен өз әйелімен ажырасып кетуі де мүмкін.
Исламның көзқарасы бойынша ... ... ... бір, иесі ... ... ... қымбат бағалы гауһар тас секілді.
Шығыстанушы ғалым Франсуаз Саган былай деп жазды: "Ей, шығыс әйелі,
сені өз ... ... ... ... сені еркектермен тең етуге
шақырып тұрғандар бұрын біздің үстімізден күлгендей сенің үстіңнен де ... ... ... - ... құрметін, беделін сақтайды", - деген.
КӨП ӘЙЕЛ АЛУ - ӘЙЕЛ ҮШІН ... ... бірі сол - ол көп әйел ... ... ... бұл - ер ... бұрын әйелдерге пайдалы. Өйткені басы артық
көптеген қыздар, ... өз ... ... ... ... ... ... күйеулерінің үйлерінде бақытты өмір
сүреді.
Ислам заңдылығы бойынша көп әйел алуға тыйым салуға шақыру ұрпақтың
азаюына ... ... ... қатар, көп әйел алуды жоя отырып, қалган
әйелдер мен қыздардың көбеюіне әрі ... ... ... беріліп
кетуіне себеп болады. Статистикалық мәліметтер бойынша, әйелдердің саны ер
кісілерге қарағанда көбірек. Соғыс ... ер ... ... болады.
Сондықтан Ұлы Отан соғысынан кейін Германияда әйелдер көп әйел ... ... ... етіп ... ... әйел алу ... заманымызға да сай келеді. Өйткені әрбір ұлт
халқының санымен ... ... саны ... сайын атақ-беделдері
артады. Палестина, Ирак, Босния, Герцоговина, Кашмир, Ауғанстан ... да ... ... ... ... ... ер ... азайып,
жесір әйелдердің көбеюіне себеп болды. Ислам діні осындай әйелдердің
аштыққа ұшырамауы, ... ... үшін көп әйел ... ... еткен.
Анни Бесант айтады: "Егер жағдайға туралықпен қарап, әділет таразысымен
өлшейтін болсақ, онда әйелді өзінің нәпсісі үшін ғана ұстап, одан ... ... жүре ... ... ... гөрі ... көп
әйелділіктің әлде қайда артық екені айқын болады".
МҰСЫЛМАН ӘЙЕЛДІҢ ЖҰМЫС ІСТЕУ ШАРТТАРЫ
Мұсылман ... ... ... ... ... жұмыс істеу
тәртібі болып саналатын басты ерекшеліктер мынадай:
1. Әйел кісінің жұмыс ... ер ... ... ... өйткені, бұл
араласу - ер кісіге де, әйел кісіге де зиянды.
2. Әйел кісі күйеуі, әкесі, ағасы ... оған ... ... ... ... тиіс.
3. Жұмыс әйелдің табиғатына сай келуі керек, әрі ол ауыр машақаттан,
шаршаудан ... алыс ... ... Әйел ... ... ... ... жұмыс істегені жөн. Мәселен:
Тәлім-тәрбие саласында: Қыз балаларға тәлім-тәрбие берумен ... ... әйел ... айналысқаны жөн.
Медицина саласында: Әйел кісілерді ер кісілер емес, әйел кісілер
емдеуге тиіс.
Киім-кешек тігу саласында: Әйел ... киім ... ер ... әйел ... барғаны абзал.
Жұмыс әйел кісінің көп уақытын алмауы тиіс. Өйткені, ол үй ... ... ... ... да, әсіресе балаларының тәрбиесіне
уақыт бөлуі қажет.
Жұмысқа барада аса ... ... опа ... иіс су ... ... ... ... тұратын ұзын киімін (хижабын) киіп ... ... ... ... ... келді. Қыздарды жек көру, олар ... ... ... ... ... ... әдеттері екенін баяндап,
оларға тыйым салды.
Аллаһ Тағала айтқан:
"Егер олардың біреуі қызбен сүйіншіленсе, оны ашу кернеп, беті қап-қара
бола бастайды. Өзіне ... ... ... ... ... жасырынады.
Оны қорлыққа шыдап ұстау немесе топыраққа көміп тастау керек пе? Ал, ... ... үкім ... ... ... бүгінгі таңда да мұсылман ерлер мен әйелдер қыздың дүниеге
келуінен гөрі ұл баланың дүниеге келуін жақсы көреді. ... ... ... ... ... мен ... мүлкі - Аллаһқа тән. Қалағанын жаратады. Кімге
қаласа - қыздар, ... ... - ... ... ... ұлдар мен қыздарды жұп-
жұбымен береді. Сондай-ақ қалағанын бедеу етеді. Әлбетте, Ол - ... аса ... ... ... Тағаланың бергеніне шүкіршілік етіліп, қабыл алынуы тиіс. Уәсила
ибн Әл-Асқа' айтады: ... ... қыз бала ұл ... алдын
зікір етілді. Өйткені, Аллаһ:
"Кімге, қаласа - қыздар, кімге, ... - ... ... - деп,
қыздармен бастады. Абдулла ибн Омардан, ради Аллаһу анһу, риуаят өтілді:
"Оның қасында бір кісі ... Ол ... ... ... бар еді. Ол
қыздарының өлімін тіледі. Сонда ... ибн Омар ... ... ... ба?" - ... ... айтады: "Аллаһ Тағала әйелдер жөнінде:
"Егер оларды жек көрсеңдер, сендердің ... ... ... ... етіп қойған болуы мүмкін" - деген. (Ниса 4:19)
Сол сияқты қыз балаларда да пендеге ... мен ... ... ... мүмкін. Адамға оларды жек көргені үшін Аллаһ Тағаланың
пендесіне риза болып, оған берген нәрсесін жек ... ... ... ... Аллаһуалейһи уә сәллам, тұрмыс құрып жатқандарды
"Қошқардай ұлды болыңдар" деп құттықтаудан қайтарғандығының себебі сонда
шығар. Өйткені, бұл ... ... ... ... ... ... ... ради Аллаһу анһу, риуаят етіледі: "Уқайл ибн Абу ... ... бір ... үйленді. Қауым адамдары келіп: "Ұлды болыңдар" - десті.
Сонда ... ... ... ... ... ... Аллаһу алейһиуә
сәллам, бұлай деуден қайтарған" - деді. Олар: "Ей, Абу ... онда ... - ... ... сіздерге береке беріп, бақытқа бөлендірсін" -
деңіздер. Бізге осылай ... ... еді". ... ... ӘЙЕЛ ... ... ... мұсылман әйелдің абыройын қорғағаны соншалық, бұл жөнінде
қияметке дейін оқылатын Құран түсіріп, онда мұсылман әйел ... ... ... ... ... Аллаһ Тағала былай деген:
"Сондай абыройлы әйелдерге зина жаласын жапсырғандар кейін төрт куә
келтіре алмаса, онда оларга ... дүре ... және ... ... қабыл етпеңдер. Міне, солар - бұзықтар". (Нур 24:4)
Аллаһ Тағала бұл аятта мүсылман әйелге ... жала ... ... ... алып келе ... оған жаза етіп сексен дүре соғылуын белгіледі.
Сонымен бірге бұған қоса олардың куәліктері ... ... ... ... өздеріне лайықты болған бүзықтық сипатымен сипаттады.
Аллаһ Тағала бұл ... ғана ... ... ... да ... қорқытты:
"Расында, абыройлы момын, ақ ниет ... жала ... ... ... және олар үшін аса зор азап бар. ... күні олардың
тілдері, қолдары, аяқтары не істегендеріне куәлік береді. Сол күні ... ... ... ... ... ... рас, Аллаһтың ашық
шындық екенін олар біледі". (Нур 24:23-25)
Мү'миндердің анасы Айшаға, ради Аллаһу анһа, ... жала ... ... ... ... оның пәк ... баяндап мына сөздерін түсірді:
"Сендерге өсек айтып (жала жауып) келген топтың сөзін (ісін) ... ... ... ол ... үшін жақсы. Олардың әрбіреуі күнә тапты.
Олардан басшылық еткен үлкеніне зор азап бар". (Нур ... ... ... ... ... ... болсын, әйел болсын әрқайсысы Аллаһқа деген махаббатын
жариялап, Аллаһты - Раббысы, Исламды - діні, ... ... ... уа ... - пайғамбары деп, риза болғаннан кейін Ислам тәлімдеріне
толық түрде сенуі тиіс. Өйткені, бұл дін ер кісі мен әйел ... ... ... ... ... үшін ... Аллаһ Тағала айтқан:
"Шын мәнінде, момындар Аллаһ пен Пайғамбарға үкім ету ... ... ... ... бой ұсындық" деу ... ... - ... (Нур ... әйел Ислам тәлімдері мен үкімдеріне қүлақ асуы ... ... ... мен ... оның ... жаратқан бітім-болмысына сай құқықтарын
қорғау үшін ... ... ... өте ... ... ... ме? Ол тым жүмсақ, әр нәрсені толық білуші”. ... ... ... және ... және ... қашан бір іске үкім берсе, момын ер және момын әйел
үшін істерінде ерікті ... ... ... кім ... ... ... ашық ... болады". (Ахзаб 33:36)
Аллаһ Тағала, Расулуллаһтың сөзіне қарсы келетіндерді қорқытып былай
деген:
"...Оның әміріне қарсы келетіндер өздеріне бір апат жетуінен ... ... азап ... ... сақ ... (Нұр 24:63) [ ... ... Исламның негізгі заңдылықтары осындай. Бірақ уақыт
өткен сайын адам қоғамына өзгерістер енді. Сол ... ... ... ... да ... ... сай көптеген реформалар мен
өзгерістер енгізілуде.
ХІХ ғасыдың 70 – ... ... ...... ... ... пайда бола бастады. Ол мұсылман елдерінде болып
жатырған экономикалық, саяси, әлеумттік мінездемедегі ірі ... еді. ... ... ... ең біріншіден Ислам негіздеріне
ағартушылық жұмыстарын жүргізумен іске асатын болды, өйткені ... ... жай дін ғана ... ол ... және жеке ... ... жүйесі болып табылыды.
Араб мұсылмандарының ойында «еуропалықтардың экспансиясы» әуелден келе
жатырған християндық батыс пен ... ... ... күрес ретінде
қалыптасты. ХІХ ғасыдағы орыс – түрік, италиан – түрік, ХХ ғасыдағы Балкан
түбегіндегі ... осы ... ... ... ... ал
еуропалықтардың “рухани колонизациясы” күшті қарсы тұрулықтан басқа еш
нәрсеге әкелмеді.
Сол кездегі өте ... ... ... атты ... ... француз
философы Э. Ренан 1883 жылғы Собон университетінде өткен “Ислам және ғылым”
атты семинарда ... ... ... ... ... ... бетке
ұстар ғалымдары мен батыс ғалымдары арасында үлкен дау – ... ... ... ... мұсылмандар ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени,
әдеби, рухани мұраның иелері, әрі осының негізінде осы ... ... ... құра ... деп ... ... Ислам негізінде еуропалықтардың ...... мен ... ... ... сай етіп ... өзгеріп жатырған экономикалық , саяси ... ... ... ... ... ... теориялары: Ислам –
мұсылмандардың рухани негізі, әрі мүсылман елдерін күйзелістен алып шығатын
жалғыз ғана жолы деп ... ... ... ... жаңғыртудың бір
бастамасы ретінде араб реформаторлары әйел мәселесін көтерді.
Әйелдер мәселесі Ислам негізі Құран мен суннада бірдей қаралған. Құран
аяттарында ... мен ... ... деп ... ... берілген. Ол –
жеке – ... ... ал ... ... ... бір ... отбасы. Отбасылық қарым – қатынас Исламның құқықшығару жүйесі
Шариғатта берілген. Исламның ... - ... ... - ... ... мен жаңа ... қабылдамайтын бөлігі.
ХХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыдың ... ... ... ... ... ... сай етіп ... қарастыру мен модернизациялау ісін
Ислам реформаторлары: Мухаммд Абдо, ... ... ... ... Абд ар ... аль ... ... аль Хаддар сияқты авторлар қарастырды.
Алғашқылардың бірі болып ...... ... ... ... ... ағартушыларының бірі Касим Амин болды.
Кейіннен осы автордың көзқарастары негізінде қазіргі заманғы реформаторлар
өз идеялары мен ... ... ... - ... ... ... - ... дамытып, қазіргі адамың адамгершілік концепцияларымен
біріктіре отырып, жас ұрпақты Исламдық ... ... ... ... [12] ... модернизациялау идеясына тек реформаторлардың өзі
ғана емес, қоғамның басқа да мүшелері – саяси және қоғам ... ... ... ... т.т адамдар да қосылды.
Қазіргі кездегі модернисттер өткен реформаторлар ... ... ... бір ... ... ... ... әйелдердің мұсылман
қоғамына араласпау себебі ... ... осы ... ... ... кейбір ғалымдардың халыққа дұрыс түсіндірмеуі себебінен оның
салдары ретінде әйел ... ... іске ... деп ... ... ерлердің басшылық етуі - әйелді бүгінгі таңда біз куә ... ... ... болып жатырған көптеген жаманшылықтардан және сан
ғасырлық қанаудан сақтау үшін жасалған деп қарастырады.[13]
Қазіргі ... ... ... ... ... қоғамынан
өзгертіп тұрған құқықтық жағдайының барлығына жуық ... ... мен ... ... ... ... яғни ... хиджаб т.т.
Әрбір жаңа өзгертулерінде Исламда қолдау таба отырып модернисттер теле
және радио хабарларда үнемі шығып жүр.
Мұсылман некесі ... ... ие. ... ... ... ... пен ... деп біледі. Негізгі төрт мазхабтың [14] бірі
ханафит мазхабының ... ... ... Абу ... ... ... ... неке ұғымына мынадай анықтама беріледі: Неке –
балалы болуды заңдастыру мақсатындағы келісім - шарттың ерекше түрі. [15]
Қазіргі ... ... ... ... ... бастап Океания
елдерінің бірі саналатын Фиджиға дейін 70 – тен ... ... ... асуда.
Әлемде 1.5 млрд. адам өзін мұсылманмын деп есептейді. Кейбір араб және араб
емес ... өзін ... ... деп ... ... ... Ислам
Республикасы, Хашимиттік Иордания патшалығы, Иран ... ... ... ... ... дін деп ... ... аз емес, мысалы:
Сирияда – 1973 жылы, Пакистанда – 1973 жылы, Иран Ислам Республикасында ... жылы т.т. ... ...... құқығында ( көбіне Ханафиттер мазхабымен
Шафиғиттер мазхабында) некеге түсуші әйелдер мен ... ... және ... ... ... ... ... айтылады.
[17]
Қазіргі кездегі мұсылман модернисттері мен консерванистері арасындағы
ең талқыланатын мәселердің бірі ... ... ... – әлемнің өзге
мемлекеттерінде жоқ, тек ... ... ... ... әрі ... ... ... құбылыс. Полигамия - ... ... ... ... ... ер мен әйел ... ... сипаттап беретін қарым – қатынас. Мұсылмандар халқының көпшілік
бөлігін құрайтын әлемнің көптеген мемлекеттерінде, тіпті ... ... ... де ... - ... стратегиялық мәселе ретінде
қарастырылған, бірақ Қазақстаннан басқа, мемлекеттік заңшығару негізінде
Ислам діні ... араб ... ... - заңмен рұқсат етілген.
Мысалы Йемен Араб ... 1978 ... ... ... ер адам бір ... саны ... ... әйелдермен некеде бола алады, бірақ
мынадай ... ... ... әділ ... – қатынаста болу керек;
Оларды толық қамтамассыз ете алатындай дәулетті болуы керек;
Ал бұл шарттар орындалмаған жағдайда ер адамның бірнеше әйел алу ... [18] ... араб ... ... ... ... белгілі
бір шарттар мен рұқсаттарды орындау арқылы бірнеше әйел алу ... ... де ... олар ... ... кейінгі некелері туралы соттан рұқсат алуы, ал сот болса
азаматтың физиологиялық мөмкіндіктері мен ... ... ... ... рұқсат береді;
Екінші әйел алу үшін заңды ... ... ... ... ... әйелінің
бедеулігі;
Ал, 1959 жылы қабылданған 88 – ші заңда бұл екі шартқа ... ... ... ... ... талап етті.
Мұсылман елдерінің ішінде жалғыз Тунисте ғана ... ... 1959 ... ... ... 18 ... “Полигамия – тиым
салынған. Егер, қандай да болсын ... ... ... ... ... ... ол бір жылға түрмеге қамалып, 240 мың франк көлемінде айып
– пұл төлейді” ,- деп жазылған.
Бұл заңды сол кез де ел ... ... ... ... ... тиым салу ... ... заңдылығын мойындамағанды
білдіреді. Бірақ мұны Хабиба ... ... ... ... бұл өзгерістеден басқа: неке шартына өзгерістер ендірді,
талаққа ( тек ер адам ... ... ... тиым ... мұра
мәселесінде көптеген жаңалықтар ендірді. [19]
Хабиба ханым, жасаған реформалары негізінде кей кездерде Түркиядағы
Мұстафа Кемальменде ... ... ... ... ... ... негізден ауытқуында ең біріншіден француздардың ықалы білініп тұрды.
Қазіргі кездегі мұсылман модернисттері мен консерванистері арасындағы
ең ... ... тағы бірі - ... ... Бұл ... ... ... сүйенетін негізі – Құран аяттары мен
сүрелері ... ... тек ... ... интерпритациясының
әртүрлігінде.
Хиджаб - әйелдің тек киім ... ғана ... ол ... әйел ... ... ... қоғамда жүріс – тұрысының
идеалды модельі ретінде берілген нормалар ... ... ... ... ... ... бірі ... ибн Алави аль –
Малики аль – Хасанидың “Ислами әдебтің отбасы ... ... ... ...... символы.” деп айтты.
Дегенмен мұсылман діндарларының арасында әйелдердің жамылуы турасында
әлі күнге дейін айтыстар жүруде, бірі әйел адамдар толығымен , оның ... пен ... да жабу ... ... бірі ... оны ... ... берілген
дейді.
1.2 Мұсылман елдеріндегі гендерлік саясаттың ерекшелігі, тарихы мен
бүгінгі күні.
1.3 Жаһандану ... ... ... ... ... ... ғасырдың ортасынан бастап араб-мұсылман елдерінің қоғамдық өмірінде
батыс ... ... ... ... бола бастады. Арабтар мен
еуропалықтарының тығыз араласуы, батыс мәдениетінің ықпалын ... ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Жастар
қозғалысының негізгі мақсаты – батыс колонизаторларынан өз елдерін азат ету
болатын, кейін араб әйелінің эмансипациясы ... де ... ... ... ... бірі ... көңіл аударған араб
ағартушыларының бірі сириялық ... ... еді. Ол 1849 ж. ... ... алуы оның ... де ... балаларына үлкен көмегі
болатындығын айтты.
1872 ж Египетте атақты ағартушы Рафаа ат-Тахтави хедив Исмаил ... қыз ... ... ... мектебін ашып, оған “Балалар мен
қыздарға арналған қолқанат (бастау)” деген ... ... Ол ... -
мәдениет ғимаратының негізі, ал ұлтты бұл фундаментсіз жасау мүмкін ... ... ... әйел ... шешпеген халық бір аяғы жоқ, ақсақ,
бірақ әлемді жаяу аралағысы келетін адамға ұқсайды”,- деп түсіндірді. [1]
Осы кездерде алғашқы ... ... ... әйелдер журналдары:
“Аль-Фатат” (“қыз”), “Анис аль – Джалис” (“Мың бір түн” ... ... ... “Фатат аш-Шарк” (“Шығыс әйелі”) шыға бастады.
Осы кезеңде “мұсылман – реформаторлығы” деген атқа ие болған жаңа ағым
пайда ... ... ... ... дін ... тек ... ... Құранан бастау алып өркениетке жетуге болады деді. ... ол ... таза түрі ... ... ... тезистері мынадай:
“Мұсылмандардың рухани ... ... ал осы дін ғана ... қамтамассыз ете алады”.[2]
Ел болашағын өркендету ... ... ... екіге бөлді:
реформаторлар мен ағартушылар.
Реформаторлар – қоғамның прогрессивті дамуын тек дінді реформалау мен
жаңа заман ... сай етіп ... ... көрді. Ағартушылар –
қоғам дамуын дінді сол күйінде қалдырып, қоғамды ... алу мен ... ... ... ... ... ... деп түсінді.
Ислам реформаторларының бірі Джамаль ад-Дин альАвгани және ... ... ... өркениетке қайшы еместігін, оны тек алғашқы
тазалығын ... ... бойы ... ... ... керек деп айтты.
Прогрессивті Ислам ғалымдарының ойынша көптеген ... ... ... әйел ... де ... ... дұрыс түсінбегендік пен
ғасырлар бойы оның бұрмалануы салдарынан қоғамда рольаралық қайшылықтарға
тап болғанында деп ... ... ... ғалымы шеих Мухаммад
Абдоның айтуынша құранның 3 сүресіндегі 193 аятымен және ... ... ... ер адамдармен тең құқылығы дәлелденген. Ал Құрандағы
көпәйелділік (полигамия) мәселесі шын мәнінде қажеттілік ... тек ... ... ... ... яғни ... ... көрі ұтымдырақ
деп түсіндірді.
Ғасырдың басында осы әйелдер мәселенің ... ... ... көп жазылуы, ең біріншіден әйелдер сұрағының актуалды проблема
қатарында болғанын дәлелдейді.
Шығыстағы әйел эмансипациясын бара – бара тек ... ... ... ... таба ... Алғашқылардың бірі болып
әйел эмансипациясын жақтап күрес ашқан адамдар: ... ... мен ... болды.
Касим Аминь шығыс әйелінің сұрағына тарихи ыңғай жасап, сол кезде
болған әйелдер ... ... Т. ... баяндатған заңына қарсы деп түсінік
жасайды. Оның “Жаңа әйел” [3], “Әйел азаты” деген еңбектерінде ... ... ... ... салдарынан емес, осы елдердеге тарихи
этнографиялық, әлеуметтік ортаның ... ... ... ... ... ... ... дін ретінде бұған қатысы жоқ деді. ... ... ... ... ... ... ... бірнеше реформалар ендіру
керек, бір-ақ олар Исламның ... ... ... ... ... ... ... жағынан батыстық өмір салтқа көз жұма соқырдай ... ... ... ... ... даму жолы, қоғамдық құрылысы ... деп ... ... ... ... ... Кемаль де әйелдер сұрағын
өзінше түсіндіруге тырысты. Мысалы: батыс журналиттерімен ... ... ... ... арқылы әйелдерді төмендетеді ме?”,- деген
сұрағына ол ... деп ... ... ... - көп әйел ... қолдамайды
тек рұқсат береді, ал мұсылмандардың жаппай полигамиялық некеге ұмтылуы, ... Алла ... ... ... ... ... ... әйелдің орануын Ислам заңы деп біліп, әйелдің негізгі
рөлі - отбасы, жолдасының сүйеніші болу ... ... ... ... бір сөздерінде: “Біз бүкіл Еуропаға еліктейтін маймыл болғымыз
келмейді” деді. [4]
Екі күресшінің көзқарастарын көптеген ... ... ... ойынша
хиджаб әйел адамның дамуына кедергі болмайды.
Араб елдерінде әйелдер мәселесінің көтерілу барысын бірнеше ... ... ... кезең: ХІХ ғ. ІІ жартысы – бұл кезең әйелдер ... ... ... ... болып саналады.
ІІ кезең: ХХ ғасырдың басы. Бұл кездерде әйел сұрағының ... ... ... ХХ ... ... ... ... қозғалыстары өз
жұмысын кеңейте дамытты. Алғашқысында бұл ... ... ... ... ... сипатында болды. Ал кейін гендерлік теңдікке
шақыруға бағытталды. Ең бірінші ... ... ... ... ...... ... жағдайының жақсаруы ең біріншіден сол
кезеңде көпшілік мемлекеттердің әлеуметтік – экономикалық ақуалының өсуімен
байланысты болды. Осы ... ... ... ... және ... бере ... ... Египет Республикалық конституциясында
әйелдерге ер адамдармен тең ... ... ... 19 бабы әйелдер
мүддесін қорғап: “Мемлекет әйелдерге үй ... тыс ... ... деп ... [5]
1917 ж. құрылған “Египет әйелдерінің одағы” 1919 ж. ... ... ... ... ... ... Ел тәуелсіздігі
жолында Египетте әйелдер де қүресті. Бұл ... ... ел ... Абд ... Рахман ар – Рафии былай деді: ... өз ... ... ... ... араласты». [6]
Иракта да әйелдер қозғалысы біртіндеп дами бастады. Олардың ... ... ... ... ... ... 50 ж. ... болатын.
БҰҰ-ң 1985 ж. статистикалық мәліметтерінде ... 6 млн 327 мың ... 2 млн 614 мыңы яғни 41% ... ... ... ... ... бастаушыда оқитын қыздар саны - 110143, ... ... – 12660 ... ... ... ... ... қыздар, орта педагогикалық оқу орындарында – 2174, ал жоғарғы оқу
орындарында – 29501 әйел адам ... ... ... орны ... ... ... 64,4% - ауыл ... 10% - өндірісте,
20% - тұрмыс саласында жұмыс жасады. [7]
1956 ж. 13 – тамызында Тунисте “Әйел Статусы” ... заң ... ел ... ... ер ... ... ... орта және
арнайы білім алуда тең құқылы екенін жариялады. Әлеуметтік қамтамасыз ету
мен еңбек қорғанысы саласында көптеген ... ... ... және ... ... ... ақылы демалыстар берілді;
2. балаларға арналған мекемелер көбейді;
3. ... жою ... ... курстар ашылды.
Бахреинде 1955 ж. Алғашқы Англияның отаршылық саясатына қарсы әйелдер
ұйымы құрылды. Бахреиннің “Әйелдер ... ... ... ... да ашыла бастады. 1971 ж. Үздіксіз әйелдермен ердердің бірігіп
империализмге қарсы күресінен кейін, Бахреин көптен күткен өз ... ... ... 1967 ж. ... ... ... ... алып, Англияның басқыншылық соғысына қарсы күресті.
Сирияда 1969 ж. конституцияға ... ... ... өзгерістер
енгізіліп, онда былай делінген:
“Мемлекет әйелдердің қоғамдық өмірге араласуының барлық мүмкіндіктерін
қамтамасыз етеді”. Сириялық әйел қоғамдық өндірісте ... ... ... ... ... ... дәрігерлік қызмет көрсету ... қол ... ... ... да араб ... ... тәуелсіздік соғысына әйелдер
араласты. Мысалы: 1962 ж. 1-ақпанында Хормаксарының ... ... ... шығады. Олардың негізгі мақсаттары - ағарту саласында
басқыншылардың ықпалын азайту болатын. ... ... ... ... ... ... ... әйелінің оқушыларға үнемі тұрпайы ... үшін ... ... оқу ... араб ... көбірек алу;
Оқуды араб тілінде өткізу;
Бұл ереуілді қаланың қалған колледждері мен мектептері де ... ... ... ... ғана қан ... ... жолымен басқыншылар бұл
ереуілдерді баса алды. [9] 1967 жылы тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... ... ... бастады.
1977 ж. шыққан «Еңбек туралы» заңда ер мен әйелдерге бірдей ақы берілуі
мен жұмыс жасайтын ана-әйелдерге жеңілдік берілді. [10]
ІІ Әлемдік ... ... ... ... ... Сауд ... модернизация процессіңнің қоғамға ықпалы және Ислам
рольі
Қазiргi таңда Сауд Аравиясындағы саяси әрi әлеуметтiк процестердiң
динамикалық түрде алға ... ... және ... күшi, ... ... ... ... заңы – шариғат бойынша құрастырылуы,
мұсылмандардың ең қастерлейтiн жерлерi Мекка мен Мединаның осы елде
орналасуы, оны сөзсiз мұсылман ... ... ... ... ... ... етедi.
ХХ - ғасырға Сауд Аравиясы жер ресурстарының сарқылмас молдығымен ең
бай әрi дамыған ... ... ... ... Сауд ... ... ... бiрi мұнай туралы ... ол тек ... ... ғана емес , ... ... ... негiзiнде пайда болған
негiзгi салдарлары ретiнде: жаңа технологиялар, ақша , жаңа ... күш, жаңа ... мен ... ... жаңа ... жаңа ... мен ... да қарастырамыз. [20]
Соншама байлықтың, онымен бiрге келетiн капиталистiк ... ... ... , ... ... ... даму ... келе жатқан сауд
қоғамының тарихи алға басуын күрт өзгерттi. Экономикалық өркендеумен пайда
болған жаңа нарықтық қатынастар Сауд ... ... ... ... ... бөлiп отыр: Ислам дiнi және тарихпен қалыптасқан қоғамдық өмiр,
салт–дәстүр, ал екiншi ... жаңа ... ... ... ... капиталистiк қарым - қатынастар. Сауд Аравиясындағы
модернизация процесi елдiң дәстүрлi ... ... ... ... елi – Жапонияның мысалына ұқсас қоғамдық құрылысқа әкелдi, яғни бiр
мемлекет жүйесiнде жаңа дәуiр талаптарына сай ... ... сан ... ... бар ... ... ... пайда болған
жаңа "араб – мұсылмандық модельiндегi" елдi ... ... ... – бiр даму ... - ... тек ... сферамен шектелуi. Яғни мемлекеттiң саяси,
әлеуметтiк, мәдени өмiрiнде жаңа қатынастар көп ... ... бойы ... мұсылмандық дәстүр ел экономикасының дамуымен
бiрге сақталуда, бұның басты себебі ... ... ... ... ... ... негiзделген Ислам дiнi екендiгiнде. Вахаббизм – Сауд
Аравиясы қоғамының тарихи маңызды компонентi ретiнде әлi ... ... ... жоймады. Бұл дiни доктринаның негiзiне ... ... ... жаңғыруымен бастапқы тазалығын сақтау жатады.
ХIХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында басталған ... ... ... ... алуы - Сауд Аравиясына да әсерiн
тигiзбей қоймады. Елдегi жаңа ... ... ... ... отаны саналатын Сауд Аравиясын жаңа сатыға көтердi. Қазiргi
таңда технологияның дамуына байланысты ... ... ... ... ... лезде таратылу мөмкiндiгiнiң болуы, сауд ... ... ал ... ... ашып ... ... байланысты мұсылман ғұламалары бүгiнгi
күннiң ерекшелiгiн ескере отырып, ... тек сауд ... ғана ... ... ... жаңа ... ... негiзделiп жаңаша
талдау беруде . Абдаль Азиз патшаның Университетi жанындағы ... бас ... З. ... бұл құбылысқа былайша анықтама бередi:
"Соңы жоқ өзгерiстер әлемiнiң ... ... ... басты рухани тiрек
етiп бiрқалыптылықты айтамыз, бiрақ онымен қатар өзгерiмсiз құндылықтарда
қандайда болсын ... болу ... ... ... ... тек өз ... мобильдi болып келетiн өзгерiстердi буындайды". [
21]
Ислам - Сауд ... ... ... ... ... iсiне қол ... ... қол сұққандықпен тең. Ислам дiнiнiң сауд
қоғамына әсерiнің күштiлiгi сонша, мемлекет - ... ... ... ... ... ... Дiн қоғамның барлық инстиуттарының негiзiн құрайды ,
тiптi ... ... сана – ... де дiннiң әсерiн көруге болады.
Бұның бiрнеше себептерi бар:
Ислам дiнiнің осы мемлекет территориясында пайда болуы;
Тек Сауд ... ... ... тұтатын жерлерiнiң қорғаушысы;
Жалпы мемлекеттiң ондаған ... ... ... да ... ... ( мыс. ... – француздар, Оңтүстiк Иемендi – ағылшындар ) бiрде
- бiр рет колонизациялық басып ... ... яғни ... ... тап болмауы.
Сол себептi ол "мұсылман әлемiнің " елдерi арасында ерекше орын ... ... ... күш ... сахнаға шығуы - осы қоғамда болып
жатқан динамикалық өзгерiстерiнің көрiнiсi ... әрi оның әлi ... ... ... сауд қоғамын танудың жаңа жағын ашып ... ... ... ... ... ... таңда сөзсiз сауд әйелi ... ... әрi ... ... ... роль атқарады.
ХХ ғасырда әйел мәселесiн реформалау процесiнiң жалғасуы ... ... ... ... Ол туралы америка БАҚ - ы балай деп
жазды: "Ол - қиялшыл да революционер де ... Ол ... бас қа ... ... Ал оның реформалары сатылы әрi әмбебап." [22] Бұл
мәлiмдеменi Д. Холдинде дәлелдедi. Фейсал патша алғашқылардың бiрi ... ... ... ... етiп мiндеттедi.
Алғашқыда мемлекет жанынан қыздарға арналып 16 бастапқы мектеп ашылса,
1970 жылы бұндай мектептер саны - 406 ... , онда 115 мың, [23] ал ... 700 мың ... ал ... ... ... мектеппен университет
аралығында 2 млн. - ға жуық оқушы қыздар оқиды. [24]
Үкiмет жаныныда әйелдердiң бiлiм алу ... ... ... ... ... ... қарамағында 11 қыздар колледждерi
бар, негiзгi жұмыстары – осы ... ... ... оқу ... ісі ... ... Бұл 11 ... әртүрлi мамандықтар бойынша
бiлiм беріледi : өнер , бiлiм ... ... ... ... ... бiлiм ... ... алға
басушылықтартар (7 университет және оншақты мың әртүрлi типтегi мектептер)-
“елдiң қазiргi даму ... жету үшiн ... ... ... ... ... орындарының пайда болуы, елде жұмыс ... ... , сол ... Сауд ... ... ... әйел
еңбегiн пайдалану туралы сұрақ туды. Осы ... ... ... ... ... ... Мұхаммад Бадрави былай деп айтты:
"Урбанизация процесi қол ... ... ... ... ... ... ... ертеңгi күнi әйел еңбегiне деген сұраныс экономикалық
қажеттiлiк ретiнде туындайды . ... ... Сауд ... ... ... ... ... математиктер, қоғам қайраткерлерi, колледждер деканы, радио
директорлары , әйел ... ... ... яғни ... ... директорлары, журналисттер т.т. бар. 80 – ... сауд ... жаңа ... ......... ... Бұның негiзi ретiнде
Құранның әйел адамдарға өз мүлкiнiң толық иесi ... ... ... ... ... Құран 1500 жылдай бұрын уақытта рұқсат берсе, ал ... ... өз ... болу құқығына тек 1938 жылы ғана ие болды. [28] Ислам
заңына сәйкес әйел өз меншiгiне, ... ... ... ... құқылы.[29]
1980 жылдың қаңтарында "аль – Рихси" компаниясы Эр – Риядта, кейiн
филиалы ретiнде ... ... ... мен ... байланысты алғашқы
әйелдер банкiн ашты. Осы банктің 1982 жылдың ортасына ... елде әйел ... ... ... ... 13 ... ... ал бұл банктер
жұмысында көбi жоғарғы экономикалық және ... ... бар ... жұмысшы жұмыс жасады. Бұндай қызметті престиждылығын, осы жұмысқа
тұрғысы ... ... ... ... – ақ ... болады.
Мысалы: "Ар – Райхи" компаниясының батыс бөлiмiнің аумақтық басшысы
Сулейман аль – ... ... ... ... ... Джиддалық
бөлiмiнде жұмыс жасағысы келетiн әйелдердiң атынан жұмысқа алу туралы
өтiнiшпен бiр күн ... 150 хат ... Ал ... iстi жөндеп бiлмеген
әйелдер үшiн ол ... ... ... Ал 1984 жылы ... авуарлары елдегi барлық банктер фондының 20% құрады.[31]
1981 жылы ... ... ... ... ... ... ... ашты, оның негiзгi мiндетi азаматтық жұмысшылардың жұмысқа тұруын
қадағалау. Қазiргi таңда Сауд Аравиясында әйлдер ... ... ... ... айналуда.
Сауд Аравиясы толығымен Ислам заңдарына бағынған ел болғандықтан, Сауд
қоғамының сахнасына ... ... да ... ... ... әрi ... ... бар. Елге келетiн әлемдiк өзгерiстер
ең бiрiншiден "ислами фильтрдан " өтiп барып, ... ... Ал ... ... байланысты әйелдер ер адамдармен еркiн
түрде араласа бермеуi тиiс, ... әйел ... Сауд ... ... ер адамдармен бiрге емес, бөлек сегрегацияланған түрде
жүредi. ... күнi сауд ... екi ... бөлiнген: әйелдер және
ерлер, әрi олар арасындағы қарым - қатынастар ... ... дiнi әйел ... ... ... ардақты ана, аяулы , адал
жар ретiнде таниды. Сондықтанда Сауд Аравиясында бұл ... ... ... Сауд ... үй ... тыс ... жұмыстарға
араласуы, оның ел ертеңiне немқұрай қарамайтынының көрсеткiшi деп бiлуге
болады, өйткенi қаншалықты әйел адам ... әрi ... , көзі ... ... ... заманына сай дамуы да осыған байланысты болмақ.
Бала тәрбиесiнде әйел адамның рольiнiң маңыздылығын жете ... ... ... әйелдердiң рухани дамуына көп көңiл бөледi.
Елдiң гендерлiк саясатының көрсеткiшi ретiнде сонау 50-жылдары ... - ... ұйым – Сауд ... демократиялық әйелдер Ассоциясының
жұмысын қарастыруға болады.
Соңғы жылдары Сауд Аравиясында әйел мәселесiндегi бiршама ... ... ... етiп атап ... ... ... 40 – 45 жылда әлеуметтiк – экономикалық дамуы, ... ... ... өсуi, ... ... қаржы негiзiнде өмiр
сүру деңгейiнiң өсуi.
Елге ... ... ... ... ағылуы және оның мемлекеттiң байырғы
тұрғындарына әсерi. Шетел жұмысшылары елге тек еңбек күштерiн ғана ... ... өмiр сүру ... ... ... жас сауд қыздары
мысырлық, палестиналық өз құрдастарымен бiрге ... ... ... , дүкендерде кездеседi. Көптеген сауд ... ... ... ...... ... Шри ... келген
үйжұмысшыларын ұстайды, кейбiр үйлерде балалар туған тiлi араб тiлiнен ... ... ... тiлiн ... ... ... мәдениетердiң араласуы
олардың дүниетанымдарының артуына септiгiн тигiзедi.
БАҚ - ң ... ... ... компьютер, интернет желiсi,
электрондық почта секiлдi байланыстардың әрбiр үйге қолжетiмдi болуы.
Ауыл тұрғындарының қалаға ... , жаңа ... ... ... ... ... , оның орнына моногамдық некенiң көбеюi,
бұл жанұяларда ер адамдардың әйелдерiне , қыздарына бiлiм ... ... ... ... көрiнiсi ретiнде елге таралған әйелдер
қайрымдылық қорларының жұмысын айтуға болады. Олардың жұмыстары әртүрлi:
әйелдерге ... ... ... ... ... ... ... әйелдердi тоқыма, тiгiн iсiне ... ... ... ... мен ... iсiн ... үйiнің әйелдер бөлiгi
атқарады.
2.2 Иран Ислам Республикасындағы «әйелдер сұрағының» эволюциясы
Жоғардағы Сауд Аравиясымен мысал сүннет жолымен ... ... ... ал Иран республикасымен мысал шейiттiк жолды ... ... ... антишахтық революцияны басқарған аятолла Р. Хомейни шах
режимінің құлауында Иран ... ... ... ... ... Осы ... бастап руханият әйелдермен тығыз жұмыс жасай ... ... ... бағыты - Ислам құндылықтарын негізге ала
отырып елдегі шах режиміне қарсы тұру ... ... де ... ... еске ... шах ... ... тұсында оншақты және жүздеген
мың иран ... ... ... киіп ... ... ... шықты.
Олардың негізгі қойған талаптары – ел ... ... алып ... ... ... құру ... Сол кездің деректері бойынша, басына орамал
тақпаған демонстранттық әйелдер мыңдаған ... ... ... ... арасында көрінбей кеткен. Революция өтіп кеткен уақытта,
бұл қозғалыстағы әйелдер рөлін Хомейнидің өзі ... ... ... бұл ... ... көрі әйелдердің еңбегі басым болғанын
айтты. “Әйелдер – ... ... ... ... ... Ерлердің алдында екендеріңізді дәлелдедіңіздер. ... үлгі алып ... Иран ... иран ... ... алды” -
деп айтты.[33]
Шын мәнінде революциядағы ... ... әділ де ... ... ... ... бұл ... потенциалды революциядан кейінгі кезде де
қолдануды есептеді. Оның бір дәлелі ретінде әйелдердің саяси әрі ... ... ... ... ... ... Ол былай
деп айтты: - “Әйелдер ... ... ... ... Бұл ... мен қатар міндеттері де. Бұл олардың отан ... ... Иран ... (МИР) жаңа ... ... ... ... санкция жариялады. Бұл баптың мәтіні келесіндей: “Иран
қоғамының барлық мүшелері, әйелдермен ерлер заңмен бірдей қозғалады” және
Ислам ... ... ... ... ... саяси құқыққа
ие.
Революциның жеңісінен кейін көп ұзамай ... ... ... 1979 ж 7 ... ... ...... заңдарына сәйкес
барлық әйел адамдар қоғамдық орындарда шариғатқа ... киім ... ... - ... жолдау жіберді. Келесі күні Тегеран көшелеріне бұл
декретінің қабылдануына қарсы 15000 әйелдер шықты. Демонстрация ... ... күні ол ... тапты. 10 наурызда. Премьер-министр Базарган
Хомейннің сөзін талдай келе, оның сөздерінің дұрыс ... ... ... ... ... Десе де 11 наурызда 20 000 әйел
Тегеран ... ... ... ... [35]
Осымен революциядан кейін алғаш рет әйелдер сұрағы ... ... ... ... ... да да, ... деңгей де де көтерілді. Бұл
шеруді тек Иран Халық партиясы ... мен ... ғана ... ... ... Иран халқының Муджахединдарының Ұйымы, Телегани,
Банисадр сияқты лебералды ағым аятоллалары жоғарыдағы жолдауды ... ... ... ... ... мың ... ... біреуі де
осы жолдауға қарсы көтерілмеді.
Батыста Иран басшыларының мұсылмандық киімді енгізу туралы ... адам ... ... ... ... емес ... деп ... Олар
Иран басшылығының осы шешімді қолдайтын жақтарының аргументтеріне құлақ
аспады.Иран айтуынша бұл киім ... ... ... бойы ... киім ... ... әйелдермен қолданылып келген, ал демонстрация
туралы айтар болса, мысалы: ... ... 20 ... ... ... құндылықтарын өз елдерінде қолданысы келген Түркия, Авганистан, Кавказ,
Орта Азия елдерінде мұсылман – киімін ... мен ел ... ... да ... ... ... тұрулар болғанын айтты. Тек бірнеше жылдар
өткен соң ғана батыс елдері мұсылмандық киімді қолдану үлкен ... ... және бұл ... тек ... ... ғана емес өз
елдерінде де туындайтынына көз ... ... 90 ... ... ... мұсылман әйелдерінің қоғамдық орындарда, мектептерде,
университетте бастарына еркін орамал тағып жүруін талап еткен ... ... ... ... ... ... бұнда ислами киім үлгісін кию
шешімін биік ... гөрі көп ... ... өздері шешуде. Оның
бір мысалы ретінде Түркияны алуға болады. Бұл мемлекетте әйелдер қоғамдық
орындарда хиджаб кию ... ... ... арқылы қол жеткізген. Немесе
Афганистандағы ... ... ... ... ... ... чадра, бүкілі халықаралық биліктің талибандарының билігін
құлатқаннан кейін де өз күшінде ... да ... ... ... ... ... Иран қоғамында бірдей емес реакция
тудырса да, жылдам іске ... ... оны ... Иран ... қолдады.
Иран әйелдерінің елдің тарихи сахнасына шығуы көпшілік жағдайда иран-
ирак соғысынан кейін басталды. ... ... ... ... қозғалыстары
пайда болып, жеке бір мәселе ретінде ... ... ... ... ... имам Хомейни өзінің бір сөзінде былай деді: “Ислам
қоғамында ... ... ... ... ... қызмет
атқаруында, мәжілісте депутаттық мандат алуына еш кедергі жоқ”. Бірақ
өкінішке орай әлі де ... 80 ... ... ... ... ... рөлі өте аз ... жылдары Иран маманданған жұмысшыларын жоғалта бастады, өйткені
көпшілік әйелдер жұмысынан бас тартқан болатын. Мысалы: ... ... 1976 - 77 ... ... ... 1986 жылы 8,9% дейін қысқарған
болатын. [36] Бұл құбылыстың бірден бір ... - ... ... ... ... ... ... оның нәтижесінде Иран халқы соғыстан
кейінгі 15 жыл арасында 2 есеге өсіп 80 ж. ... ... ... семья
құрамы шамамен 5 адамға дейін жетті. [37] Айтып кететін мәселе, ... бала туу ... ... 96% ... ... ... еді. Әрине бұл
жағдайда көпшілік әйелдер өз көңілін ... ... ... ... тыс ... атқаруға мүмкіндігі болмады.
Ал имам Хомейнидің өзіне келсек, ол өз ... ... Иран ... жолдаулар жасап тұрды. Мысалы: 1989 ж. СССР -ға ... ... жеке ... ... беру үшін құрылған ресми өкілеттігі
делегаттар құрамына ол атақты ислам ғалымдарымен, ... ... ... да ... Имам ... ... ... рольі ұрпақ тәрбиелеу мен ... ... деп ... де, ... Иран ... ... ие ... үлесін қосты. Хомейни өз өліміне дейін елдегі ... ... ... ... тырысты.
80 жылдардың аяғынан 90 жылдардың басына дейін елде ... ... ... онда үш формалды емес топтар ... ... ... ... көрсетуге болады:
Консервативті мұсылман әйелдері;
Реформаторлы мұсылман әйелдері;
Батыстық бағыттағы зайырлы сипаттағы Иран әйелдері;
Консервативті ... ... - ... ... жоғарғы мемлекет
басындағы билік органдарындағы әйелдер ... ... ... ... басшыларының туыстары, кейбіреулері билік органдарында
жасады. Мысалы: Хомейндің қызы Захру ... өкіл қызы ... ... ... ... ... және ... Бақылау кеңесінің беделді
мүшесі Аятолла Хазамлидың қызы – Мариям Хазали, мәжіліс ... ... және ... ... ... ... КСИР және
Ислам дағуатының ұйымы т.т. және қарапайым халық. Олардың көпшілігі ... бар ... ... жасөспірімдер, спорттық ұйымдардың басшылары
болды. Олар Ислам заңдылықтарының әділетті түрде орнығуы мен жасалуы үшін
күресті. Әйелдердің ... тән киім ... ... - құлқы Исламға сай
болуы, Ислам діні шеңберінде әйелдердің ... ... ... ... саясатта орын алуы т.т. мәселелерді көтерді. ... ... Иран ... ... ... ... басшысы бола
отырып, әйелдердің спортқа белсене араласуын қолдады, әсіресе халықаралық
деңгейде көрінуін. Оның жетістіктерінің бірі ... 1997 ж. ... ... ... әйелдерінің олимпиядалық ойындарының өтуі еді. Елдегі атақты
әйел депутаттарының бірі Мариям Бехрузи парламенттің 1 – ші және 2 - ... ... ... ең ... партиясының бірі «Федаяне Ислам»
атынан шыққан болатын, оның негізгі ... ... ... ... елге оралуы еді, парламенттің 3 - ші ... ... ... ... және ... ... өзгерістер енгізу үшін,
әйелдердің шетелде оқу құқығы үшін дауыс берді, ал парламент сайлауының 4-
ші отырысында 1992 ж. ... ... ... ... жеңіске
жетті. [38]
Хомейнидың қызы Зухра Мостафави 1993 ж. өз ...... ... ... атынан президенттік сайлаулада К.Рафсанджаниды қолдады.
Иран әйелдерінің екінші тобы – Ислам заңдылықтарының модернизациясы мен
қазіргі кезең талаптарына сай ... ... Олар ... әйелдердің
периодтты түрде шығатын “Зане Руз”, “Фарзане”, “Занан” - ... ... ... ... ең ... ... Аятолла Телеганидың қызы
- Азам Телегани жатады, ол “Ислам революциясының” әйелдер ұйымын басқарады.
Экс-премьер-министр А.Мусавидың әйелі – ... ... ... ... олар Али Шариати көзқарасын бөлісіп қолдаса да, екінші
жағынан, Ислам ... ел ... ... мен интерпретациясына
қарсы болды. Олар ер мен әйелдердің физиологиялық, көңілі - күй ... ... ... ... ... бұл ... ... болмайтындығын
айтты.
Кейде жоғарыда айтылған екі топ қосылып кетеді. ... 1990 ж. ... ... жарлығына қарсы тұрды. Оның ... еді: ... ... ... жас жігіттерге (сиге) уақытша
некеге рұқсат берілуі (Уақытша неке (сиге) – тек шейіт ағымына тән). ... ... ... етіп әйелдер ұйымы жас ... тек ... ... еш ... ұшырамайтындығын келтірген болатын. [39]
Үшінші топта орта тапқа кіретін білімі бар әйелдер тобы болды. Олардың
көбі өндірісте жұмыс ... ... ... ... ... ... да қызмет жасауда. Олар көбіне Ислам негізіне ... ... ... тудырды деп ойлайды. Бұл топқа өкілі ретінде 2003 ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Ол Иранда тек
бостандық үшін күрескер ғана емес ... ... де ... болды.[40]
Осы үш айтылған Иран ... ... ... ... әртүрлі топтарымен қолдау табуда, олар көп ... ... көп ... қол жеткізді.
Иран әйелдерінің ең үлкен жеңісі болып ... ... ... ... ... ... болды. Әйелдер сұрағы бүгінгі күні Иран баспасының
бетінде ең көп жазылып жүрген мәселе. Бұл ... Иран ... ... да ... ... ... әртүрлі халықаралық форумдарда
да соңғы кездері жие талқыланады. Қазір ... ең ауыр ... ... күн ... ... ... Иран – заңшығару, білім беру, денсаулық сақтау,
мәдениет, тұрмыстық өмірінде әйел ... ... ... ... ... ... саны өткен жылдармен салыстырғанда өсіп
13 адамға жетті, олардың қолдауы негізінде маңызды ... ... ... ... алға ... 1993 ж. ... ... Бұл
жылы ел президенті Х.Рафсанджани ... ол ... ... етіп ел ... ... әйел-кеңесші Шахле Хабиби қойылды. Осы
жылдың қаңтарында Иран басшылары әйелдерге оқуға ... ... ... ашып береді. Жалғыз ғана білім беру саласындағы шектеу ... ... ... қаржысымен шетелде оқу мүмкіндігі болды. Сол
жылы еңбек заңдарына ... ... ... әйелдердің жұмыс күні қысқарылды;
- зейнетақыға ер адамдармен салыстырғанда 5 жылға ерте шығу мөмкіндігі
болды;
- 15 жасқа дейін қыз ... ... ... жыл сайын 12-30 күнге дейін ақылы демалыс берілді; [41]
2001 ж. Иран ... ... ... ... ... ... қол ... өзгерістер Иран әйелдерінің өміріне айтарлықтай өзгерістер әкелді.
Мысалы: ресми деректер бойынша әйел ... саны 40%, ал ... 50% ... ... ... ... ... ие болуда, мысалы: Иран деректеріне
сүйенсек 90 ж. соңында 91 әйел адам сот жүйесінде басшылық орындарда жұмыс
істеген, 185 әйел - ... ... ... ... 886 мың ... ... шұғылданады.[43]
Әйел денсаулық сақтау саласының дамуы адамдардың өмір ұзақтығына да
әсер етті, бірінші күні елдегі орта жас – 68 ... ... тек ... ... ... ... ... Ирандағы әйелдер
мәселесінде шынымен сапалық өзгешіліктер болып жатыр.
Ирандағы әйелдер қозғалысы ... ... ... ... 2003 ж ... сыйлығының лауреаты Шырын Әбаденің сөзі мысал
бола алады:
«Сіз ... бола ... ... үшін ... аласыз» деген еді.
3. Қазіргі Түркия мемлекетіндегі әйелдер жағдайының ерекшелігі
Түркия елінің соңғы 90 жыл арасындағы күресі ... ... ... орын ... Оның себебі – ел тарихында. Осман мемлекеті – ... ... ... және ... ... ХХ ғ. ... дейін Ислам
дінін мемлекет негізінде сақтап келіп, ғасыр басында заиырлы мемлекетке
айналған республика. ... ... ... даму барысында келе жатқан
мемлекеттердің бірі.
Осыдан 20-30 жыл бұрын Түркия елі ... ... ... қол ... ... еді. Осман мемлекеті басқа мұсылман
мемлекеттеріне қарағанда батыс елдерімен шекаралас ... ... ... болашағын айқындап беруші факторға айналды.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысында ... ... тобы ... мақсатында бірнеше шаралар өткізді. Олардың бірі әйел
мәселесі ... ... ... ... ... мақсатында ең бірінші қадам
ретінде сауат ашу ... ... ХХ ғ. ... бұл ... еуропалық
білімі бар – кішкене әйелдер тобы пайда болды. 1908 жылы елде ең ... ... деп ... Атақты жазушы Халиде Әдиб басқарған әйелдер
клубы ашылды, ол балаларға қамқорлық көрсетуге ... ... ... Одан да ... 1877 ж. Балкан соғысы кезінде Түркиядан
Қызыл крест және қызыл ... ... ... ... ... ... ашылды. «Нисван Дарилфунун» атты өзіндік ... ... ... 1914 ж. ... университетінде әйелдерге
арналған үздіксіз курстар ашылды. 1914 ж 7 ... ... ... ... ... ... болатын. Стамбулда көркемөнермен
айналысқан алғашқы әйелдер қатарына ... өнер ... ... ... ... ... ханым болды. Ол Анкарада ... ... ... ол ... ... саяси партиясының әйелдер
секциясының председатель қызметін атқарды.
Осы ... ... ... беруге бағытталған компания өз жұмысын
бастады [44].
Әйелдердің саяси-әлеуметтік өмірге араласуы 1920 жылдан басталды. ... ... ... ... ... ... ... бағытталған ұлттық
азаттану күресіне белсене қатысты.
Бұл соғыс тарихы әйелдер ерлігіне ... ... ... ... ... әскери әрекеттерге қатысқандығы куәланған: қару ... ... ... ... қаза ... командирлердің орнына
тұрып, күрес майдандарында басшылық еткен. Оның ... ... ... ... – емханаларда жараланушыларға көмек көрсету, жанұяларын
қамтамасыз ету, керек десеңіз қарулы отрядтарды тамақпен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... осы заттарды керек
жерлеріне тасып та отырған.
Әйелдер елден интервенттерді қуумен, имперализмге қарсы күресте өздерін
- өздері ... ... - ... ... ... әйелдердің рөлі
азшылықта болмағанын дәлелдейді. Айтып ... ... бұл ... шығыстағы
әйелдер қатысуымен алғашқы батыс имперализміне қарсы күрестің бірі болды.
1920 Түрік халқының ұлтазаттық ... ... ... Түркияның
коммунистер партиясы құрылды ... Сол ... ... ... ... ... Анкара, Измир, Бурса, Эскишехирда осы ... ... ... ... ... жасады. Олардың бетке ұстар ұрандары:
“Әйелдер мен ерлер бірігіп азаттық үшін күресу ... ... ... Ең ... ... ұйымының бірі әйелдер халық партиясы және әйелдер теңдігі
одағы болды. ТКП ... ... ... ... ... ... ... әйелдер бөлімдері бұқара арасында саяси
тәрбиелеу мен әскер қатарына солдаттар таңдады, ... ... ... ... ... ... Мысалға: Суат-
Дервиш – ТКП жанындағы ... ... ... ... ... шығыс
халқының 1920 ж Басуда өткен съезінің лауреаты болды. Түркиядағы ... ... ... ... 3-ке ... ... ... өмірге араласуының жаңғыруының алғашқы кезеңін бірінші
дүниежүзілік соғыс пен кіші ... ... ... ... ... кезде әйелдер қоғамдық өмірге белсене араласа ... ... ... ... банктерде, ауруханаларда жұмыс
жасайтын әйелдер саны артты.
Келесі кезең Түркияның саяси ... ... ... ... жаңа ... ... ... дүниетаным шеңберінің өсуі
оларды елдің саяси-экономикалық, әлеуметтік өмірде бара-бара үлкен ықпалды
күшке ... ... ... ... қазіргі Еуропалық одаққа кіруінің барысындағы дайындық
кезеңін ... ... ... ... ... ... қатар ел қоғамының елеулі
бөлігін құрайды. Әйелдер тек табиғатына тән спецификалық қызмет орындарында
ғана емес, әскерилер, ... т. т ... осы ... ... ... иеленуде.
Дегенмен әйелдер қозғалыстары көбінесе шынайы Ислам қағидаларының ... ... ... Яғни, Ислам заңдылықтарына ... ... ... ... ... ... Бұл ұйымдардың ісі көбіне
қайрымдылық кештер өткізу, аспаздық мектептеррін ұйымдастыру, мұсылман ... ... ... т. т. ... ... көрсетумен байланысты болды.
Бұл ұйымдардың көпшілігі қазіргі күнге дейін жұмыс істейді.
Жаңа конституцияның өмірге келуі көптеген ... ... ... ... ... ұйымдар мешіт арқылы некені жойып, оның ... неке ... ... көп ... жоюды т.т. бұрын заңда
болмаған өзгерістерді ендіруді талап етті.
Мемлекетпен дінді алшақтатуға тырысқан ел ... ХХ ... ... мектеп-медреселерді жаппай жаба бастайды, ал мектептерде оқу
жоспарының ... ... ... ... ... жойып, зайырлы
азаматтық кодексті енгізді т.т.
Осылайша елдегі секуляризация саясатын Исламның мемлекеттің қоғамдық-
саяси өмірінде ... ... ... 1934 ж. ... ... ... орнатты.
Анкара университетінің социологтарының бірі ... ... ... Нермин Абадан Унаттың айтуы бойынша: Республикалық
Түркия ... ... ең ... ... бірі ... ... ел ... оның рөлінің қайта қаралуы болды. Оның айтуынша Түркия
Республикасының негізін қалаған ... әйел мен ер ... ... ... ... болуын қалаған адам екенін айтты.[45]
Ататүрік көбіне заңмен әкімшілік нормаларына көп ... ... ... осы ... ... ... әйел мен ер ... теңдігін
қамтамасыз етеді деп ойлады.
1925 ж Түркияның Жоғарғы Ұлттық Одағы әйелдерге шенеунік ... ... ... соғыстан кейін әйелдер көбіне ер адамдардың ... ... ... жылы жаңа ... ... қабылданып, ол бойынша неке
туралы заңға сәйкес көпәйелділік жойылды, діни неке орнына ... ... ... ... ... ... шешіліп, жаңа заң тұрмыс құру жасын
16 – дан бастап белгіледі.
Ататүрікке шетел журналистерінің бірі енді ... ... ... ол “ ... елде әйелдер ер адамдармен толығымен тең, олар өз
бостандығын жаулап алды ”,- деп ... ... жылы ... ... ... Кемаль басшылық еткен түрік әйелдерінің
одағы ресми статусқа ие ... осы жылы ... ... ... ... үшін аумақты күресін бастады. 1930 ж ... ... ... ... ... 1930-1934 ж конституцияға
енгізілген өзгерістерде парламентке сайлауға да қатысу құқығы берілді.
1934 ж Түркия конституциясында ер ... әйел ... тең ... ... өз ... ... институтын құрып, ана және сәби
қорғаныс жұмысымен айналысатын арнайы коммитет ... Бұл ... ... бере отырып, түрік социологтары әйелдерге саяси құқық
берілуі оның ... өте ... ... деп ... ... ... – Унат түркия әйелдерін 6 топқа бөледі:
1) кішкене қалалықтар (касаба);
2) мигранттар;
3) ...... ... ішкі ... ... қала ... - орта таңи жататын.
5) мамандық бойынша жұмыс жасайтындар;
6) үйде отырған әйелдер; [48]
Оның айтуынша ... ... ... ... ... ... Мысалы: Оңтүстік Шығыс Анталияның өндірістегі әйелдер рөлі ... ... да ... ... ... қатысы білінбей отыр.
Ауылдық жерлерде ауылшаруашылық өте жақсы дамыған, сондықтан бұл салада
әйелдер мен ерлер ... ... ... ... ... еңбектену
салдарынан, елде болып жатқан өзгерістер бұл аймақта онша білінбейді.
1989 деректер бойынша ... ... ... 1000 ... ... ... Ауылдық жерлерде әйелдердің 90% - не ... ... ... табылады. Олардың беделдері ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, тігін және тоқыма, тамақ, темекі сияқты
жеңіл салаларына көптеп ... ... ... ... ... ... ... аздау. Десе де 1951 ж жалақы теңдігі туралы заң ... ... ... ... көп әсерін тигізді.
Осыдан 50 жылдай бұрын шамамен әйелдердің қалалық жерде 56%, ал ауылдық
жерлерде әйелдердің 70% сауатсыз болса, қазіргі ... ... ... аз. [49]
Елдің әлеуметтік экономикалық жағдайының ауырлауы, инфляция, жоқшылық,
жұмыссыздықтың өсуі, ең қажетті заттардың қымбаттауы т.т. ... ... ... әсер етіп ... ауыр салдарларға да әкелді.
Мысалы: қазіргі таңда әйелдер жезөкшелігі 1980 ... ... ... ... [50] Бұл сан жағынан жан түршіктіретін статистика үстіне
өкінішке орай ... ... де ... елдің қоғамдық өміріне өзгерістер енгізген Мұстафа Кемаль
(Ататүрк) реформалары өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... қозғамады.
Түрік ғалымы Т.Тимурдың айтуынша: “Кемальдің ... елде ... тек ... негізде өзгертсе де, Ислами дүниетанымды қозғамай өз
қалпында қалдырды”. М. Кемальдың ойынша ... ел ... ... фактор ретіне жүзеге асуда, ал жалпы дінді олар ... ... сай ... . ... ... ... елдің жаңа саясатына деген көзқараста екі
түрлі ойда болды. десе де ... ... ... ... жағымсыз
көзқараста болды. Десе де әйел мәселесінде ғұламалар ... ... ... ... қоғамдық өмірін Ислам заңдылықтарына
байланысты өзгерту туралы айтылды, ... ... ... ... ... ... қаншалықты таза күйінде ұстайтынша байланыста екенін
көрсетті.
Ататүркінің секулизациялық реформалары елдің әскери және ... және ... ғана ... Ал ... жерлерге Кемальдың
реформалары көп әсер еткен жоқ, ел басшыларының антиисламдық саясаты ... ... ... Бұл ... ... да әсер ... әйелдер ұйымдарының біркелкі орналаспағандығы көптеген
қиыншылықтарға әкелсе де, ... ... ең ... ... ... ... ... қазіргі таңда 70 мыңнан асып кеткен, әрі елдің барлық
уәлиеттерінде орналасқан. ТӘО-ң жарғысына ... ... ... -
әйелдердің мәдени деңгейін арттырумен “демократиялық режим” барысында
оларда әділеттілік сезімдерін ояту. Ұйымға ... мен ер ... ... ... ең ... ... ... істейтін әйелдердің
экономикалық жағдайын жақсарту бірінші мақсат болып ... ... ... өмірінде әйелдер уақыт өте маңызды рөльге
ие болып келе жатыр. ... ... ... өз ... ... ... әйелдерінің жағдайын анализдеу барысында оның құрамының біркелкі
еместігін айтуымыз керек, әйелдердің кәсіби іс-әрекетіне, білім деңгейіне,
әлеуметтік – ... ... ... ... да ... мен ... “білімді” мен “білімсіз”, “қазіргі күндік”
және “дәстүрлік” деген категорияларына байланысты әйелдерді 2 үлкен топқа
бөлуге болады:
1. қала ... бір ... ... ... және орта топ әйелдері, жұмысшылардың бір-бөлігі;
Бірінші топқа 14 жастан жоғары, елдегі әйелдер санының 60 – 70 % ... ... ... - ... білім дәрежесі жоғарлығы, дүниетанымның
тереңдігі, қоғамдық ... ... ... ... ерекшеленетін
тобы жатады. [30]
Түрік социологы Абадан Унат өзінің бір ... ... деп ... ... ... ... индивидуалды тәуелсіздігі – оның
экономикалық белсенділігіне алғышарт болып келеді”. [52] Яғни ... ... ... ... ... тығыз байланыс
болады.
Жалпы Ислам әйелдердің қоғамда және жанұяда беделін орнықтырып берді,
сондықтан осы фактор ғасырлар бойы Ислам ... ... ... ... әйелдердің негізгі рөлін анықтап берді. Және айтып кететін бір
мәселе, Ислам әйелді ең ... ана ... ... ... адам жар
ретінде қарайды, сондықтан да мұсылман социологтары әйелдердің қоғамдағы
рөлін тікелей мағанасында емес, әйелдің қоғам ... ... және ... ... ол ... ... ... көрсетеді.
Түркия елдің басшылары қаншама еуропаланған қоғам құру үшін реформалар
жүргізсе де, әлі де болса да бүл ... ... өз ... ... адамдар Исламнан қазіргі заман талабына сай өзгерістер негізін
ала отырып, өздерінің қоғамдық өмірін модернизациялауда. ... ... ... да ... ... ... ... негізі
ретінде тек қоғамдық емес, жеке өмірді де модельдеуде. Түрік ғалымы Б.Боран
айтқандай: “Адамның ... ... ... ... иддивидтың
рөлі, оның құқықтары мен міндеттері – осының барлығы мұсылмандық дәстүрден,
идеалдардан бастау алады”.[53]
Елдегі әйелдер қоғалысы ... ... ... ... ... жұмыс жасауда. Мысалы. 1976 ж. “Түрік ... ... ... 50% ... ... ... қарсы көтерілді. Бұған қарамастан
елде мемлекеттік статистика институтының мәліметтері бойынша коммуналды
қызмет ... газ, ... ... – 10% -тен - 35% - ке ... ... ж. құрылған Анкара университетінің соц. ғыл. докторы ... ... ... прогрессивті әйелдер Ұйымы” өз ... 22% ... 2 үй ... ... 17 ... ... 8
оқушы, 6,5% денсаулық сақтау қызметкерлерін, 1 шаруа, 3% ... ... ... ... ... ... ... 19 мың мүше, 22 бөлімшелері
бар.
Қазіргі таңда Түркияның ішкі және сыртқы саясаты дамып келуде. 1982 ... жаңа ... ... бөлімінде болашақта Түрік елі -
Ататүрк принциптарымен дамытып мемлекет екендігі көрсетілген. Онымен ... ... және орта ... мемлекет қадағалауымен міндетті
түрдегі діни білім енгізілген. [54]
Жалпы Түркия мемлекетінде әйелдер ... ... бұдл ... жағдайымен бірге алып талдау керек, өйткені қоғамдық және саяси
өмірде ... ... ... әйелдер жағдайымен тікелей байланысты.
4. Қазақстан әйелдері: тарихы мен ... ... ... ... ... ... тарихымен тығыз байланысты.
Мемлекет тарихында әйелдер сұрағын менің ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық әйел және ... ... ... қазақ әйелі деп үш кезеңге бөліп қарастыру ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті
орныққаннан кейін қазақ даласына әртүрлі ұлт өкілдерінің келуі, әсіресе
орыстардың ағылуы ... ... ... сана ... ... ... саясаты, бір жағынан көптеген ұлт өкілдерінің ... ... ... ... әйелдердің де жағдайы да өзгерді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін, ендігі кезекте қазақтардың әйел ... ... ... ... алды.
Осыған байланысты Қазақстандағы әйелдер жағдайын мен үш кезеңге бөліп
қарастыруды жөн ... ...... ... орнығуына дейінгі кезең.
Орта Азия мен Қазақстан территориясына ... діні VII ... ... Самарханд, Бұқара, Шаш, Насаф, Кеш, Хорем, Ходжент, Баласағұн,
Үзгент, Ниса ... ... ... ... ... ... Омаяндар
халифы Муавии ибн – Суфьян тұсында ене бастайды. Исламның Қазақстанға ... ... ... өте баяу әрі қиын ... жүрді. Оның бірден - бір
себебі: Исламға дейінгі көшпенділер арасында басқа ... ... діни ... ... ... оның ... ... қоғамымызда
әлі күнге дейін бар.
Ислам позициясының орныға бастауы Қараханидтан тұсында басталды. Бірақ
алғашқыда Ислам тек қалалар мен ... ... яғни ... жұртшылығының арасында ғана орнады.
Ал Орта Азия мен Қазақстан территориясының көшпенділерінің арасында
Исламның ... ең ... Хожа ... ... ... байланысты болды.
Бұл кісіні түрік мұсылмандары Мұхаммад пайғамбардан кейін ... ... ... ... және Ислам негіздерін таратқан Түркістан қаласы әлі күнге дейін
кіші Мекка деп аталады.
Яссауи, оның атымен ... ірі ... ... ... ... Бұл ... ... түріктер арасында Исламның таралуына үлкен әсер
етті.
Мұсылмандар ... ... ... ... Орданың Исламды қабылдауымен
аяқталды, кейін араб елдерінің елшілерімен толықтырылды.
Қазақ даласында Ислам ... ... ... ... ... негізін қалап, оны тездеті. Осыған байланысты әйел
адамның ... де ... ... ... ... ... халқында әйел адам аяулы ана, адал жар
ретінде өте құрметтелді. Бұған дәлел ретінде ежелден келе ... ... ... ... ... ... аңыз ... әйел адамның
ақылдылығын, тапқырлығын, сұлулығын сипаттайтын деректер аз емес. Бірақ
кейіннен Ислам дінінің ... ... әйел ... ... ... ... қоғамында көптеп кездесе бастады. ХІХ ғасырдың аяғы мен
ХХ ғасырдың ... әйел адам ... ... мәселе бой көтерді. Осы
кездердегі С. ... С. ... С, ... Б. ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әйел адамның
ауыр жағдайы ... ... ... бойы қалыптасқан феодалдық қарым
– қатынастардың көрінісі болып қалың мал, әмеңгерлік ... ... ... алды. Жас қыздың өз жарын таңдау құқығы оның ата – анасына
беріді, бұл бір ... ... ... енді ... ... ... үшін
өмірлік тәжірибесі мол ата – ана ... өте ... ... жас әрі ... ... малы көп ... жар болуы, ата – ананың қыз бақытын емес,
өздерінің қал – ауқатын көбірек ойлағанының көрсеткіші болды.
Қазақтарда руралық қатынастар өте ... ... ... әйел ... бір ру ... тұрмысқа бере отырып, руаралық қатынастарды орнату
мәселесі өте маңызды болды, ал ... салт - ... ... үшін ... ... болды.
Патша өкіметінің отарлық саясатының ... ... ... азын ... өзгерістер енгізді. Ислам негіздерінде әйелдер ... ... ... бірдей құқылығы туралы айтылса да, қазақ қоғамында
әйел адамдардың білім алуы өте қиын мәселе болды. 1911 ... ... ... ... территориясында небаржоғы 7 гимназиямен училищелер ... тек ... ... мен ... элитасының балалары оқыды. Ақмола
және Семей облыстарын қосып санағанда оқитын ... ... саны ... ал оның 0,19% ғана ... ... ... 1911 жылы бастауыш орыс –
қазақ мектептерінде шамамен 6756 ... ... ... оның 284 –і қазақ
қыздары болды. [55]
Патша билігі ... ... елде ... ... ... келген
алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталып, оларға Ислам дінін қолдаудан ... ... ... ... көбіне татар молдалары ағылып келе бастауы
ислам негіздерінің орнығуна әсер етті.
Екінші кезең – социалистік ... ... ... Үкіметінің
орығуынан кейінгі кезбен 1991 жылы Қазақстан ... ... ... ... орнағаннан кейін елде секуляризациялық процесспен бірге
Исламмен қатар ... дін ... ... ... ... ... ... жүргізіле бастады. Социалистік революцияның жеңіске
жетуімен ... ... ... ежелден келе жатырған қазақтардың
феодалдық ... ... ... ...... ... түп
негізінен өзгерте бастады. Бұл әсіресе әйел мәселесінде айқын көрінді.
Кеңес Үкіметі ... ... ... ... әйел ... ... заңдар жоққа шығарылды. Әйелдердің саяси ... 1918 ... ... ... ... 1917 – ... аралығында әйелдерге ер адамдармен ... ... ...... ... алу саласында теңдік берілді. Әйелдердің еңбек
қорғаныстары және сәби мен ана қорғанысы туралы заңдар ... ... ... ақы төлену туралы актілер жасалды. [56]
Кеңестердің аймақтарда әйел ... ... ... ... ... көпұлттылық мәселесін қарастыруды қажет етті ,
өйткені Кеңес Үкіметі бірігу барысында оның құрамына кірген ... ... даму ... ... Оның ... ең ерекше деп
табылғандар шығыстағы Орта Азия мен ... ... ... ... ... - ... ... капиталистік қатынастардың орнықпауы салдарынан,
әйелдер сұрағына түбегейлі өзгерістер жасауға әлі де ... ... ... VII ... С. М. ... ... ... “... әйелдер
мәселесі – ең нәзік мәселе болып табылады...”. [57] Сол себепті В. И. Ленин
бұл ... ... ... ... өте сақ, ... және
баяу болу керектігін айтты. [58]
Кеңестер әйелдер эмансипациясын заңдық негізде бекіту арқылы бастады.
1918 жылы қабылданған кодексте некедегі әйелдер мен ... ... ... 1920 ... 28 ... ... малдың жойылуы туралы декрет
қабылданды. 1923 – 1935 жылдар арасында 1 – ... ... ... азат ... ... тойланды. 1921 жылы Қазақ әйелдерімен ... ... ... онда А. ... Н. ... М. ... С. Есова секілді
әйелдер жұмыс жасады. Қазақ ССР – нің басшылығында бірінші әйел болып Алма
Оразбаева өз ... ... 1920 жылы ... ... ... ... Ақмолады ашыла бастады. Ол бөлімшелердің негізгі міндеті әйелдер
арсында сауатсыздықты жою мен жұмыс кадрларын ... еді. ... ... ... шешуде “Қызыл Киіз үйлер” құрыла батады.
Олар ауыл – ауылдарды ... ... ... ... жиналыстарда
шешті.
Тек 1943 жылы ғана діни конфессияларға деген көзқарастар өзгеріліп,
Орта Азия мен ... діни ... ... қайтадан қалпына
келтірілді, бірақ бұл тек ұлттарға көретілген “құрмет” ... ... ... оларөз жұмысын толық атқара алмады.
Осылайша 1988 жылы “Аргументы и факты” атты газетте әйелдер жағдайы
туралы ... ... ... ... ... ... таңда СССР – да
әйелдер 53% құрайды. Жынысаралық теңдік орнатылуы Кеңес Үкіметінің ең ... ... ... ... елде ... ... ... ер адамдарға
қарағанда көбірек, өйткені жоғарғы және орта білімі бар адамдар арасында
әйелдердің саны 60% ... ... жуық ... ... мекемелерде, ұйымдарда
басшылық орындарды атқарады, ал ... бір ... ... ... ... әйел ... осы ... иелерін қосып
есептегенде 58% құрайды, ал агроном, зоотехник, ветеринарлар – 45% ... ... ... ... мен саудада жұмыс атқарады - ... ... ... ... - 81%, ... ... - 75% құрайды”. [59]
Кеңес Үкіметі қазақ әйелінің ... ... ... ... ... ... тыс ... қоғамдық өмірге әйелдердің ... ... ... ...... мемлекеті тәуелсіздік алғаннан бастап қазіргі
күнге дейінгі кезең.
Бұл кезең тәуелсіздік алған жас мемлекетте Кеңес ... ... жаңа ... қоғам құрыла бастады. Жаңа ғана тәуелсіздік алған
мемлекетиер өз дамуының басында ... ... тап ... ... экономикалық қайта құрылу, әрбір мемлекеттің ... ... ... Екіншіден өзіндік ұлттық мұраны сақтап қалу арқылы
халықты жаңа даму ... алып ... ... ... ... ... енді жаңа қоғам құруға бағыталды. Осы үлкен өзгерістер айнасында қазақ
әйелдерінің де рольі өзгеше сипат ала бастады.
Кеңес Үкіметінің ... ... ... ерлермен тең еткен жағдайы
оларды посткеңестік кризис кезеңінде қимылсыз ... ... ... ... көптеген әйелдер жұмыссыз қалды. Сол кезде әйелдердің көбі
ұсақ - түйек ... мен ... бас ... ... ... ... сияқты ауыр салдарларға әйелдер ер адамдардарға
қарағанда тез бейімделіп, өз отбасын ер адамдармен қатар ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын әйелдердің
негізі қалыптасты. Тәуелсіз ... ... он ... ... ... төтеп берумен өтті десекте болады. Ал қазіргі
таңда экономикалық жағдай жылдан жылға ... ... ал ... мен ... совет кезеңімен салыстырғанда анағұрлым кеңеюде.
Ендігі ... ел ... ... ... ... өз ... ... қайта жаңғыртуға деген ... ... ... ... алға басуылықтар да өз көрінісін табуда, яғни әйелдердің көп
бөлігі үй, бала, отбасы тәрбиесіне өте ... ... ... деп айтуға
болады.
Ислам дінінің жаңғыруы және 1990 жылы елде ... ... ... ... оны ... Қажы Нысанбайұлы басқарды, ал қазір
оның орнына бас мүфти болып философия ғылымдарының докторы, ғалым ... ... ... елде 24 ұлт ... ... 11 млн мұсылмандар бар, бұл
шамамен халық санының 65% құрайды.
Ақпарат көздерінің әрбір ... қол ... ... ... ... ... салыстырғанда қазақтардың дүниеге деген,
өз тарихына және діні - ... ... ... ... ... қазіргі жастардың көбі Ислам дініне бетбұруда, олардың ішінде
қыздар да аз ... тек бір ғана ... ... – олар Ислам негіздерін
алдағы ұпақтан емес, ақпарат көздерінен алуда. Сол себептен де екі ... бұл ... ... ... Оның бір ... ... – 2003
жылғы “Ақжүніс” бағдарламасының бір ... осы екі ... ... ... ... ... және орта оқу ... қыздарды шығарып тастауы.
Дегенмен, айтып кететін бір ... ... ... ... ... ... саны, әсіресе әйелдер арасы әліде болсада аз.
Көп жағдайда қазіргі кезде елдегі Ислам тек символикалық түрде сипат ... ... ... ... ... ... ... Бұның
мағанасы – ата – баба дінін сақтап қалу мақсатымен ... ... бір ... ... ... орыстар – християндар деген сияқты, қазақтар
міндетті түрде ... болу ... ... ... ... ... әлемдегі басқа да
мұсылман елдеріндегі ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... ... таңдаған Қазақстаннның әйелдер саясатына
да өзгеше бағыт береді. Жалпы ел тәуелсіздігін ... ... ... ... азаматтардың жынысына, ұлт ерекшелігіне, ұстанатын дініне
қарамастан заң алдында бірдей құқылы деген мәлімдемесі ... ... ... ... іске асуда.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біздің әлем екі бөлікке бөлінген: ерлер мен әйелдер. Олардың қарым –
қатынасы: маххабат, сүйіспеншілік мәселесі, сатқындық, ... ... ... ... сезімдер негізінде тарих қалыптасты, бүгінгі күн ... ... ... - ... ... ... ... бөлімі. Қазіргі таңда
әйелдер өте көп жетістіктерге жетуде. ... ... ... ... ... ... ... Асты мемлекеттер болсын, қызу қанды Латын
Америка әйелдері болсын, ... ... ... ... ең ... ... Барлық уақыттың ғұламалары әйелдер туралы айтқан, айтып жатыр,
болашақта айтады да. Олардың ер ... ... ... ... ... ең ... ... болып саналады.
Әйелдер әлемнің ең активті бөлігі деп айтсақ болады. ... ... әр ... өздері өмір сүрген ортаның ... ... ... ... ... жағдайын ең тұрақтандырған Ислам
негіздерін ұстанған мұсылман мемлекеттерінің ... де осы ... ... ... ... мен Сауд ... Иран, Түркиядағы және
Қазақстандағы мұсылман әйелдерінің жағдайын, әлеуметтік портретін ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге
тырыстым. Бұл елдер Исламның негізгі ... ... әйел ... ... ... ... Сауд ... - Ислам
қалыптасқан негізгі сүннет мемлекеті саналады, ал Иран ... ... ... бұл екі ел ... ... құқықтарымен отбасылық
нормалар арасында өзгешеліктер бар. Ал Түркия мұсылман мемлекеттерінің
әлемі ... ең ... рет ... ... ... ... стандартқа көшкен
мемлекет. Ал Қазақстан болса, тарихында Ислами мемлекеттік пен ... ... ... ... ... ал ... таңда
индивидуалды мемлекеттік құрылымға талпынған ерекше ел болып табылады.
Гендерлік социология және дінтану арасында қатынас орнату ... бұл ... ... ... ... ұсыныстар бергім
келеді:
Қазақстан қоғамының тарихи ерекшелігін ескере келе гендер ... ... ... ... жүргізуде Ислам заңдылықтары мен қазақи салт - дәстүр
призмасынан өткізу арқылы ортақ саясат жүргізу;
Дін социологиясын барынша ... өз ... ... келе осы ... ... ... арасындағы ең алғашқы еңбектердің бірі екенін айтып кету керек ... ... бір ... ... ... мөмкін, ол үшін алдын ала
кешірім сұрағым келеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
СІЛТЕМЕЛІК ӘДЕБИЕТТЕР
Анис аль – Макдиси. Литературные направления в современном ... ... 1990 ... – Манар. 9 – шы том.
Касим Амин. Новая женшина\ Перевод со 2 – го ... и ... И. ... Фахми Камиль. Работа Мустафа Камиля за 34 года жизни. Т.9. Каир, 1980
Конституция ... ... М., ... Ар – ... ар – ... ... 1919 года в Египте. М., 1954.
Абдель Рахман Дербенди. Указ. Соч.
Современная Сирия. М., 1974.
Гусаров В. И. Аден. М., ... Л. ... ...... ... с ... Азия и ... 1979 ж. №2
Мухаммад Жамиль Зину Әйелдер құрметі. А. Шапағат – нұр 2005 жыл
Аль – манар. Т. 3. 1898. 53 – ... М. А. ... ... вопросы изучения модернизации
современного Ислама. Вып. 26. М. 1980. 255 – 256 ... .ص – ١٩٧. ،ٺو ،ﮦ ...... ...... ... ... дегенді бідіреді Негізгі төрт мазхаб бар:
Ханафиттер мазхабы, Маликиттер мазхабы, Ханбалиттер мазхабы, Шафиғиттер
мазхабы. ... ... ... қалаушылардың атынан пайда болған.
Хидая (мұсылмандық құқықтың түсіндірмесі). Т. 1 ... 1893. 131 – ... М. ... мусульманского права. М. 1968. 90 – бет
Сюкияйнен Л. Мусульманское ... М. ... and Poor States in the Middle East, Egypt and the New Arab Order. ... M. H. Kerr and El – Spayed Assign. The American Univ. Press, Egypt, ... Z. The future of Muslim ... London, Croom helm, ... ... biography. New- York, 1966, vol. 27, №5, p .15
Саудовская Аравия.(справочник) М. 1990.
A decade of ... Ministry of ... Kingdom of Saudi ... ... 1990, Febr. ... - Sibaa'i, Mustafa, Al – Mara ah Baynal Fiqh Walkanoon , Habel, Syia ,
1966, p. ... of woman in Islam. ... by Muslim students ... of ... and Canada, ... Science Monitor, 1980, December 17.
Mode, 1984, 3 – 4 April.
Аль – ... Эр – ... 20- ... 1982 ... ... 1975. N 2. Стр. ... ... 30.12.1995.
О
Осында
сында
Haider Moghissi. Public life and women ` s resistantce. In Iran after
revolution. New York, 1995. p. 253
Третий взгляд. №53, март ... ... – е Руз, ... – е Руз, 3.12.1990.
Iran Year Book 1989\1990 pp 12 – ... ... №53, март ... ... №55, май ... ... 1975,№5
Abadan – Unat N. Toplumsal degizme ve Turk Kadini. Ankara. 1979
Emel Dogramaci. Turkiyede kadinindunu ve bugunu. Ankara. ... ... 1979 ... – Unat N. p. ... p. ... of women in Turkey. – In of press Foreingn Bureau, June, ... И. И. ... в политической жизни Турции. М., 1983
Abadan – Unat N. p. 26
Слово женщины, 1975, №3
Turkiye ... ... ... К. Развитие женского образования в Казахстане. А., 1969
Большая советская энциклопдия 9-том. М., 1972
Известия. 1987. 4 – ... В. И. ... ... ... 43 – ... и ... 1988. № ... ӘДЕБИЕТТЕР
Құран. Халифа Алтай қоры.
Гараджа В. И. Социология религии. М., 1996
Султангалиева А. К. Ислам в ... ... ... общество.
Алматы, 1998
Ислам және Қазақстан мәдениеті. Алматы, 2003
Иванов В. ... ... А., ... Н. ... ... современного Ислама. М.,1977
Вагабаев М. В. Ислам и женщина. М., 1968
Вагабаев М. В. Ислам и ... М., ... Н. В. ... А. А. ... на ... ХХ ... ... и женщины востока. Ташкент. 1990
Ажибаева А. Д. Женщины и ... ... А., ... М. С. ... Д. Э. ... ... в республике
Казахстан. А., 1997
Садуакасова К. Развитие женского образования в Казахстане. А., 1969
www. Islam. ... Iran. ... Dumaem. ... Press.ru
www. Muslim. ru

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Голощекин тұлғасы, саяси портреті32 бет
И.А.Моисеевтің КСРО –ға еңбек сіңірген Академиялық халық би ансамбліндегі педагогикалық және шығармашылық қызметі73 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлері7 бет
Ономастика66 бет
Сұлтан Бейбарыс және оның Қыпшақ тарихындағы рөлі87 бет
Чжоу Эньлай мемлекет қайраткері35 бет
Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау) - "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары11 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Қазақстан Республикасында әйелдер кәсіпкерлігінің қалыптасуы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь