Экономикалық саясат курсының қысқаша мазмұны

Тақырып 1. Экономикалық саясаттың пәні, объектісі және субъектілері.
1. Экономикалық саясаттың қалыптасуы.
Алғашқы экономикалық саясаттың ерекше сипаттық белгісі оның жеке-жеке қалыптасқан жағдайды түзетуге бағытталған стратегиясы. Мұндай экономикалық саясат теорияда нүктелік стратегия деп аталады. Мысалы; кедендік, аграрлық, өндірістік, әлеуметтік.
Экономикалық саясаттың жағдайы қалыптасып болған соң оның келесі 3 қағидалық анықтамалармен сипаттауга болады.
1. Қоғамның дамуымен бірге экономикалық сана мен сенім де өзгереді, экономикалық құндылық ұғымының мазмұны ауысады. Осыған байланысты, тіпті дәстүрлі міндеттемелердің өзі де жаңаша көзқарасқа сәйкес шешіледі.
2. Дамыған елдерде қалыптасқан практика көрсеткендей экономикалық саясаттың тиімділігі, сол елдің нақты жағдайына қаншама жақын жасалған болса, сонша жоғары болады екен. Экономикалық саясат елдегі саяси күштердің арақатынастарын, өндірістік-техникалық мүмкіншіліктерін, әлеуметтік құрылымының жағдайларын, мемлекеттік мекемелердің жалпы-экономикалық және жергілікті тәртіптерін есепке алып, ескеруі қажет болйды екен.
3. Экономикалық саясат елдің саяси бағытын қолдан нығайтатын маңызды құрал болады.
2. Экономикалық саясаттың субъектілері.
Экономикалық саясат субъектілері бірнешеу. Оларға мемлекеттің өзі (оның құрамындағы аймақтық және жергілікті институционалдық құрылымдарын қосқанда) және мемлекеттік емес қоғамдық одақтар мен бірлестіктер жатады. Осы саяси-экономикалық субъектілердің іс-әрекеттік сипаттары әртүрлі. Мемлекеттің саяси және экономикалық бірлігі бар. Қоғамдық одақтар мен бірлестіктер тек өздерінің экономикалық мүмкіншілігіне ғана сүйене алады, олардың заң қабылдау билігі жоқ.
        
        "Экономикалық саясат" курсының қысқаша мазмұны
Тақырып 1. Экономикалық саясаттың пәні, объектісі және субъектілері.
1. Экономикалық саясаттың қалыптасуы.
Алғашқы экономикалық ... ... ... ... оның жеке-жеке
қалыптасқан жағдайды түзетуге бағытталған стратегиясы. Мұндай экономикалық
саясат теорияда нүктелік стратегия деп ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып болған соң оның келесі 3
қағидалық анықтамалармен сипаттауга болады.
1. ... ... ... экономикалық сана мен сенім де өзгереді,
экономикалық құндылық ұғымының мазмұны ... ... ... ... ... өзі де жаңаша көзқарасқа сәйкес шешіледі.
2. Дамыған елдерде қалыптасқан практика көрсеткендей экономикалық саясаттың
тиімділігі, сол елдің нақты жағдайына қаншама ... ... ... ... ... екен. Экономикалық ... ... ... ... өндірістік-техникалық мүмкіншіліктерін, әлеуметтік
құрылымының жағдайларын, мемлекеттік мекемелердің жалпы-экономикалық ... ... ... ... ... ... болйды екен.
3. Экономикалық саясат елдің саяси бағытын қолдан нығайтатын маңызды құрал
болады.
2. Экономикалық саясаттың субъектілері.
Экономикалық саясат субъектілері ... ... ... өзі ... ... және ... ... құрылымдарын
қосқанда) және мемлекеттік емес қоғамдық одақтар мен ... ... ... ... ... сипаттары әртүрлі.
Мемлекеттің саяси және экономикалық бірлігі бар. ... ... ... тек ... экономикалық мүмкіншілігіне ғана сүйене алады,
олардың заң қабылдау билігі жоқ.
Мемлекет экономикалық саясаттың субъектісі ... ... ... әртүрлі өндірушілер мен тұрғындар топтарының мүдделерін келістіріп,
олардың еңбекпен іскерлік әрекеттерінің ... ... қол ... үшін ... ... ... ретттелуі кейбір иерархиялық жүйе ретінде
қарастырылады. Ең жоғарғы ... ... заң ... және ... ... ... ... олардың қызмет атқару шектері
айқындалған. Парламентте ... ... ... ... және қабылданып бекітіледі, немесе ... ... ... ... ... ... оның іске ... билік тармағы - Үкімет жауап береді. Үкімет өз кезегінде саясат
мақсаттары мен тапсырмаларын сенімді түпкілікті ... ... ... қана ... жалпы экономикалық, ал ... ... ... ... іс-шаралар жүйесінде оның әртүрлі жақтарын бөліп
анықтайды. Мысалъі: практикалық және ғылыми жақтарын.
Практикалық ... ... ... ... ісшаралар жиынтығы.
Теориялық жағы-бұл ұлттық экономиканың ең тиімді дамуына ... ... ... және ... ... түрде зерттеу.
Экономикалық саясатта жалпы-экономикалық процестерге ықпал жасаушы және
нақты ... ... ... ... ... ... және ... анықтау принциптеріне сәйкес аграрлық,
өндірістік, сыртқы ... ... ... ... анықталады.
Функционалдық анықтау белгілеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... және ... нұсқаларын
анықтауға болады.
Экономикалық саясатты жүргізу процесіне тікелей қатысатын мемлекеттік
институттар мен ... ... ... ... ... ... ықпал жасайтын қоғамдық құрылымдар меп
ұйымдарды да айтуға ... ... ... саясат" ұғымы
"мемлекеттік реттеу" ұғымынаи кеңдеу. Мемлекет, ... ... оның ... және ... ... ретінде қатар
көрінеді. Жалпы экономикалық ... ... ... ... емес, керісінше, өткізіліп ... ... ... ... ... ... іске ... құқықтарын мемлекеттің
әртүрлі мекемелеріне бөліп береді.
Батыстың құқылық жүйесі жағдайында мемлекетке жақын тағы да ... ... ... және ... ... ... субъектілері
ретінде танылады. Оларға "қоғамдық-құқықтық" деп ... ... ... ... ... мемлекеттік емес субъектілері. Оларға белгілі ... ... ... білдіретін және қорғайтын әртүрлі
бірлестіктер жатады. Бұл ең алдымен ... және ... ... 2. ... ... мәні мен ... кезеңде нарықтық экономикаға өту мемлекет үшін қиын мәселелерді
көлденең ... ... ... ... ... ... ... жаппай
мемлекеттік меншіктен өндіруші мен меншіккердің жақындасу түрлерін табу,
тіпті олардың толық бірігуін қамтамасыз ету. ... ... ... оны жекешелендіру, мемлекеттік мүліктің жеке объект және жеке
ұжымдық (ұжымдық-топтық) иелігіне ауыстыру мәселесі ... ... ... ғана кәсіпорынның экономикалық еркіндігі мен
жауапкершілігін органикалық түрде ... ... ... ... ... мемлекеттік меншік басқа меншік
түрлерінің жалпы құрылымына қарағанда ... ... ... ... ... болмауына алып келіп, өндіріс тиімділігіншң
төмендеуіне, өндіруші кәсіпорындар тұтынушыны билеп төстеуіне және тапшылық
экономикасының пайда болуына алып ... ... ... ... ... құру үшін ... реформалау қажеттілігін анықтайды. Осыны жүзеге асыру өндірушінің
тұтынушыға өктемділігін жоюға, өндіріс ... ... ... ... ... мен ... ... мен барынша толтыра түседі.
Өтпелі экономика кезіндегі мемлекеттік ... ... ... ... меншік түрлерін өзгертудің эволюция - реформаторлық
тәсілін, жекешелендіру тәсілін кеңірек қолдануды ... ... ... мемлекеттік меншіктің жеке меншікке өтуін
білдіреді. Жекешелендірудің мақсаты:
-өтпелілік мақсатты алға тартып, жеке ... ... ... кәсіпорын мүліктерін жеке адам мен коммерциялық құрылымдарға
мемлекеттік бюджетті толтыру үшін сату;
Мемлекеттік ... ... ... практикасы көрсеткендей,
жекешелендірудің екі варианты бар: ... ... ... жүргізу, «жұмсақ» вариантты жекешелендіруді ақырындап жүргізу.
Қазақстандағы жекешелендіру процесі екі ... ... ... ... қайтаруды қажет етпейтін тұрғын - үй купонын ... ... ... ... ... ... екінші кезеңде
тұрғындар қайтарылмайтын ... ... ... ... тек ... ... қоры ... қолдану мүмкіндігі жасалды. Ондай
қор қазақстанда 120-дай болды.
Өтпелі ... ... ... меншікті жекешелендіру
мемлекеттік меншіктің монополялық ... ... ... ... ... ғана ... ... экономикалық дамуды тұрақтандыру мен
экономикалық ... ... ... ұлттық экономикаға шетел инвестициясын тарту;
- мемлекеттік субсидияны тарту есебінен мемлекеттік қарызды қысқарту және
жеке ... ... ... ... ... мақсат -
тұрғындардың өмір деңгейін көтеру;
- бәсекелестік нарықтық орта жасау.
Ұлттық бағдарламаға сай Қазақстан ... ... ... ... екі ... жүргізілді:
■ бірінші кезең 1991 - 1992 жылдар;
■ екінші кезең 1993-1995 жылдар;
... ... 1996 ... басталып, 1998 жылдың бірінші жартысына дейін
созылды.
Қазақстан Республикасында мемлекеттен ... ... ... ... ... субъектілерінің тиімді түрі ретінде жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... шағын және орта бизнесті дамыту;
■ шет мемлекетті ... ... ... жеке ... басымырақ ұйымдық -
шаруашылық құрылымды қалыптастыру;
■ бағалы қағаздар нарығына субъектісі ретінде инвестициялық құрылым жүйесін
дамыту және нығайту.
Жекешелендірудің ... ... ... ... а) ... ... кім ... баға ұсынса соған сатылады; ә)
конкурстық - таңдау сатушының ... ... ... ұсынған сатып алушыға
артықшылық көрсетіледі; б) кәіпорын акциясын ересек тұрғындарға ... ... ... ... ... ... ерекшелігі мынада:
1)жекешелендірілген инвестициялық купондарды ... ... ... купонды тек қана инвестициялық
-жекешелендіру қоры ... ... ... ... ... өту ... кәсіпкерлікке жол ашты, бірақ барлық
мәселелерді шеше алмады. Оны шешу үшін ... ... ролі ... ... ... ... ... және жанама
тәсілі арқылы жүргізіледі. Өтпелі экономика кезінде мемлекеттік реттеудің
объектілерінс мыналар жатады: ... ... ... немесе
аитициклдық саясат, ақша ... ... ... бюджетті
бақылау, тұрғындарды жұмыспен қамту саясаты, антимонополиялық саясат, яғни
рыноктық ... ... ... ... ... ... ... тән нәрсе нарықтық инфра құрылымның дамымағандығы. Бұл
шағын кәсіпкерліктің дамуын тоқтатты және тоқтатып келеді.
Экономиканы тұрақтандыру мен ... ... жету үшін ... де,
жеке сектордың да күш жігері қажет. Мемлекет ыңғайлы -қалыпты жағдай жасауы
керек, себебі жеке инвесторлар (отандық және ... ... ... ... ... 3. ... ... қалыптастыруда мемлекет
пен нарық механизмінің арақатынасы.
Экономикалық саясат дегеніміз, ол белгіленген бір ... ... ... іске асыру. Қоғамның дамуына ... ... мен ... ... отыру қажет болады. Осы ... ... ... ... алдын-ала анықтап бір жүйеге түсіру. Ғылымда мәселелердің
мынадай шешу тәртібі ұсынылады. ... ең ... ... экономикалық
дамудың түпкі мақсаты анықталады. Теорияда экономикалық дамудың ... ... ... ... ... деп анықталады.
Осы түпкі мақсаттан кейін екінші анықтау ... ... ... ... ... ... ... тобы деп анықтауға болады.
Экономикалық әдебиеттерде олар мемлекеттің функцияларын /мақсаттық
қызметтері/ ... ... Осы ... ... ... ... ... жөн болады: әртүрлі міндеттердің арақатынастары ... ... Бұл ... ... деңгейдегі міндеттерді орындау
түбегейлі жалпылама мақсатқа жақындаудың құралы және оған ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарына қоғамның дамуын,
құқылық тәртіпті, ішкі және сыртқы қауіпсіздікті ... ... ... ... және ішкі ... ... ... ең алғашқы
«классикалық» анықтамалық градациясын ... ... ... ... ... еңбектеріне сүйене келе, ол қызметтердің /мақсаттардың/ келесі
тізімін ұсынады: 1. Сыртқы сфераға ... ... ... ету;
2.Құқылық тәртіп орнату; 3. Мемлекет тарапынан нарық инфрақұрылымын жасау.
Кейіннен экономистер бұл анықтамалық тізімді ары ... ... ... ... ... кеңейе түсті. Осы күні «қоғамның еркін дамуы» негізгі
мақсат ретінде бірінші орынға шығарылды.
Еркіндік ... ... ... ... беру ... ... ... көп
нәрсе қоғам топтарының мүдделеріне ... Бұл ... ... әлеуметтік және экономикалық категория ... ... ... ... Қоғамда жеке адамның еркінділігі қаншама
жоғары бағаланатын болса, соншама мемлекетте экономикалық еркіндік маңызды
даму ... ... ... ... ... экономиканың дамуына
мемлекеттің кез-келген араласуы экономикалық еркіндікті шектейді» — деген
пікір қалыптасқан. ... ... ... ... әрбір кезде саяси
ымыраға келудің нәтижесі ретінде көрінеді.
Экономикалық еркіндік туралы ... әр ... ... ... ... және ... ... байланысты.
Экономикалық еркіндік құқығы заң түрінде анықталғанымен, оның ... ... үшін ... ... және ... ... ... Еркіндіктің
экономикалық мүмкіншілігі жеке адамның қолындағы ресурсына байланысты
келеді, немесе мемлекеттің экономикалық ... ... ... өсу ... ... ... зор міндет-ол: жұмыс күшін
толық ... ... ету ... ... ... ... ... болғанша максималды көлемде және ұзақ мерзімде тұрақты
пайдалану. Нақты бұл міндет жаңа жұмыс ... ашу ... және ... да
жұмыссыздықпен күресу әдістерімен шешіледі. ... ... ... ... ... ету ... деп ... тәртіп орнату проблемасы бойынша да ... ... ... болғанымен, нарық жүйесі әлі толық ... ... ... елдер үшін бұл мәселенің де мәні ... өте ... ... ... экономикалық саясаттың негізгі мақсатының бірі
ретінде қарастырылады; ал қоғамдағы құқылық ... ... ... ... құқығы мен оны қорғау тәртібі; кәсіпкерлік құқығы мен оны ... ... ... мен оны ... ... 4. ... ... қалыптастыру.
Экономикалық саясаттың негізгі мақсаттарын қарастырғаннан кейін, енді оның
практикаға нақтыланған мақсаттарын анықтаймыз. Бұларды іске асыру-жоғарыда
айтылған ... ... ... ... ... ету ... ... қадам.
Экономикалық болмыста соңғысы ЖҮӨ-нің максималды өсуіне ұмтылыс ретінде
көрініс алады. Бірақ практикада осыған бағыттану толық ... ... ... ... жағдайдағы тұрмыс-тіршілік деңгейі мен сапасын дәлме-дәл
өлшеп көрсете алмайды; ол көптеген қосымша жағдайларды ... ... ... ... экономикалық саясаттың стратегиясын жасау және оны іске
асыру практикасы көрсеткіштердің үлгілік тобының ... ... ... экономикаға араласу мақсаттарын жеткілікті дәлдікпен көрсетеді.
Әрине жеке елдерде белгілі уақыт мерзімінде бұл ... ... ...... ... ... байланысты, немесе оларды
жоғарыдан төмен қарай анықтау әдісіне сәйкес; бірақ, жалпы алғанда, олар
тұрақты бір ... жүйе ... ... атқарады. Экономикалық әдебиеттерде
әдетте қолдаибалы мақсаттарды бөліп көрсетеді: 1/. Экономикалық өсуді; 2/.
Толық ... ... 3/. Баға мен ... ... деңгейлерінің
тұрақтылығын және 4/. Сыртқы экономикалық тепе-теңдікті.
Жоғарыда ретретімен келтірілген мақсатты ... ... ... ... ... ... ... жалпы экономикалық тепе-теңдік
жағдайының қалыптасқанын білдіреді. Осыған ... мына ... ... айту ... елдің шаруашылық даму деңгейі қаншама жоғары болса, оның
сыртқы экономикалық байланыстарды қабылдауы ... ... ... ... ... да факторлар мүмкіндік жасайды/.
Жоғары дамыған нарықты ... ... ... ... ... саясаттың жаңа бағытын өмірге әкеледі. Бұл сыртқы-экономикалық
саясат деп аталады. Оның мазмұндық мақсаты-сыртқы экономикалық ... ... Осы ... жету батыстың экономикалық әдебиеттерінде
көрсеткендей, бір жағынан товарлар мен қызметтердің екінші жағынан ақша ... ... ағу ... ... ... мен шектеулерден тазарту
арқылы орындалады.
Сонымен, экономикалық саясат - бұл ең ... ... ... кең ауқымды мақсаттар спектрі. Осы күнгі теорияда ... ... ... пирамидасы» деп атайды.
Іс жүзінде абсолютті үйлесімді мақсаттар жүйесі ... ... ... ... өте ... Бұл ... екі ... мақсаттың өзін анықтау тым қиын ... ... ... ... әр түрлі болады. Дәл осыған байланысты оларды анықтағанда және іске
асырғанда қоғамда әр түрлі қайшылықтар мен келіспеушіліктер пайда болады.
Экономикалық ... іске ... ... оның ... ... ... бірінің іске асырылуы екіншісінің шешіміне кедергі болып, тіпті оның
іске асуын болдырмауда мүмкін. Осыған ... кез ... ... ... түрде жүреді. Демек, мәселе өзара байланыстағы ... ... ... ... ... ... ... құрамын табуда. Мақсаттар тізбегіне:
1) тұрақты және мөлшері сәйкестірілген экономикалық өсу.
2) толық жұмысбастылық.
3) қоршаған ортаны сақтау.
4) экономика құрылымының бейімділігі.
5) табыстар мен ... ... ... ... ақшаның тұрақтылығы.
7) сыртқы экономикалық тепе-теңдік және т.б. мәселер ... ... ... ... ... ... ... тәжиірбесін көрсетіп
отырғандай ең дұрыс шешім осы екі мақсаттың арасында түрақты және өте ... ... ... ... ... Бұл екі жаққа бағытталған факторлар
әсеріне қарсы қолданған іс-әрекет әдісі. Мемлекет ... осы ... шешу үшін ... де ... бір-кезде емес кезектік түрде қолдау
көрсетіп отыру. Ең парасатты саяси экономикалық шешім деп саналады.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... мен де айналысуы мүмкін; бағалар тұрақтылығын
сақтау және қоршаған ... ... ... ... бөлу және ... ... мұндай мақсаттарды қатар, бір ... іске ... ... ... ... құрамдардың ең сәтті түрі сондай болады, егер ондағы
таңдалған бағыттар бір-біріне жағдай жасап, ... ... ... ... болса. Мұндай мақсаттар қатар, бір кезде орындалады.
Мысал ретінде, жұмысбастылықпен экономикалық ... ... ... ... ... ... нақтыланған моделін жасау кезінде
мақсаттық белгілер арақатынастарының тепе-теңдік жағдайын қалыптастыруға
ұмтылуы қажет.
Тақырып 5. ... ... ... механизмі.
Белсенді экономикалық іс-әрекеттердің көбі бағаны бәсекелік ... жеке ... ... ... ... ... ... реттелетін экономикалық белсенділік жүйесі баға жүйесі немесе
нарық жүйесі деп аталады. Еркін ... баға ... ... тиімді
орналастыру тенденциясын қалыптастырады: бұл пікір осы күнгі экономикалық
теорияның негізгі түйіні болып саналады. Экономиканың өндірістік шегі ... мен ... да ... ... ... ... ... Белгілі жағдайда жеке рыноктар бәсеке болғанның өзінде тиімді
қызмет атқара алмайды. Бұл ... ... ... және ... ... ... ... қоғамдық шығындардың өсуін және түрлі деңгейінің
төмендеуін қалыптастырады. Экономикада технологиялық тиімділік ... ... ... ... бар, ... ажырата білу керек.
Технологиялық диімділік — бұл ... ... ең ... ... ... ... - неғұрлым аз өндіріс шығындарының
негізінде өндірілген өнім ... ... ... ... ең ... түрде
минималды деңгейде шығын жұмсап өндірілген өнім көлемін білдіреді.
Егер экономикада ресурстар дұрыс емес, яғни тиімсіз ... ... ... ... жиынтық ұлттық өнім көлемі оның мүмкін ... ... кем ... Экономикада ресурстар дұрыс, яғни тиімді
бөлінсе, онда өндірілген ЖІӨ-нің көлемі оптималды болады, ал тұрғындардың
тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... ресурстардың тиімді бөлінбегені тұрғындардың тұрмыс деңгейін
кемітеді, қоғамдық ... ... ... ... - бұл ... жоғалтқан, ала алмаған, бірақ алуы
мүмкін болған қосымша табысы.
Ресурстар ... ... ... ... ... ... ... деңгей» - деп аталады.
Қоғамдық енім деген не? "Қоғамдық өнім" ... ұғым ... ... ... ... ғана ... ... Қоғамдық өнімнің екі
сипаттамалық белгісі бар. Біріншіден, бұл ... ... ... ... ... ... ... тұтыну үшін, оны алдымен сатып
алу қажет. Ал қоғамдық өнімді сатып алмай да пайдалануға ... ... ... өте ... ... пайдасы жоғары болса да, жеке ... үшін ол ... ... ... ... Қоғамдық өнім қоғамға,
қоғам мүшелеріне пайдалы болғандықтан, оларды жеткілікті мөлшерде өндіру
үшін ресурстар белу ... ... ... ... ... ... нарық
заңдарына сәйкес бөледі. Бәсекелік баға жүйесі ресурстарды тауар өндірісіне
бөледі, қоғамдық өнімдерге бөлмейді. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... мақсаты - қоғамдық
өнім түрлерін ... ... ... ... ... ... таңдау теориясы мемлекеттің, жеке түрде алғанда, мемлекеттің
экономикалық-саяси билік жүргізетін әр ... ... ... ... ... мен ... ... механизмін түсіндіреді.
Мемлекеттің билік жүргізетін құрылымдарына ... ... ... және ... ... ... - ... депутаттар - дауыс
беру арқылы ортақ келісімге келіп, заң түрінде ... бір ... ... бекітеді. Мемлекеттің бюджет саясатын ... ... ... заң ... ... ... оның ішкі мазмұны мен
жалпы қисыны осы ... ... ... ... жерде енді анықталатын мәселе - дауыс беру арқылы ... ... ... ресурстарды тиімді белу принципін ... ... ... ... ... тиімділік мәселесін қалай шеше
алатындығы.
Қоғамның әлеуметтік құрылымы әр ... ... ... ... ... ... болады. Ал экономикалық тиімділік тұтынушылардың таңдауымен
анықталады. ... ... ... ... ... ... ... арқылы өзінен - өзі объективті түрде іске ... ... ... ... ... ... ... ресурсын -тауардың
бағасымен салыстырып, қандай тауарды және ... ... ... ... сатып алу өзіне тиімді болатыны туралы шешім қабылдайды. Жеке
тұтынушы ... ... ... ... өзіне ең пайдалы (тиімді)
деген ... ... ол, ... ... таңдау жасайды, екіншіден
өзінің жұмсаған табысымен дауыс береді. Нарық жүйесінде қоғамдық таңдау да,
экономикалық шешім ... ... беру де ... ... ... түрінде жүреді, іске асады. Әрбір жеке тұтынушы, сатып ... ... ... ретінде шешімді игілігіне жұмсайды. Нарық
жағдайында қоғамдық таңдау принципі толық демократиялық түрде ... ... ... экономикалық тиімділік мәселесі де толық ... ... ... мен қоғамдық игіліктерді өндіру ... ... ... ... оның ... ... таңдауымен және дауыс
беруімен шешіледі.
2. Орташа дауыс беруші концепциясы. Логроллинг.
Көптеген ... ... көп ... ... ... ... бір ... дауыс беру арқылы шешілген мәселе ешқашан да
толық болмайды. ... ... ... ... мүддесі көбірек
ескеріліп шешіледі, барлығының мүддесі толық немесе бірдей есепке алынып
шешім қабылдануы ... ... ... ... ... деп ... концепцияға жүгінсек, онда
белгілі бір саяси-экономикалык мәселенің оңды шешімін ... оны ... ... үшін көпщіліктің мүддесіне ең жақын тұрған дауыс берушіні
танып алып, мәселені соның ... ... ... ... салуға
болады екен. Сонда, біріншіден, мәселенің өзі дұрыс анықталады, екіншіден
көпшіліктің мәселені ... оған ... ... оңды ... ... ... екен. Бірақ дауыс беру арқылы қабылданған шешім, нарық
жүйесіндегі қабылданатын ... ... ... ... ең ... ... ... ғана ескере алады.
Көпшіліктің қолдауымен шешім қабылдау - негізгі демократиялық принцип екені
белгілі. ... ... ... ... өте ... ... де белгілі,
сондықтан саяси-экономикалық жағдай осы демократиялық ... ... ... ... ... ... ... қойған, ресурстары шектеулі, табыс
деңгейі темен, ... ... ... ... толық қамтамасыз
етілмеген дамушы елдерде өте жиі ... ... ... ... ... ... ... қажет. Экономикалық
тәуелсіздік демократияның материалдық негізі ... ... ... ... ... үшін қоғам мүшелері экономика жағынан бір-біріне
тәуелді болмауы керек. Экономикалық демократия - бұл ... ... Осы ... демократия негізінде ғана нақты да тұрақты
саяси-әлеуметтік демократия қалыптасады. Осы ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың үлес салмағы басым келеді екен.
Оларда кедейлер мен байлардың саны аз ... ал ... ... (80%) ... ... ... ... Сондықтан дамыған елдердің
үкіметтері өздерінің экономикалық саясатын қоғамдағы орташа әлеуметтік
топтардың мүдделеріне сәйкес жасап, оны ... ... ... қолдауымен
заңдастырып, іске асыруға күш салады. Дамыған елдердің өзінде де демократия
тәртібіне сыймайтын ... ... ... тура келетін
жағдай қалыптасып тұрады. Мысалы, ... ... ... пен
инфляция қатар өскен жағдайда Президент ... ... ... ... келетін экономикалық саясат бағытын ұстануға мәжбүр болғаны
белгілі. АҚШ-та 60-жылдары инфляция қарқынын тежеу ... ... ... ... саясаты жүргізілген. Бұл саясат та сол кезде ... ... ... ... ... түрде сақтай
отырып заңдастырылған екен. Осы әдіс ... ... деп ... ... - бұл ... ... ... көпшіліктің қарсы
болуына қарамастан дауыс беру процесінде әртурлі бағыттағы мүдделердің
қайшылықтарын ... ... ... ... ... ... ... қабылдау әдісі, саяси процессте саясаткерлердің іс-әрекетін, шешім
қабылдау принципін түсіндіретін концепция. Бұл жағдайды теориялық ... ... ... ... ... (1-суретке қараңыз). Кез келген
әлеуметтік экономикалық мәселені екі түрлі ғылыми ... ... ... 1) ... адам ... ... ... өз
еңбегімен, ынта-жігерімен шешуі қажет; 2) адамның экономикалық-әлеуметтік
жағдайын қоғам қамтамасыз етуі ... ... ... теорияда
консервативтік (оңшыл) көзқарас ретінде анықталады, ал ... ... ... ... ... болады екен. Олардың ішінде
орталық (центристік) көзқарас ұстанушылардың, орташа әлеуметтік ... ... ... ... ... асыра солшылдар (BA сызығы) мен асыра оңшылдар (КВ
сызығы) идеологиясының әлеуметтік базасы ... ал ... ... топ (BR сызығы) әлеуметтік идеологияның екеуінде толық қолдамайды,
тек жартылай ғана қолдайды (ВМ және МК ... Бұл нені ... ... топ осы екі ... ... ... ... қабылдайды, ал өздерінің мүдделеріне жат, қайшы келетін
жақтарынан бас ... ... сөз. ... нарық идеологиясы нарықтық
шаруашылық жүйесі өзін-өзі толық реттей алады, оған мемлекеттің ... ... ... нарық қызметіне араласуы жалпы экономикалық
тиімділікті төмендетеді, ... ... деп ... ... өсу ... бір ... емес, цикл түрінде жүретіні белгілі,
бұл жалпы экономикалық даму заңдылығы. Макроэкономикалық ... ... ... екі ... ... пайда болады. Олар: 1)
инфляция проблемасы; 2) жұмыссыздық. Экономиканың цикл ... ... осы екі ... ... алға ... ... ... орындарын ауыстырып тұрады. Экономикалық дамудың өрлеу фазасында
жұмыссыздық қысқарып, инфляция өседі. Осыған байланысты ... ... ақша ... ... ... ... құрады; мемлекеттік билік
басына монетарлық саясатты ұстанушы консервативтік ... ... ... ... ... ... қатысушыларды негізінен 4
топқа бөліп қарастыруға болады. Олар: 1) сайлаушылар; 2) ... ... ... ... 4) ... ... ... - лобби.
Сайлаушылар экономикалық саясатқа тікелей ықпал жасай алмайды. Олар ... ... ... ... өз ... екі түрлі әдіспен
білдіреді: 1) ... ... ... ... танытады; 2) саяси
енжарлық танытып, сайлауға ... ... ... түрде сайлауға қатыспау
(қатысу) теориясы-сайлаушылардың саяси процестегі шешім қабылдау принципін
(заңдылығын) түсіндіреді. Енді белгілі бір ... ... ... ... жеке ... топ ... белгілі
мөлшерде қосымша табыс алуы мүмкін. Әрбір жеке сайлаушы саналы түрде ... ... ... салыстыра отырып шешім қабылдайды, ... ... ... ... ... ... ... арқылы
бейнелеп сипаттауға болады (2- суретке қараңыз).
Мұндағы: МВ - қосымша табыс ... МС - ... ... ... бағдарламасынан гөрі оның өзінің ықпал-әсері
жоғары, сайлаушы саясатшының нені айтқанын түсінеді. Саяси ... ... ... ... ... бір заңдардың немесе үкімет шешімінің ... ... ... ... ... ұйымдастырылған және жан-жақты
мәліметтелген ерекше ... ... топ қана ... ... ... ... пікірінен бас тартуға мәжбүрлейді. Нәтижесінде
экономикалық заңдар немесе шаруашылық құжаттар осы ... ... ... ... тобы ... ... алуға ұмтылады. Рента алушылар
қоғамға пайда ... ... ... ... ... ... ... ұмтылады. Лобби топтарының қоғамға келтірілген шығындары
заңдастырылған, ... олар ... ... табыс алады. Бұл саяси-
экономикалық құбылыстың моделін жасап көрсетуге де ... ... ... тобы (лобби) - ерекше мақсаттағы, рента алуға ұмтылған
топ. Бұл топтың іс-әрекеттерінің нәтижесінде көпшіліктің ... аяқ ... ... ... ... ұйымдасқан топтың мүддесі жеңіске жетеді. Дамыған
елдерде осындай күшті ұйымдасқан, ... және ... ... ... ... топтарға қарсы көптеген қоғамдық ұйымдар құрылып,
олар сан жағынан көп, бірақ ұйымдастырылмаған, ... ... ... ... ... 6. ... нен институттардың бәсекелестік нарық механизмін
қалыптастырудағы орны.
Әкімшілік әлімжеттікке жол бермеу үшін және мемлекет қызметкерлерінің
тиімдірек ... ... ... жасау мақсатында мемлекет мекемелерін
жаңаша ынталандыру реформасын жүргізу қажет болады. Бұл ... ... ... ... ... және шектеулерін жасау, бәсекелік
ортаны қалыптастыру, азаматтардың рөлін көтеру, мемлекет пен жеке ... ... ... ... ... әкімшілік әлімжеттіктің мүмкіншілігін шектеу ... ... ... ... ... ... ... өндірісте жеке
меншік секторды дамыту кедергілерін жою және ... ... ... ... ... көмектеседі.
Мемлекет қызметкерлері арасындағы коррупцияға қарсы ресми тексерулер арқылы
да ... ... ... олар аз ... ... жүйесін реформалау, саяси қолдауды шектеу,
қызметкерлердің еңбек ақысын көтеру де сыбайлас ... ... ... ... өз қызметтерін ... ... ... стратегияны қолдану сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті нығайта түседі.
Мемлекет инфрақұрылымдық, әлеуметтік сипаттағы қызметтерді және ... ... ... ... ... ... ... ол өзінің
қызметін жақсы атқара алмайды. Сонымен бірге, технологиялық және ... ... ... ... ... ... қызметтерді жеке
компаниялардың жүргізуіне мүмкіндік беріп ... ... ... ... ... ... көптеген елдерінде мемлекет
инфрақұрылымдық объектілерді салу мен тікелей ... ... ... қаржыландыруға көбірек назар аударып отыр.
Бұған қоса көптеген елдерде энергия қуатын ... ... ... қызмет көрсету шаруашылығын мопополиядан ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын
әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламасынан бөліп алып жеке-дара жүргізуге күш
салуда. Әлеуметтік сақтандыру бағдарламасына кепілді мемлекеттік, ... ... беру мен ... ... жүйесіндегі жұмыскерлердің
құқығын қорғау жатады. Ал, ... ... ... тек ... ... топтарды қорғау іс-шаралары жатады.
Мемлекет тұрғындар мен іскерлер қауымдастығының пікірлерін ескеретін болса
және олармен әріптестік қатынас ... ғана өз ... ... ... ... туралы есеп беру" ... ... ... ... санаспау мемлекетті жалпы тұрғындар мүқтажына, ал
жеке ... ... аз ... ... және аз ... шүғыл түрде жауап беру мүмкіншілігінен ... ... ... кедей және тұрмысы темен топтары даму
саясатын жүргізуде ... ... ... керек.
Жариялық пен ашық-қоғамдық пікір алысуда және халықтың мемлекетке сенімін
нығайтуда өмірлік мазмұны бар ... ... ... ... Латын Америкасында және әлемнің ... да ... ... ... ... ... ... жемісін беруде.
Орталықтанған жүйені демократиялау мемлекеттік басқарудың сапасын арттыруға
көмектеседі және тұрғындар мен іскерлік қауым мүдделерінің ... ... ... мен ... ... ... бәсекелестік
тиімді саяси-әлеуметтік шаралар мен бағдарламаларды жасаудың катализаторы
болады.
Дамушы елдердің ... ... ... ... денгейде. Көптеген
елдерде мемлекеттік сектор қызмет көрсету саласында монополияға ... ... ... ... ... ... әлсіретеді. Бұл жағдайда
мемлекет мекемелерінің қызметіне нарық ... ... ... ... ... және Азияның ондаған елдері жаңа ... ... ... пен ... ... саласына бэсекелестікті
енгізген. Бұл-қызметтің өзіндік құнын төмендетіп, көлемін тез ... ... ... ... мен тендер жүргізу де бәсекелестікті
арттырады. Мұндай жағдай өндірісі ... ... ... кең тараған.
Түпкі нәтижеге бағытталған, қызметтердің мақсаттары нақты ... ... ... ... ... ... ұйымдар
(агенттіктер) құру тенденциясы ... ... ... әлсіз
және ресурстары шектеулі елдерге бұл жүйеге бірден көшу ... ... ... ... ... беру сыбайлас жемқорлықты
асқындырып жіберуі мүмкін. Мемлекет секторының шеңберінде алдымен қаржылық
есеп ... мен есеп беру ... ... ... ... ... мен міндеттерін нақты анықтап алу керек және қызмет ... ... ... ... ... нәтижелерді өлшеп-бағалау
әдістерінің, жетілуіне қарай ... ... ... ... ... ... ... кеңейтуге болады.
Мемлекеттік сектордың тиімділігін арттырып, қызмет ... ... ... ұйымдық құрылымын жетілдіру қажет. қызметкерлердің жалақысы күрт
қысқарған: еңбекақының ... ... өмір сүру ... әлдеқайда
төмен, ал ең жоғары жалақы алатындардың табысы олардың жеке ... ... ... Жалпылама ереже ретінде алғанда, кәсіби
мемлекет қызметкерінің жалақысы кем дегенде ... адам ... ... тең болуы керек. Егер осы ... ... ... ... екі есе көтеру қажет болар еді.
Қалыптасқан жағдайда барлық қызметкерлердің жалақысын кетеру ... ... ... үшін штатты қысқарту және тиімді кадр саясатын
жүргізу қажет.
Осы ... ... қоры ... жалпы шығын сомасының 15%-ін құрайды. Бұл
орташа және жоғары табысты елдердің ... ... ... ... ... бұл ... ... үлесі күрт қысқарған. Бұл
көрсеткіш кез келген халықаралық стандарттан әлдеқайда төмен. Оның ... ... бұл сома саны ... ... ... ... ... және оларды мемлекет тарыпынан жалпы басқару ... ... ... ... ... ... саналады.
Осы замандағы қалыптасып отырған галамдық процестер мемлекеттік құрылымы
тұрақсыз, демократиясы әлсіз ... үшін ... ... ... бірге,
тиімді де қатты тәртіп қалыптасқан мемлекеттер үшін бұл ... ... жаңа жол ... Әлем экономикасына жол ашуда жеке
мемлекеттердің сақтығын түсінуге де болады. Әлем ... ... ... ... ... ... болуын білдіреді. Бұл
мемлекеттің рөлін және жауапкершілігін арттыра түседі. ... мен ... ... өтпелі экоиомика жағдайында ерекше
болады. Өтпелі кезеңде ұлттық қауіпсіздік пен ... ... ... стратегиялық басылымдылық деп түсінген дұрыс.
Тақырып 7. Ақша-несие (монетарлық) саясаты.
1. Несие саясаты және оның мақсаттары.
Сәйкестіріліп үйлестірілген және белгіленген ... ... ... ... ... ... деп ... саясаты Үкімет Орталық (ұлттық) банктің бірлескен іс-жігерімен өмірге
енгізіледі.
Өндіріске тікелей емес, жанамалы әсер ету ... ... ... ең ... және икемді түріне жатады. Ақылмен ойланып жасалған ... іске ... ол ... осы ... ... сәйкес
жұмыс жасауға мәжбүр етеді. Және сырттан қарағанда, барлығы кәсіпкердің
өзінің шешімдері іске асқан сияқты болып ... ... ... ... ... ... жалпы экономикалық саясаттың ең бір қиын ... ... ... Және ... бәрі Ұлттық (Орталық) Банк ... ... ... ... ғана іске асады.
Несие саясатының негізгі субъектісі-ұлттық (Орталық) ... дәл өзі. ... ... ... ... ... осы ... мақсаттық
міндеттемелерін орындайды. Бірақ, мемлекеттің жалпы экономикалық саясатын,
немесе оның нақты нссие саясатын орындайтын ... Банк ... ... ... ... ... - Орталық Банк, ... ... ... ... ... ... ... сондықтан
өзінің іс-әрекстінде белгілі деңгейде тәуелсіз бағыт ұстай алады.
Орталық Банктің атқаратын міндеттерін екі бағытқа бөліп көрсетуге ... ... ... жүйесінің тұрақты қызметін қамтамасыз етеді. Ұлттық
валютаның ... ... ... ең бір ... ... бағыты-коммерциялық банктердің несиелік қызметтеріне ... ... ... ... мемлекет мүддесін қажетті деңгейде қамтамасыз ететін
түрде құрылуы қажет.
Несие саясаты-бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... ақша айналымы мен несие қатынастар саласында
жүргізетін іс-әрекеттер жиынтығы. Несие саясатының мақсаты, егер оны ... ... ... ... ... ретінде алғанда, ел
шаруашылығының тұрақты дамуын ... ... банк ... ... іс ... ... ... оған сәйкес
құралдар құрамасын қолданады. Бұл құрама негізінен ақша-несие жүйесіне және
онымен байланысты экономика салаларына ... ... ... ... ... ... бір ... жүргізгенде, банк ақша несие
процесіне тікелей да араласа алады.
Несие соммасын шектеу. Орталық банк ... ... үшін ... тыс ... ... ... ... шек қояды.
Коммерциялық банктер үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... проценттік өсу нормасы белгіленеді.
Дисконт саясаты мен ломбардтық саясат бұрыннан келе жатқан және жан-жақты
анықталған ақша-несие саласын реттеу әдістеріне ... ... ... банк ... ... ... ... беруші мекеме болады. Ол
несиені вексельдерді есепке алу (дисконттеу) жағдайына, немесе ... ... ... коммерциялық банктерге несие береді. Орталық
банктен ... ... ... ... немесе ломбардтық несиелер деп
аталады. Осы несие ... ... ... ... белі ... ... ... теорияда және практикада, ресми есеп (дисконттық
немесе ломбардтық) ставкасы деп ... банк бұл ... кез ... ... өзгертуге, өсіруге немесе
төмендетуге, құқылы. Есептеу ставкасының ресми ... ... ... банк капитал нарығында ұсыныс пен сұранысты реттейді. Есептеу
процентін ... ... банк ... ... қымбаттатады, сонымен
коммерциялық банктер жағынан қарыз қаражатына сұранысты тежейді, немесе,
керісінше, есептеу процентін төмендетіп, бұл ... ... ... ... ... ашық нарықта (мысалы, биржада) құнды қағаздарды сатып немесе
сатып ... ... ... қатынастарына күшті ықпал жасайды. Бұл
операциялар Орталық ... ... ... ... саясат жүргізуге
мүмкіншілік береді ... ... есеп ... ... ... есеп ... ... Орталық банктің ролі
сылбыр келеді: өз міндеттемелерін (вексельдерін) ... ... ... ... несие алу-алмауды коммерциялық банктер өздері
шешеді. Орталық банк бұл жағдайда ... ... ... тосып-
үміттенуге мәжбүр болады.
Құнды қағаздар нарығындағы операциялар өз табиғатымен нарық тәртібіне
сәйкес толық ... ... ... Орталық банк ашық нарықта оның ... ... ... ... ... агенті ретінде қатысады. Сондықтан
ашық нарыққа шығып ... ... ... саясатының ең тиімді құралы ... ... ... артықшылықтарының бірі-ол: Орталық банктің нақты
экономика секторына тікелей шығуы.
Несие саясатының басқа да ... осы ... ... ... де ... жағы бар. Жеке ... оның уақыты әр кез шектеулі құнды қағаздар
айналымға нақты керсетілген мерзімге ғана шығарылады. ... ... ... ... түрде қайта сатып алу қажет болады. Құнды
қағаздардың айналымға шығарылған уақыты ұзарған сайын, ... ... ... ... де соншама артады. Ашық ... ... ... тағы бір ... бар-ол: Орталық банктің ... ... ... Бұл ... ... шегі Орталық банктің
портфеліндегі құнды қағаздар қорымен анықталады. Практикада бұл кемшілік
екі ... ... ... ... ... қосымша құнды қағаздар
ресурстарын ұсынады, ... ... өз ... ... ... ... ... саясаты.
XIX ғ. аяғында XX ғ. басында қалыптасқан банк қызметтері көрсеткендей,
несие қатынастары саласындағы операциялар ... ... ... ... ... ... қатты еліктеп, қиын жағдайға тап болады.
Кез-келген банктің төлем мүмкіншілігі туралы тіпті шамалы ... да ... ... ... ... ... бірден жаппай салымдарын қайтаруды
талап етеді. Банктер ақша қатынастары арқылы бір-бірімен тығыз ... ... бірі ... бұл ... да әсер етеді, тіпті
жақсы жұмыс істеген банктер де зиян ... ... әр ... ... салым иелерінің мүддесін қорғайтын заң шығаруға себеп табылды.
Содан минималды резерв жүйесін құру ... ... ... ол ... Соңғысы Орталық банктің есеп-шотында міндетті түрде сақталатын
белгілі қаржы сомасы. Бұл ... ... ... ... ... өз ... ... туралы кепілдік беру үшін қажет.
Міндетті резерв нормасы коммерциялық банктің ... ... ... ... осы ... мерзімді міндеттемелеріне бөлінген бөлімі
ретінде анықталады.
Минималды резерв саясатының қызмет атқару механизмі, ол өте ... ... ... ... деңгейін белгілеу және оны Орталық
банкте міндетті түрде ұстау, коммерциялық банктерді оған ... ... банк ... ... ... коммерциялық банктердің іскерлік
белсенділігін тежейді, төмендетіп-ынталандырады.
Бірікті келісімдер саясаты.
Жоғарыда ... ... ... ... түрдегі келісімдер" деп аталатын
жүйемен толықтырылуы мүкін. Олар Орталық банк пен коммерциялық ... ... ... мұндай келісімге өз ықыласын танытқанда, қызметін
белгілі бір шеңберге сиғызып атқарады. ... банк ... ... ... ... ... қамтамасыз стеді.
Несие саясатын іске асыру проблемалары.
Несие саясатын жасағанда және оны іске асырғанда кездесетін қиыншылықтарды
туындыратын себептер өте көп. ... ең ... ... ... ... жалпы жағдайын
2) Ұлттық экономиканың дамуына сыртқы экономикалық факторлар әсерін. Бұдан
басқа, ... банк ... ... ... ... ... ... нақты іс-әрекеттер жүргізе отырып, экономика буындарын барлық ... ... ... ... (мүмкін болғанша) есепке алуы қажет болады.
Жеке алғанда, мысалы, оның есеп жүргізу (проценттік) ... ... тыс ... ... ... салаларына, оның ішінде
қарыздары (шығындары) көп болатын-мемлекет ... ... үй ... әсер ... ... іске ... онда қолданған құралдардың өз-кемшіліктері де
ерекше қиыншылықтарды қосымша туындатады. Мысалға, ақша-несиені реттеудің
ең бір кең ... ... ... ... (дисконттық) саясатын
алайық. Дисконттық саясаттың ең бір елеулі кемшілігі оның баға ... ... ... ... несие шығындарын (процент төлемдерін) өзінің
клиенттеріне, түптеп келгенде, ... ... ... ... жағымсыз әсер кез келген экономикаға қажет емес, әсіресе әлі
тұрақтанбаған экономика үшін ... ауыр жүк ... ... ... ... ... ... белгілеу нарықтық
бағытта іс-әрекет бола алмайды. Ал нарық механизімін ... ... ... ... ... нығайтуы мүмкін.
3) Орталық банктің процент арқылы экономикаға ... ... ... ... және ірі ... ... өз ... егер онда процент ставкасы төмен болса, аударады және де ... ... ... ... нарығын процентпен реттеу-тіпті де
абсолютті тұрақты құрал емес. Орталық ... ... ... ... әртүрлі жағдайларға байланысты өзгереді. Олардың арасынан екі
факторды ерекше бөліп ... ... ... ... ... реттеу моделінің өзгеруі;
2) шаруашылық өмірінің интернациялануы. Соңғы жағдай ... ... ... ... байланысты және бір-бірімен үйлесімді жүргізуді қажет етеді.
4. Қаржы және несие саясатьшың өзара байланыстылық ерекшелігі.
Ақша - несие ... ... ... саясатты жасау және
практикада ... ... ... мен ... ... өте күрделі
проблсмаларды қойып отыр.
1) Нақты жағдайда экономикалық саясат ... ... ... ... - қаржылық пен несиеліктің - қайсысына басымдылық беру қажет екенін
шешуге мәжбүр болады.
2) Қаржы мен ... ... ... ... ... ... басымдылық нұқасы:
1) Кейнсиандық экономикалық саясат
2) Монетаризм
Экономикалық саясатта салмақты монетаризмнен кейнешілдік әдіске ... ... ... қалыпты құбылыс.
Өйткені реттелетін негіздің өзі-экономика-дамып, уақыт өткен сайын
өзгереді. ... ... ... ... байланыстар әлі әлсіз
болған кезде нәтижелі түрде пайдаланған; ... ... ... ... те ... ... ... болмаған; ол кезде
әлем елдері осы күнгі ашық экономика деңгейіне әлі жете ... ... ... ... және ... проблемалардың
қиындап асқындаған кезінде экономикалық саясат механизмінде тағы да күрделі
өзгерістер болуы, бюджет-қаржы құралдарын ... ... ... ... ... ... саясат пен қаржы-бюджет саясаты
нақтыланып ұштала түседі, ... ... ... ... ... ... ... 8. Қазақстан Республикасындағы құнды қағаздар нарығын қалыптастыру
және реттеу саясаты.
1. Бағалы қағаздар формасындағы капитал.
Осы күнгі ... ... ... ... ... екі ... ... деп
анықтауға болады: реалды (нақты) экономика және формалды экономика ... ... ... ... ... актив капитал,
ал бағалы қағаздар, немесе қор активтер -нақты-материалды капиталдың
қаржылық-құқықтық бейнесі. ... ... ... болғанда капитал екіге
бөлінеді және екі жерде қызмет атқарады: 1) өндіріс ... ... ... және 2) қор ... - құнды қағаздары ретінде.
Капиталдың осы ... ... ... ... процесінің күрделенуіне
байланысты кең ... ... ... ... ... туындайды.
Қор нарығы тарихи түрде қарыз капиталы негізінде дами бастады. Бағалы қағаз
капиталы қарызға берілгенін білдіреді, ал ... өзі ... ... Қағаз иесі қарызға берілген капиталдың дивиденд немесе ... ... және ... ... ... ... кепілдік береді.
Құнды қағаздардың нақты активтерден бөлек өмір сүруінің тағы бір көрінісі ... ... ... ... мен ... ... Теория
жағынан алғанда осы жағдайдың қалыптасуы, біріншіден, капитал-меншігінің
капитал-функциясынан бөлініп ... ... ... ... ... яғни ақша ... оңай және тез
айналуында.
Қор активтерінің көлемі құнды қағаздар табысын капиталға ... ... ... ... ... ... - ... кеңейтіп дамыту
мақсатында қоғамдағы ақша ресурстарын жұмылдыру. Оның тағы бір ... ... яғни ... ... ... туралы мәлімет беру.
Құнды қағаздар нарығындағы жағдай ... ... ... ... ... ... шешім қабылдауға ... ... ... ... мәні мен мазмұны, экономикалық рөлі және
құрылымы.
Құнды қағаздардың осы күнгі мәні мен ... ... ... ... атқару механизмінен шығарып анықтауға болады. Өз кезегінде, құнды
қағаздар нарығының мәні мен мазмұны, экономикадағы орны жалпы ... ... Алға ... мәселені екі түрлі әдістемелік
көзқараспен анықталады: 1) дәстүрлі-тарихи әдістеме, 2)осы ... ... ... - ... әдістеме.
Құнды қағаздар нарығы қаржы-қаражат нарығының құрамдас бөлігі болады. Қаржы
нарығын келесі түрде жіктеп анықтауға болады:
1. Қарыз-қаржы нарығы, оның ... а) ... ... 1 ... кем ... ... ... нарығы деп анықталады; б) ұзақ мерзімдік
қарыздар айналымы -капитал нарығы деп аталады.
2. Капитал - нарығындағы ... ... ... жеке ... ... ... ... ақша формасындағы капиталдар айналымынан және
құнды қағаздар айналымынан тұрады. Қаржы капиталын банк ... ... ... ... ... қағаздарды шығарып та алуға ... ... ... - ... ... ... және құнды қағаздар нарығынан
тұрады.
Құнды қағаздар екі ... ... ... ... жүйелерінде
айналады. 1.Жоғары деңгейде орталықтандырылған арнайы қаржы-делдалдық
құрылымдарда, қор биржаларында ... ең ірі ... ... ... 2. Еркін айналымдағы құнды қағаздар биржадан тыс нарық
жүйесінде сатылады.
Құнды қағаздар ... ... ... осы ... кәсіпкерліктің бір
түрі болып табылады. Қаржы делдалдары қор иелерінің орнына (атынан) ... ... ... ... ... ... және міндеттемелікке алған
қаржы құнының сақталуына, мүмкін болғанша оның өсуіне жағдай жасайды. Құнды
қағаздар ... ... алу ... ... 24 ... тоқтаусыз
жүріп жатады. Ақша-қаржы нарығы, оның ішінде ... ... ... негізделген. Информациялық технология арқылы ... ... ... ... мен стып ... бір жерге шоғырланады,
соның нәтижесінде ең толық көлемдегі нарықтық сұраныс пен ұсыныс, құнды
қағаздардың бағамдары ... ... Ақша ... әртүрлі
коммерциялық қағаздар, банк акцептері, депозиттік ... ... ... ... ... ... ... айналады.
Капитал нарығының негізгі құралдары: 1) ... ... ... 3) ... ұзақ ... ... 4) жергілікті әкімшіліктердің құнды қағаздары; 5) мемлекеттік
мекемелердің құнды қағаздары; 6) ... ... ... 7) ... займдар; 8) ұзақ мерзімдік тұрғын үй несиелері;
9) ұзақ мерзімдік несиелер және тұтыну несиелері.
3. Құнды қағаздардың түрлері.
Құнды ... ... ... ... ... ... және бұл құжаттарда
көрсетілген қаржылық құқықтарды басқа тұлғаларға беруді ... ... ... ... ... ... ... қаржылық құжаттардың түрлері. Құнды қағаздардың ішінде ең көп
тараған түрі - ... мен ... - ... ... ... ... ... қосқан үлесіне (ақшалай
жарнасына) берілген ... ... ... Бұл құжат иесіне -дивиденд деп
аталатын белгілі табыс мөлшерін алу, ... ... ... ... бір ... алу; фирманың өндірістік-қаржы жағдайын тексеру;
қосымша ... ... ... ... ... алу құқықтарын береді.
Артықшылық берілген акциялар бойынша дивиденд тұрақты төленеді. Дивиденд
алдымен артықшылығы бар акцияларға ... ... ... ... және ... ... болып бөлінеді. Ұстанушыға арналған акция тіркеуді
қажет етпейді, олар еркін түрде сатылады. Акциялардың келесі ... 1) ... кез ... ... сатып, жұмсалған қаржыны қайтарып алуға
болады; 2) ... ... және ... ... ... арасында бөлінеді, сондықтан әрбір жеке ... ... және ... ... ... акционерлік қоғамды
басқаруға мүмкіндік береді. Іс жүзінде акционерлік қоғамды ірі акционерлер
басқарады, ал ұсақ акционерлер үщін акция иелену ... ... ... ... ... ... мүшелерінің уақытша бос
қаржы ресурстарын ... ... және өте көп ... ... жұмылдыра
алу мүмкіншілігінде.
Құнды қағаздардың тағы бір маңызды түрі - облигациялар. Олар ... ... алу ... ... ... ... құқығын анықтамайды. Облигация
шектеулі мерзімге шығарылады. Мерзімі ... соң ... құны ... ... ... ... ... қорлар және басқа да
қаржы-бюджет ұйымдары ... ... ... ... "купондық төлем"
деп аталды.
Айналымға атаулы және ұсынушыларға арналған облигациялар шығарылды Өтімді
облигациялар да шығарылады. ... ... оны ... ... ... ... Кейбір облигациялардың белгіленген мерзімнен
бұрын қайтару мүмкіншілігі болады. Шаруашылық тәжірибесі бұл қағаздан басқа
да тиімді түрлерін өмірге алып ... ... ... ... төленетін
облигациялар пайда болды. Олардан төленетін табыс ... ... ... ... ... өзгеріп тұрады.
Купоны (бағалы қағаздың бір бөлігі, ол қиып алынып процент немесе дивиденд
алу кезінде ... ... ... ... тең облигациялар болады.
Облигацияны айналымға шығарғанда ... ... ... ... ... ... сай ... алынады.
4. Құнды қағаздар нарығының құрылымы.
Құнды қағаздардың бастпқы және ... ... ... ... ... ... нарықта сатылады. Акциялар мен облигациялар бастапқы
нарықта сатылған эмитент өзіне қажетті қаржы ресурстарын ... ал ... ... ... ... ... ... Бастапқы инвесторлар
қолындағы қағаздарын қайта сатып ақшасын ... ... ... Құнды
қағаздарды қайта сату оның қайталама нарығын ... ... ... ... ... қағаздарды кез келген уақытта сатып өткізу
мүмкіншілігі инвесторлардың оларға деген сенімін ... ... ... ... ... ... айналымы және биржадан тыс айналымы
бөлініп қалыптасады.
"Биржалық айналым" ... ... ... ... сату ... ... ... қағаздардың биржадан тыс тікелей келісім түрінде сату-
сатып алу ... ... ... биржадан тыс айналымы" деп анықталады.
Биржаға кез келген компания еркін түрде жіберіле бермейді. Ол үшін ... ... ... ... үшін ... оның ... анықталған
тәртіптерін орындауы тиіс. Әрбір биржа құнды қағаздарды тіркеуге алғанда
өзінің ... ... ... ... ... ... ... бір түрлі тіркеліп бағамдалса, басқа бір биржада өзгеше бағамдалуы
мүмкін. Биржадан тыс айналымға екінші ... ... ... ... тыс ... ... телекс, компьютер негізінде мыңдаған
инвестициялық фирмаларды біртұтас жүйеге біріктіреді. Биржадан тыс нарыққа
кез ... ... кіре ... ол үшін тек ... ... ... фирма
табылуы қажет.
Биржа - қор биржасы нарығының ... ... Қор ... ... ... алу және сату ... ... ұйымдастырылған нарығы.
Биржаның негізгі белгілері мынадай: 1) тұрақты және ұйымдасқан ... ... 2) ... ... ... ... 3) іскерлік келісімдер
бірін-бірі алмастыратын, тұрақты да жаппай сұранысқа ие тауарлар ... ... ... ... ... ... атқарады: 1) құнды
қағаздарды алушылар мен сатушыларды бір-бірімен ... ... сату және ... алу орны ... 2) ... ... бағамын
(курсын) тіркейді, ұсынылған акциялар мен ... ... ... ... және оның ... ... анықтайды; 3)
капиталды бір өндіріс түрінен (орнынан) екіншісіне ауыстыратын ... ... 4) ... елдегі және жеке өндіріс салаларындағы іскерлік
белсенділікті керсететін құрал (барометр) болады. ... жеке ... ... ... ... ... ... Биржаның қызметі оның
жарғысына (уставына) сай жүргізіледі. Биржаны ... ... ... ... қағаздар нарығын мемлекет тарапынан реттеу.
Мемлекет құнды қағаздар нарығына келесі бағыттарда ықпал жасайды:
1. Мемлекет мекемелері құнды қағаздар ... ... ... ... ... Бұл ... а) ... қоғамдардың қалыптасу
тәртібін анықтайды және реттейді; б) ... ... ... тәртібін және
акцияны шығаруға рұқсат алу түрлерін анықтап реттейді; в) құнды ... ... ... ... ... ... ... г)
биржаның қызметін және құнды қағаздармен жүргізілетін оперциялар түрлерін
анықтап реттейді.
2. Мемлекет мекемелері нарық ... ... ... қағаздар нарығына
шығады. Қаржы ресурстарын жинау үшін ... ... ... ... ... ... айналымға шығарады.
3. Орталық банкінің ақша-несие саясаты арқылы құнды қағаздар нарығына ықпал
жасайды. Басқаша айтқанда, қор ... ... ... ақша ... және ... қолдау немесе ірку саясатымен тығыз байланысты.
Орталық Банк коммерциялық ... ақша ... ... ... да мүмкін. Ақша массасын қысқа мерзімде реттеу үшін Орталық Банк
қазыналық ... ... ... ... сатып алады. Құнды
қағаздардың бұл түрін коммерциялық банкілерден басқа ірі фирмалар, ... ... ... ... ... алады. Облигацияларды сатып
алғанда олар ... чек ... ... ... банк бұл ... ... банкілерге ұсынады, сондықтан олардың төлем қорлары белгілі
сомаға қысқарады. Бұл ... ... банк ... ... банк резервтері өседі. Құнды қағаздар нарығына Орталық ... ... де әсер ... ... банк ... ... ... бере
алады. Есептеу кесімін, яғни ... ... ... ... ... есебін қолдайды, оны көтеру арқылы банк бұл ұмтылысты
әлсіретеді. Есептеу ставкасы ... күні ... ... өседі, ал
акциялар мен облигациялар курсы төмендейді және керісінше, есептеу ставкасы
төмендегенде акциялар мен облигациялар курсы өседі.
Міндетті ... ... ... да ... ... ... ықпал
жасайды. Орталық банк несиені тез қысқарту үшін міндетті резерв ... Ал егер ... ... ... ... онда Орталық банк резерв
нормасын қысқартады. Орталық банк құнды қағаздар нарығында ықпал ... ... ... алуға, несие беруге де болады.
Құнды қағаздар нарығына мемлекет бюджетінің тапшылығы да әсер стеді. Бюджет
тапшылығын ... ... ... ... шығарады. Осыған
байланысты мемлекет ... ... ... ... ... келеді. Банк
проценті төмен болса, мемлекеттік қағаздарды арзан процентпен орналастыруғы
болады. Процент нормасын төмендету үшін ... ақша ... ... келеді. Ал бұл болса, жоғары процентпен шығарылған акциялар мен
облигациялардын курсын өсіретін ... ... ... ... қағаздар нарығын қалыптастыру және
реттеу саясатының негізгі бағыттары мен мақсаттары.
Қазақстан жан-жақты қамтылған ... де ... және ... ... ... ... ... мемлекет иелігінен алып жекешелендіруге
байланысты мемлекеттік кәсіпорындар акционерлік қоғамғдарға айналдырып
қайта ... ... ... 30% акциялары мемлекет меншігінде қалды,
қалғандары жеке меншікке ... Ірі ... 50% ... мемлекет иелігінде қалып, қалғаны жеке ... ... ... ... 5%-ке ... ... ... арқылы Қазақстанның барлық тұрғындарына үлестірілген жекешелендіру
купондарына ... Бұл ... ... ... ... Қазақстанның бірінші қадамы болды.
Осы кездегі жұмыс істеп тұрған құнды қағаздарының негізгі ... ... ... ... 1) ... ішкі және ... ... (облигациялары) тұрақты түрде айналымға шығарылып
келеді; 2) ірі ... ... ... және ... да ... ... жылдары ұтымды түрде сыртқы әлемдік және ішкі ұлттық нарық
жүйесінде ... ... 3) ... ... қара және ... ... ... акциялар Қазақстанның және Орталық Азия
қор биржаларында тіркеліп бағамдалып отыр; 4) ... ... ... ... ... ... акцияларына сұраныс жоғары
қалыптасқан.
Бірақ Республикада құнды қағаздар нарығы толық қалыптасып болды және ... ... отыр ... болмайды, оның тек жекелеген секторлары ғана
қызмет ... ... ... ... ... ... мәселесі бойынша
Қазақстанда негізінен екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
нарық жүйесін қалыптастыру үшін құнды қағаздар нарығы қажет деген пікірде
болғаны белгілі. Соңғы жылдары нарыққа көшу ... ... ... ... жағдайларымен байланыстырылып қарайтын пікір-көзқарас
басымдылық алып келеді.
Құнды қағаздар ... ... ... оның ... құру және ... қызмет атқару тәртібін анықтап ... ... ... ... шығару қажет екені ... ... ... құнды қағаздар жөніндегі ұлттық комиссиясы құрылған, 1995
жылдың сәуірінде "Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... ... ереже" дайындалып бекітілді,
бағалы қағаздар эмиссиясы ... ... қор ... ... ... ... ... ҚР-ның заңдарымен, Президент жарлықтарымен, Қазақстан
Үкіметі, Мүлік комитеті және Ұлттық банк қабылдаған қаулылармен, ҚР қаржы
министрлігінің және ... ... ... ... нұсқауларымен
реттеледі.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Автомобильдердің электротехникалық және электрондық жабдықтары" -курсы мазмұны және әдістемесі51 бет
Жаратылыстану-математика бағытындағы информатикадан жүргізілетін қолданбалы курстар75 бет
Қазақстанның білім беру жүйесін 12 жылдық жалпы орта білім беруге көшірудің негіздемесі71 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Мектептегі экономикалық география білім жүйесін жүргізу әдісі мен тәсілдері20 бет
Болашақ мұғалімдерге математикалық анализ курсын оқыту принциптері17 бет
Валюта нарықтарының ерекшеліктері10 бет
Жүйелік бағдарлау9 бет
Жүйелік программалаудың негізгі ұғымдары9 бет
Жүйелік программалаудың негізгі ұғымдары мен анықтамалары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь