КСРО дәуіріндегі түріктану ғылыми саласы

Кіріспе

1 Патшалық Ресей тұсындағы зерттеулер
1.1 Түркі руналық жазба ескерткіштерінің зерттелуі
1.2 Ежелгі түріктер тарихының жазба деректер негізінде зерттелуі

2 КСРО дәуіріндегі түріктану ғылыми саласы
2.1 Ежелгі түріктердің саяси және әлеуметтік.экономикалық тарихы мәселелерінің зерттелуі
2.2 Ежелгі түріктердің мәдени дамуына тарихшылар көзқарасы

3 Тәуелсіз Қазақстандағы түріктану мәселелері
3.1 Қазақстандағы түріктану ғылым саласының бағыттары мен сипаты

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
КУРС ЖҰМЫСЫ
Ежелгі түріктердің тарихының тарихнамасы
Мазмұны
Кіріспе
Патшалық ... ... ... Түркі руналық жазба ескерткіштерінің зерттелуі
2. Ежелгі түріктер тарихының жазба деректер негізінде зерттелуі
КСРО дәуіріндегі түріктану ғылыми саласы
2.1 Ежелгі түріктердің ... және ... ... ... ... ... мәдени дамуына тарихшылар көзқарасы
Тәуелсіз Қазақстандағы түріктану мәселелері
3. Қазақстандағы түріктану ғылым саласының ... мен ... ... ... ... ... түріктер дәуірі немесе ежелгі түріктер
заманы деген ұғым тарихи ... екі ... ... қолданылады. Саяси
даму үрдісін білдіргенде VI-VIII ғасырларды қамтиды, яғни ежелгі түрік
мемлекеттері заманын ... (тар ... Ал енді ...
этномәдени даму үрдісін ... үшін кең ... ... ... ... ... көрсетеді. Тарихи – хронологиялық жағынан
алғанда бұл ... ұлан ... ... ... әр түрлі тайпалардың
бәріне түсінікті ортақ тілдің, өзара жақын әдет-ғұрыптың, қоғамдық қарым-
қатынастың ... ... ... ... ... ... өмір сүрген ежелгі түріктердің тарихының зерттелу деңгейі болып
табылады.
Батыс пен ... ... ... ... ... атқара жүріп ежелгі
түріктер тамыры терең, айшықты дәстүр салты бар өзгеше дала мәдениетінің
негізін ... ... - ... ... ... түрлерін,
еншілік жүйесін, соғыс өнерін, елшілік үрдісін игере білді. Сол сияқты
олардың ... ... ... ... қоятын мұқият әзірленген
дүниетанымы да болды. Бұл жөнінде зерттеушілер арасында бір-біріне қарама-
қарсы пікірлер, ... ... ... аз ... ... ... ... патшалық Ресей тұсындағы ғалымдар ежелгі
түріктер ... ... ... ... да ... емес еді, сондықтан төл
жазуының әліпбиін шығаруға құлықсыз болды. ... ... жыл ... ... ... жүріп табиғатқа тәуелділікке ... ...... жоқ ... ... тарихы Қазан революциясынан кейін де ұлы ... ... ... шеңберінде қалды. Оны моноцентризм теориясы,
яғни өркениетті бір орталықтан, бұл жағдайда ... ... ... отырды. Бұл идеологияның жетекшілері әуел бастан ... ... ... ... ... ... Алайда Оңтүстік Сібір мен Орталық Азияда
ұзақ жылдар бойы жүргізілген археологиялық және ... ... ... ... ... ... деген үстірт
түсініктің дәйексіздігін ашып, түріктер ... ... ... екі ... ... ... бойы ... зерттеулердің қандай
тапсырысқа немесе тенденцияларға негізделгендігін ... ... ... ... ... айшықтау өзекті мәселенің бірі болып
отыр.
Сонымен қатар, төрткүл дүниенің түпкір-түпкіріне тарап кеткен бүгінгі
160 млн. түрік түлдес халықтардың түп ...... ... өмірі
қанша күрделі болғанымен ол бабаларымыздың табиғат пен ... ... ... ... пен ... ... ... ел тұтастығын
сақтауға деген талпынысын паш ететін тарихымыздың жарқын беттері болып
табылады. ... да оны ... әрі ... ... заман талабынан
туындаған мәселе.
Курс жұмысының хронологиялық шеңбері. Жұмыс VI-VIII ... ... ... ... ... алып ... ... түркілердің
осы уақыт аралығындғы тарихы туралы жазылған отандық және ... ... ... талдауға арналған.
Белгілі бір мәселелердің ... ... ой ... ... ұзақ ... өтетіндігі белгілі. Ежелгі түріктер
тарихының мәселелері шын ... XIX ... ... ... ... ... ... нысаны ретінде XIX ғасырдың аяғынан ... көре ... ... ... ... ... ... қамтылды.
Мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты Ежелгі ... ... ... және ... тарихнамада зерттелуінің негізгі
бағыттарын, сипаты мен мазмұнын, тарихи ... ... мен ... ... болып табылады. Мақсатқа байланысты
алдымызға мынадай міндеттерді шешуді қойдық:
- ежелгі түріктер тарихының патшалық Ресей тұсындағы зерттелуін қарастыру;
- ... ... ... ... ... ... ... талдау;
- ежелгі түріктер тарихының тәуелсіз ... ... ... ... мен сипатын көрсету.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ежелгі түріктердің тарихының тарихнамасы
әлі де ... ... ... ... ... ... Бұған арналған тікелей
зерттеулер жоқтың қасы деуге де болады. ... ... ... ... ... ... жазған ғалымдар көбінесе
кіріспесінде тек тарихнамалық шолу түрінде қамтып өтеді.
Жалпы түркілер ... ... ... ... мен
А.Н.Бернштамның археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижелеріне байланысты
қойылып, тарихнамалық ой-пікірлерді ... көш ... ... шығыстанушы ғалым В.Бартольд «Түрік және моңғол халықтарының
тарихына байланысты 12 ... ... ... ... ... ... Еуропа мен Ресейде зерттелу тарихы» ... ... ... ... ... ... ... және
ресейлік ғылымында (В.Радлов) зерттелуінің бірқатар қорытындылары туралы
тарихнамалық шолулар жасады [1;2].
Ал, ... ... баға ... ... ... ... ... ежелгі түріктерге қатысты
мақалаларын 1968 жылы ... ... ... ... ... ... ... ғалым еңбектерінің жоғары құндылығын атап өтіп,
кейінгі зерттеушілердің де соған сүйенетіндігін көрсетеді [1,5-16].
Кеңес дәуірінде түріктер тарихына қатысты ... баға ... ... ... сай ... ... ... жазба деректер негізінде ерте ортағасырлық
түріктер тарихының зерттелуі мәселенің тек тарихы ғана емес, тарихнамалық
пікірлердің ... да ... ... ... ой ... мүмкіндік
берді. Мәселенің зерттелуі, барысы туралы XX ... 20-30 ... ... ... пайда болған, көшпелі халықтардың мәдениеті мен
олардың әлемдік өркениетте алтын орны ... ... ... ... берген еуразиялықтар мектебінің кейінгі ... ... ... ... ... ой ... ... зерттеушілері, әсіресе
кеңестік кезеңде түркілер тарихының ... ... ... ... ... Оның әлеуметтік институттарының ерекшелігі, көркем өнер
туындыларының ... мен ... ... ... ... – бәрі-бәрі
жеткілікті мөлшерде терең зерттелді» [3].
Л.Гумилев орыс ... ... ... ... ... көшпелілер тарихын жан-жақты зерттеудің тамаша үлгісін ... ... ... есімін атап өтеді. Л.Гумилев ғалымның
көлемді зерттеуінің («Батыс Моңғолия және ... ... ... ... ұшырағандықтан, тарихнамада ұзақ уақыт бойы өзіне лайықты
бағасын ала ... ... ... ыдырағаннан кейін, қоғамдық ой-санада қалыптасқан
өзгерістер нәтижесінде ... ... ... тарихи тамырымызды іздей
бастаған тәуелсіз Қазақстан тарихнамасы қалыптасып келе жатыр. Қазақстандық
зерттеушілер Отандық тарихымыздың өркениеттік ... ... ... ... Түркілер тарихының зерттелуін тарихнамалық тұрғыдан
тұжырымдау заман талабынан туды.
Осы орайда VI-XII ... ... ... мен ... ... ... пікірлері К.Л.Есмағамбетовтың еңбегінде талданды
[4].
Ал, Л.Гумилевтің «Көне түріктер» атты ... ... ... ... ... еуразиялық тайпаларға жатқызатын концепциясын
белгілі қазақ тарихшысы М.Қозыбаев айқындайды [5]. ... ... ... ... ... да ... атап өту ... [6].
Патшалық Ресей, одан кейін Кеңес Одағы тарихшыларының шовинистік
көзқарастары туралы, оған ... ... ... және ... ... де ... ... деген идеяларын саралауға
С.С.Қалдыбаева өз мақаласында ұмтылыс жасайды ... ... ... ... ... С.Кляшторныйдың
көне түрік ескерткіштерін зерттеуге қосқан үлестері туралы Н.Е.Тажмұханова
мақаласында сөз қозғалады [8].
К.Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы» ... ... ... ... ... 1-томындағы үшінші тарауы Түркілер
империясының мемлекеттерінің қысқаша тарихнамасына арналған [9,57-74]. ... ... руна ... ашылуынан басталған зерттеушілерге қысқаша тоқталып,
қазіргі түріктану ғылыми ... ... ... мен ... да рөлі зор деп ... Тарихи сабақтастық желісін келтірген
ғалым Күлтегін т.б. ескерткіштердегі мәтіндерді бүгінгі ұтпаққа өсиет ... ... ... ... ... ... ... «тың» тақырып екендігі толыққанды зерттелінбегендігі туралы
қорытындыға келеміз.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен әдістері. Методологиялық
негізі етіп тарихилық, ғылыми ... ... ... ... ... ... барысында жалпы ғылыми ... ... ... ... ... салыстыру, синтездеу
әдістері қолданылды.
Курс жұмысының деректік негізі. Қарастырылып отырған мәселеге ... ... ... ... ... және ... деректер.
Тарихи деректерге, зерттеушілердің ... ... ... ... ... нәтижесінде табылған нумизматикалық қор, ... ... ... отыр. Тарихнамалық ... ... ... ... ... ... т.б.), ... руналар;
қытай жылнамалары (Бейши, Чжоу шу, Бэй Ци шу, Суй шу, ... ... «Да ... ... ... ... ... (Н.Я.Ядринцев,
В.В.Радлов, С.Е.Малов, П.Н.Мелиоранский,В.Томсен, Д.Клеменц, Е.Шаванн,
Н.Я.Бичурин т.б.); ғылыми ... ... ... ... Л.Н.Гумилев, С.Г.Кляшторный, Т.И.Султанов, Я.А.Шер,
М.Қозыбаев, К.Аманжолов, Х.Әбжанов т.б.) ... ... ... ... [10], С. ... [11],
П.Мелиоранский [12], дат ғалымы, руна ... ... ... ... ... ... ... жазбаларды ауларып жариялаумен айналысты. Ал,
Н.Бичурин қытай хроникаларының материалдарына ауқымды тарихи – филологиялық
түсініктемелер ... ... ... ... ... салыстыра отырып жүйелеумен, ғылыми
енгіздеумен келесі топтың өкілдері шұғылданды. Олардың да еңбектері әрине,
әрқайсысы өз заманындағы мемлекет ... ... ... ... ... отырды. Мәселен В.Бартольд деректерді салыстырып
объективті факті алу үшін жаңа ... ... ... ... ... ... ала ... археологиялық қазба материалдарын да
кеңінен қолданды [14]. А.Бернштамның көзқарастары мен Я.А.Шердің ... ... [15]. ... ... еуразиялық халықтар деген идеяны
Л.Гумилев [3], ... [16], ... [17] ... ... ... ... [9], ... және де басқа
жас ғалымдар тарихнама мәселелерінің жаңа ...... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, үш тараудан,
қорытынды және ... ... ... ... ... ... тұсындағы зерттеулер
1.1 Түркі руникалық жазба ескерткіштерінің зерттелуі
Түркітану ғылымы ... мен ... көне ... ... ... ... ... Зерттеу объектісі – руникалық жазбалар.
Руна жазуы ескерткіштерін алғаш рет ... ... ... және ... экспедициясы тапты. Орыс ... 1889 жылы ... ... ... ... өзені бойынан
Білге қаған мен Күлтегінге арналған ... ... Д.А. ... 1897 жылы ... ... ... ... Түрік қағанатының
қағандары Елтеріске, Білгеге кеңесші болған далагөй қария ... ... ... табады.
Руна жазуы әліпбиінің сырын 1893 жылы дат ... ... ... тіл ... ... профессоры Вильгельм
Томсен (1842-1927) ашқан еді. Осы ... ... ... ... ... ... (1837-1918) Орхон ескерткіштерінің мазмұнын
1894 жылы орыс тілінде ... [10]. Ал ... өзі ... аударма
неміс тілінде 1895 жылы жарыққа шыққан.
Содан бері көне руна жазуларын әр ... ... ... ... ... ... VIII-IX ғасырларда қағазға жазылған нұсқаларын Шығыс
Түркістанның XV ғасырдың бас кезінде ... ... ... Көне түріктер тіліндегі қолжазбалар мен ... ... ... А.Грюнведель мен А.Лекок тапқан үлкен
жинағы ... ... ... ... ... ... Д.А.Клеменц т.б. жинаған ... ... ... сэр ... ... қолжазбалар Париж ұлттық ... ... ... ... Стокгольм этнографиялық мұражайында және
Анкарадағы ... ... ... ... ... ... тапқан олжалар Киотада сақтаулы тұр.
Әрине қандай да болмасын бір халықтың тарихы мен оның ... білу үшін ... сол ... ... білу ... Бірақ өкінішке
орай, сол кездегі зерттеулер түркі ... ... ... ... ... ... ... жайында жеке зерттеулерге ... ... ханы ... ... ... династиясы кезіндегі тарихи,
географиялық, ... ... және VII-VIII ... ішкі тарихи ахуалына терең шолу жасайды [11].
Көшпенділердің жазу мәдениетінің тарихы ... VII ... сына ... ... ... әлем ... ... амалсыз мойындап отыр.
Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны мен мағынасына қарап көшпенді
халықтың ... ... ... жағдайда өткеніне көз жеткізсек те мәдениеті
төмен болмаған. Бұл жазбалар өздерін түркіміз деп ... VI ... ... ... Иран мен ... ... ... жатқан кең далаға
өз билігін жүргізген жауынгер халықтың елшісі.
Орхон жазбалары түркілердің 630 жылдан бастап 680 жылға ... ... бойы ... билеушісінің қол астында болғанын және жаңа хандардың
билігінен құтылып аз ... ... да ... ... тегі бір ... бағындырғанын баян етеді.
Жазбалардың Қытай қожалығының тұсында мәдениетті елдердегі сияқты
аристократия өздерінің ежелгі ... ... қалу үшін ... ... жат жұрттың езгісіне көніп, өз халқының салт-дәстүріне
опасыздық еткендері аңғарылады.
XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... ... деректері
тұтас бір тарихи-лингвистикалық зерттеулерді дүниеге әкелді. Солардың
ішінде Күлтегін және Тоныкөк жазбасын ... ... ... ... ...... қаған, Мочжо – Қапаған қаған, ал
Могильян – Білге қаған екенін дәлелдеді.
И.Маркварт орхондық түркілерде қолданылған жыл ... ... ... ... ... Ол түркілердің жыл санауында ондықтар
бірліктердің алдында тұратынын ... бір ... ... ... ... бір ... ... ондықтардың алдында келетінін))
дәлелдейді. Бір ... ... ... ... 41 ... 31. ... ... дұрыс зерттелмеген хронологиялық қарама-қайшылық ... ... ... ... түркі тарихына қатысты оқиғалар
қатаң ... ... ... ... Иенчу өзенін –
Сырдария, ал, Темір ... ... ... ... ... ... берді. Ал ғалым ... ... ... ... ... ... көптеген мақалалар жазды. Ол
бұрынғы Орхон жазулары туралы шыққан ғылыми еңбектерге өзгертулер ... бұл ... ... араб деректерінде берілген фактілерге сүйене
отырып дәлелдеді.
Әрине, қандай да бір халықтың тарихы мен оның мәдени өмірін ... үшін ... сол ... тілін білу шарт. Бірақ, өкінішке орай, сол
кездегі зерттеулер түркі халқының ... ... ... ... ... ... ... даңқты жазба туындысы – Күлтегін, Білге қаған,
Тоныкөк ескерткіші.
1.2 Ежелгі түріктер тарихының жазба деректер ... ... ... ... мен ... ... зерттеудің патшалық
Ресей тұсындағы келесі бір кезеңі жазба деректердің ғылыми айналымға енуі
болды. XIX ... орта ... Н.Я. ... ... ... ... Орта Азия ... туралы мәліметтері жинағын
бастырып шығуы синологиядағы аса көрнекті ... ... [13]. Үш ... ... ... Қазақстанды ертеде және орта ... ... ... , ... ... мен ... тайпаларының тарихы жөніндегі негізгі ақпарат
жинақталған. ... және Ішкі ... ... ... ... ... ... деректерін басып шығару өз кезінде одан әрі ... ... және ... деректерін салыстыру негізінде
Э.Шаванн (1903) VI-VIII ... ... ... ... ... ... ... Алдыңғы Азия және Византия арасындағы өзара
қатынастар мен мәдени алмасуды жеңілдету ісінде ... ... ... ... Сюань Цзанның маршрутын тарихи-географиялық тұрғыдан
түсіндріп берді. Сыма Цзянның ... ... ... ... ... ... ... түсініктемелер жазды.
XIX ғасырдың екінші жартысы-XX ғасырдың ... грек және ... ... ... ... ... Прокопий Кесарийский)
ертедегі Қазақстан мен Орта Азияның саяси және ... ... және ... ... мен ... ... жөнінде көптеген
құнды материалдар бар бірқатар шығармалары орыс тіліне аударылды.
Тарих ғылымының ... Азия ... ... ... ... ... ... Ресейдегі ылым өкілдерінен күтуге құқығы бар
еді. ... олар үшін ... мен Орта Азия ... барысын анықтаудың
таза теориялық мәні болып қана қойған жоқ. Петербургте ... ... ... ... аса бай жинағының шоғырландырылуы кездейсоқ
емес ... ... ... ... ... алар орны туралы мәселе
Г.Е.Грумм-Гржимайлоның « Батыс Моңғолия және Урянхай өлкесі» (1926) атты
еңбегінің ... ... ... [18]. ... ... бірі
болып ежелгі түріктер тарихындағы Қытай мәдениеті мен оның әсері ... ... ... ... Оның ... ... шыққан күннен бастап
В.В.Бартольд бастаған ғалымдар тарапынан сынға ұшырағандықтан, кейінгі сын
– мақалаларында ... ... ... бас ... бұл
еңбекке деген салқындық ұзақ уақыт бойы сақталып ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азияның ... мен ... орта ... ... ... талаптарды
қанағаттандыратын монографиялар XIX ... ... ... ... ... келді. Бұл кемшілікті өз ... ... ... ... ие ... Ресейдің ... ... ... ... ... Оның ... отандық және
дүниежүзілік шығыстануда тарихи ... ... ... ... ... ... ... зерттелген алғашқы еңбектер болды.
Оның 1898 жылы Верныйда (қазіргі Алматы) бірінші рет жарияланған
«Жетісу тарихының очерктері » ... ... ... тарихын зерттеуге
қосылған бағалы ғылыми үлес ... [19]. Бұл ... ... II ... ... ... ... Жетісудың саяси тарихын көрсетуде ғылыми маңызын
берік сақтап қалып отыр. Оның екі ... ... ... ... даңқ ... ... ... шапқыншылығы дәуірінде» деген
іргелі еңбегімен «Очерктер» тығыз ... ... ... ... ... VI-VIII ғасырлардағы
түріктерге «Очерктердің» екінші бөлімі ... ... ... ... ... ... ... саяхатшысы Сюань-Цзанның бақылаулары және
Н.Я.Бичуриннің үш томдық еңбегіне сүйене ... ... ... тарихының барлық аспектілерін қамтиды. Қосалқы деректер туралы
В.В.Бартольд византиялық елшілердің хабарламаларының бар екендігін, бірақ,
олардың маңызды мәлімет ... ... ... ... ... ... әңгімелерінің орыс тіліндегі нұсқасының
Д.И.Иловайскийдің «Разыскание о начале Руси» (Москва,1876) ... ... ... аталғандай, XIX ғасырдағы орыс ... ... ... ... ... ... да түріктердің
төл жазуын руникалық деп атады. Бірақ, олар ... ... ... бастауымен байланыстырды. Қоғамда славяндардың ... оны ... ... ... ... ғұн, сақ, ... ... халықтарымен сабақтастыру тенденциясы орын алды. ... ... да ... ... ... ... ұлы ... идеология
тұрғысы қалыптасты. Оған аталған Д.Иловайскийдің зерттеуі мысал.
В.В.Бартольд ежелгі түріктердің ... ... ... VII
ғасырдағы буддизм уағыздаушысы Сюань-Цзан мен VII-VIII ғасырлардағы
оқиғаларын қамтитын, бірақ, XI ... ... «Таң ... ... сауда жолдарының ... ... ... ... ескертеді. Бірақ, бұдан басқа деректерде ұл
маршрут жайында мәлімет таппағандықтан ... ... ... ол ... VII ... ... болған көшпелі түріктер империясының Шу өлкесінде
отырықшылық мәдениетінің болғанын көреді. ... ... ... ... емес ... шыққан халықтарға қатысты
деп тұжырымдайды. Әліпбиі ... ... ... ... 32 ... жоғарыдан төмен қарай жазылады дейді. Тарихи шығармалары да ... ... ... деп В.В.Бартольд Шу өлкесіндегі соғдылықтарды
айтып отыр. Себебі, әліпбиі соғдылықтармен ұқсас болғанымен ... ... ... қарай оқылатын белгілік жазуы, тәңіршілдік ... ... ... ... ... болып түріктердің бақылауында болған деп
отырған «Суй-е (Шу) ... ... ... ... ... ... мұсылман деректеріндегі (ат-Табари) Суяб қаласы деп ... ... ... ... ... Бұл ... тарихи-
география аспектісін толықтыратын құнды мәлімет, болып кейінгі ... ... ... ... қалалық мәдениетін аталған жазба
ескерткіштердің мәліметтеріне сүйене ... ... ... қалыптасты деп санайтын авторлар тобы еңбектерінің ... ... осы В.В. ... болды. В.В.Бартольд өзінің қлацы
қарсаңында мәдени ... ... ... ... Иран өз ... ... әсер ... атап өтіп, бұл мәдени жетістіктердің
түркілер соғдылар арқылы қабылдады деп ... ... ... мәселелерін 1927 жылы бірінші болып көтерген В.В.Бартольд ... ... ... мәліметтердің жеткіліксіздігінен мәселені тек
жазба деректер негізінде қарастырған. Зерттеуші ... ... ... ... ... ... Алам» («Әлем шекаралары») шығармасының
мәліметтері негізінде қарастырған. Ал бұл жазба ... VII ... ... ... ... ... Сондықтан түркі-соғды
проблемасы, әсіресе, мәселенің мәдени ... ... ... ... аударды.
В.В.Бартольд түріктердің мемлекетінің қалыптасуын, дамуы мен күшейюін
қытай деректерінің негізінде сараптаса, құлдырау кезеңіндегі жағдайын ... ... ... ... ... ... ... әлсіреуі Мауеренахрдағы арабтардың алғашқы табыстарына жол
ашты. Сонымен араб ... ... ... ... ... ... оның ішінде ежелгі түріктердің тарихына
В.В.Бартольдтың қызығушылығы ... ... ... мен Солтүстік Моңғолияда
ежелгі түрік руналық жазбаларының құпиясы 1889-1894 ... ... ... арта ... Оның ... еңбегімен (1897) VII ғасырдың
аяғы –VIII ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... талдауы басталған болатын. Бірақ, В.Банг пен
И.Маркварт жазбалардың ... ... ... ... ... анықтағаннан кейін, В.В.Бартольд бұл мақаладағы
фактілердің нақтылануы мен баяндалуын қайта ... Ал, ... ... жаңа ... (1899) деректерді салыстырып зерттеуге қайтып
оралды [1,312-328].
В.В.Бартольдтың бұл жұмыстарының бас ... ... ... ... ... ... ... көне түрік ескерткіштерінің орнын
анықтау, әр деректердегі суреттелген оқиғаларды синхрондау, жазбалардың
зерттелу ... ... ... ... ... ... ол ... өзі ғылыми айналымға енгізіп отырған араб-парсы деректерінің
мәліметтерін қолданды. Бұл оған ... ... араб ... алушылығының
қарсаңындағы Орта Азияның тарихының жеке эпизодтары ... ... ... мүмкіндік берді.
«Қазіргі диалектідегі Орхон жазбаларындағы санау жүйесі» (1906)
мақаласы ... ... ... ... ... Онда ... көне түрік ескерткіштерінде берілген ... ... ... ... ... ... ... сақталғанын
ескереді [1,363-364].
Қазан төңкерісінен кейін В.В.Бартольдтың түрік халықтарының тарихы
жөніндегі ... кең ... ... және хронологиялық
диапазонымен ерекшеленеді. Бұған ұлттық тарих пен ... ... ... зор ... Қазақстан мен Орта Азияда осы оқиғалар кезеңінде оянып,
1924 жылы ұлттық межелену кезінде ерекше күшейе ... ... ... жылы ... түркі тілдес халықтардың тарихын күрделі
процесс ретінде қорытуға, тілі ... ... ... ... ... әр түрлі халықтардың кем дегенде екі мыңжылдық бойында жүріп ... ... ... және ... ... ... көрсетуге тұңғыш рет
ғылыми негізделген әрекет жасайды. Зерттеулерінің бұл ... ең ... « Орта ... ... ... ... ... 12 лекция» деген
еңбегінде көрініс тапты.
VI-VIII ғасырлардағы түріктерге алғашқы екі лекциясы арналған. ... ... ... ... ... өздерімен емес,
көршілес халықтармен жазылуына байланысты түркі тарихының зерттелу ... ... үшін ... болу аз. Қай ... ... қытайтанушы, арабтанушы, ирантанушы болу ... ... ... ... тарихнамалық шолу жүргізеді. Ол француз
қытайтанушысы Е.Шаванның 1903 жылы Ғылым Академиясының ... ... ... ... байланысты еңбегіне сын-пікірін береді.Е.Шаванның
еңбегіне қатысты жеке ... оның ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып, кең ауқымды
қамтығанын жоғары ... ... ... ... ... аудар
барысында мәтіннің мағынасының үйлесімділігіне мән бермегендіктен ... ... тіл ... ... көрінетіндігін баса айтады. Сонымен
қатар, Ресей империясының құрамындағы аймақта мекендеген түріктер тарихын
жазуда ... орыс ... ... мен зерттеулерді қамтымағанын
ерсі, орынсыз көреді. «Батыс Еуропа түріктерге қатысты қытай деректерін
Ресейге ... ... ... ... ұстанымын қатты сынға алады.
Тарихнамалық шолуында В.В.Бартольд тағы В.В.Радловтың және ... ... ... ... баға ... Аудармалардың
түсіндірілуіндегі әркелкіліктің орын алғанын кемшілік санап, ... ас ... ... ... ескергені орынды-ақ. «12
лекциясында» ол өзінің «Шығыс тарихын Еуропаның ... ... ... ... ... ғана ... болады» деген тезисін мейлінше
дәл әрі айқын ұстанады [2,34].
Ол үшінші лекциясында «Орхон ... ... ... ... ... көшпелі мемлекеттердің тарихындағы ерекше құбылыс» деп
бағалай отырып, аудармаларды ... ... ... ... ескертеді [1,32].
«Түрік халықтарының тарихын зерттеудің қазіргі жағдайы мен таяудағы
міндеттері» атты ... ... ... ... ... қоса ... құндылығы бар жазбалар қытай ... ... ... «оның ашылғанына 30 жыл өткенімен оның мәтінінің даулы тұстары
көп, талдау жұмысы аяқталған жоқ, сондықтан оны ... ... ... қате ... алып келеді»,- дейді ... ... аса ... ... қажеттігінің талабы
қазіргі кезге дейін прогрессивті ұсыныс ... ... ... XX ... ... ғылыми саласының жаңа сапалы деңгейге көтерілуіне
бастама болды.
Ежелгі түрік ескерткіштерін зерттей келе, В.В.Бартольд оның ... ғана ... ... ... ... да ... ... туралы қорытындыға келеді.
В.В.Бартольд түріктердің жеке әліпбиінің болу мүмкіндігін де ... Ол : ... ... Азиялық әліпбиді дайын күйінде қабылдап,
оған оқ бейнесіндегі таңба ... ... ... ... енгізген»,-
дейді. Түріктердің хан әулетінің мүшелерінің «шад» титулын да парсылық
«шах» терминінен ... Бұл ... «Ұлы ... ... барлық қол
астындағы халықтар мәдениетін ... ... ... ... XX ... ... тарих ғылымында да берік орнағанын,
В.В.Бартольдтың да ойларына негіз болғанын көреміз. Ал ... ... ... ... анық ... ... төл ... болғандығын
А.Махаева, Ғ.Айдаров т.б. ғалымдарымыз ... ... ... ... ... қазіргі заман ... баса айта ... ... ... ... ... ... әр түрлі деректерге сүйеніп синхрондап, толықтыруы, кезеңдерді
бір жүйеге келтіріп белгілеуі түріктану ғылымына қосқан ... ... ... Оның ... ... ... ... оның ішінде ... де ... ... көп ... ... ... КСРО ... түріктану ғылыми саласы
2.1 Ежелгі түріктердің саяси және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... барлығын таптық, формациялық шеңберде ұсынуға
тырысқан маркстік-лениндік ұғым ... ... ... ... ... ... баға ... негізгі кедергі болды. Кеңес
үкіметі орнап бекінген соң, 1920-1930 жылдары тарих ... ... ... ... мен И.Сталиннің ұстанымдары догмаға айналды.
Коммунисттік партия ұйымдарының шешімдері тарихи ... оның ... ... даму ... де бағалаудың негізі болып есептелді. Қазақ
интеллигенциясының маркстік ... ... ... өзіндік ойларына
шыдамсыздық атмосферасы қалыптасты. ... ... ... ... тарихтың ғылыми салаларында қандай рөл атқарғанына келмес
бұрын, формациялық тұрғы ұғымына тоқталайық.
Маркстік ілім тарихи материализмге – ... ... ... ... Тарихи материализмнің негізгі постулаттары:
1. қоғамдық-экономикалық формациялар теориясы;
2. қоғамға прогресс әкелуші таптар арасындағы қайшылықтар идеясы;
3. өндіруші ... ... мен ... қатынастардың сәйкестік
заңдылығы;
4. прогрестің бірізділік теориясы;
5. базистің – ... ...... ... ... қатаң конструкциясы (құрылымы) бар:
1.қоғамның материалдық базисі - өндіруші күштер мен ... ... ... ... қондырма қалыптасады. Оған ... ... ... ... ... ... ... ілім тарихи үрдісті формацияларға
(алғашқы қауымдық құрылыс, құл иеленушілік, ... ... ... ... ... ... Мұнда экономикалық фактор
басты рөл атқарады. Яғни, әр формация қоғамы шаруашылық түрімен ... ... және ... ... күресінің нәтижесінде ғана келеді.
Дағдарысты реформалар емес, революциялармен жеңу керек ... идея ... ... ... ... позициялары экономикалық детерминизм
шеңберінде анықталды. 1930 жылдың екінші жартысынан бастап, тарих ғылымын
саясиландыру орын ... Ол ... ... ... сәйкес
зерттелуі керек мәселелерді ғана қарастырды. Сонда қазақ халқы мен ... ... ... ... ... мәселесі партия ұйымдарының
нұсқауларынан тыс қалып отырды. Сондықтан да ежелгі түріктердің қазақ ұлтын
қалыптастырудағы рөліне шолу ... ... ... ... т.б.) ... ерте орта ғасырлардағы тарихына ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйе гуманитарлық ғылымдарды
өзіне идеологиялық ... ... ... ... араласу, онв көпе -
көрнеу бұрмалау бел алды. ... ... ... ... ... негізін құраған маркстік – лениндік ілім өзінің негізінен
айырылып, догмаға айналдырылды. В.А.Шнирельман кеңестік ... ... ... ... ... 30-80 ... қарқынды
жүргендігін атап өтеді. Ал марксизация өз кезегінде славянофилизммен
үндесіп ... ... да ... қай ... ... ...... ерекше дәріптеліп, түркі тектес халықтар екінші кезекке ығыстырылды.
Бұл ... ... ... тарихын зерттеуде ауыр зардаптарға әкеліп
соқтырды. 1930 жылдардың басында ... ... ... ... В.А.Забиров, М.Қосаев, А.Н.Самойлович, Н.Хаким, Б.М.Чобан-
Заде т.б. репрессия құрбанына ұшырады. Соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... тарихнама тарих бетінде айшықталған
түркілердің славян ... ... ... ... ... мүлде
мойындамайтын үрдіске қарсы пікір айтушыларды бірден жазаға тартып отырды.
Сондықтан да ... ... таза ... ... ... ... ... мәдениеті мен олардың көрші халықтармен өзара мәдени
байланыстар мәселесі ашық айтыла ... ... ... ... ... ортадан әрі аспады.
Қазақстанның ортағасырлық тарихы саласында кеңестік ... ісін ... ... ... кең ауқымдағы
зерттеуші, ... ... ... ... ... ... Оның археолог, этнограф және тарихшы ретінде ... ... ... ... алдыңғы кезеңін, оның ішінде көне түріктер
тарихының көптеген бөлімдерін зерттеудегі маңызы зор. Жазбаша ... ... ... ... ... ... ... ежелгі түрік
мемлекетінің әлеуметтік құрылымын зерттеп, әскери – демократиялық қоғамның
ерте феодалдық қатынастар жүйесіне ... ... [14]. Оның ... ... – Енисейлік түріктердің әлеуметтік – экономикалық
құрылымы» атты еңбегі ... ... ...... ... жазылған зерттеулердің айқын көрінісі.
А.Н.Бернштам соғысқа дейінгі кезеңде Жетісу мен Тянь – Шанның ертедегі
және орта ғасырлардағы ... ... ... нобайларын белгіледі. Сондай
– ақ V-VII ғасырлардағы соғды ... рөлі мен ... және ... ... өзара қатынасын анықтады. Жетісудағы ғылымның
археологиялық ... ... ... еңбектері келесі бөлімде
толығырақ қарастырылады.
50-ші жылдар мен 60-шы жылдардың ... ... және ... этно – ... тарихының проблемалары бойынша зерттеулер неғұрлым
кең өрістетілді. Олар негізгі екі бағытта, Шығыс деректерінің аудармаларын
жариялау және ... ... ... ... бағыттарында
жүргізілді.
Н.Бичуриннің жақсы дәстүрін жалғастыра отырып, Н.В.Кюнер Орталық Азия
халықтары туралы қытайдың құнды хабарларының үлкен ... ... ... ... ... ... тілінде екі томдық жинағы (Чэнь
Чжун – мянь) шығарылып, әулеттік тарихи деректердің (Бэй шу (304-436), Чжоу
шу (556 – 581), Бэй Ци Шу (550 – 577), Суй шу (589 – 619)) ... ... ... ... ... Цзанның (596 – 664) «Ұлы Таң әулеті
кезіндегі Батыс өлкелер туралы жазбалары» («Да Тан ... орыс ... ... ... ... ... ... қғанаты кезіндегі түріктер, түргештер,
қарлұқтар жөнінде ... ... ... жемісті болды. Оның «Суяб туралы
қытай деректері» және ... ... ... ... түріктердің ежелгі
тарихының дерек көзі ретінде» атты еңбектерінде ... ... ... ... ... түрік ескерткіштері мен
генеалогиялық аңыздардың материалдарымен, сол сияқты ... ... ... ... ... үрдістерінің, саяси оқиғалары мен
тарихи географиясының кейбір жақтарын жаңаша ... ... ... ... ... ... ісінде С.Е.Маловтың еңбектерінің маңызы
ерекше [11]. Ғалымның ... ... ... ... ... ... түрік қағанаттары шеңберінде болған
этногенетикалық ... ... Азия мен ... ... тілдес
халықтарының қалыптасу тарихына өте елеулі ықпал жасағанын көрсетті.
К.Цегледи мен О.Прицак Қазақстанның ... және орта ... ... ...... ... ... авторлары болды.
Сенімді деректерге (мұсылман деректері тобына, қытай ... ... ... ... мен ... ... сүйене
отырып, К.Цегледи деректану, текстологиялық және тарихнамалық сипаттағы
мәселелерді кең ауқымды қарастырды. Оның ... ... ... ... ... кумандардың тарихымен байланысты.
Оның ішінде Орталық Азияның тарихи географиясы, ежелгі түрік қоғамының
әлеуметтік құрылымы ... ...... шолу жүргізеді.
1957 жылы «Қазақ ССР тарихының» жаңа басылымы ... ... ... ... ... идеологиялық құралына айналып бара жатқандығы
бұрынғы шығарылымдардың ... мен ... ... Формациялық тұрғыға сәйкес кезеңдерге бөлудің көптеген мәселелері
жаңаша зерттелді.
Бұл уақыттың бұрынғы жылдардан ...... ... халықаралық форумдарының жұмыстарына қатыса бастады. ... ... XXV ... ... ... мен ... VII және ... халықаралық конгрестеріне
(Мәскеу,1964; Токио,1968) қатысты.
XX ғасырдың 20-30 жылдары орыс эммигранттарының арасында қалыптасқан
еуразиялықтар мектебі көшпелі халықтардың ... мен ... ... ... орны ... ... пікірлерге жаңа леп берді. Жалпы
көшпелі халықтардың ... ... рөлі ... ... ... ... ... бағыттағы зерттеушілердің еңектеріне ... ... ... ... ... ... тоқырауға ұшырағаны белгілі
болды. 1960 жылдардан бастап бұл ... ... ... ғалым
Л.Н.Гумилевтің еңбектерінің жарыққа шыға бастауымен қайта ... шын ... ... пен ... ... мемлекеттілік пен
мәдениеттің ерекше үлгісін жасаған тұтас Түркі қағанаты деп аталған Ұлы
империяны өзінің ... ... ... алды ... еңбектері хунну державасы мен ежелгі түріктердің мемлекетіне
арналған [21;3]. Сол ...... ... ... ... даму және ... ... зерттеледі. Автор кең көлемді тарихи
проблемаларға (хуннулар мен ... ... ... олардың тұрмысына,
дініне, мәдениетіне), сондай - ақ екі дәуір – ... ... мен ... ... Ішкі және Орталық Азия көшпелілерінің географиялық
орналасуына зор көңіл бөлген.
Оның «Көне ... атты ... ... ... ... ... ... түріктер өздері туралы» тарауында ескерткіштерге талдау
жүргізіліп, мемлекеттік құрылымның ерекшеліктері, қаған мен ... ... өмір сүру ... тіпті ежелгі қоғамның көп бөлігінің
сауатты болуы мүмкін ... ойы ... ... бұл ойы
бірнеше мәрте археологиялық ... ... ... Оның ... ... ... қаған», «Тоныкөк» ескерткіштерінің
ақпараттарын пайдалануы және талдауы тек тарих ... үшін ғана ... ... сана – ... үшін де ... ... болды. Бұл бұрын
еліміздегі идеологияға сай ... ... және ... ... ... тарихының көптеген фактілерін ашты.
«Көне түріктердің» екінші бөлімі көне автор – Йоллығ тегін ... ... ... ... ... Ғалым түрік басшыларының
тарихының ... ғана ... ... ... – тарихи
міндеткерліктерді орындауға әсер еткен психологиялық – саяси ... ... ... ... қағанатының құрылуы, Л.Гумилевтің пікірі бойынша,
түрік ... ... ... ... ... нақ осы
қолбасшылармен және даналармен байланысты. «Көне түріктер ... ... ... ... шығарманың тарихи шындықты қалай жеткізгендігін көруге
мүмкіндік береді. Білге қаған, ... ... аз ... ... ... атқара білген пассионарлық тұлғалар ретінде қарастырылған.
Л.Гумилевтің бұл еңбегі ... Азия ... ... ... ... ... көптеген ғылыми танымал басылымдарға
негіз болады.
Н.Тажмұханованың ... ... ... ... ... ... жаңа ой бар, ол жазбалардың тек
эпитафия ғана болып ... ... ... публицистикаға жақындығы туралы
ойы [8,15]. «Үш жазба да түрік ... ... ... ... Оның
мақсаттары бүркелмеген, халықты көндіруге бағытталған. Ендеше жазбалар –
агитация, ал тарихи ... ... ... ... ... Осындай
жанрдың болуының өзі түріктерде арнау сөздің шынайы күш болғанын ... өз ... ... ... және ... ... қалыптасқандығын
нақтылайды»,- деген Л.Гумилевтің ойын оң бағалау қажет. ... ... ... өзі осы ойға алып келеді. ... өзі ... ... ... ... ... ... сауатты саяси түрде берілуі болып
қабылдануы тиіс. Халыққа арнау сол замандағы идеологиялық құжат санатында
қабылдануы ... Осы ... Л. ... екі ... ... айтады, ол :
«түріктердің қытай мәдениетін ... және ... ... ... ... ... VI ... аяғында батыста Византиямен, ... ал ... ... ... ... ... ... мен Қиыр Шығыс мәдениетін ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырғанын жазады. Оның: «
ежелгі түріктердің өндірістік тәсілі – көшпелі шаруашылықты ... ... ... ең бір ... түрі болғанымен, солардың бәрі бір-
бірін тек қайталай береді деп ... ... ... еді. Хундар мен
түріктердің тағдыр-талайы қандай әрқилы болса, олардың тұрмыс түрі ... де ... мен әлем ... ... орны да ... ... ... екі қорытынды шығады [3,4]. Біріншісі – Л.Гумилев көшпелі
шаруашылықты ... ... деп ... ... ... таза
формациялық тұрғыға сәйкес жазғандығы. Екіншісі – зерттеушінің ... әлем ... зор ... паш етіп, мойындатуға ұмтылысы
болған. Автор ... ... ... биік ... ... де, ... ... жол – құрып бітудің жолы болатын пікіріне тоқталады. ... ... түз ... ... ... ... міне бұл 604 жылы қағанаттың Батыс және ... ... ... 630 және 659 жылдары оның дербестігін жоюға (бірақ ол 679 жылы
қайта орнатылды), ал 745 жылы ... ... ... әкеліп соқты»,- деген
тұжырымы бар.
Мұнда Л.Гумилевтің өзі де халықты құраған адамардың түгелдей қырылып
қалмағандығын мойындайды. ... ... ... ... ... ... ғана ... ежелгі түріктердің түргеш, қарлұқ, қыпшақ т.б.
тайпалардың құрамында сақталып, кейіннен қазақ ... ... ... ... тек тілі ... тіл ... ... ескеріп, «VI-VII ғғ. Ұлы қағанаттың құрамына ешқашанда кірмеген
көптеген халықтар ... ... ... деп ... түрік тілін
сіңіргендігі туралы пікірін ұсынады.
Бұл қазақтардың ... ... ... жоққа шығаруға бағытталған
шовинистік көзқарастағы ұстаным. Түріктер мен ... ... ... ... ... ... ... Х.М.Әбжанов,
Т.Омарбеков, А.Махаева, К.Аманжолов т.б. дәлелдеп отыр. Алайда оның ... ... ...... ... ... ... отырып,
түріктердің өз заманында прогреске жетелеген қоғам құра алғанын ... ... ... ... А.Тойнбидің өркениетті таза мәдениет деп
ғана ... ... ... жоқ ... қатарына жатқызған
пайымдауларына қарсы Л.Н.Гумилев өз еңбектерінде көшпелі қоғамда техникалық
прогресс болуы мүмкін емес деп ... ... қате ... ... оның ... ... ... мен түріктер, адам тіршілігінің
ажырағысы бөлігі ретінде, қазір барша адамзаттың ... ... көп ... ... тапқанын баса айтады.
Шындығында да еуропалықтар үстінен тастамайтын ... ... ... заманның өзінде-ақ ойлап тапқан. Үзеңгі 200-400 жылдар
аралығында алғаш рет Орта ... ... ... ... ағаш ... ... дөңгелекті әсем күймелерді, қайқы қылыштарды да ойлап ... ... Олай ... ... мәдениеті өз арнасынан асып-тасып
басқаларға да әсерін тигізген ... ... ... Осы ... ... ... ... былай деп пайымдайды: «Көшпелілер тек
материалдық мәдениетте ғана емес, сол сияқты рухани мәдениетте де өздерінің
отырықшы ... ... ... ... ... [3,5]. ... алғаш жарыққа шыға бастағанда-ақ ғылыми ортада бірден лайықты
бағасын ала ... жоқ. ... ... ... ... ... қарама-қайшы пікірлер де қалыптасты. Бірақ, оның ... мен ... ... ... қарама-қайшылығы біздің уақытымызда да
бір ізге түсе ... жоқ. ... оның ... және жер ... ... кіріспесіне алғысөз жазған белгілі ғалым, орыс ... ... ... «Мен талантты тарихшы – фантаст еуразияшы
Л.Гумилевтің қолжазбаларына ... ... ... алғысөздер
жаздым, диссертациясын қорғауға көмектестім. ... бұл ... ... ... ... Керісінше мен оны елдер оқу
үшін, оған өз ... ... ... беру үшін ғана оған ... жазды.
Л.Гумилев мәдени байланыстар тарихында қалыптасқан көшпелілердің дамуы
жағынан төмен тұрған халықтар ... ... ... ... мәдени жетістіктерін жай ғана қабылдаушылар, сондай-ақ әлемдік
өркениетке ешбір ... үлес ... ... ... ... түбегейлі
қарсы шықты. Ол көшпелілер мәдениеті туралы тарихнамада қалыптасқан кереғар
пікірлердің мәнін былайша түсіндіреді: «Осынау дала мәдениетінің сүйексіңді
дәстүрлері мен ... ... ... ... біз онымен, отырықшы
халықтар мәдениетіне қарағанда, болмашы дәрежеде ған ... ... ... түріктердің, басқа да көшпелі халықтардың, көршілерімен
салыстырғанда дарын-қабілетіне ... ... ... материалдық
мәдениеті жәдігерлерінің – киіз, тері, ағаш пен ... гөрі ... да, міне ... да ... ... ... арсында
көшпелілер «адамзаттың арамтамағы» деген пікір пайда болған»,- деп атап
өтті [3,5]. ... бұл ... ... ... стереотиптерді
негіздеген ғалымдардың бірден қабылдай қоюының өзі ... еді. ... ... ... де ... бола ... Белгілі зерттеуші
М.Қ.Қозыбаев «Л.Н.Гумилев дүниенің төрт жағын бірдей жайлаған жер кіндігі
Орта Азия, одан ... ... ... Үндістан мен Қытайды қосатын, шын
мәнінде Шығыс пен Батыс тоғысатын түркі әлеміне ... ... Ол ... мен ... өмір ... бәсеке болуға мүмкіндігі барды. Барша
мемлекетті «ел» – деп атап, ... - ... жүйе ... ... билеуші топқа орынды кигізген, әскери тәртіп пен дипломатия ... ... ... ... өмірге деген көзқарасы арқылы өмір-салтын
әлемге ... ұлы ... ... ... негіз бола алды»,- деп
баға берді [22,20].
Кеңес заманында ежелгі түріктер тарихын ... ... ... тыңғылықты зерттеген С.Г.Кляшторный болды. Оның монографиясында
ежелгі түріктердің руналық мәтіндерінен алынған ... ... ... олар ... ... материалдарымен салыстырылып, қол
жеткен нәтижелер Қазақстан мен Орта Азмя ... ... ... да, ... ... қорытылған [16]. С.Кляшторный руналық
жазудың дамуын үш кезеңге бөледі: 1.VII-VIII ғасырлардағы ... және ... ... ескерткіштерін қамтыған архаикалық;
2. классикалық (екінші Шығыс Түрік қағанатының ескерткіштері, VIII ғасырдың
екінші ... ...... ... (VIII ... ... ... - IX ғасыр)
және Шығыс Түркістандағы «қағаздағы ... ... ... ол ... ... ... датасы туралы мәселенің ашық қалатындығын
және руна жазбасының пайда болуының Жетісулық орталықтың ... ... ... ... жазба ескерткіштері бірінші кезектегі тамаша дерек
болып табылады. Олар көне ... ... ... тілі,
мемлекеттік және қоғамдық құрылысы, діні, мәдениеті, тұрмысы мен өмір салты
жайында шынайы ... ... ... ... ... ... түріктердің тарихын зерттеуде қамтылатын қытай т.б. деректерден
руналық ескерткіштердің еш кем ... ... ... алға
коюы деп түсініп, оң баға береміз.
С.Кляшторный ... ... - ... ... ... ... ... магиялық және діни мәтіндер,
қағаздағы заң ... ... ... белгілер сынды түрлерін
бөледі [16,48-54].
Жазылу уақытына қарай, алғашқы болып саналатын көне ... ... ... ... ... ... 582 жылы ... 1956 жылы Моңғолияда
табылған жері бойынша аталған. Бұл ескерткіште түріктердің ... ... көне ... аңызы берілген. Ол бойынша жаулар түіктердің
ата – бабасын қырып тастайды. Жаулар қол – ... ... ... он ... ғана тірі қалады. Қасқыр мен баладан он бала дүниеге келеді. Солардың
бірі Ашина ру көсеміне ... ... ... өздерінің халқын Алтайға
өткізіп, жергілікті тайпаларды түрік атын қабылдай ... ... ... ... мазмұнымен ғана емес, архитектуралық композициясымен де
қызықты. «Стеланың барельефінде екінші Шығыс ... ... ...
тау ешкінің емес, төсі тұсында анық болмаса да, күмәнсіз, адам ... ... ... үлкен мәні бар»,- деп жазады С.Кляшторный
[23,126].
Жазбада Түрік державасының алғашқы төрт ... ... ... ... ... ... ... (Тобо) қағанның (572-581) құрметіне
орнатылған. Оның ономастикасына, үзінділеріне қарап, С.Кляшторный ... ... ... ... жөнінде ой-түйіндер жасайды [23,132].
80-ші жылдардың аяғында тарихшылардың күш-жігері бірқатар бағыттарға:
Қазақстанның тарихи географиясына ... ... XVIII ... ... ... ... мен ... тарихына; көшпелі мал
шаруашылығының генезисіне, отырықшы егіншілік пен ... ... ... мен ... ... ... ең маңызды
көкейтесті проблемаларға шоғырландырылды. Осыған байланысты С.Кляшторный
мен Т.И.Султановтың ... ... мен ... ... ... ... ... «Қазақстан. Үш мыңжылдықтың жылнамасы» деген
кітабының ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның шығыстанушы-тарихшылары мен археологтарының
халықаралық үлкен қоғамдастығы жетістіктерін ... ... өз ... ... ... ... ... үрдісін авторлар екі - үш мың жыл
бойы халықтың екі тобының: үнді-еуропалық және орталық-азиялық ... ... мен ... деп ... көне ... этнос ретінде жойылып кетті деп ... пен ... ... ... ... ... барысында
түріктердің дәстүрінің мұрагерлері ретінде түргеш, қарлұқ, қарахан, ұйғыр,
қыпшақ, қимақ, оғыз тайпаларының ... ... ... ... ... және ... құрылымы да, діни наным-сенімдері
де ұқсас болғандықтан, жеке-жеке емес, ... тән ... ... ... тілі жеңіл С.Кляшторный мен Т.Сұлтановтың еңбегі 90-шы
жылдары ... ... ... 2004 жылы ... ... ... мен ... Ежелгі заман және орта ... ... ... ... орыс тілінде жарияланды.
Қазіргі таңда «Қазақстан тарихы ұлттық ... ... ... деп ... ғалымдарымыздың бірі Т.Омарбековтың сөзімен ... ... ... ... бір ... ... ... ұлттық, этникалық, дәстүрлік ерекшеліктерді екінші қатарға
қойып, қазақ қоғамын «жалпыадамзаттық қоғам» деп ... ... ... ... ... ... ... олардың пікірінше қазақ
тарихы түрік-моңғол, үнді-еуропа, угро-фин, син-тибет халықтары мәдениеті
тоғысқан еуразиялық ... ал ... ... еткен ғұн, сақ, түрік
тайпалары еуразиялық тайпалар ретінде қарастырылады.
Қорытындылайтын болсақ, Қазақстан тарихы ғылымы, оның ішінде ... ... ... ... ... ... мен идеологиялық
ұстанымы шеңберінде жүргізлді. Дегенмен саяси биліктің қандай тапсырмасына
сай жазылса да, ол шаралар ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
2.2 Ежелгі түріктердің мәдени дамуына тарихшылар көзқарасы
Кеңестік тарихнамада түркілердің ... ... ... ... ... Бұл даму ... бағыттар бойынша : тарихи –
археологиялық, лингвистикалық және т.б. тұрғыдан ... ... пен ... ... ... ... аймағында орналасқан
түріктер елі әлеммен тығыз қарым-қатынаста болған. Әр ... ... әр ... ... алды. Қазақстан аумағының өзінде жергілікті
негізі бар ... ... пен ... ... ... ... ұғымының жоққа шығарылғанын назарымызды ... ... ... ... ... ... осы ... зерттеу
еңбектерінде қандай тұрғыдан талданғанына баса көңіл бөлуіміз керек.
Кеңес тарихшы-археологтары, этнографтары мен лингвисттері түріктердің
материалдық және ... ... ... көрші халықтардың ықпалы
зор болды деген тұжырымды берік ұстанып келді. VI-VIII ... ... ... ... бөлігі иран тектес соғдылармен
мәдени байланысқа тартылған. Кеңес ... ... ... ... бағалап, олардың отарлары туралы сөз қозғайды. Мәселен А.Н.Бернштам
соғдылардың Жетісуды отарлауының екі ... ... ... кезеңде
(III-VIғғ.) соғдылар жергілікті халықпен ассимиляцияға түсе қойған жоқ. ... ... ... тайпалары арасындағы рөлі саудамен ғана
шектеліп, олар бір-бірімен араласу барысында ... ... ... ... ... ғана шектелді. Екінші кезеңі VI ғасырдың
аяғынан басталып, ... ... ... ... ... ... арасында толық сіңіп
кетуімен аяқталады. Бұл кезеңнің аяқталуы IX ғасырдың соңына сәйкес келеді
[24,115].
Зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... датасы ретінде көрсетілген б.з.I ғасыры деген датаның Жетісу аймағы
үшін сәйкес келмейтінін дәлелдеп шығады. Көптеген археологиялық ... ... ... сүйеніп кей зерттеушілер бұл ... ... ... христиан-сириялықтардың да болғаны туралы жаза отырып,
олардың да аталған аймақтағы мәдени процестерге тигізген әсері туралы ой
қорытады.
Христиан-сириялықтардың бұл ... рөлі ... ... ... ... ... ... сипатталды. Көптеген зерттеушілер
түркілердің бұл мәдени үлгілерді «жабайы» көшіру ... ... ... ... ... ой-пікірлердің бұдан әрі даму
барысын қарастыра отырып, ... ... ... бұл ... де ... ... өз позицияларынан айырыла бастағанын байқаймыз.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өлкесін археологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... ... Соғды, Византия, Иран мәдениеттерінің әсерлерін археологиялық
жағынан зерттей отырып, ... ... ... ... ... бой ... Ол аймақтың материалдық мәдениетіндегі
көшпелілердің ...... ... ... ескерткіштері –
соғдыларға тән деп есептеді. Дегенмен ... ... ... ... зерттеулердің нақты нәтижелеріне орай, жергілікті
түркі мәдениетінің дамуындағы аймақтағы әр түрлі мәдени ... ... ... ... ...... ... байланыстарын тек
материалдық мәдениет саласында ғана емес, рухани әсерлер ... ... ... ... ... ... олжалар бойынша
Жетісу халқының дүниетанымы мен көзқарастарындағы соғдылықтардың әсері
туралы былай деп ... ... ... ... ... зороастризм идеялары мен иран мәдениетін таратушылар бола
отырып, ... ... ... ... танымдарымен ұштастырды.
Осылайша туындаған шамандық – зороастралық отқа ... ... ... ... ... ескерткішінен табылған. Заттар арасынан
сақ ... ... ... фантастикалық мүсіндерін
кездестіреміз: жарқыраған мәңгілік алауды ... ... олар ... ... қақпағын ұстағандай. Бұл қақпақтар ... ит ... ... емес, қой мен таутекенің бейнелерімен безендірілген. Бұл
семантикасы анық және бай ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруі бойынша, ит пен құс ... ... ... ... түн патшаларымен күресуге көмектеседі. Ал
қой мен таутеке бұл Авестаның наным-сенімдерінің жетісулық ... ... ... ... арқылы түркілер арасына таралған зороастризм
идеясының жергілікті жердегі ... ... ... ... рухани жақындасуы мен оның халықтар мәдениетіндегі орнын
көрсетіп берген. Осылайша мәдени байланыстар ... кей ... ... қарама-қарсы мәңгілік қайшылықты қоғам ретінде көрсетуге ұмтылған
көшпелі және отырықшы мәдениеттердің ... ... ... тағы ... жеткіземіз.
А.Бернштам өз зерттеулерінде мәдени синтездің үлгісіне айналған Жетісу
жерін «Шығыс Византиясы» деп ... Егер ... өз ... ... ... арасындағы мәдени құбылыстарға олар ... ... ... ... Жетісуға Византия, Үндістан мен
Иран,Соғды, Ферғана мен Шаш,Оңтүстік ... ... ... мен ... ... барлығының өңделуінің нәтижесінде ерекше типті мәдениет
қалыптасты. Сондықтан да Жетісу – ... ... ,-деп ... ... Осылайша интеграциялық үрдістердің маңыздылығына баса назар аударады.
Ғалым соғды отарлауының екінші ... ... мен ... ... ... мен ... үлкен өзгерістерге ұшырады дей келе,
Жетісуда осы кезден бастап соғдылықтар ... ... ... байланысты элементтермен қатар сасанидтік мотивтерді ... деп атап ... ... ... ... өзі IX ... бастап
тек отарларында ғана емес, метрополияда да соңғы күндерін бастан кешіп,
Жетісудағы соғды отарлауы ... ... пен ... ... бірлікке айналып кетуімен аяқталды деп қорытады.
Зерттеуші С.Кляшторный тіпті ... ... ... ... ... ... Оның ойынша Сюань Цзань Суй-е мен
Гешуен (Кушан) шекарасындағы Сули ... ... ... ... ... ... этникалық айырмашылық кездестірмеген [16,123-135]. Жалпы
алғанда С.Кляшторный Түрік, Батыс ... ... ... жоғары бағалайды. Бұдан кейінгі еңбектерінде де зерттеуші Батыс Түрік
қағанатының ерте ... ... ... ... ... ... қалыптастырды деген кесімді пікірін қайталайды.
Ежелгі түріктер мәдениетінің соғдылардың қатысуымен ... ... ... де ... Көне ... тас ... мен ... қамтыған алғаш арнаулы ... ... ... оның ... Жетісудағы тас мүсіндері» атты монографиясында түп дерек
ретінде алынған тас ... ... ... дүниетанымы зерттеледі.
Ол кіріспе ретінде Орта Азияның тас мүсіндерін зерттеудің XIX ғасырдың
70-ші жылдарынан басталғанын атай ... ... щолу ... ... ... ... ... үйымының басшысы болған В.В.Бартольдтың,
А.А.Спицынның (1898), ... ... ... (1915) ... әр ... ... тас мүсіндерге
тоқталғандығын айтады. Кеңес үкіметі кезінде А.Бернштамның балбал тастарды
зерттей бастағанын ... ... ... ... қорытындылай келе,
тас мүсіндерді толық, жүйелі зерттеу үшін әлі де ... ... ... ... ... жариялау қажеттігін алға қояды.
Я.Шер Жетісу тас мүсіндері туралы ... ... ... ... ... кезектегі міндеті етіп алды. Тас мүсіндерді сыныптау
тарихи-мәдени сипаттағы мәселелерге алып ... ал ... ... бір қорытындылар шығарды. ... ... ... ... ... көшпенділер мен Орта Азия, Шығыс
Түркістанның отырықшы оазистерінің тұрғындарының бейнелеу өнерлерінің ... ... ... ... ... ... А.Д.Грач, Л.Р.Кызласов, Л.Йисл сияқты
археологтардың бақылауларын ... тас ... ... ... мен ... ... Нәтижесінде мынандай қорытындыларға
келеді. Орхон кешендерінің құрылысы төмендегідей элементтерден тұрады:
1) орталық бөлігі – алтарь орналасқан храм;
2) ескерткіштің ... ... ... ... ... ... алтарьді айналдыра қоршаған мүсіндер галереясы және шығысқа қарай
созылған ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
Енді осы құрылыспен ұқсас түрік мүсіндерінің ... ... ... ... орталығында күйдірілген сүйектер және
керамика сынықтары бар күлге толы ... ... ... ... шалу орны ... Бұл ... ... дейінгі аралығы өткел
болып келеді. Қоршаудың шығыс қабырғасы ... ... ... одан
шығысқа қарай балбал тастар тізбегі созылады.
Орхон ескерткіштері мен Жетісу қоршаулары көркемдігі жағынан әр ... ... бір ... жоба ... салынып, балбал тастар
қатары сынды бірдей құрамдас ... ... [15,20]. Я Шер ... нәтижелерінде түрік қоршаулары мен ... ... ... жөніндегі тұжырымын растайды. Осылайша ғалым түрік
ескерткіштерінің ... ... ... интеграциялану құбылысының
мәдениетке де әсерінің болғандығын ... ... ... көне ... ... ... ... Оңтүстік Орал бойынан Шығыс Моңғолияға дейін
деп ... ... ... ... келгенде Я.Шер өзіне дейін
сәтсіз болса да, жүргізілген сыныптауға ... ... ... ... Сібірдегі Л.А.Евтюхованың, Алтайдағы С.В.Киселевтің
сыныптауларының даярлау техникасына ... ... ... ... ... шешпейтіндігін анықтайды. Я.Шердің пікірі бойынша, бұл
сыныптау ... ... ... ... ... ... ... семантикасын да анықтай алмайды. Ол негіз етіп алынған
тастың әр ... ... әсер ... ... ... ... әр деңгейде болуы мүмкіндігін ескереді. Сонымен де даярлау
техникасын сыныптау етіп алудың қателігін ... ... ... ... ... ... атрибуттары) құралған бейнелену сюжетін ... етіп ... ... ... ол алты топқа бөледі:
1) оң қолына ыдыс ұстаған, қарулы ер адам ... оң ... ыдыс ... ... ер ... жынысы белгісіз адам
мүсіні;
3) адамның бет-әлпеті мен басы ғана салынған мүсін;
4) құс ұстаған адам мүсіні;
5) ыдысты екі қолымен ... ер адам ... ... екі ... ... әйел адам мүсіні.
Автор мүсіндердің осындай бейнелеу сюжеттеріне мән беру, түріктердің
мүсінді ... нені ... ... ... ... ... ... мәдениетін түсінуге мүмкіндік береді деп тұжырымдады.
Я.Шер сондай-ақ екі ... ( ыдыс ... мен ... ... корреляциялық кесте құрды. ... ... ... заттарға
қарағанда мүсіннің хронологиясын анықтауға өте ... ... ... ... үлгісі өте жемісті болды деп айта аламыз. Себебі, топтаудың
мұндай жемісі таралу аймағына ... ... ... ... ... ... кең ауқымды материалдардың ... ... жаңа ... ... ... бұл сыныптауға елеусіз
ғана өзгерістердің енгізілу мүмкіндігін анықтады. Оның сыныптауы Қазақстан,
Оңтүстік Сібір, Моңғолияның тас мүсіндерінің бір ... ... ... Бұл өз ... ... кең ... ... болғанын көрсетеді.
Автор өзінің қателігі деп кестенің тұрақтылығын атайды. Онда ... ... даму ... ... Оған автор ... қою ... ... мен дамуы туралы мәліметтердің аздығын себеп
етеді. Дегенмен, ол оны сақ ... ... ... тас ... шығу ... анықтауға арналған
екінші тарауда Я.Шер А.Бернштамның Минусин өлкесі, Л.Р.Кызласовтың ... ... ... пікірлеріне шолу жүргізе отырып, түрік мүсіндерінің
генезисін қоршауымен бірге кешен түрінде ... алға ... ол ... ... ... сақ кезінен бастау алған ата-баба
аруағына табыну дәстүрімен байланыстырады. Ал, мүсіннің айналасындағы ... қола ... ... айтады. Оның көне түрік
мүсіндерінің шығу тегін жалпылама қарастыруға ұмтылысы ... ... сақ ... ... ... ... алып келді. Бұл
тұжырымын өте құнды деп бағалаймыз, себебі, қазіргі ғалымдар А.Төлеубаев,
З.Самашев, ... және т.б. бұл ... ... ... мен ... тастарынан құралған қоршаулардың пайда болуын
археологиялық мәліметтерге және «Суй шу», Сюань-Цзан, ...... ... ... VI ... жатқызады. Жоғарғы шегін XII ғасырмен
белгілейді.
Тас мүсіндердің семантикасын ... ... ... ... ... мен балбал тастарының ажыратылмағандығын және лоардың салынуының
екі түрлі гипотезасы барлығын айтып ... ... ... ... ... түрік көсемдері жеңіп
өлтірген жауларының бейнесі. Бұл гипотезаны В.В.Бартольд, Н.И.Веселовский,
А.Д.Грач ұстанады.
Екінші гипотезаға сай тас ... ... ... ... ... күлі ... жерде орнатылған. Бұл тұжырымды А.Н.Бернштам,
С.В.Киселев, ... ... ... ... түрік ескерткіштерінің стильдік ерекшеліктерін қарастыра ... ... ... ... мен Моңғолиядан Орта Азияға келген,
көне түріктердің мәдени өмірінің сипатын, Соғдының отырықшы ... ... ... көмектеседі»,- дейді Я.Шер [15,65].
Жоғарыда өзі атап өткен ғалымдардың стильдік анализдерге тек ... ... ғана ... атап ... Я.Шер А.Бернштамның бұл мәселемен
толығырақ айналысқанын жоғары бағалайды. ... ... ... ... мүсіндерін жасаған көркемдік талғамы жоғары мүсіншінің
адам саусағын салуда шығыс – түркістандық ... ... ... ... ... ... қосылады. Тас мүсіндердің көркемделуінде
негізінен саусақтың және қастың ... ... ... назар аудартады.
Я.Шер қастардың толқынды болып бейнеленуі ... еш ... ... ... қас ... ... ... тек түрітерге ғана тән түріктік стиль деп
бағалайды. ... де ... ... ... ... қас ... басқаша формасы көрінеді. ... ... ... ... салт-дәстүрінен туындаған. Ол туралы Бейши хроникасында былай
делінеді: ... ... ... ... ... қастарын тегістейді,
содан оларды май жағып жылтыратады» [15,67]. Я.Шердің тас мүсіндердегі
қастың өрнектеліп салынуын осы ... ... ... әрі дұрыс
тәсіл деп санаймыз.
Бұл салттың сарқыншақтары Ш.Уәлиханов келтірген қазақ ... ... ... ... жас ... ... ... үзіндісінен көреміз. Бұдан
түріктердің мәдениетінің қазақ мәдениетімен сабақтастығы айқындала түседі.
Адамның саусақтарының көркемделіп бейнеленуінің ... ... және ... өнер ... ... ... А.Бернштамның түркі
мәдениеті соғды көркемдік мектебінің әсерімен қалыптасты деген тұжырымына
толық қосылады. Қорытындылай келе, ғалым ескерткіштерді ... ... ... алу ғұрпымен және ата-баба аруағына табыну дәстүрімен байланыстырады.
60-шы жылдардың екінші жартысынан бастап алғашқы топты ... ... ... мәдениетінің қалыптасуы мен дамуын тікелей соғдылардың
рөлімен байланыстыратын пікірлеріне кері әсер іспеттес немесе «автохтонизм»
бағытын ... ... ... жарық көрді. Осы бағыттағы
авторлардың бірі Е.И.Агееваның пікірінше, бұл кезеңдегі ... ... ... өлкесі, Соғды мен Хорезмнің отарлау нысаны емес, керісінше
тәуелсіз, ... ... және ... ... болған деп есептеді. Бұл
бағыттағы ғалымдар ... ... ... тас ... ... осы ... ... түркі халықтарында тас культі сақталып
отырғандықтан, III-V ғасырлардан ... ... ... ... әсерімен түсіндіреді. Барсхан, Мерке, Құлан т.б. қалаларының
атаулары түрікше ... ... ... ... ... ... Соғдының материалдық мәдениетіне айқын біліне бастайды.
Түрік мәдениетінің әсерімен қару-жарақтың, сәндік бұйымдардың, темір
ыдыстардың жаңа типтері пайда ... ... ... кең ... ... ақсүйектік ортада кең тарады. Түрік мәдениетінің көрші халықтарға
тигізген ... ... ең ... қару-жарақ түрлері мен белбеулердің
жиынтығы ... ... ... ... Түрік қағанатының (VI-VII ғғ.)
саяси жүйесіне еніп, VII-VIII ғасырларда Жетісудағы Батыс түрік ... ... ... ... ... белбеулерінің жиынтығы таралғаны
белгілі еді.
Түрік белбеулер жиынтығының Соғдыда кезінен жаппай таралуы VII ... – VIII ... ... ... ... ... ... Орта
Азияның аумақтарынан табылған. Мәселен олар ... ... ... елді ... ... ... Хорезмдегі
Топыраққала, Бүркітқала маңындағы тақырдан табылған.
Түрік-соғды мәдени байланыстарын осы қырынан да ... бірі ... ... ғылымы көп жағдайда мәдени
жетістіктердің кейбір үлгілерін нақты кімдер ойлап ... ... дей ... ... белбеулер жиынтығының түркілік тегі туралы кесімді
пікір білдіреді. Сондай-ақ зерттешуі көшпенділердің мәдениеті тек ... ... ... ғана ... ... ... өз ... ең дамыған
мемлекеттері Иран мен Византияға да әсер ... ... ... ... ... ... ... аңғарларындағы археологиялық зерттеулерінен
кейін Батыс түрік, ... ... ... ... мен соғды
ақсүйектерінің жақындасуы нәтижесінде өзара мәдени алмасу үрдістері орын
алған, сондықтан ... ... ... ... ... байланыстыру өте қиын деген бұған қарсы пікірін ... ... ... дамуы мен өзіндік ерекшеліктерін жоғары
бағалаған ғалым Б.Г.Гафуров түркі мәдениетінің отырықшы ... ... ... ... ... ... былай деп жазды: «Археологиялық
материалдардың көрсетуі бойынша түркілерді ... ... ... Орта ... ... ... ... Өзіндік ерекшеліктерге ие
түркі бұйымдары мен түркілік элементтер VII-VIII ғасырларда ... ... ... ... ... ... өнер түркілер
әсерімен қарулану мен ... ... ... жаңа сапалы
өзгерістерді қабылдайды Түркі әсері күнделікті тұрмыста да кең ... ... ... ... ... бейнеленген. Орта Азияға
келген түріктер діни өмірге де белсене араласып, Орта Азия ... ... ... ... ... тән ... ... Осылайша Орта Азияның түркі тілдес және иран ... ... ... діни ... және
мәдениеттердің синтезделу үрдісі тез қарқынмен дами түскен». ... ... ... кезеңдегі түрік мәдениеті Орта Азия халықтарының өмірінің
барлық саласына жағымды әсер ... Осы ... ... тілдес және иран тілдес
халықтардың мәдениеті, салт-дәстүрлері, діни ... мен ... тез ... ... деген ғылыми тұжырым жасады.
Ежелгі түріктердің даму заңдылықтарының зерттелуін қарастыра отырып,
мынадай қорытындылар жасауға болады:
- жалпы ... ... ... ... ... рөлі ... пікірлер олардың мәдениетімен, ... ... ... ... ... ... ... ғылымының, әсіресе археология, нумизматика ғылымдарының
дамуымен түріктердің мәдениетіні тамаша ... ... ... ... ... ... шығарылды. Дегенмен алғашқы кезеңде
қалалық мәдениет пен оның жетістіктеріндегі ежелгі түріктер рөлін
жете бағаламау орын ... ... ... ... мен ... ... мәдениеттің қалыптасуы мен дамуындағы отырықшы
халықтардың өкілі ... ... ... орны ... мәселені тікелей қарастыру барысында Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
аумағындағы қалалық мәдениеттің қалыптасуы мен ... және ... ... рөлі ... нақты зерттеулер жүргізіліп,
дәлелденген кесімді пікірлер айтылғандығына ... ... ... ... ... шеңберінен әлі де
болса шыға алмай отырғандығын ... ... ... ... ... түріктану ғылыми саласының бағыттары мен сипаттары
Еліміздің тәуелсіздік алумен байланысты қоғамдық ой-санада орын ... ... ... ... ... қайта саралауға мүмкіндік
берді. Осы орайда халқымыздың мәдени мұрасы, оның әлемдік өркениет ... ... біз ... ... тарихқа нендей үлес қостық, одан не алдық
деген ... ... ... ... ... Қазақстанның
түріктану ғылымы маркстік-лениндік философия ... ... ... ... арылып, тарихи үрдісті формациялау
(кезеңдеу) ... бас ... ... ғылымилық, тарихи
танымдық тұрғыдан көне түрік тарихын ұлттық көзқарасқа сай ... ... ... идея ... ... Т.Омарбеков, Х.Әбжанов,
Қ.Аманжолов, Т.Ә.Төлебаев т.б. іргелі ой-тұжырымдарын білдіріп жатыр.
Кейінгі ... ... ... жалпы түркі өркениеті
мәселелеріне баса назар аударып ... ... ... ... ... ... байланыстар мәселесінің зерттелуінің жаңа бағыттары
бойынша жаңа теориялық – ... ... ... де ... ... ... ... тарихы ғылымындағы ірі тұлғалардың бірі М.Қ.
Қозыбаевты қатты толғандырды [25]. «Тәуелсіздік өзіміздің шығу ... ... ... ... ... ... отыр»,-дей
келе, ол бұрыннан қалыптасқан стереотиптерден арылып, жаңаша көзқараспен,
ұлтжандылықпен тарихымызды қайтадан саралап шығуымыз ... ... ... ... ... бүгінге тартылатын желі бар ма?
»,- деген сұраққа жауап іздей отырып, ол жаңа белестерге жол ... ... ... Қазақ халқының түп тамыры кімдермен ... ... оның ... мемлекеттілігінің негізі қалай қаланды, міне
осы мәселелерді тарихшылар алдына міндет етіп қойды.
Академик М.Қозыбаев ата тарихымызды таразылап жатқан көп ... ең ... мәні бар ... бірі - ... деп атап ... отырып, қазақ тарихы Дала өркениетінің құрамды
бөлігі деп есептейді. Ол белгілі ... ... ... ... ... ... «тарихы жоқ» халықтар ... ... жаза ... дала ... әлемдік дамуға қосқан
үлесін санамалап шығады [22,23;25,3-4].
Автор түркі мәдениетінің ... ... ... олардың өз мәдениетін
Қытай, Иран, Византия өркениетімен байланыстыра отырып жаңа мәдениет типін
қалыптастыруынан деп есептейді.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ұлттық тарихи тамырымызға деген жоғары құрмет қалыптастыру
үшін, ұлттық сана-сезімді ояту үшін ... ... шет ... ... ... ... ... қызметкерлерінің күшін
ортаққа жұмылдыру керектігін ұран етті.
Осылайша, жалпы алғанда Қазақстанның, ал ... ... ... де ... зерттеуде ежелгі түріктерден өрбіген, тегі ... ... ... ... ... бөлігі ретінде
зерделеу; көне жазба мұраларға түркілердің тарихы мен мәдениетін ... түп ... ... көзі ретінде мән беру және ол мұраларды жинау,
зерттеу жолында жаңа кезеңдік ... ... ... алу, ... мәдени-рухани түп тамырын жалпы ... ... ... және ... сабақтастық мәселелеріне ден қою бағытында
бірқатар шаралар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... тарихы» (Алматы, 1996; 2002) атты еңбегінде ... ... ... тарауларды ежелгі түріктерге арналған [9,57-
153]. Жоғарыдағы ұстанымға сәйкес ... ... мен ... ... мен мекендеген жер аумағы және этникалық құрамын қарастыра отырып, ол
Қазақтсан аумағындағы және одан ... ... VIII ... ... (ұйғыр, Енисей қырғыздары, қарлұқтар, қимақтар және т.б.) ... ... деп ... атайды.
Бұрынғы Кеңестер Одағы кезіндегі 53 ұлттық – аумақтық ... бірі ... ... түркі тілді халықтардікі дей келе, тарихи-
генетикалық сабақтастықтың ... ... ... ... ... тарихи байланысын жазады.
Түрік қағандығының (551-576 жж.) саяси ... ... ... ... ... Күлтегін бітіктасындағы «алдыңғы жақта
(шығыста) Қадырқан қойнауына дейін, арт ... ... ... қақпаға дейн
олар өз халқын орналастырды» деген жазуын ... ... ... үлкен
Хинган тауы, ал Темір қақпаның Самарқандтан Балхыға апаратын ... ... ... 90 км ... ... асуы екндігін нақтылап,
түркілердің құдіреті күшейген шағында ... ... ... ... Енисейдің жоғарғы ағысынан Амударияның ... ... ... империя үлкен табыстарға ие болғандығын көрсетеді.
Осылайша Түрік қағандығы саяси және мұрасы арқылы Орта Азия мен ... ... ... әсер ... ... ... ... құрушылары
болды деп қорытындылайды [9,108-109].
К.Аманжоловтың бұл тұжырымдарынан Т.Омарбековтың қазіргі тарихшыларды
ұстанған бағыттарына қарай ... ... ... ... ... ол бағыт бойынша, Түрік қағанатынан бастап біртұтас
Түркістанды құру идеясына ... ... ... ... ... тарихи
мәселелер алғашқы орында тұрады. ... да ... ... ... еңбегі осы принциптің негізінде ... ... ... ... жұмысын автор бүгінгі күнмен де байланыстыра білді. Ол Күлтегін
жазбасындағы: «Бектердің, ... түзі ... ... ... халқының
алдауына иланғаны үшін, өтірігіне көнгендігі үшін, інілі-ағайындының
дауласқандығы үшін түркі халқы елдігінен ... ,- ... ... талдай
отырып, Түрік қағанатының Батыс және Шығыс болып бөлініп ... ... ... ... ... көрсетеді. Бітіктастағы: «Елді халық
едім, елім енді қайда, ... ... ... ... халық едім, қағаным
қайда? Қай қағанға күш-қуатымды берермін?» деген зар нала ... ... ... ... ... ... Түрік қағанатының мемлекеттілігінен айырылған
мысалын келтіре отырып, ол тастағы сөздердің тек ... ... ... ... деп ... ... ұлы державалардың арасында
жоғалып кетпес немесе қыспаққа түспес үшін ... ... ... ... керектігін көкейтесті мәселе деп, ұлттық патриотизм
сезімінің әр қазақтың жүрегінде орын табуына ден ... ... ... тарихын А.Бернштамның, ... ... ... баяндайды және Сюань Цзанның хабарламасына
талдау жасап, түріктер мен соғдылықтар арасында ... ... ... ... ... ... ақша және т.б. ... рөл атқарды деген тұжырымға қосылады. Бұл ... ... ... мемлекеттілігі, кешенді шарушылығы, мәдениеті өздерінің
жеткен жетістіктері емес, көршілес ... ... ... ... деп В.В.Бартольд өз заманында айтып кеткен пікірге аздап
қосылатындығы байқалады.
Батыс Түрік қағанатымен қоса, К.Аманжолов Қазақстан ... ... ... ... Шығыс Түрік қағанатының да тарихына
тоқталады [9,116-124].
Ежелгі түріктердің Күлтегін, ... ... ... сияқты дарынды
перзенттерінің тарихтың сабағын күллі ақиқатымен тасқа жазып, айтып
кеткендігін ... ... ... ... қатар, Шығыс Түрік
қағанатының феодалдық мемлекет болып, қоғамдық құрылысында рулық-тайпалық
қалдықтар ... ... ... ... ... ... негіздейді.
Түріктердің исламға дейінгі мәдениетін жоғары деңгейге ... ... ... ... ... ... алмаған, төл жазу ретіндегі
құндылығын көрсетіп орыс ... ... ... әріп ... қайдан
болсын»,- деген шовинистік көзқарастарына сын ... ... ... тікелей ата-бабалары болып табылатын түріктер өз тарихын VI
ғасырда ... ... ойып ... орыс ... әлі тарих сахнасында жоқ
еді. Орыс жерінде кириллицаның пайда болуына үш ғасыр бар еді. ... ... ... ... белгісі - төл жазуының қазақтардың
асыл мұрасы ретіндегі маңыздылығын орыс ... ... ... ойы ... әрі ... деп ... ... түріктану ғылым саласының жаңа деңгейге
көтерілгені 2001 жылдың 18-19 мамыр аралығында ... ... ... жазба ескерткіштер» атты ... ... ... ... ... пен ... ... әкімі, саясаттану ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... Еуразия
мемлекеттік университетінде орнатылған Күлтегін ескерткішінің көшірмесінің
тәуелсіздіктің он жылдық мерейтойына орай, ашылуының салтанатты рәсімі осы
ғылыми – ... ... ... болды. Конференция материалдары
сол 2001 жылы Алматыда жинақ ... ... ... Бұл ... ... көне тұріктерге байланысты бұрмаланған көзқарастарды жойып, екі халық
арасында тікелей сабақтастық ... ... ... ... ... жайылған сан ғасырлық тарихы бар деген ұлттық идеяны берік
ұстаным етті. Оны пленарлық мәжілісте сөз ... ... ... да, ... да т.б. ... бес ... мәселелерді, жаңашылдықтарды талдаған ... ... да ... ... ... өз ... ... жазбаларының
алты кезеңін, ол жазбалардағы ... ... ... ... ... келе, жазуды Еуропа қоғамында
қалыптасып қалғанындай өркениеттіліктің ... деп ... ... ол елдер де қазақтардың жерінде мекендеген, ... ... де ... ... ... керек, қазақтар «тарихы бар»
халық, Күлтегін бітіктасы оның жарқын көрінісі деп қорытындылайды.
И.Тасмағамбетов кәсіпқой тарихшы ... да, ... ... ... жаңа ... ... ... бірінші секциясында көне түрік ескерткіштерінің жалпы
мәселелік аспектілері, екінші секциясында тарихи ... ... ... тіл мен өнер ... ... ... эпиграфика
мәселелерін, бесінші секция археологиялық аспектілерін ... ... осы ... ... ... ... ... өздерінің
зерттеулеріндегі жаңалықтарын ұсынады. Мәселен ... ... ... С.Кляшторный түркілердің үлкен өркениетті қалыптастырғанын
мойындай келе, ежелгі түріктердің ... ... ... ... ол қытай жазбаларына сүйенген еуропалық синологтардың
қателесетіндігін, қытай жылнамашыларының ... шу VIғ.) ... ... ... олар жыл мезгілін шөптің жасылдығынан
анықтайды деген субъективті көзқарастарын кемсітушілік құбылысы деп таниды
[26,28-34].
Жалпы ... ... ... бірінші секцияда М.Қозыбаев,
К.Пищулина, З.Қинаятұлы ... ... ... зерттеудің кейбір
методологиялық аспектілерін ... Онда КСРО ... ... ... ... бөлек алып зерттеген еуроцентристік көзқарастың
объективтілікке жетуге кедергі болғаны айтылды. Бұл ... ... Чжен Кун ... ... ... ... мен болашақ
арасында» атты монографиясында «Орта Азиядағы көшпенді халықтар халықтар
Қытай, Көне ... ... ... ... ... ... ... қарағанда әр қилы және кеш дамыды және сол ... ... ... ... ... тұжырымының негізсіздігін
көрсетеді. Мұны басқа да саясаттанушылардың, тарихшылардың зерттеулерімен
(Дж. Неру, А.П.Окладников, ... және ... ... ескерткіштерін
интерпретациялауымен дәлелдейді. Олар: «біріншіден, жазбалар түріктердің
дамыған өркениетінің куәсі ... ... онда ... ... ... ... ескерткіштерінде еркідік пен тәуелсіздіктің
кепілі ретінде орталықтанған мемлекеттіліктің концепциясы берілген. Бұдан
үлкен кеңістікте түріктердің ... ... ... ... орын
алғандығы көрінеді. Яғни, түріктердің біртұтастығы туралы сөз болса,
руналық жазбалар да ... ... ... ортақ мұрасы болмақ»,-
деп баяндамаларын қорытындылайды. Сонымен, ... ... ... да ... еуразиялық тайпалар болғаны идеясына қосыады екен.
Л.Гумилев атындағы Еуразия университетінің ... ... ... ... VI-VIII ... түріктердің биік
деңгейдегі өзіндік сана-сезімі бар, жоғары мәдениетті халық ... ... ... ... ... [27,135-142].
Күлтегін жазбаларын оқи отырып, ... ... ... ... ... ... құндылықтарын,
мемлекеттің ішкі және саясатында қастелеген ұстанымдарын қаз қалпында
тануға болады. Сол ... де ... ... ... ... өркениет
аясында қалыптасқан тарих сана мен танымның белгісі» ,- деп қорытындылап,
түріктерде өркениет болмаған деген еуроцентристік көзқарасқа ... ... ... конференция ұйымдастырушы ғалымдардың баяндамалары ежелгі
түріктерді жалпыадамзаттық ... бір ... ... ... қол ... ... ... он жылда тарихшылар
қоғамы маркстік, таптық концепциядан бас тартуымыз керектігін, ... ... ... ... түсінсе де, кей тұстарда
сол бұрынғы сарынмен жазу жалғасып келді. Осыған байланысты жаңа ... ... ... ... ... көшетін болсақ дұрыс
қадам жасаймыз ба деген сұрақтар туындады. Осы тұста ... ... ... ... ... біржақты бой ұрып кетуге де
болмайды, кшенді түрдегі зерттеулер қажет деген пікірін білдіреді.
Тарихымыздың ... ... ... ... Т.Омарбеков өзінің
«Қазақстан тарихына және ... ... ... (2004) атты
еңбегінде қояды [6]. Ғалым қазіргі Қазақстан тарихы бойынша қалам тартқан
тарихшыларды үш ... ... ... ... ... ғалымдар Қазақстан
тарихын жалпыадамзаттық тарихтың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... екінші қатарға
қойып, қазақ қоғамын «жалпыадамзаттық қоғам» деп таниды. Т.Омарбеков
бұлардың ... ... оның ... ... ... де ... ... үндіеуропа, угро-фин, син-тибет халықтары мәдениеті ... ... ... ... ... ғұн, сақ, ... тайпалары
еуразиялық тайпалар деп анықтағанын бөліп айтады. Бұл көзқарастағыларға біз
Л.Гумилевті, ... ... ... ұстанатын ғалымдар тарихымызды этностық негізде
жазу, яғни Қазақстан немесе түрік тарихын түрік ... ... ... жазу дұрыс деп санайды. Мұнда түрік ... ... ... құру ... дейінгі түркі тілдес халықтарға ортақ тарихи
мәселелер бірінші орында тұрады. Осы принциптің негізінде ... ... ... ... ... ... ... алғашқы оқу
құралдары жарық көре бастады.
Тарихымызды жазудағы ... ... ... ... тарихын
қазақ тарихы ретінде қарап, республика тарихын жазуды, ең алдымен ... ... ... ... мәдениетін, салт-дәстүрін, ұлттық
мемлекетін құру ... ... ... ... ... ұлт мәселелеріне баса
мән беріп жазу» деп анықтайды. Бұл ұстанымға Қ.Данияровты жатқызуға болады.
Осы үш түрлі тарихымызды жазу ... ... ... ... ... ... сонымен қатар түсінікті себептермен
тарихымыздың кейбір күрделі мәселелеріне байланысты аса қайшылықты ... де ... ... ... тарихымызды жалпы адамзаттық
көзқараспен немесе еуразиялық көзбен таразылаушылар қазақ ... ... ... ... ... ... бұл жерде тіптен бауырлас,
көрші көшпелі халықтардың өркениеттерде ... ... ... ескере бермейді және бұл мәдениет көбіне әлі ... ... ... халықтарға тән деп біледі. Көшпелі халық қоғамында ... деп ... де осы ... ... зерттеушілер арасында.
Екінші бағытты жақтаушылар, яғни Қазақстан тарихын этностық негізде,
дәлірек айтсақ, түрік халықтарының құрамдас ... ... ... ... көп нәрсенің байыбына бара алған жоқ,-дейді Т.Омарбеков. Басқасын ... ... ұлы ...... ... ... неліктен
Батыс және Шығыс түрік қағанаттарына бөлініп кетті? Ал ежелгі Қазақстан
жерін жайлаған Батыс ... ... оның ... ... ... ... ... тілдестер үлесі қандай еді? Өзара бәсекелесіп
билікке таласқан сары түргештер дегендер ... қара ... ... ... ... ... сауалдарға тарихымыз әлі де тиянақты жауап
бере қойған жоқ. Оның үстіне ортақ түрік тарихын жазу үшін ... ... ТМД ... ... ... қазақ, қырғыз, өзбек,түрікмен,
әзірбайжан тәрізді көптеген халықтар тарихтары ... ... ... ... шынайы зерттеулер енді ғана басталды. Оның үстіне осы іске
мұрындық бола ма ... ... ... ... тарихымыздан хабарлары
шамалы. Олар біздің құпия мұрағаттарымызда ... ... ... ... да көп ... ... ... Түркия тарихын біз де
жақсы біле бермейміз.
Ал енді Қазақстан тарихын қазақ халқының тарихы ретінде ұлттық ... ... ... ... бұлардың бағытын әріптестері көбіне
этникалық және мәдени оқшаулану, сондай-ақ ежелгі қазақ ... ... ... ... бұл жер ... ... мәдени және саяси
байланыстар мекені болғаны, бір сөзбен айтқанда сыртқы факторларды ескермеу
деп сынайды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ғасырларда Қазақстан жерінде өмір сүрген ежелгі түрік тайпалары
өз заманының алдыңғы қатарлы мемлекеттерімен ... тең ... Олар ... ... бірде бейбіт қарым-қатынастар орнатып,
мәдени байланыстар арнасына да ... ... ... ... ... келе ... қорытындыларға келеміз.
Түріктану ғылымы өз алдына дербес ғылым саласы ретінде арна ... үш ... жүзі ... ... ... ... Еуропа
халықтарының арасында жақсы қарқын алған түркологияға XIX ғасырдың аяғы мен
XX ғасырдың басында Ресей ... ... ... еткенін және
кейінгілердің шып мәнінде классикалық түріктану саласының ... ... ... ... ... ... Еуропада түркілер жалпы көшпелі
халықтар дамуы жағынан артта қалған деген ... ... ... ... ... көшпелілер табиғат заңдарына бағынышты,
ешқандай материалдық құндылықтар өндіруге құлықсыздар қоғамы ... ... ... әлемдік дамуда орын алған өзгерістер, сондай-
ақ тарих ғылымының, әсіресе археология ... ... ... мәселені зерттеуде жаңа кезең басталды. Онда көшпелі мәдениет пен
отырықшы өркениеттердің ... ... мен ... ... мәселе
төңірегінде зерттеулер жүргізілді.
Бұл мәселеде де тарихнамалық ойдың дамуының алғашқы кезеңдерінде
көшпенділер ... ... ... ... мен отырықшы әлемге
тәуелділер қоғамы ... ... Қала мен дала ... ... түркі дәуірі кезіндегі халықаралық мәдени байланыстарды
талдаудың теориялық – методологиялық бағыттарын анықтайды. ... ... ... әуелгі ортағасырлар кезіндегі түркі-соғды мәдени синтезі
мәселесінің зерттелуін айтсақ болады.
Патшалық Ресей езгісінде ... ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейін де ұлы ... ... ... шеңберінде қалды. Оны өркениеттің бір орталықтан, Ресейден
бастау алуы туралы моноцентризм теориясы ... ... Бұл ... әуел ... озық Русьті, Ресейді бетке ұстады.
Сонымен қатар, XX ғасырдың екінші жартысынан бастап кеңестік идеология
құзырындағы ... ... ... объективті ақиқатқа жүгінудің
орнына, саясаттың сойылын соғуға ... ... Ол ... ... ... ... ... қалыбын көмескілеп, кеңестер одағының
аясындағы түркі тілдес халықтарды рухани кемелдендіру деген ұранға берілді.
Нәтижесінде КСРО ... ... ... ... өз ... ... ... саласы болған түркология әр түрлі тұжырымар ... ... ... түсті. Бір қарағанда ғылыми ақиқат пікірлер
тоғысынан туындайтындай болып көрінгенімен маркстік, ... ... ... ... ақиқатты негіздеуден гөрі ... ... ... ... ... ... тектес халыхтарды
тарихи біртұтас құбылыс ретінде зерделеуден гөрі, ... ... ... ... ... түркі тектес халықтың төл ... ... ... ... ... ... терминдер жүйесін қалыптастыру, дербес
әліпби жасау үрдісі бел алды. Тіпті бүгінгі түркі тілдес ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар мне тарихи жәдігерлер
этникалық бөліске түсе бастады.
Қорыта айтқанда, осының қай-қайсысының түркі тілдес халықтардың ... ... ... ғана бүгінгі даралығын тануға ... мәні бар ... ... ... ... саласы осындай ахуалды бастан кешіріп, түркі тектес
халықтар тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... алқалы бас қосудың ұйымдастырылуы тарихи қажеттіліктен ... ... ... ...... ескерткіштерге арналған халықаралық
ғылыми – теориялық конференцияның Қазақстанда өтуінде, оның ішінде Астана
қаласындағы Л.Гумилев атындағы ... ... ... ... себептер негіз болды. Қазақстан өзінің геосаяси және
этномәдени ... ... ... ... тілдес халықтармен шекараласып
жатыр. Бұл ретте Қазақстан Еуразия қосқұрлығына ... ... ... тілдес халықтарды бір-бірімен шендестіріп, шекараластыратын кіндік
мекен сияқты.
Қазақстанның ... ... ... ... ... екендігін
және олар мен қазақтар арасында ... ... ... ... деген тұжырымдарымен ұлттық идеологиямызды қалыптастыруда.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Бартольд В.В. Сочинения Т.5. Работы по истории и ... ... ... ...... – 757с.
2. Бартольд В.В. Сочинения Т.9. История изучения Востока в Европе и России.
Изд. 2. – ... ...... ... Л.Н. Көне ......... Есмағамбетов К.Л. ... ... ... ... на соискание научного звания доктора исторических наук. –
Алматы, 1999. – 360б.
5. Қозыбаев М.К. ... и ... ... ... // В ... и ... евразийства: материалы ... ... ... и перспективы евразийства как социально – культурного
и социополитического ... ... 1998г. – ...... ... ... ... тарихына және тарихнамасына ұлттық
көзқарас. – Алматы,2004.
7. Қалдыбаева С.С. Қазақстан ... ... ... ... және ... мәселелері. // Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих
сериясы. 2004. - №1 (32). – 184-186 бб.
8. ... Н.Е. Роль ... ... в ... ... ... ... // Вестник КазНУ. ... 2004. - №1 (32). – ... ... К. ... ... тарихы. – Алматы,2002. –292 б.
10. Радлов В.В. Сообщение о ... в ... и ... и в районе города Верного. Отчеты археологической комисии за
1862 г. – СПб.,1867. – С. ... ... С.Е. ... ... письменности. – М-Л.,1951.- 452 с.
12. Мелиоранский П.Н. Памятник в честь ... ... ... Русского археологического общества (ЗВОРАО), Т.12. 1899.
13. Бичурин Н.Я. Собрание ... о ... ... в Средней Азии в
древние времена . Т.1. - М.,1950. – 382 с.
14. Бернштам А.Н. Социально-эконмический ... ... ... ... вв. - ... Шер Я.А. ... ... Семиречья. – Л.,1966.-139 с.
16. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по
истории ... ...... – 215 ... ... С.Г., ... Т.И. ... Летопись трех тысячилетий. –
Алматы,1992. – 374 с.
18. Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная ... и ... ...... ... этих ... в ... с историей Средней ... ... – 898 ... ... В.В. ... ... ... – Фрунзе,1943. – 104 с.
20. Зуев Ю.А. Древнетюркские генеалогические предания, как источник по
ранней ... ...... ... Л.Н. ...... – 291 с.
22. Қозыбаев М.Қ. Қазақ тарихы – Дала өркениетінің құрамды бөлігі. // Отан
тарихы. – 1998. - №1. – 19-25 ... ... С.Г., ... В.А. ... ... из Бугута. // Страны и
народы Востока. – М.,1971. – Вып. ... ... А.Н. ... ... ... работ в Семиречье. //
КСИИМК. – ...... – 201 ... ... М.Қ. ... ... ... // Қазақ тарихы.-1998.
- №2. – 2-4 бб.
26. Кляшторный С.Г. Представление о времени и ... в ... // ... түркі өркениеті.Жазба ескерткіштер. –
Алматы,2001.
27. Әбжанов Х.М. Күлтегін жазуы: тарихи сана мен ... // ... ... ... ... – Алматы,2001.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ататүрік23 бет
Дүниежүзілік қонақжайлылық және туризм индустриясындағы жаһандандыру процестері81 бет
Жылқы және ту12 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет
Кологиялық туризмнің Қазақстандағы дамуының алғышарттары мен перспективалары45 бет
Мұстафа Кемал Ататүрі10 бет
Мәдениетаралық қатысымның жазбаша түріне үйретуде студенттердің ізденушілік - ақпараттық біліктілігін қалыптастыру49 бет
Сайлау технологиялары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь