Бауыржан Момышұлының өмIрI мен шығармашылық жолы

МАЗМҰНЫ

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

НЕГIЗГI БӨЛIМ
1 БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ ӨМIРI МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ
1.1 Бауыржан Момышұлының шығармашылық өмiрбаяны ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Бауыржан Момышұлы шығармашылығының жанрлық құрамы ... ... ... .. 7

2 СОҒЫС ШЫНДЫҒЫ МЕН АДАМ ТАҒДЫРЫНЫҢ КӨРКЕМДIК ТАНЫМЫ
2.1 “Москва үшiн шайқас” романдағы соғыс шындығы ... ... ... ... ... ... ... 18
2.2 Қаһарман бейнесiн жасаудағы жалпы сипат пен жалқы ерекшелiктер ... ...22

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Адамзат тарихынан өзiндiк орнын алып, кейiнгi ұрпағының жадында мәңгі қалар тұлғалар аз емес. Осынау ел ардағына айналған азаматтар жайлы халық аузында аңыздар айтылады, хикая - дастандар туады, өлең - жырлар жазылады. Олардың бiр парасы ел қамын ойлаған ерлер, Отанын, жерін қорғаған батырлар, жауға қарсы жорық жасаған қаһарман қолбасшылар, т.б. болып келедi. Бұлардың қайсар жүрегі, қайыспас қайрат-жiгер, адами парасаты, ұлттық сезімі – өз кезеңiнде де, кейiн де әдеби шығармаларда көрiнiс тауып, өлең-жырдың, көркем шығарманың кейiпкерлерiне айналып жатады. Осындай тұғырлы тұлғаның бiрi және бiрегейi – даңқты батыр Бауыржан Момышұлы.
Халық көкірегін ұланына деген ыстық сезім толғандырмай тұрмақ емес, сондықтан ел аузында айтылатын әңгiмелердегi Бауыржан Момышұлының бейнесі, жауға көрсеткен қайраты, қара қылды қақ жарған әділдігі, шыншылдығы, батырлық қасиеттері ұлт әдебиетінен де өз орнын алмауы мүмкiн емес едi. Өз кезiнде:
“Мен де адаммын жаралған сүйек, еттен,”
Менде де жан бар, менде де ар бар жан тебіренткен,
Халқымның қарапайым бір ұлымын,
Жанымды арым үшін құрбан еткен”.[1, 3б.], - деген жолдар арқылы Бауыржан Момышұлы өзiнiң адами, азаматтық болмысын бiрауыз өлең жолымен танытқанды.
Қазақ әдебиетінде осынау азаматтық тұлға туралы аз жазылмағандығымен Бауыржан Момышұлының образын толыққанды танытатын көркем шығармалар жеткілікті деп айта алмаймыз. Бұл жерде біз халқымыздың жадында сақталған бейнесін жасаған, аңыз-әңгiмелерден тұратын естелiктердi айтып отырғанымыз жоқ. Әрине, олар молынан кездеседi. Әңгiме Баукеңнiң әдеби көркем бейнесiн жасаған таза жазба әдеби шығармалар туралы болып отыр. Бiраз жазылғаны рас. Бiрақ бiзге аздау көрiнедi. Әрi олардан Бауыржан Момышұлын бiржақты танитын секiлдiмiз.
Қалай дегенде де, Бауыржан Момышұлының қазақ әдебиетіндегі көркем бейнесі және ел ұғымындағы толымды да тұтас бейнесі бір жақты көзқарас тұрғысынан жасалған секiлдi. Ол тек соғыс қаһарманы ғана емес, сонымен бірге жарқын да жалқы, бiр туар азаматтың толымды бейнесі болуға тиiс едi. Оған жазушы Бауыржан Момышұлының рухани ұлылығын қосыңыз, сонда алуан қырлы алып тұлғаның өзі, оның қайталанбас болмысы танылары талассыз. Бұған деген талпыныс та, iзденiс те бар. Бiрақ нәтиже қандай? Бiздiң назар аудармағымыз да осы мәселе.

Тарих қойнауындағы қиян - кескі шайқастар мен соғыстардан тысқары қалмаған біздің кешегі қоғам, сол қанды шайқастардың ортасында туатын ерліктің талай ғасырлық ізіне куә бола отырып, ерліктің мадақталуы тек Ұлы Отан соғысы жылдары ғана ойға оралған тың тақырып еместігіне дәлел бола алады. Отанын, туған елі мен жерін сырт жаудан қорғауда табандылық танытып, ерліктерімен ерекшеленетін батырларын дәріптеу қай ұлттың әдебиетінде болсын ерлiктi асқақтатқан, рухты биiктеткен ұлы дәстүрмен, ғасырлар қойнауынан жинақтаған тәжірибемен ұласады.
Ұлы Отан соғысы – бүкiл кеңес халқымен бiрге қазақ ұлтының қаһармандық күресiнiң отты шежіресі. Қазақ деген ұлттың ақыл-ойының, ар-намысының, сенім-нанымының жәдiгерi. Ұлы Отан соғысындағы қазақ халқының шежірелі ерлiгi қаншама жыр тудырып қаһарман ұл-қыздарының қолымен жасалған, адам сенгiсiз батырлықтары жырланып келеді, жырлана бермек. Бiрақ ол жеңiл өлең, орта қол дүниеге азық болмақ емес. Ол – өте күрделi дүние.
Бауыржан Момышұлының ерлік даңқы елімізге аңыз болып таралды. Майданда ерлік көрсеткен қазақтар, әрине, көп. Дегенмен олардың бірде-бірінің атақ-даңқы Бауыржан Момышұлындай биiкке көтерiлген жоқ. Соғыс кезінде, одан кейін де, бүгіндері де жаңа туған нәрестеге Бауыржан деп ат қою салтқа айналды. Ата-ана баласына Бауыржан деген атты Бауыржан атасындай болсын деп, өз ұлдарына “ел тірегі - ер” дегендей, ырыммен қояды. “Замандастар арасында Баукеңдей ұлттын құлай сүйген, ұлты үшін отқа күйіп, намысын қорғаған адам кемде-кем. Өз басым Баукеңдей ұлт жандыларды сирек кездестірдім. Ерекше риза болатыным, Баукең халқымызды сүйгенде, халқымыздың ар-намысын қорғағанда әлде кімдердей бір пайда түссін, не атым шықсын деген емес. Ондай ой қаперінде жоқ. Қайта ұлтына қызмет ету менің міндетім, перзенттік борышым дей білді” [8, 11б.].
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1 Момышұлы Б. Ерлігіміз - ұрпаққа өнеге //Қазақстан коммунисі. – 1968. - №7 – 20 -21 бб.
2 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 374 б.
3 Қаратаев М. Шеберлік шынына. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1963. – 419 б.
4 Әдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
5 Мырзахметов М. Бауыржан батыр. – Алматы: Жалын, 1991. –350 б.
6 Дадебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 311 б.
7 Майтанов Б. Сөз сыны. – Алматы: Ғылым, 2002. – 344 б.
8 Қалдыбаев М. Аруағына сиынам (Ақын Т.Абдрахманов шерткен сыр) // «Қазақ батырлары» №8 2000 ж. Тамыз
9 Бекхожин Х. Ауыр шақтың айбынды лирикасы.//Қазақ әдебиетi. 1961.1 қаңтар.
10 Дәдебаев Ж. Атыңнан айналайын. Тараз тарихы туралы толғаныстар. – Алматы: Нұрлы әлем, 2002. – 248 б.
11 Момышұлы Б. Екі томдық шығармалар жинағы: Т.2. Москва үшiн шайқас – Алматы: Жазушы, 2000. –381 б.
12 Момышұлы Б. Баукеңнің бұйрыққа қойған талабы.//Қазақ Батырлары 1991. – 21 шiлде
13 Қаратаев М. Ақын жанды адам. //Қазақ әдебиетi. №8. 1961. 17 ақпан.
14 Әлімжан Е. Жанартау // Егеменді Қазақстан. – 2000. – 27 қыркүйек.
15 Қирабаев. С. Кеңес дәуiрiндегi қазақ әдебиетi. – Алматы: Бiлiм, 1998 –224 б.
16 Бек А. Арпалыс. – Алматы: Жалын, 1985. – 664 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ…………………………………………………………………………….. 3
НЕГIЗГI БӨЛIМ
1 БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫНЫҢ ӨМIРI МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ
1.1 Бауыржан ... ... ... ... ... ... жанрлық құрамы……….…. 7
2 СОҒЫС ШЫНДЫҒЫ МЕН АДАМ ТАҒДЫРЫНЫҢ КӨРКЕМДIК ... ... үшiн ... ... ... ... ……………………… 18
2.2 Қаһарман бейнесiн жасаудағы жалпы сипат пен жалқы ерекшелiктер….…22
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………………...26
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... орнын алып, кейiнгi ұрпағының жадында мәңгі қалар
тұлғалар аз ... ... ел ... ... ... ... ... аузында
аңыздар айтылады, хикая - дастандар туады, өлең - жырлар жазылады. Олардың
бiр парасы ел ... ... ... ... ... қорғаған батырлар, жауға
қарсы жорық жасаған қаһарман қолбасшылар, т.б. ... ... ... жүрегі, қайыспас қайрат-жiгер, адами парасаты, ұлттық сезімі – өз
кезеңiнде де, кейiн де ... ... ... тауып, өлең-жырдың,
көркем шығарманың кейiпкерлерiне айналып ... ... ... ... және бiрегейi – даңқты батыр Бауыржан Момышұлы.
Халық көкірегін ұланына деген ыстық ... ... ... ... ел ... ... ... Бауыржан Момышұлының бейнесі,
жауға көрсеткен қайраты, қара қылды қақ ... ... ... ... ұлт ... де өз ... ... мүмкiн емес едi. Өз
кезiнде:
“Мен де адаммын жаралған ... ... де жан бар, ... де ар бар жан тебіренткен,
Халқымның қарапайым бір ұлымын,
Жанымды арым үшін құрбан еткен”.[1, 3б.], - ... ... ... ... өзiнiң адами, азаматтық болмысын бiрауыз өлең жолымен танытқанды.
Қазақ әдебиетінде осынау азаматтық тұлға ... аз ... ... образын толыққанды танытатын көркем ... деп айта ... Бұл ... біз ... ... ... жасаған, аңыз-әңгiмелерден тұратын естелiктердi айтып отырғанымыз
жоқ. Әрине, олар ... ... ... Баукеңнiң әдеби көркем бейнесiн
жасаған таза жазба әдеби шығармалар туралы ... ... ... ... Бiрақ бiзге аздау көрiнедi. Әрi олардан Бауыржан Момышұлын бiржақты
танитын секiлдiмiз.
Қалай дегенде де, ... ... ... ... ... және ел ... ... да тұтас бейнесі бір жақты көзқарас
тұрғысынан жасалған ... Ол тек ... ... ғана ... сонымен
бірге жарқын да жалқы, бiр туар азаматтың толымды бейнесі болуға тиiс едi.
Оған жазушы Бауыржан Момышұлының ... ... ... ... ... ... ... өзі, оның қайталанбас болмысы танылары талассыз. Бұған деген
талпыныс та, iзденiс те бар. ... ... ... ... назар аудармағымыз
да осы мәселе.
Тарих ... қиян - ... ... мен соғыстардан тысқары
қалмаған біздің кешегі қоғам, сол қанды ... ... ... талай ғасырлық ізіне куә бола отырып, ерліктің мадақталуы тек Ұлы
Отан соғысы ... ғана ойға ... тың ... ... ... бола
алады. Отанын, туған елі мен жерін сырт жаудан қорғауда табандылық танытып,
ерліктерімен ерекшеленетін ... ... қай ... әдебиетінде
болсын ерлiктi асқақтатқан, рухты биiктеткен ұлы дәстүрмен, ... ... ... ... Отан ... – бүкiл кеңес халқымен бiрге қазақ ұлтының қаһармандық
күресiнiң отты шежіресі. ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... қазақ халқының шежірелі
ерлiгi қаншама жыр тудырып қаһарман ұл-қыздарының қолымен ... ... ... ... келеді, жырлана бермек. Бiрақ ол ... орта қол ... азық ... емес. Ол – өте күрделi дүние.
Бауыржан Момышұлының ерлік даңқы елімізге аңыз болып таралды. Майданда
ерлік көрсеткен қазақтар, ... көп. ... ... ... ... Бауыржан Момышұлындай биiкке көтерiлген жоқ. Соғыс ... ... де, ... де жаңа ... ... ... деп ат қою салтқа
айналды. Ата-ана баласына Бауыржан деген атты Бауыржан атасындай ... өз ... “ел ... - ер” ... ... ... ... Баукеңдей ұлттын құлай сүйген, ұлты үшін отқа ... ... адам ... Өз басым Баукеңдей ұлт жандыларды ... ... риза ... ... ... ... ... қорғағанда әлде кімдердей бір пайда түссін, не атым
шықсын деген емес. Ондай ой қаперінде жоқ. Қайта ұлтына ... ету ... ... ... дей ... [8, 11б.].
Сан қырлы саңлақ Бауыржан Момышұлының шығармашылық талабы ақындықтан
басталған екен. ... ... бiрi – ... екi өлең ... – iрi ... сөз бар. Осының жаны бар. Ол қазақ ұлтының ақынжандылығын танытады.
Бiрақ Баукең ақынжанды жалғана ... iрi ... Осы ... дейiн батыр ағаның
ақындық өнерi әдебиет зерттеуiнде ... сөз бола ... Бiз ... туралы зерттеуiмiздiң “биссмилясын” осыдан бастасақ деп отырмыз.
Белгілі ғалым, әдебиеттанушы Мекемтас Мырзахметов Бауыржан Момышұлының
алғашқы ақындық талабы ... ... ... ... ... алғы ... бойындағы ақындық қуаттың бүршігі ерте белгі бергендігін мектеп
ұстазы ... ... та ... ... шығарма жаздырып,
қабілеттерін байқау үстінде бала Бауыржанға сенен ... иісі ... [5, ... ... ... Момышұлының бойындағы шыншылдық пен әділдік, пікірдегі батылдық
жас кезiнде жазған тырнақалды өлеңдерінің өзінен айқын аңғарылып тұрады. 20-
22 ... жас ... ... ... ... ... 1930
жылғы асыра сілтеу мен ашаршылықтың себепкері болған ұр да жық ... ... ... айқын көрiнiс табады. Жас талаптың:
“Қалды ма айыр тұяқ елде малдан,
Жалғыз сиыр қалмады “ет ... ... бала ... қалып кетті,
Барып ең уәкіл боп сен ауданнан”,
- деген өлең жолдарында қазақ жұртын қайғылы қасіретке ұрындырған қара
бұлттың ... келе ... ... дөп ... дәл ... Ақын мұнда
зорлыққа деген өзінің іштей қарсылық рухын да лирикалық ... ... ... ... ... ақын ... ... Баукеңнiң ақындығы
жайында: “Бауыржан өлең соңына түспегенмен әр кезде өзінің ... ... ... ... ... Оның толық бір кітаптық ... ... оның бәрі ... ... Қызу майдан үстінде, қараңғы окоп ... ат ... ... ... ... ... жырлар да ұшырайды. Бірақ
Бауыржанның қай өлеңін оқысаң да майдан ақиқаты, солдат өмірі кең ... ... ... ... соғыс өзінің қатал шындығымен қарсы ... ... ... ... прозасындағы соғыс тақырыбы талай
жазушыларымыздың шығармашылық ... жол ... ... ... жазған туындылары әдебиетіміздің сапалық тұрғыдан баюына аз ... жоқ. Отан ... ... ... бұл ... негiзгi
желiсiне айналды. Совет армиясын, советтiк құрылысты орынды-орынсыз
мадақтау ... кей ... ... ... ... ... тақырыбы кемшiлiктi жамап-жасқап жiбергендей әсер
қалдырады. Әрине, ол кезде кеңес дәуірінің де ... күнi ... ... болжай алмағанды, ал жазушылардың қиялы қанша биікке шарықтасадағы
ондай ойға ерiк бермегендi. Сол заманда қоғамдық әлеуметтік орта қалай ... ... ... ... ... да дәл солай өмір сүрді. Осы тұста
қаламгерлер қандай ... ... ... ... ... бейнелеуді негізгі нысаны етті дегенде, сөз жоқ, ... ... айта ... ... ... соғысты қилы-қилы
қырынан көрсетіп, тереңірек таныту мәселесіне, жауынгерлердің әр ... ... ... ... бөлді деуге болады.
Соғыс тақырыбындағы шығармалардағы солдат жанын түсінуге, сезінуге
бастап барар ... ... ... ... осыған жетелесе керек.
Бұл орайда, солдат психологиясын дөп басып, дәл ... ... ... ... ... бiр әдiс ... оқиғасын бірінші жақтан
баяндатып, лирикалық кейіпкердің ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сондықтан да соғыс тақырыбына барған әрбiр автор шама-шарқынша ... ... ... ... ... бiрi, әрi ... ... Момышұлы. Оның шығармашылығына тән басты ... ... ішкі ... ... ену, сол ... ... сезімдердің
шарпысуын, солардың қайғы-қасіретін, қуаныштарын қаhармандарының сезiм
түйсiгi арқылы дәл көрсете білу.
Бауыржан ... ... үшiн ... ... ... кітап, екінші
кітап, үшінші кітап, төртінші кітап деген төрт бөлімнен құралған. Әр бөлім
тарауларға ... ... ... ... ... ... өз ... бір оқиға болғандықтан, оқушысын жалықтырмай, өзіне
қызықтырып, ... ... ... ... ... ... жүйелi, қиыннан қиыстырар суреткер шеберлігін танытады. Романдағы
оқиға ... ... ... ... ... Сол ... ... Х. Бекхожин: "Міне, біз Бауыржанның «Москва үшін шайқас» деген
көлемді хикаясын оқып отырмыз. ... ... ... ... ... ... ... тартады. Тұла бойың тітіркенерлік соғыс әлеметі көз
алдына жанды қалпында елес қағады. Неміс ... ... ... ... ... ... ... анталаған кездердегі біздің әскери
күштеріміздің жауынгерлік әлпетін, майдан әрекетін, қатерлі ... ... сол ... өзі басынан кешкен батыл жазушы аса нанымды,
әскерді суреттеген." [9, 3б.]. -деп келтiрген.
Қарап отырсақ, ... ... ... ... ... ... ... өзгертілмей жанды кейіпкер ретінде көрінген. Бұл образдар,
олар қатысатын оқиғалардың ... мен ... ... ... өз шығармасына қажеттi тіректі өмір ... ... ... ... ... ... – “Москва үшін шайқас” атты туындысының бірінші
бөлімі, жау қоршауынан сытылып шыққан ... ... ... ... ... бара ... ... басталады. Сол сәттегi
батальонның жазушы суреттеуiндегi көңіл-күйін ғалым Ж. Дәдебаев былайша
көрсетеді: “Жау ... ... ... өз тобына келіп қосылған батальонның
еңсесі биік, шаршап-шалдыққанына қарамастан, сергек, ... ... ... мен ... ... жете біліп, бір-біріне берік
сеніп қарайды” [10, 106б.].
Шығармадағы қаһармандық бейненің майдандағы ... ... ... ... ... отырып, сол қиындықтарға мойын ұсынбай ... ... ... ... ... алға ... Тағдыр мен адам
арпаласында, ... пен адам ... рухы биiк ... ақыр ... Бұл ... жеңу емес, өзiн-өзi жеңу едi. Өз бойындағы адами
қорқынышты, үрейдi жеңу – соғыс ... ... ... үшін ... романындағы Петр Угрюмовтың әдеттен тыс тағдырын
оқырман жақсы бiледi. ... ... ... ... оның ... да
күрделене түседi. Кейіпкер соғыс өртiнiң iшiнде ... ... ... ... енiп, сонымен бірге саған да өте жақын, таныс адамға айналады.
Угрюмов – ... ... жан. Ол шын ... ... ... ие, ... отыратын жағдайға қарсы тез шешім ... ... Оны ... ... ... әрине, соғыс. Жан дүниесiне өзгерiс
әкелген осынау тағдырды ол қайыспай қарсы алады. Сондықтан да ол – ... ... ... ... ... ... кету оның
ұнжырғасын түсiрмейдi. Ол ... ... ... ... ... ... қарай жақсырақ, ақылдырақ шайқасуға үндеп отырады.
Угрюмов ... ... ... ... ... ... ... “Ұрыстың шешуші учаскесіндегі командирдің жеке басының үлгісі,
қашанда жеңіске жеткізеді” деген қағидаға ... ... ... да ... ... ... ... жерде жүреді. Ол ... ... ... ... әрі ... Сонымен қатар дұшпанға
қарсы асқан батырлықпен соғысады.
Жазушы оның тұлғасын бір жерде: “Олардың алдында баяғы ... ... Петр ... Ол ... ... ... ... ешқандай
бұрылмай сілтеп басып барады” [11, 104б.], - деп суреттейді. Көз алдымызға
ертедегi нағыз ерлер елестегендей. Еш ... ... ... ... ... ... ... болса керек. Осындай ержүрек жанның
бұйрықты орындап барып ерлiкпен қаза табуы оқырманға қатты ... адам көп ... өзі ... ... бірақ майданда мүлдем
басқаша болады. Онда әрбiр жауынгер командир берген ... ... ... ... өз ... ... “Команда немесе бұйрық
дегеніміз ... ... ... оның ... ... [12, 6б.]. ... шабуылдың сипаты мен мерзімін басқа адам,
яғни командир анықтайды. Ұрыс кезінде оның ... болу ... де ... ... Ал ... ... бұйрығын орындаушы. бiрақ ол жансыз,
ақыл-ойсыз робот емес, ол ... ... ... өз ... арқылы
жүзеге асыратын тiрi адам. Ендеше ... ... ... ... ... бар. Жазушы мiндетi соны ашу.
Соғыстағы жағдай адамнан өзінің сенім-нанымының ... ... ... және ... ... ... ... Сөйтіп ол өз күшін бойына жинап,
қорқынышты жеңу үшін алға ұмтылады. Қиын жағдайлар ... ... ... қилы ойға ... оның ... ... ... оған пайда бермейді.
Ерлікпен қорқақтық ауылдас бола алмайды, ... ... ... ... келеді. Әскери прозадағы мінез-құлық күрделілігі қаһармандық іс-
әрекеттің мәнiн ашуға қызмет етедi.
Біздің әдебиетімізде, әсiресе, соғыстан ... ... ... ... ... ... сияқты бiр бағытта суреттеулер басым болды.
Өйткені, бізде партия белгілеген белгiлi бiр идеологиялық сара жол бар ... ... ... ... ... ... ендi ... он жылда жарық көрген таңдаулы кітаптардың көпшілігінде,
адамның iшкi жан-дүниесiне ... ... ... ... ... ... ... iшкi әлемiмен астасуына назар аудару басым.
Соңғы жылдардағы әскери прозада трагедиялық таңдау ... ... ... ... кінә ... ... аударылып отыр. Мұнда
қаһарманға байланысты емес жағдайлардың тоғысуы салдары ... ... ... ... ... адасқан құрбандықтың
өліміне емес, қаһармандық жолды ... алып ... ... күрделi мәселелердiң бiрi қаһармандық трагедияның
ұжымдық тәртiп, адамдық идеямен байланысы. Майданда адамдар бір-бірін қажет
етеді, бұл ... ... ... арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... ... қоғамымыздың адамгершілік
заңына сәйкес келетін еді. Майдан даласында жалғыздық үлкен ... ... дара ... ... ... да ... ол – интуиция арқылы жүзеге
асатын iс-әрекет. Онда ... ... ... жоқ, ... болған, жарқ
етпе ерлiк бар.
Бiрақ батырлықты жалғыздыққа қарсы да қоюға болмайды. Жалғыз да ... ... ... ол ... ... ... болып қалады.
Қаһармандық трагедиясының тұжырымдамасы ерлiктi қарақан басын қиындықтан
құтқару үшін ... ... ... ... үшін ... ... жеңiске жету мүмкіндігінен көңілі қалған жалқылық қасірет, бүгiнде
жалпы тағдыр, жалпы адамгершілік ұстанымдары біріктірілген адам тағдырының
ынтымақтастығы ... ... Ал оның ... көзi ... ... ... ... Момышұлының шығармаларында жатыр.
Жеке адамның мүддесі топтың мүддесіне қайшы келмейді. Рухы ... ... ... ... сезімін (эмоциясын) оятады, ал жеке адамның
қаһармандық күш-жігері ... ... ... ... үшiн ... ... көркемдiк iзденiстер арқылы жеткiзе бiлуге ұмтылды. Оған қол ... ... ... ... ... оның ... қан ... апат келсе, ол қызғылықты деген ... ... ... ... ... ... кереметтiгi бұл айтылғанда емес, басқа да.
Майданда кеңес адамдарының керемет ұжымдық қасиеттері пайда болған. Мұнда
өз ... ... ... ұжым өмірінен, бүкіл ел өмірінен бөліп қарау
атымен болмаған. Ендеше соғыс жайлы ... ... ... ... ... қан, ... көз жас, қираған қала ... адам ... ... ... сезiмiнiң; достық, адамгершiлiк,
адалдық, батылдық сияқты қасиеттердiң көркемдiкпен көрiнiс табуы.
Әрбір адамның пенде ретіндегі, ... ... ...... ішкі ... бұл күш қаһармандық істе көрінеді, түптің түбінде онда
жеке ... ... ... ашылады. Сонымен сайып келгенде,
адамның істеген ісін бағалау, оның ... ... ... ... Бауыржан Момышұлы қаһармандарының мінездері ... ... ... ашық болып келеді. Соғысқа дейінгі әдебиетте айқын
көрініс ... ... ... ішкі ... ... ... құлазуы оларға тән емес. Сондықтан да жазушы кітаптарын
парақтағанда, біздің көз ... ... ... ... да ... ... берік сенімді, айқын мақсатты, болаттай мықты тұтас бір
ұрпақ келеді. Тегінде, ... ... ... рухы ... деп ... ... болады. Олар қандай ауыр жағдайлардың ... ... ... атын ... ... ... ... мен
көзқарастарына терең ұялаған адами қасиеттерге адал ... ... ... сағы ... жасымайды, қайта абыроймен жеңіп шығады.
“…Тағы бір рет қарсы шабуылға шығып, дұшпанды тойтарып бара жатырмыз.
Жау шегініп, ... ... ... қуып ... ... ... жүгіріп
бара жатқан жауынгердің сол қолын жеңінің шыға берісінен минаның жаңқасы
отап кетті. Бір елі ... ... ... мен ... қанға боялып
салбырап барады. Оны денесі қызған жауынгер байқар емес. Ол әлі де ... ... бұл ... Ол кілт тұра ... Енді ғана ... Бір
елі теріге ілініп тұрған қолын ызаланып жұлды да, лақтырып тастады. Өз
денесін қар үстіне ... ... Мен ... ... Ол сау ... серт ... алға кезеніп, жоғары көтерді де, ашынған даусымен
“атаңның аузы…” деп жау соңынан тап бере жүгіре жөнелді.
Мен оны ... Ол ... екі жеті ... ... селосында жаудың 3
танкімен жекпе-жекке шығып, қарсыласып тұрып алған ... ... ... ... ... атаңа тартқан екенсің!” - дедім мен
ішімнен…” [11, 241б.]. Мiне, әлгi бiз ... жеке ... бiр ... ... ... ... көрiнiс табады. Кейiпкердiң сол сәтте
ойлануға мұршасы жоқ. Оны ... ... ... ... ... шыққан
шешiм емес, бүкiл болмыстың бiр тұтас болып түйiлiп ... жан ... ... ... үшін ... ... ... батыл
кейіпкерлерге аз емес. Біз бір полктың, бір батальонның адамдарының ... ... ... ... адамдар мінездерінің механикалық жай
біріге салуы ретінде емес, жеке адамдардың ортақ мүдделері қиысқан өзіндік
бір ... ... ... Образдар жүйесі схема бойынша қолдан
жасалған дүние ... ... шын ... ... қалпында құралған. Онда
жасанды, ойдан шығарылған соғыс ... ... ... суарылған, бас
кейiпкердiң көз алдынан өткен, сол арқылы бiздiң санамызға ... ... ... бар. ... М. Қаратаев сөзімен келтірсек: “Москва
үшін шайқас” – нағыз ... және ... ... Бұл көп ... ... Ұлы Отан ... ең бір қиын ... қатігез жау
сүйікті астанамызға төніп тұрған қатерлі кезде ... ... ... рухы мен ... ... сол ... ... толғанған ойы мен
сезімін көзге елестеткен көрнекті кітап.
Өрелі патетика, гуманизм, ... ... ... қорытылған шынайы
шыншылдық, публицистикалық өткірлік, әңгімесінің нақтылығы, дәлдігі –
кітаптың негізгі ... [3, ... ... есте ... әр тараудағы оқиға мазмұнына
қойылған тақырыптардың ұтымдылығына байланысты. Осының бәрі де жазушының
соғыс тақырыбына баруы ... ең ... ... жазу ... ойластырып
алғанын байқатады. ... ... ... ... ... Мәселен, “Бұйрық” деп аталатын тарауын о баста
бұрын, автор шығармасының ... ... ... ... қаншалықты ауыр екендігін оқушы қауымға мәлім етедi. Берілген
бұйрықты орындау қажет. Уақиға ... ... ... жазушы оқырман
қауымды оқиғаға қызықтырып, ынтықтырып қояды. “Командирлер мен солдаттардың
барлығы ауыр ой ... ... ... ... ... – атам ... сөйлесудің бір саласы. Бәріміздің ойымызды бір түйін зілдей басып
барады. Бәріміз де бір мезгілді ... ... Ол ... әлі жақындар емес.
Сағыздай созылған уақыт, қылды қамырдан суырғандай қинап, өте шабан келеді.
Бір сағат бір ... ... ... ... ... ... Аяусыз қатал бұйрық болды-ау, - деді маналы берлі тіс жармай отырған
Мадияр.
– Ия, мен де соны ... отыр ... - ... мен оған ойымның ... соң. ... тағы үн ... ... ... [11, 271 ... ... қимылдың, қызықты оқиғаның бастауына оқушыны дайындау едi. Ол
дайындық кейiнгi қабылдауды жеңiлдетедi. Алдына ... ... ... әрі ... жалғасқан уақиға желісі ақырғы тарауға жеткенге дейін
біріне-бірі сабақтасып, оқиғадан оқиға ұласып ... ... ... оқырман
жеңістің қуанышына шомып кеткенін де байқамай ... Бұл ... ... ... ... ... дайындап алып барып, ... ... ... ... ... бiр ... ... отыру шынында да
шеберлiк.
Жазушы шығармаларынан басты немесе жанама персонаждарды бөліп алу тіпті
де мүмкін емес. Автор үшін ... ... ... өзі де шығарма
сюжетін дамытуда елеулі маңызға ие ... ... ... ешқайсысы да
өз-өзінен фабула қозғалысын анықтап бере алмайды, тіпті басты қаһармандарды
бір жерге ... ... ... ... ... бола ... деп
айту қиын. Жазушы прозасының бұл ерекшелігі мына ... ... ... оны жеке ... гөрі – ... полктың немесе батальонның тағдыры
алаңдатады әрі ... Нақ осы ... не ... ... оның
туындыларының басты өзегіне айналады.
Кейіпкер өзінің ой-толғаныстары арқылы басқа адамдарға мінездеме беру
шеберлігін де мол ... ... ... ... ... бар. ... ... барлығын бас-басына арнайы суреттеп
жатпайды, бас кейіпкердің көзқарасымен ... ... ... ... ... арқылы, оның адамдар жайлы көзқарасын, олармен ... ... ... ... ... командирі Бауыржан
Момышұлының өз тарапынан айтылған ойлары осы пікірді дәлелдей түседі. Бас
қаһарманның жан тазалығы – ... ... ... ... ... ... ағымы арқылы жете танылады.
Осы мәселенi ғалым Ж.Дәдебаев: “Бауыржан ... өз ... ... қиын ... Отан ... өмірінің қаһармандық
әрі трагедиялық суреттерін көрсетеді. Автор ... ... ... ... ел мен жер, Отан ... ... ... парызына
адалдығын тебірене отырып баяндайды”, [6, 153б.] – деп, нақтылай түседі.
Оқиға өз ... ... ... ... ол қашанда характер арқылы
ғана ... ... ... ... ескерсек, шығармадағы сюжеттік
желі характер ... ... ... ... Шығармадағы орнын тапқан
характер өз ырқымен табиғатына лайық әрекет етеді, сюжетті өрістетеді.
Қаламгер шығарманың бар сюжеттік желісін бас қаһарманның ... ... ең бір ... шақтарда кейіпкерлердің характерлерін де ашып тастап
отырады. Жалпы, Бауыржан Момышұлы ... ... ... ... ... ... ... тек көзсiз ерлiктi ғана
жалаң баяндамай, сол ерлiктерге барған адамдардың характер тарихын ашатын
психологиялық ... ... ... ... ... ... жағымды, жағымсыз сапаларымен қатар алынып, нағыз белсендi
әрекет үстiнде шын ... ... мәнi мол ... ... [7, 192б.]-деген ғалым Б. Майтановтың ойын келтiрсек болады.
Тамаша құрылған сюжет пен ... ... ... ... образдың жан-жақты көрініп, өсу логикасына қызмет етеді. Ондаған
кейіпкерлерге, сан түрлі оқиғалар мен неше ... ... ... орын тауып, өмірлік жағынан нанымды етіп шығаруы, сөз зергерінің шын
мәніндегі шеберлігін танытады.
Сонымен қатар, шығарма көркемдігінің сыры кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... сол ... тезiне
салып көрсетуінде деп айтуымызға болады. Шығарма құрылымында кейіпкер
табиғаты мен характерін ... ... ... - ... ... ... еңбекті қажет етеді. Сондықтан да бейнеленіп
отырған құбылыстың мәні мен кейіпкер мінезін ... ... ... алу - ... шығармашылық еңбегінің маңызды бөлігі
болып саналады.
“Адам тағдыры – жазушы үшін шығарма ... ғана ... ... ... ... де: ... ... тірі адамдар туралы тебірене, ... ... ... сол ... өмір ... ... ... көзқарасы
қалыптасады, нәтижесінде сол қоғамдық шындықты көркем жинақтау мақсатындағы
творчестволық әрекеті басталып кетеді” [6, 86б.], – ... ... өте ... ... ... рухани байлығын, Отанын жанындай сүйетіні,
патриотизмiн ел мүддесі үшін қандай қиыншылық жағдай кездессе де табандылық
жасап, ерлік көрсеткенін, өзара жауынгерлік ... ... мен ... ... ... ... ... алуы өзгеше бір қуаныш:
“–терезеге қарап тұрсам, әскерлер келе жатыр. Мұншама сап ... ... келе ... деп таңданып біраз тұрдым. Колона басынан сізді көріп
тани кеттім, - деп, ол қолымды ... ... ... ... ерте ... сабақтай: - Шынымды айтсам, ә ... ... ... ... ... жау ... ... өз тобымызға қосылғандарыңды
көріп, қуанышым қойныма симай кетті. Жақсы ... ... ... дей ... ... ... кілт ... маған шешінуді ұсынды”, - деп
жазады ... [11, ... ... ... ... ... ... құбылысы
жинақталған. Жәй ғана қарапайым әңгiмеден сезiмдер шарпысуының өзгеше ... ... ... ... ... ... бейнесі сомдалады. Осы
орайда, жазушы алдына күрделі мақсат қоя білгенiн атап ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді,
мінездеменің ең жақсы иірімін типтендіріп, бұлардың жауынгер адамның ... ... ... өте ... ... ... ... да өте шебер. Мәселен ол ... ... ... ... ... ... ... көріспеген аз
уақыттың ... ... ... ... да ... ... жағасы мойынына кеңейіп қалыпты. Мықынынан балағына дейін екі
елі қызыл әдіпті генералдық белгісі бар ... ... шақ ... ... ... көрінеді. Жүзі тотыққан, әжімдері бұрынғыдан көрі ... ... ... ... шашы ... ... тұр. Мұрны мен
иегі аздап ... ... ... ... жүретін суағарындағы бармақтың
тырнағындай төрт ... қара ... ... гөрі тікірейе өсіп кетіпті.
Соғыс әуресі кейінгі күндері мұртын басуға мұршасын келтірмегені ... 12б.]. ... ... емес пе?! Бiз ... ... ... ... алай-түлей жан дүниесiнде танығандаймыз. Оны бiз белгiлi сыншы-ғалым
Х. Әдiбаевтың мына ойымен келтiргендеймiз: ... ... ... тән қайсарлық, тапқырлық, табандылық ерекше көзге түседi. Жауынгер -
жазушы тiрiлткен тартымды ... ... сөз жоқ, – ... ... ... ... ... Брудныйға жасаған “қатыгездігі” генарал
Панфиловты қатты ойландырады. Ол Бауыржанды ақылға шақырып, әңгiмелеседi.
Комбат ауыр ... ... ... ... ... ... ... жіберетінi оқырман қауымға мәлiм. Генерал Панфилов өз қарамағындағы
командир Бауыржан Момышұлының осы ... ... ... ... “– Талап қою бар да, қаталдық бар. Талап қою – заңды нәрсе.
Қаталдық заңнан ... ... Бұл ... ... емес, өмiр
тәжiрибесiнен түйiндеген қорытынды. Халық даналығы қажет жерiнде осылай өз
орнын таба ... ... ... ә, ... ұқпай қалғанын, Бауыржанда
мойындайды. Жазушы өз кейiпкерiнiң тәлiмiне тәнтi екендiгiн осы бiр ... ... ... ... ... шыңдалған бiлгiрi қатыгездiк пен
қаталдықтың ара жiгiн жақсы бiлетiндiгiн осылай танытады.
Генерал Панфиловтың бейнесі ешкiмге ұқсамас, ... бiр ... ... Оны ... ... ... ... жан, бойында нәзік сезіммен
салиқалы солдаттың тәртiп тұтасқан әке ... алып ... ... әдебиетші-ғалым Ж. Дәдебаев былай деп жазады: “Қанша күн, қанша
түнді қауіп-қатер үстінде өткізіп, денесі де, миы да ... ... ... ... ... командирі генералдың қуанышқа, ... толы ... мен ... кейін едәуір босаңсиды,
жүрегі елжірейді” [6, 157б.]. Және бір дерек: “Қайсар батальонның ... осы ... ... ... ... ... әкесімен соңғы
кездесуін еске алады. Алыс жолдан оралып, ауылына жақындай бергенде ... ... қарт ... үйден кібіртіктей басып жүгіре шығып, қарсы
алып, әкелік мейірім билеп, қол-аяғы қалтырап, ... ... ... ... қолынан ұстап аймалап сүйіп, мойнын тебіректей иіскеп,
балапандай бауырына қысып, көпке дейін құшақтап тұрғанын еске түсіреді” ... мен ... ... ... ... ... ... табылады. Қаһарманның өмірбаяндық бейнесін өзіндік ... ... жеке адам ... қалыптасу процесі туралы мәселе қойылады.
Осыған байланысты мынаны айта кеткен жөн. Басты қаһарманның мінез-құлқын
жасау ... ... ... ... ... жазушылар белгілі бір
қиындықтарға тап болады: өмірбаяндық кейіпкер бір ... ... ... ... ... өйткені оны автордан бөліп алып
қарауға болмайды, ол оның құрамдас ... ... ... өз ... жазып, өз ойларын жайып салуға, өз сезімдері мен көңіл ... ... ... ... ... ол ... ... объектісі,
сол себебті автор оған объекті ретінде, көркем зерттеудің нысаны ретінде
қарайды.
Өмірбаяндық кейіпкердің мінез-құлқын жасауда тағы да бір ... бар, ... ... өзіне қалай қарайтындығына байланысты қиындық. Бұл жағдайды
өмірбаяндық ... ... ... ... “үндемей қалуы”, яғни
өздерінің кемшіліктерін оқырмандарға жария етуге құштар болмауы арқылы
түсіндіруге болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мадақтаудың себебі болып жүр.
Мұндай шығармалардан Бауыржан Момышұлы шығармаларының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... жазушы объектілікті алған. Академик М. Қаратаевтың ... ... бұл ... ... ерекшелiгi – авторы мен
кейiпкерiнiң бiр жерден шығуы. Бұл жазушыға қиындық туғызады, жауапкершiлiк
жүктейдi. Ол ... өзiн ... ... белгiлi шек пен шеңберде
ұстауына байланысты. Мiне бұл ... ... өз ... ... ... ... ... көрсете алған. Тiптi көп реттерде автор кейiпкер
өзiнiң қателерiн де, ағат, жаңсақ ... ... де ... батыл
мойындап отырады. Автор майдан өмiрiн салқын қанмен немқұрайды баяндамайды,
жүректiң ыстық қанымен суреттейдi. Сондықтан ... ... мен ... ... ... образынан (лирикалық кейiпкерден) жазушы Бауыржан мен
командир Бауыржанды ... ... ... ... ... өз ... ... жақтарынан үнсіз айналып өтпейді, көркем
бейнелеуде кез келген адам сияқты оған да кемшіліктер тән. ... ... ... ... ... аз ... ... алған кемшіліктері мен
қателіктері туралы көбірек ... Оның ... ... үшін шайқас” атты
кітабы мынадай эпиграфпен басталады: “Осы жазбаларымда мен тек ... ... өз ... ... ... мақсат еттім”. Онда
командирлердің өз қарауындағыларға қаталдықпен, мейірімсіздікпен ... ... ... бар. ... эпизодтар автордың ар-ожданына ешқандай
да қаяу түсірмейді, керісінше, басты кейіпкердің мінез-құлқын әр ... ... оның ... ... ... мен ... ... сол қалпында қарастыруға мүмкіндік береді.
Кеңес әскерін соғыста жеңіске бастаған факторлардың бірі темірдей тәртіп
болса, соны орнатушы ... ... ... ... ... ... ... отырады. Командирдiң жауапкершілікті өзгелермен тең бөлісіп
көтеруi жайлы Панфиловтың ... ... ... ... тырысатын
Бауыржан Момышұлы жеке басындағы дара қасиеттерімен кіші әріптестеріне,
жауынгерлерге үлгі-өнеге, бұлжымас заң бола ... ... Оның ... ... қаталдық” деп, бұрынғы өкпелі офицерлер де мойындауға
мәжбүр.
Кітапта комбаттың артық ашуын әзілге сүйеп, көңiлiне ала ... ... ... ... ... - ... ... іні Жолтай
Бозжановты, сабырлы, ақылды Хаби Рахимовты автор түрлі ... ... да ... бейнелейді. Бозжанов, Рахимов, Толстунов сияқты қарулас
достарына кейде қатты ренжiген, артық кеткен ... ... ... ... ... ... iштей егiле тұрып, жағдай ауырлығы мен сол
жағдай туғызған мiнезге өз бағасын беруi оның ... ... ... Егер жазушы-қаһарман тек әрекет пен бұйрық-жарлық, айғай-
ұрыс көріністерін суреттеп, лирикалық ... жол ... ... Момышұлының жан дүниесі мен арман-мұратындағы ақ та адал, мөлдір
сырлар ықшам да сыйымды түрде ... бұл ... ... мәні жоғары болмас еді.
Бауыржан Момышұлының тұлғасы характер тұрғысынан да аса бай, көп қырлы,
өзіндік ерекшелiгi де ... Оның ... ... ... ... ... Бұл ... соғыс командирлерiне тән мiнездiк сапалар жинақталып,
оқиға қоюлана түсiп, сюжет ширыққан ... олар ... ... түседі.
Шығармада көрiнiс табатын майдангерлердiң бәрi өз командирлерiн үлгi
тұтуға, содан үйренуге ... Бұл ... ... үшiн ... ... ... ... Өйткенi олардың бәрi өз бойындағы барды ... ... Олар ... да бiр ... ... ... ақтай алатындығын жақсы түсiнген жандар. Ендеше олардың идеалы соғыс
ауыртпалығын өздерiмен бiрдей көтерiп, ... ... тура ... болуының тарихи шындығы да, көркемдiк шындығы да ... ... “Ал, ... ең ... олжасы – қай кезде де ... ... ... білу мен ... ... ... жүріп тірі қалу.
Бауыржан Момышұлын өзге батырлардан, командирлер мен қолбасшылардан ... ... ... да осы ... ...... ... Ол
кезеңнің, сәттің шындығын місе тұтпайды. Оның өзінен де, өзгеден де талап
ететіні ... ... Бұл ойын ол ... ... ... талқылағанда және басқа мінбелерден әлденеше рет айтқан.
“Абсолютті шындықты айту ... ... - деп ... ... ... екенсің, дұрысы аузыңды ашпай-ақ қойғаның жақсы”, - деп жауап
берген” [14, 7б.], – ... ... ... мен ... ... Елен Әлiмжан.
Бауыржан Момышұлы өмірдегі табиғи ... ... ... ... ... Әдеттегі өмiрде өткір, шыншыл адам Бауыржан Момышұлының
өз шығармасында да ... ... ... ... болуға ерлігі мен
қаламгерлік намысы жеткен. Оның шығармасында кейiпкер табиғатын ашуда бiр
жақтылық, бұра тарту жоқ. Ақты ақ, ... қара ... ... бар. Оны
бiз ғалым С. Қирабаевтың сөзiмен келтiрсек: “Бұл дәуiрде ... ... ... ... ... қайта қаралып, оның адам тағдырына әсерiн ашарлық
бiрталай тың туындылар ... ... ең ... ... Т. ... күндер”, Б. Момышұлының “Артымызда Москва” сияқты кiтаптары бар.
Оларда соғыстың алғашқы кезiндегi майдангерлердiң ауыр өмiрi, қатты ұрыспен
шегiну ... ... ... ... сынынан өткен бiздiң
отандастарымыздың жеңiске деген ... ... ... ... шындыққа сүйенiп көрсетiлген” [15, 124-125бб.].
Кітаптың айрықша көркемдігі осы табиғилық пен тарихи шындық шендестiгiн,
пендешілік қарым-қатынастырдың ... мен ... ... ... ... ... жiберiлген кемшiлiкке өкiнiп, бөгдеден ... ... ... ... Жауынгер-жазушы ең алдымен өзінің
ары, адамдық ұжданы алдында жауап беруге ... ... ... ... ... да ... бейнелейтін әңгімеші өзiндiк жеке ерлігін
тәптіштеуден қандай аулақ болса, ... ... ... түсінуге
ұмтылған сәттерін кеңiнен аша ... ... ... ... ... мен
әттеген-айлар қаһарманды соншалықты жасытып, қажытпай-ақ, оларды қайталамау
алдағы іс-қимыл, қарым-қатынаста іс жүзіне асып жатады. Мәселен, батальонды
басқарған ... ... полк ... ... неғұрлым есейе,
байсалдана түскені факт. Бұл кезеңдегi оның ... ... ... ... ... ... ... етене жақын
батылдық, тапқырлық, қырағылық нышандары мол байқалады. Және көзге түсер
жайт осы тұста ... ... ... ... ... ... ... ерлік қимылға дайындау ниетімен өнегелік нақыл, үлгілі ... алу ... ... Оны ... мына ... ...... Ағатай!, Сіздің мінезіңіз... Ағатай, кешіріңіз...
– Айтарыңды айтсаңшы!..
– Шынымды айтсам мен ... ... Біз ... ... ... ... ... сыйыңды өзің қайта ала ғой. Оның маған керегі жоқ!..
– Өте дұрыс айттыңыз, ағасы. Біз оған түсінеміз ғой...
– Не ... ... Мына ... ... кім ... кім тірі ... Мен ... едім... Келініңіз орыс қызы. Аты Валентина. Өзіміз тек Валя
дейміз... Оның ... бір ... ... кетіп еді, мен соғысқа
аттанғанда... Білмеймін, босанды ма ... Мен ... ... кім ... Қыз ба? Ұл ... ... Сен ... [11, 242-243бб.].
“Алатау сұңқары” Бүркіт Әлішеров, “бұйрықты орындадым, меня убили”-деп,
соңғы сөзін айтып мерт болған ... ... ... ... ... қаза ... Петр Угрюмов, оққа ұшқан лейтенант Танков,
Краев, Попов, ... ... ... мен командирлердің жанкешті
қимылдары, көзсіз батырлықтары оларға деген құрметтен туған жылы ... ... ... кейіпкердің соғыс сәтiндегi толғаныс. Кей
тұста, мәселен, капитан Лысенко мен Василий Клочков ерліктері ... ... өзі ... де, ... ... ... желiсiне әдемi
қиюластырып, баяндау мәнерiн өзгерте отыра жеткiзiп, ... ... ... ... әңгiмелейдi. Шынында да “Москва үшiн шайқас”
Лысенко мен Клочковтың өршіл патриотизмi мен Отан ... ... ... ... теңдессіз қайсарлық көріністерінсіз елестету мүмкін ... ... ... өзi ... ... ғана ... енгiзбей және оны
жанды күйде әңгiмелемей, жайдақ ғана желдiртiп өтсе, онда ... ... “бiр ... ... ... болар едi.
Кітап тарауларының аттары да қызғылықты. “Кеш болып, таң ... ... кеш ... ... “Алдағы сарын”, ... ... ... ... ... ... ... қоса,
жазушы “Капитан Булатов”, “Старшина”, “Артиллерия лейтенанты”, “Комиссар
Логвиненко ”, “Майор ... ... ... ... да ... ... ... бір ретпен дамиды да, әрбір елеулі ... ... ... ... сәті ... ... соғыс барысы не бас
қаһарман тіршілігіндегі сәл өзгеріс нақты деректермен молығады.
Бауыржан Момышұлы полкінің соғыстағы терең драматизмге толы ... ... ... де ұтқыр тілмен, романтикалық пафоспен бейнеленеді.
Бауыржан Момышұлының: ... ... ... ... ... “Өлім кімнің денесін түршіктірмейді”, “Ажал мен азаптан ... айып ... ... ... арын ... ұстай білмегендік айып”, “Жаным
арымның садағасы” деген сөз ... ... ... “Күресте күш
шынығып, арпалыста-арбаудан өтіп барып, айла мен айбындылық пайда болады”
деген танымдық-философиялық мәні мол ... ... ... ... орамдары баяндау мәнеріне терең реалистік ... ... ... ... ... нақтылығымен бірге эмоционалды толымдылыққа
жетуіне бастайды. Жазушы адам бойындағы табиғи ... ... ... ол ... ... сапаларды
иеленіп, дүниетаным мен характер тұтастығын түзу процесіндегі төте ... ... ... баса ... бөледі.
Тек жауынгерлерді ғана емес, әріптестерін, командирлерін барлап, сынай
қарау, нақты ... ... қоса ... ... беру – қаламгер
стиліне тән белгілер. Осы ретте Бауыржан ... ... ... ... қорытындылары өте әділ, әрi мейілінше жан-жақты
шыққанына көз жеткіземіз. Автор қолбасшыны өз ... ... ... өзгелердің көзімен де, шешімтал, өткір, ... ... ... ол ... ... іс ... аңғарта өрнектейді.
Бір Торошково селосын алу орнына, жергілікті әскери - ... ... соң, ... “қулық” амалдар жасап, көршілес алты
деревняға қатар басып кіруі - полк ... ... ... үшін ... бел байлау әрі тактикалық тың шешім, көзсіз батылдық.
Чистяков ұрыс ... ... ... ... ... ... ахуалындағы кездейсоқтық пен өжет қадамдардың төтенше
рөліне көзі ... ... ... кіші ... ... ... ... қолдап, көтере білетін көреген жан. Жазушы оны
дәл ... адам ... ... ... бекіністерді жаудың негізгі күші орналасқан Соколовтағы
гарнизонның қарсы шабуылынан қорғауда, кезінде қақаған ... ... ... ... ерекше ерлігі оқырманға мәлім жайт. ... ... ... ауыр ... жеке өмірімен терең байланысын әбден
сезінгендіктен, сөз болатын ахуалдардың маңызы жоғары ... ... ... ... ... ... да, ... қаламгердің ой
және сезім әлеміндегі өзгеріс мезеттері соншалық ... ... ... ... ... тез ... ... сияқты қасиеттерін атаған жөн. ... төрт ... ... ... ... ... үшін ... оқу-жаттығу
жұмыстарының түп мақсаты белгісіз. Өзге ... ... ... тез бейімделуі езу тартарлықтай детальдармен өрнектеледі. Есепші
Бусин, ұжымшар бастығы Красноносов, инженер Сорокин, ... ... ... ... ... Шарапов тәрізді егделеу әріптестерінің
күтпеген “ептілік” өнерін ... ... ... әзіл ... ... ... ... “энто” деген сөзі үшін “генерал Энто” аталғанына
намыстанып, сабақ үстінде Бауыржанға қатты өкпесін ... ... ... меңгерушісі болған момын Старостиннің қылығына дейін
қақас қалдырмайтын зілсіз юмор ... ... ... ... ... ... ... өжет, адал мінезіне тән сипаттарды
аңғарамыз.” [ 7, 198б.].-дейдi ғалым Б. ... ... ішкі ... ... ... ... ... ашылған. Олар нағыз шындықтан ойып алған
суреттер сықылды. Романдағы ... ... ... соң бірі, рет-ретімен
әдемі баяндалған. ... ... ... ағымын автор тәжірибелілікпен өзі
жетектеп, талай эпизодтардың арасын тез және оңай жалғап ... ... ... ... ... ... қашанда жағымды
кейіпкер болады, өйткені оның бейнесінде автордың өзінің қасиеттері тікелей
көрінеді. Жазушы оқиға өзіне ... ... ... ... ... ... қаһарманның бейнесін жасау кезінде өз ... ... ... ... ... принципіне көп бара бермейді. Сонымен
бiрге оның ... ... ... ... алысты көре білушілік
туралы еске алулар ... ... ... Ал ... ізгі ниеттілік
және басқа да қаһарманның игі қасиеттерін білдірту үшін автор қоршаған орта
адамдарының – жауынгерлердің, командирлердің ... көп ... және ... пайдаланады.
Диалогты және төл сөзді жиі пайдалану қандай да бір дәрежеде көркем
шығармадан ... ... ... осыған қарамастан жазушы өз
шығармаларында диалогты кеңінен пайдаланады. ... ... жазу ... ... қысқалықты талап етедi. Ал адамдар арасындағы ... – әрi ... әрi ... әрi ... ... тiл
қатысуынан бәрiде көзге айқын көрiнiп тұрады.
Батальон командирі Бауыржан Момышұлының бейнесін жасаудың ... бірі ... ... қарым-қатынастарды бейнелеу болып
табылады. Повестер мен ... ... ... Бауыржан Момышұлы өзінің
басты қаһарманын ... жеке ... ... ... ... ... ... ұрыстың ең қиын, қауіпті, жауапты учаскілерінде, ұрыстың
шешуші сәттерінде әрқашанда ... ... ... ... ... ... жүре ... бір топ оқ ұшқан шілдей
жанымыздан зу ете қалды. ... ... ... Танков ыңырсып барып
Толстуновтың алдына құлай кетті” [11, 158б.].
Бұл жерде комбаттың алғы шептегі жағдайды өз көзімен көру-білу кезіндегі
болған уақиға ... ... ... оққа ұшуы ... оны автор мұңлы тебіреністермен суреттеген. Тіпті қайғырып ... ... ... ... ... шын ... екі ... ортасында жүргендей
халдi кешеді. Бір жағынан ол өз жауынгерлерінің ... ... ... ... жүріп, дұшпанның басым күштерімен ұрыс жүргізеді.
Мұнда таңдау жоқ: не төтеп беру керек, не немістер Москваға дейін ... ... ол ... үшін ... ... ... ... өлімге
қиып беруге, яғни адамдардың өміріне ... ... ... бар. Бұл ... ... сынақ тәрізді. Ол қаһарманнан барлық күштерді жұмылдыруды
талап етеді және оның мінез-құлқының басты белгілерін ашуға жәрдемдеседі.
Командир ... ... ... қарамастан соғыстың сұранысынан,
уақыттық талабынан туындайтын өзінің борышын ... ... ... ... отырады, кейде адамдарды аямайды, қажет болған
жағдайда оларды өлімге еріксіз ... ...... ... мен өмiр ... ... бiреудiң ғана қолында. Ол – тағдыр.
Адамдарды аяу және жеңіске жету, бұл өзi бiр-бiрiне кереғар ... ... де ... Ең бастысы жеңiске жету үшiн ... ... ал ... жоқ. ... бәрiн ақтайды. Мiне, автор өз қаһарманын бірқатар бір-
біріне ... ... ... ... сынақтан осылай өткізеді.
Соғыс зардабы салған қайғы мен ... тола ... ... – жан ... ... ... сезімі, қаза болған жолдастарының
алдында “кінәсіздік” сезімі бірден ... ... ... күллі
шығармаларынан ұшырайды, алайда қаһарман бұл ... ашық ... ... ... ... ... бола түседi. Бұл оған қаншалықты
қымбатқа түсетіні айтпаса да ... ... ... болғандықтан үнемi өз бағыныштыларымен арада
белгілі бір қашықтықты ұстанады. Мұны ол өзін өзгелерден бөліп, олардан
артық ... ... ... ... ... ... бұрқ ... жол бермеуiн ойлағандықтан осылай етеді. Сыртқа бұрқ етіп шыққан
сезім оның ... ... ... және оның ... кедергі келтіруі
мүмкін. Бұған ғалым Ж. ... ... ... ... ... жауынгерлер туралы, олардың көңіл күйі, ... ... ... ... ... ... бұрынғы
эпизодтарда эпикалық суреттеу тәсілдері, портреттік жекелеген я ... ... ... ... ... [6, 147б.]. – деп, дәлел
келтірген.
Сюжетсіз қаһарман мінез-құлқын білудің қиын ... ... ... ... эпизодта-ақ шынайы мінездің ашылуы немесе сюжет ... ... ... ... жатуы шығармалардағы басты
ерекшелік болып ... Бұл ... З. ... ... ... ... мінезін қимыл-әрекет үстінде танытуға бейім болса, енді бір жазушы
оның көңіл күйін, ... ... әр ... ... суреттеу арқылы ашуға шебер”… деген ойымен үндес [2, 350б.].
Автор кісі жалықтырарлық баяндаудан, ... ... ... ... ... ... ерекше маңызды оқиғаларды саралап
алып, оқырманының көңілін соған аударады. Бұл қаһарманның ... ... ашу үшін ... үшін ... ... Б. Момышұлы мен Брудныйдың өзара
қатынастарына жеке ... ... ... ... ... ... кейін ақталып, ұрыс кезінде қайтыс болады).
Командир Бауыржан Момышұлы шайқас кезiнде өз ... ... ... ... әдеттен тыс жаза қолданады. Ол Брудныйды байқаса ... ... ... Оған ... іні ... ... бағынышты
адам ретінде қарайды. Оған сенімсіздік білдіреді. Онсыз да іштен тынып
жүрген Брудный ... да ... ... ... ... ... егжей-
тегжейлі баяндап жатпастан рота командирінің әлсіздігін және оның ... ... ... еткен (бірлескен күрес, командирлермен,
жауынгерлермен тығыз байланыс, батальон ... ... ... ... ... ... ... атқаратын ролін дәлелді түрде
бейнелейді. Қорқақтығы, жақсы командир бола ... үшін ... ... ... батыл және орнықты көмекшісі болу ... ... ... ... ... ішкі ... ... жат
емес екендігін көрсетеді.
Әдебиет шығармаларын образ, характер, жағдай, ... ... ... ... ... ... т.б. түрлі тұрғыдан
қарастырудың өзі айналып келгенде негізгі проблеманың, яғни өмір ... ... ... кестеленгенін, суреткердің шеберлік сипаты
қаншалықты екенін айқындауға әкеліп тірейді. Көркемдік ... ... ... табиғатының жұмбақ сырларын ашу, сол арқылы шығарманың идеялық-
көркемдік салмағын арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... ішкі ... туындайды
да, жазушының композиция құрып, ойын өрнектеуіне ... ... ... ... ... керемет әдеби кейiпкерлер галереясын ... өзi ... ... ... шығарманың әдеби кейiпкер ретiнде қалай
тұлғаланғанын қарастырып көрелiк.
Бауыржан Момышұлы әдеби кейiпкер ретiнде көркем бейнеленген шығарма ... ... ... ... атты ... ... А.Бек өзінің
“Арпалыс” атты тұңғыш повесіне кірісер алдындағы Бауыржан Момышұлының
кескін келбетін ... ... ... ... ... мен қалам
шеберлері Шығыс адамдарын ажары сынық, мүләйім, қиялшыл кейіпте суреттейді.
Сондай ... ... ... ұстаның қолынан шыққандай, сан-алуан
пішіндер кездеседі, - бірі көз тартарлық көрікті келсе, бірі ... ... ... бет ... сол бейнелердің көбінен өзгеше, - өнері
жетік бір зергер ерінбей, жалықпай мәнерлеп, асыл ... ба, әлде ... ба, ... бір ... ... ... жонып жасағандай...
Өңі монғол түстес қара торы, шықшыты сәл шығыңқылау, бет ажарынан,
әсіресе, танадай ... ... қара ... ... ... ... көп ойды ... тоқыған зерделіліктің белгісін көресің. Қап-
қара жылтыр шашы тарақтың ... ... ... ... ... ... ... құдды аттың жалындай” [16, 9-10бб.]. А. Бектің
шығармасының ... ... ... ... сол – ... ... оның өз ... суреттей алуында. “Москва үшiн
шайқастағы” жағдай мүлде бөлек едi. ... ... ... ... ... дүниеге келер алдында бас қаһарман Бауыржан Момышұлы А.
Бектің шыдамдылығын, батылдығын, табандылығын ұзақ уақыт бойы сынап жүреді.
Бала кезінде ауыл ... ... ... деп ат ... ... теңеген
Бауыржан Момышұлы ақырында А.Бекке былай дейді: “ –Өзiңiз добал ат ... Ауыр ... бұл ... ғой. ... ат ... ... оны бiр ... қиын, бiр илiктiрген соң жалықпай тарта бередi.
Сiз менi илiктiрдiңiз… Қалауыңызды айтып берейiн. Бiрақ шартымыз ... [16, 11б.]. ... мен ... ... ... шарт ... ... соғыстың адал және ұқыпты көшiрушісімін деп ... ... ... ... ... ... ... бiреудiң қызықты әңгiмесiнiң
жазбагерi сияқты. Ол өзге адам сөздерінің хроникасын жазатын ... ... ... Ал ... ... ... ... кейіпкерінің айтқан
әңгімесін көркем шығармаға, Ұлы Отан соғысының шешуші шайқастарының біріне
арналған керемет туындыға ... ... ... қазан айында немістер Вязьма түбінде қорғанысты бұзып ... және ... ... ... ... ... жылжыды. Осы
кезде ерлігі елге жайылған даңқты Панфилов дивизиясы жаудың жолын ... ... ... ... ... лейтенант Бауыржан Момышұлы
атынан кітапта Москва түбіндегі осы он бір ... ... ... уақытты ұтып, Панфиловтың атақты спираль-пружина ... ... ... ... ... ... рет қоршаудан шығып, Волоколам тас жолына шегінеді. Әрине, ... ... ... ... ал ... повесте дұшпанмен кескілескен
шайқастар туралы сөз болады. Бұл оқиғадан үш ай ... ... ... ... ... тыс жасақ ретінде, әскери істен тәжірибесі
жоқ ... ... ... – Москва қорғанысы кезiндегi шайқас ғана
емес сонымен бірге соғыстағы адами рухты тәрбиелеу жөнiндегi де ... ... ... адамдар ғана емес, “қорқыныш, ар-ұят…”
сияқты сезімдерді де жатқызуға болады. Автор бұларды ... ... ... бас әріптермен жазады. Бұл сезімдер жауынгерлер сияқты ұрыс даласында
шайқасады. Олар ... ... ... паналап, бір-бірлерімен қарсы
күреседі. Игі ... ... ... ... ... қарсы атакаға
бастайды. Соғыстың барысын техника және дұшпанның саны емес, ... ... ... ... ... “Арпалыс”
шығырмасының пафосы міне осындай.
“Стыд… Задумывались ли вы над тем, что это ... Если на ... ... стыд ... если замолкнет этот внутрений осуждающий голос, то уже
никакая выучка, никакая дисциплина не скрепят армию” [16, 136б.]. ... ... ойы осы. Бас ...... ... ол – солдаттың
үрейі ұшып, оның жанындағы ... ... ... екен ... ... ... ол оны игі сезімдерге тәрбиелеп, қиын қыстау сәттерде
жылы сөзбен демеп, ... ... бола ... ... надобно знать, что
в бою ... его ... ... ... лица ... ... на ... надобно знать, что управление боем есть не ... ... или ... ... но и ... психикой.” [16,
176б.].
Шығарманың басты мақсаты – солдат ар-намысын тәрбиелеу. Бұл орайда ... оның ... яғни ... ... ... ... орын ... Панфиловта Бауыржан Момышұлы да дәл осылай ойлайды және ... ... ... дұрыс шешім жасау керек екендігіне үйретеді.
Қатігез және ... ... ... жеңу ... ... ... шығудың құпиясы
неден тұрады? Мiне, комбаттық жан-дүниесiндегi толғаныстың себебi осы.
Командир бұл сұрақтарға жауапты тынбастан іздейді. “Арпалыс” қаһарманы,
комбат Бауыржан ... ... ... ... “жеңіс ұрысқа дейін
шыңдалады” деген сөзін қайталаудан еш жалықпайды. Повестің өн бойына “жеңіс
стихиялы түрде келмейді” деген идея ... ... ... ... ... көп
нәрсе кездейсоқ нәрселерге де байланысты. Соғыстың өз заңы, өз логикасы
бар, оның ... білу ... ... ... жоспар, имандылық келбет,
жауынгерлердің жандүниесі – жеңісті қамтамасыз ететін ең қажеттi нәрселер,
міне осылар.
Бауыржан Момышұлы ... ... ... ... ... онда ... ... жоқ, ол ықпал ету құралдарын ... ... жоқ ... ... алдындағы қорқыныштан құтқару туралы
үнемі ойлады. Оқырман қаһарманды іздестіруге қатысады, ... ... ... ... жолын табады. Осыған бiр мысқал мысал келтiре кетелiк. Бектің
қаһарманы Бауыржан ... ұзақ ... ... ... жау ... ... ... жауынгерлер тобын жіберу керек деген шешімге ... ... ... ... үшін А. Бек ... Панфиловтың келген сәтін береді.
Ол командирмен қоштасып тұрып, былай дейді: “- ... ... ... еще не ... ... Один раз ... ... вздрогнул. Это было как раз то, чего и я страстно желал” [16, 82б.].
Шығарманың бірінші тарауының ... ... ... деп ... ... ... ... бой. Так на нашем рубеже был побит генерал страх” [16,
89б.].
Оның мiнез-құлқы, адами ... ... ... ... үнемi ой-елегiнен өткiзiп отырады. А. Бектің кітабында Бауыржан
Момышұлы жасампаздық рухы бай адам етіп ... Оның ... ... ... шайқастың жоспарын ойластыру әрекеттерінде ой
мен қиялдың қисынды тоғысы бар. Ол солдаттың жан-дүниесі ... ... оның ... туралы ой ағысы: Курбатовта екі үн тіл қатады. Біреуi
– қорқыныш үні, ол оны ұрыс даласынан қашуға ... ... үн – ... ол қашу – бұл ... ... ... ... салады.
Командир Курбатовтың жанына үңіліп, оның ... ... ... және одан ... ... ... ... была в момент этой отчаянной внутренней борьбы, когда чаша
весов попеременно склонялась то в одну, то в ... ... ... ... ... ... -как ... была в этот момент команда!
Спокойный, громкий, повелительный ... ... был бы ... ... [16, ... Бек өз ... бас ... Бауыржан Момышұлының лидерлiк, яғни
тұлғалық рөлін былай түсіндіреді: ... ... ішкі ... оған ... ... ... оның бойында игі қасиеттерді
тәрбиелейді. Қылған қылығына, істеген ісіне ... ... ... ... де, ... ... сөзді де қабылдауға дайын болуға үйретеді.
Бауыржан Момышұлының шарқ ұрған қиялы оның картаға үңіліп, ... ... ... ... де онымен бірге болады. Батальон командирі өзін
дұшпанның орнына қойып сол жаудың ойымен тактиканы ... Оны ... ... ... ... Ол, әрине, ойлап қана ... ... сан ... ... ... есеп-қисап жүргізеді. Бұл сәтте оның көз
алдында неміс ... ... ... Бауыржан Момышұлы оның тікірейген
мұртын, бет - әлпетін, ... ... ... ... ... ... ұзына бойы
шолақ сызған сызығына дейін “осылай істеуі мүмкін” деген ой жүргізеді.
Қазақ әдебиетiнде әскери әдебиет тақырыбы о ... ... ... шығармалардың талап деңгейiнен төмендеу шығып ... ... ... ... ... осы ... орнын толтыруға үлес
қосқан жазушының бiрi, әрi ... ... ... Оның ... ... ... оның “қаны сорғалаған” шындығын көркемдiк шындыққа
айналдырып, соғыстың әлемдiк кесепатын, оның бүкiл ... жеке ... ... ... ... ... адам ... терең
иiрiмдерiне бойлай алуымен құнды.
Бұл жұмысқа Баукеңнiң шығармашылық ғұмырнамасы арқау болды. Онда ... ... ... өзек ... өмiрлiк материалдар
сарапталды. Бауыржан шығармашылығының жанрлық құрамы сараланып, қанатты
сөз, мақал-мәтелдер, өсиет-өнегенiң ... ... ... келу ... мен
жасалу жолдарына, ақындық өнерпаздығына, ойлы ... ... ... ... шығармашылығының шеберлiк шыңына көтерiлуiнiң
сырын, әдеби-көркем кейiпкер ретiнде қалыптасуын ... ... ... ... ... айқындалады. Ең
алдымен, оның әскери тақырыпқа жазған әңгімелерінде, ... ... ... ... ... Сонымен қатар жазушы қиялынан жаралып, оқиға
дамуына зиянын тигiзбей көркемдiк шындықты бекiте ... ... ... ... ... стилінің тағы бір ...... бұл ... ұрыс ... ... ... ... басты оқиға соғыс болса, оған ... ... ... бөліп көрсету де оңай шаруа емес. ... ... ... бiр ... жұмылған адамдар тобы. Бәрiнде мақсат бiреу
– тiрi қалу және намысты таптатпай жеңiске ... Ал оның ... ... ... ... алу қиын. Кейіпкерлердің ешқайсысы да жеке
тұрғанда ... ... ... маңызды бола алмайды, олардың бірде-
біреуі өз-өзінен фабула қозғалысын ... бере ... ... ... ... күллі полктің, батальонның тіршілік процесі болып
табылады.
Бауыржан Момышұлының шығармашылығындағы атап өтер ... онда ... ... лирикалық сипатта суреттеле бермейдi. Олар ... ... ... ... ... орын ... ... оқиғалардың дамуы үшін, ... ... ... ашу үшін фон ... ғана ... Дегенмен де, табиғаттың
сұлулығын соғыстың қатаң уақытына қарамастан белгілі бір көркемділікпенен
суреттей ... ... жыл ... бір ... ... ... ... қобалжуын соғыс суретiмен астастыра берiп отырады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... Б. ... - ... ... ... ... – 1968. -
№7 – 20 -21 ... ... З. Сөз ...... ... 1976. – 374 ... Қаратаев М. Шеберлік шынына. – Алматы: Қазақтың ... ... ... 1963. – 419 б.
4. Әдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: ... 1978. – 296 ... ... М. ... ...... Жалын, 1991. –350 б.
6. Дадебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002.
– 311 ... ... Б. Сөз ...... ... 2002. – 344 ... Қалдыбаев М. Аруағына сиынам ... ... ... сыр) ... ... №8 2000 ж. ... ... Х. Ауыр шақтың айбынды ... ... ... ... Ж. Атыңнан айналайын. Тараз тарихы ... ... ... ... ... 2002. – 248 ... Момышұлы Б. Екі томдық шығармалар жинағы: Т.2. Москва үшiн шайқас –
Алматы: Жазушы, 2000. –381 ... ... Б. ... бұйрыққа қойған талабы.//Қазақ Батырлары 1991. –
21 шiлде
13. Қаратаев М. Ақын жанды адам. //Қазақ әдебиетi. №8. 1961. 17 ... ... Е. ... // Егеменді Қазақстан. – 2000. – 27 қыркүйек.
15. Қирабаев. С. Кеңес ... ... ...... ... 1998
–224 б.
16. Бек А. Арпалыс. – Алматы: Жалын, 1985. – 664 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі7 бет
Батыр-Бауыржан8 бет
Бауыржан Момышұлы2 бет
Бауыржан Момышұлы (1910-1982)3 бет
Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында4 бет
Бауыржан Момышұлының жеке қорына сипаттама49 бет
Ақ ниетпен хат жаздым, ата, сiзге… (бауыржан ата рухымен сырласу)3 бет
Батырдан қалған өсиет (Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері)17 бет
Бауыржан Момышұлы шағармасының зерттелуі43 бет
Ахмет Жұбанов жайлы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь