Ішкі және сыртқы шығындар туралы жалпы түсінік

Жоспар.
Кіріспе.

1. Шығындар мен қарыздар теориясы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.1 Шығындар мен қарыздар туралы негізгі концепциялар . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2 Шығындар мен қарыздар түрлері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3 Шығындар және еңбек өнімділігі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2. Ішкі және сыртқы шығындар туралы жалпы түсінік. . . . . . . . . . . . 21
2.1 Сыртқы әсерлер және Рональд Коуз теориясы . . . . . . . . . . . . . 23
2.2 Сыртқы шығындар және экономикаға әсері. . . . . . . . . . . . . . 25
2.3 Ішкі және сыртқы шығындардың байланысы . . . . . . . . . . . . . 26
3. Өндіріс шығындарын негізгі төмендету жолдары. . . . . . . . . . . . . .28

Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Пайдаланылған әдебйеттер тізімі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
        
        Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім Министрлігі
Астана қаласындағы Тұрар Рысқұлов атындағы ... ... және ... ... ... жұмыс
Тақырыбы: Ішкі және сыртқы шығындар
Орындаған: Даулетбекова А.Е.
1-курс 106 топ студенті.
Тексерген: ... 2011 ... ... мен ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... мен ... ... ... концепциялар _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ ... ... мен ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ ... ... және ... өнімділігі_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ ... Ішкі және ... ... ... ... түсінік_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... және ... Коуз ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ ... Сыртқы шығындар және экономикаға әсері_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Ішкі және ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... шығындарын негізгі төмендету жолдары_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ ... ... ... ... ... үш ... шаруашылық
жүргізу процесінде түрліше шешіледі. ... ... ... мен
нәтижелер мөлшерінің сәйкес болуын көздейді.
Экономикалық өмірдегі шығындар мен ... әр ... ... ... ... ... ... (факторлық) тиімділік, бұнда нәтиже өндіріс факторларының
бірімен: еңбек, капитал, материалдармен (еңбектің өнімділігі, қор ... ... ... ... ... тиімділік, бұнда нәтиже жалпы ағымдағы шығындармен ... ... ... ... ... ... ... (издержки) да
ажыратылып жүр. Кез келген экономикалық процесс мәмілелері (сделки)
сериясы ... ... ... ... асырылуы трансакциялық шығынмен
байланысты.
Трансакциялық шығындар – айырбас саласындағы, спецификациясымен және
меншік ... ... ... ... Экономикалық жүйе
неғұрлым жақсы ұйымдастырылса, трансакциялық шығындар көлемі соғұрлым кіші
болады. ... жүйе ... ... ... етуі
институттар көмегімен жүзеге асырылады.
Институттар – экономикалық жүйелер аясындағы адамдар арасындағы өзара
әрекеттесуді ... ... ... ... мен ... Институттарды таңдаудағы басты мақсат – трансакциялық шығындарды
минимумға жеткізу болып табылады.
Институттар жасалуында мемлекеттің рөлі зор. ... ... ... ...... жүргізу және бәсекелестік үшін жағымды
шаруашылық жағдайлар тудыру. ... ... ұғым ... ... ... түрде аз пайдаланылады. Өкінішке орай,
халықтың экономикалық ой-толғамдарында одан да ... ... ... ұзақ уақыт тұратын құбылыспен ... ... ... ... ... экономист У.Гамильтонның айтуы ...... ... тобын дұрыс сипаттаудың ауызша
символы, олар ... бір ... топ үшін ... ... әрекетті және
тұрақты әдісті білдіреді».
Институционалдық емес халық – нарықтық емес құрылымдарға бағдарланбаған,
еңбекке ... ... ... ... – нарықтық емес ... яғни ... ... ... ... ... қабілетті халықтың
бөлігі.
Институционализм – экономикалық ой-пікірлердің неоклассикалық ... ... ХХ ғ. 20-30 жж. ... осы замандағы экономикалық ой
пікірлердің біреуі, бұның басты ... ... ... ... ... ... бір-бірімен өзара
байланысты және өзара шарттасты ... ... және ... контексте
жүргізеді, сонымен қатар экономикаға қоғам ... ... ... ... идея ... зерттеумен саяси экономия классиктері де айналысқан. А. Смит
абсолюттік шығындар деген түсінік енгізген, ал ... ... ... ... ... ... ... олар, бірлікке
жұмсалған орташа қоғамдық шығындар деп түсінген, ... ... ... ... ... үшін не ... ... саладағы кәсіпорындардың
барлығына бірдей орташа шығындар көлемі қандай шамада болады. ... ... ... есептескендегі өндіріс бағасы деп те
дәлелдеді.
1. Шығындар теориясы.
Шығындардың институционалистік ... ... ... Дж. К.
Кларк және Джон А. ... ... ... ... (overhead costs)
мәселелерімен айналысқан және шығындардың әр қилы типтерін ... ... ... ... ... ұзақ ... және
қысқа мерзімді жан-жақты зерттеген. Гобсон адамға ... ... ... ... ... нарықтық қатынастар әрекет ететін шекараны
белгілеудің маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... шарт ... ... Нарық жағдайында тауарларды өткізу
мен тұтынуға байланысты шығындарды К.Маркс таза шығындар деп атаған. Батыс
экономикалық әдебиетінде ... ... ... ... деп ... Бұл түсінікті американдық экономист Д.Коуз еңгізген.
Д.Норт трансакциондық шығындардың негізгі типтерін бөліп көрсеткен:
- ... ... ... ... және сол нарықтағы тауарлар мен
қызметтер қозғалысының қалыптасу шарттарымен байланысты шығындар;
- келісімдердің ... ... және ... ... ... тауарлардың сапасын анықтауға, стандарттаржүйесін жасауға, ... ... ... ... заң ... ... ... тәртіпті қорғауға жұмсалған шығындар;
- нарықта ойланбай (опортунистік) жасалған әрекеттерден болған
шығындар.
Шығындардың осы ... ... өте көп ... ... ... ... трансакциондық шығындардың енгізілуінен көп бұрын,
бәсеке мен ... баға ... ... ... аз ... ... отырып, зерттеу процесін айналым сферасына аударған.
Қазіргі ... ... ... өндіріс шығындары
қолданылады. ... ... ... ... ... және ... жатады. Бухгалтерлік шығындар мен «әдеттегі кәсіпкерлік пайда»
бірігіп толық ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу, өндіріс
заңдары мен бөлу заңдарының арақатыстық мәселелерін шешу болып табылады
– олар, ... ... ... ... ... ... болады. Егер өндіріс процесі бөлу процесінен тәуелді емес десек,
онда трансакциондық шығындар нөлге тең болу керек. ... ... ... ... ... нөлге тең болмайды. Сондықтан, өндіріс
процесіне бөлу нарықтық ... ... ... әсер ... әсердің дәрежесін білу үшін А.Смит пен Р.Коуздың теоремаларымен
танысайық.
А.Смит теоремасы, немесе, айырбас теоремасы бойынша, ... ... ... да ... ... Осы ... ... нарық, еңбек бөлінісі және
өндірістің тиімділігінің араларында байланыстар белгіленеді. Нарық
қатынастарының дамуы және ... ... қол ... ... ... ... маманданудың нәтижесінде туған рационалдық
кәсіпкерлік іс-қимыл арқылы қамтамасыз етіледі. Осы арқылы өндіріс ... ... ... ... Таурларды өткізу (айырбастау) сферасының
кеңейуі трансакциондық шығындардың өсуімен ... ... Бұл ... ... туады. Бір жақтан , маманданудың ... ... ... басқа жақтан , нарықтық қатынастардың территориялық
деңгейінің кеңейуінің арқасында трансакциондық шығындар ... ... ... ... ... ... ... салдарынан жоққа айналуы мүмкін. Бұдан мынадай тұжырым туады:
еңбек бөлінісінің пайдасы мен ... ... ... ... ... ... осы нарықтық қатынастар
субъектерінің шекарасы ... ... ... ... ... ... ... саяси экономия классиктері де айналысқан. А.
Смит абсолюттік шығындар деген түсінік енгізген, ал ... ... ... ... ... ... терминді олар, бірлікке
жұмсалған орташа қоғамдық ... деп ... ... ... ... ... ... үшін не тұрады, немесе, саладағы кәсіпорындардың
барлығына бірдей орташа шығындар көлемі қандай шамада болады. ... ... ... ... ... ... деп ... Марксистік концепция бойынша өндіріс шығындары капиталистке
тауардың не тұратынын көрсетеді: өндіріс құралдары мен ... ... және ... ... ... шығындардың сомасы болады. К.
Маркс ерекше ... ... ... ... ... ... – ақиқат өндіріс шығындарын – ажыратып зерттейді. XI ... ... жаңа ... пайда болды. Маржиналистер (Менгер,
Визер) бойынша, шығындар ... ... ... ... болып табылады. Олардың шекті ... ... ... ... өндіріс факторлары үшін фирмалар төлейтін соманың
шамасы белгіленеді. Маржиналистік экономикалық ... ... ... жеке ... тән жағдай деп есептелінеді. Осы кәсіпорынның табысы
мен шығындары өндіріс ... ... деп ... Австриялық
теоретик Ф. Визер балама мүмкіндіктер шығындарының субъективтік теориясының
авторы. Осы ... ... ... ... ... ресурстарын басқаша
пайдаланғанда өндірілген өнімдерден қоғамға ... ... ... тең ... ... ... ... маржиналистік
көзқарастарын математикалық негізге көшірумен ... ... ... (минимизация) теориялары пайда болды. ... ... ... мен сипаты, оның қабілеттілігі және ... ... ... жатады. Өндіріс шығындарының ... оны ... ... жұмсалатын шығындар (тұрақты және
өзгермелі) сомасы ... ... ... неоинститутционалистік
трансакциондық шғындар теориясы пайда болды. Бұған көбінесе ... ...... ... ... ... ... ұстап тұру үшін т.б.) Трансакциондық ... ... ... ... Р. Коуз ... ... ... экономикадағы
трансакциондық шығындар физикадағы ... ... ... ... функциясы трансакциондық шығындарды
үнемдеу болып табылады ... Ал оның ... ... ... ... ... жұмсалатын шығындардың барынша төмендеу
тенденциясы жатады дейді.
Д. Норт ... ... ... ... ... ... ... іздеу шығындары – қажетті контрагентті табу мен белгілі бір
бағаларды күтуді қалыптастыратын ... ... ... ... ... пен ... шығындары;
2) айырбас шарты, келісім-шарт пен ... ... ... ... ... шығындары;
3) сапаның қатеден болатын шығынын, стандарттар жүйесін дайындау мен
оларды бақылау шығынын, ... ... мен ... ... ... ... мен анықтау шығындары;
4) меншік құқығын анық анықтау мен қорғау шығындары, қоғамда әрекет етуші
меншік ... ... ... ... ... (консенсустық)
идеологияны қолдау мен заңдық жүйе көмегімен ... ... ... ... аппортунистік мінез-құлықтан болатын ысыраптар.
Рынок қызметі трансакциялық шығындарды үнемдеуде болып табылады.
Трансакциялық ... ... ... ... ... ... оның ақпаратқа айырбастауда әр қатысушының шығындарын төмендету
тенденциясы жүреді.
1.2 Шығындар және оның түрлері.
Шығындар деп тек ... ... ... ... құн ... алған
ресурстар шығындары аталады. Шығындар деген, нәтижесінде өнім өндіріп
өткізілетін ... ... ... пайдаланудың ақшалай
көрінісі. Құрал-саймандардың кіруіне байланысты шығындар сыртқы және ішкі
шығындарға бөлінеді ... және ... ... ...... ... ... транспорт, энергияны
басқа жақтан, яғни кәсіпорын ... ... ... ... ... ақшалай шығындары.
Ішкі шығындар - өзі өндірген және дербес ... ... ... ... өсірген бидайдың бір бөлігін фирма өзінің
егіс алқаптарына себуге пайдаланады. Бұл ... ... ... ішкі
мұқтаждықтарына жұмсайды және төлемейді. Фирма шығаруға мүмкіндігі бар
өнімнің максималдығын ... ... ... ... ... ... ... бөлудің бірнеше жолдары болады.
Біріншіден, әлеуметтік – экономикалық бағыттан ... ... және ... ... ... ... ... бағытынан
шығындарға дайын өнімнің құнына көшкен жанды еңбек және зат түрін алған
еңбек ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынылған құрал-
жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді.
Екіншіден, ... ... ... және ... ... - өнімнің белгілі мөлшерін ... нқты ... ... ... ... Бұл ... ... сатып
алынған бағамен бағаланады. Кәсіпорын шығындары бухгалтерлік және
статистикалық есеп ... ... ... құны ... ... ... ... түсінігі ресурстардың сиректігіне және оларды
балама пайдалану мүмкіндігіне негізделеді. ... ... үшін ... (қандайы болмасын) эконмикалық ... ... ... ... ... ... тең ... Бұлар айқын (ақшалай)
немесе айқын емес (имплициттік) шығындарға бөлінеді.
Айқын шығындар (explicit costs) деп ... ... ... ... ақша формасындағы төлем түрін алатын ... ... ... ... ... ... алумен байланысты.
Мысалы, жұмысшыларға, менеджерлерге жалақы төлеу, көлік ... ... емес ... ... costs) деп ... пайдаланылған
фирманың өз иелігіндегі (сырттан сатып алынбаған) ресурстардың құнын
(шығынын) ... ... ... ... ... түспеген
пайда. Бухгалтерлік статистикада айқын емес шығындар көрсетілмейді.
Өндіріс шығындарын түр-түрге бөлудің көп классификациялық белгілері
болады (1.1 ... ... ... ... ... бөлімшелері |
Экономикалық элементтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... рөлі ... ... ... ... келетіндігі ... ... ... мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... дүркінділігі ... ... ... ... ... ... шығындары
Практикада көбінесе шығындарда тұрақтыға және өзгермеліге бөледі. ... (fixed costs FC) – осы ... пен ... ... ... ... емес ... Тұрақты шығындардың графикалық
бейнесін абсцисса бөлігіне параллельді түзу сызық көрсетеді. Әдетте
тұрақтыға жататын шығындар: облигациялық заем міндеттемелеріне ... ... ... ғимараттар мен жабдықтардың амортизациялық
төлемінің бір бөлшегі, сақтандыру жарналары, фирманың жоғары дәрежелі
басқарушылары мен болашақта еңбек ... ... ... ... шығындарды бастапқы (старттық) және қалдық (қалған) шығындар деп
екі топқа ... ... ... ... өндіріс пен өткізу белгілі бір
уақытқа толық тоқтатылғанына ... ... ... ... бір ... ... ... шығындарға өндіріс пен өткізудің
қайта басталуымен байланысты жұмсалатын, тұрақты шығындардың бір ... ... ... costs –VC ) осы ... ... ... мен өткізу мөлшерімен жалпы көлемі тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатын
шығындар. Өнім тіпті өндірілмесе де тұрақты ... ... ... ... шығындарды кәсіпкер өндіріс мөлшерін өзгерте отырып болжап,
басқара алады.
Өндіріс пен сату (өткізу) өзгергендегі өзгермелі ... ... ... үш ... болуы мүмкүн:
1.Өзгермелі шығындар пропорционалды болады, егер олардың салыстырмалы
өзгеруі, өндірістің көлемі мен ... ... ... ... Егер ... салыстырмалы өсуі, өндіріс көлемінің салыстырмалы
көбеюінен аз болса, онда дегрессивтік өзгермелі шығындардың ... ... ... ... ... егер ... ... өндірістің көлемінен артық болса.
Кәсіпорынның жалпы шығындары деп (total costs) ТС – оның ... ... ... сомасы түсініледі.
TC=FC+VC
Өнімнің жаңа бірлігімен бірге, ... ... ... шығындардың
сомасындай шамаға өсіп отыр. Өндіріс көлемі өзгергенде жиынтық шығындардың
шамасын белгілейтін шығындардың түрлері көп ... ... ... және ... ... шығындар, көлік шығындары, қуатқа,
табыстың жекелеген түрлеріне шығындар, т.с.с.
Өзгермелі ... ... ... ... өндіріс көлемін өсіру
немесе төмендету шешімдерін белгілейтін болғандықтан, осындай шығыстарды
Батыстың есеп ... ... ... деп атайды. Шығыстардың басқа
түрлері өндіріс көлеміне тәуелді ... ... ... және қорғаушыларының жалақысы, арендаға ... ... үшін ... және т.б. ... ... ... ... көлемде
жүргізу туралы шешімдерге әсер етпейді, олар кәсіпорнының тек қызмет
ету шарты ... ... ... ... ... ... ... атайды. Әдетте уақыт мерзімі қысқа және ұзақ мерзім болып ... ... ... ... өзгермелі болады. Мысалы, ... ... ... ... үшін бір апта ... онда ... шығындар жұмсалатын шығындар жұмыскерлер үшін бір ... ... ... ... үшін бұл ... 6 ... 3 ай және одан
артық. Егер уақыт мерзімін бір жыл деп ... онда ... үшін ... ... ... ... ... шарттық қарым-қатынастар (мысалы, лизинг шарты, жолдау
шарты, арендалық шарт және т.б.) нәтижесінде пайда болады. ... ... ... және ... деп ... ... жоқ. Шығындардың
Батыстағы классификациясында олардың ... ... ... сипаты шешім қабылданған ситуациядан тәуелді деп тұжырымдалады.
Кәсіпкер үшін өнімнің бірлігін шығаруға үшін ... ... ... ... ... ... өте маңызды. Орташа шығындар АТС – ... ... ... ... жалпы шығындар:
ATC=TC/Q
Осыған сәйкес орташа тұрақты және орташа өзгермелі шығындар есептеледі.
Ауқымның теріс ... ... ... ... ... байланысты
ұзақ мерзімдік орташа шығындар өскен жағдайда ... ... ... ... ... ... – фирманың әр түрлі ... ... ... ... ... ... Басқарушы аппарат
өсіп кетеді, жоғары дәрежелі басқарушылар ... ... Бұл ... ... айқындығын төмендетеді,
өндірістің тікелей және үстеме шығыстарын ... ... ... сайыста ірі фирмалардың өміршеңдігінің мүмкіндігі ... ... МС – бұл ... ... ... ... үшін ... шығындар.
MC=TC/Q
Егер өнімнің қосымша бірлігі оның сату ... ... ... онда
шекті шығындар өнімнің бағасымен теңдескенше, фирма ... ... ... ... ... ... ... сызығы – U тәрізді ... бұл ... ... ... ...... өсіп
отыратын қосымша күш шектелген ... ... ... факторларына
қолданылады. Егер қалыптасқан нарықтық бағаны P фирма берілген деп және
соған өзінің ... ... деп ... онда ол ... Qont,
оның бағасы шекті шығындармен ... ... ... ... ... қисық сызығы SS ортша шығындардың ең ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның шығаратын тауарларының мөлшерін рынокқа ұсынуы,
оны өндіруге кететін шығындарына және сол ... ... ... ... байланысты болады. Бұдан шығатын қорытынды,
тауарларды ... және оны ... ... ... білу ... ... ... басты жағының бірі болып ... – бұл ... ... ... және ... ... ... үшін өндіріс факторларының ақшалай түріндегі шығындары. Өндіріс
процесіндегі айқын шек ... ... және ... ... ... қызметіндегі анықтайтын межесі болып табылады. Кәсіпорын
шығындары өндірістік ... ... 3 ... ... ... құн ... өнімдерді өндіру және сатуға ... Бұл ... ... ... ... ... түскен
ақшалай түсімді жабатын ағымдағы шығындар;
- өндірісті ұлғайтуға және жаңартуға кететін ... ... жаңа ... жаңғыратын өнімге ... бір ... ... ... шығындары;
- өндірістің әлеуметтік-мәдени, тұрғын үй, тұрмыстық қызмет көрсету
және осыған ... ... да ... кететін шығындар. Олар
негізінде ... ... ... ... қорлардан
қаржыландырылады. Практикалық маңызы болатын ең тұрақты және ... ... ... ... осы кезеңдегі уақыт ішіндегі
сомасы өнімді өндіру және оны ... ... ... ... ... ... ... жататындар: міндетті ... ... ... ... және ... ... ... және т.б.
Ауыспалы шығындар – бұл осы ... ... ... өндірудің
мөлшеріне және сатылуына тәуелді болмайтын ... ... ... ... ... ... көлік қызметі және
т.б. Тұрақты және ауыспалы шығындар ... ... ... бар. ... ... ... ... жалпы алғанда,
өндірілмеген өнімге де ... ... ал ... ... ... көлемін өзгерту жолымен басқаруы мүмкін. Шығындар
экономикалық және ... ... ... ... деп ... ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... Олар екі
түрден тұрады: сыртқы (анық немесе ақшалық) және ішкі ... ... - өзі ... ... ... – бұл ресурстарды
жеткізушілерге ақшалай түріндегі төлемдері; ... ... ... ... ... есептеу және т.б. Бұл ... ... ... ... Кәсіпорынның ішкі шығындары
күңгірт, өзінен өзі түсінікті ... ... Олар ... ... ... ... ... көрсетеді:
жерді, ғимараттарды, олардың жеке ... және т.б. ... ... төлемейді.
Жиынтық шығындар – осы уақыт мерзімінде ЖҰӨ алу үшін ... ... ... ... ...... ... мүмкін альтернативті
әдістерінің ең тиімдісін қолданғанда ... ... ақша ... ... және ... ... өндіруге жұмсалған шығындар жанды еңбек шығындары ... ... ... тұрады. Ал соңғыларда, өз
уақытында, ... ... ... ... ... ... ... экономикалық теорияда өнімнің қандайына болмасын жанды
(нақты) және зат ... ... ... деп тұжырымдалады. Өткен
(зат түріндегі) еңбек білім, ... ... ... ... ... өнім белгілі бір түрде – зат немесе құн ... ... ... яғни оның ... ... ... ... жасауға жұмсалған шығындармен салыстырғанда,
өндіріс тиімділігі ... – осы ... ... уақыт мерзімінде ... сол ... ... ... ... өнімдер үшін
тұтынылған ресурстардың санына ... ... ... бір түрінің (еңбек, капитал, қуат,
информация, ... ... ... ... ... онда ... ... жеке көрсеткіші болып табылады. Мысалы:
ЕӨ = Өнім көлемі/Тірі еңбек шығындары.
Басқа көп түсініктер ... ... ... ... ... ... ... сан көрсеткіштермен белгіленеді.
Өнімділіктің ... және кең ... ... ... ... деп, өндірістің негізгі ... ... ... ... тыс ... ... ... және бір
немесе бірнеше негізгі ресурстардың арасалмағы түрін ... ... ... екі тобы бар.
Біріншіге өнімділіктің статикалық ... ... Бұл ... ... ... уақыт мерзімінде жасалған шығындардың өлшеміне
бөлінген өнімнің өлшемі.
Екіншіге өнімділіктің динамикалық индексі ... Бұл ... ... ... ... ... ... статикалық коэффициенті.
Топтардың әрқайсысының ішінде ... ... үш ... ... факторлық, көпфакторлық және жиынтық факторлық, немесе
өнімділіктің ... ... ... ... ... ... сипаттайды, бірақ олар бөлгіште ... ... ... саны ... ... ... ... бір-
біріне ұқсамайды. Бұл келесі 1.2. кестеде көрсетілген.
|Шығындар |
|Ағымдағы | ... ... ... мерзімінде ... ... ... ... ... ... бір түрі | ... өнімділігінің жеке|
| | ... ... ... | ... ... |
|түрі | ... |
| | ... ... барлық | ... ... ... | ... ... |
Егер әңгіме ресурстардың бір түрі туралы ... ... ... ... материалдар) – бұл өнімділіктің жеке көрсеткіші (немесе ішінара
өнімділіктің көрсеткіші). Еңбек өнімділігінің жеке ... ЕӨ ... ... еңбек шығындары
Бұның көп тараған формалары:
- еңбектің бір сағатында немесе ақы төленген бір ... ... ... ... бір адамның шығарғаны.
Ө = -өндірілген өнім құны салыстырмалы бағамен (мың ... / ... ... ... ... адам ... =25000 мың тенге/10мың
адамдар –күндер/=2500тенге/адам-күн
Өнімділіктің жеке көрсеткіштері өндіріс процесінің ... ... ... ... ... әр түрлі бағытталған тиімділігіне жалпы
сипаттама береді, бірақ көбінесе әр түрлі бағытталған болмаса да, ... ... ... ... капитал қайтарымы төмендейді, ал материал
қайтарымы өседі:
Капитал қайтарымы = Өнім ... / ... ... шығындары;
Материал қайтарымы = -Өнім көлемі / Ағымдағы материалдық шығындар
Бұлардың қозғалыс бағыттарының ... ... ... салымын
бағалауда қайшылықтар тудырады . Сондықтан шаруашылық шешімдерге жалпы баға
беру үшін, біріне-бірі алмаса алатын ресурстарды ... ... ... ... ... бар ... шығындар бөлімінде
өндірістік процестің барлық негізгі материалдық ... ... ... Осымен бірге, өнімділіктің көпфакторлы көрсеткіштерін
есептеудің қажеттігі мынамен туындайды: ... бір ... өсуі тек ... ... ... арқылы емес, ол жанды
еңбектің техникалық жарақтандырылуын жоғарлату арқылы да жүреді.
Өнімділікті жоғарылату ... ... және ... немесе, еңбекті
өзгерту (қайта жасау) процестеріне кірісудің нәтижесі болып табылады.
Төменде аталған ... ... жеке ... ... ... ... онда өнімділік өседі:
1. Өнім көбейеді, шығындар азаяды.
2. Өнім ... ... ... Өнім ... ... өседі, бірақ өсу қарқыны төмен болады.
4. Өнім көлемі өзгермейді, шығындар төмендейді.
5. Өнім азаяды, шығындар төмендейді, бірақ ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінің барлық
жағдайлары қамтылады.
Еңбек өнімділігінің өсуінің негізі басқарушылық ... ... ... ... ... ... және ... көтеру Прогрессивті технология ... ... ... ... жақсарту
немесе оларды
басқалармен алмастыру
Басқаруда еңбекпен ... ... ... еңбекті
өндірістің ұйымдас – механизациялау және ... ... ... (НОТ) ... ... ... ... Еңбек сыйымдылығының дәрежесі әр ... ... сәе- ... жеке ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дәрежесінің өсуі, өндірістік
квалифи –
Кацияның өсуі,
адамдардың ... ... бір ... ... негізгі факторларын басқару
мүмкіндігі болады, екіншіде – оған (тиімділікке) тыс ... ... зор әсер ... ... салаларда өндіріс ... ... ... жағдайларымен байланысты болады (мысалы,
ауыл шаруашылығы, кен өндіретін салалар). Бұған мысал болатын – ... ... ... ... ... ... ... болғаны. Басқа
салаларда шығындардың айырмашылығын дүниеге әкелетін жағдайлар – жаңа
бұйымдарды, ... ... ... ... құруға, өндіруге,
дамытуға және ... ... ... ... енгізу, еңбек
ресурстарының сапасы мен квалификациясы және т.б. ... ... ... ресурстардың қандай түрі басым болуына бацланысты
салалар мына түрлерге бөлінеді: еңбек сіңіргіш, материал сіңіргіш, ... ... ... ... салмағының өсуі өндірістің
мамандануымен, онда көбінесе кешендік бұйымдарды пайдаланумен байланысты
болады. ... ... ... ... ... динамикасын екі
қарама – қарсы тенденциялардың сайысы белгілейді.
Біріншісі, өндіріс шығындарын өсіреді. Осы жағдайға ... ... ... ... ... ... (индивидуалдық болуын)
көздеу;
- шығарылымдардың (шығарылатын өнімнің) ассортиментінің ... ... ... ... НИОКР шығындарының өсуі, қызметкерлердің білім ... ... ... ... жаңа ... ... ресурстарды үнемдеуді
көздейтінімен байланысты. Қазіргі заманда, ілгері дамыған ... ... ... ... ... ... ... оны одан әрі өсіру тиімді
емес болып ... Бұл ... ... сапа ... ... Жаңа ... сапасының жоғарылауы, көбінесе, олардың
бағасының ... ... ... ... емес, еселеп, әкеліп
соғады. Ассортименттің күрделі алмасып жаңаруы әр 5-10 ... ... көшу - әр 3 ... ... отырады. Осымен қатар, бүгінгі
кәсіпорындарының шығындарының өзгерістері, ... ... ... де ... Ішкі және сыртқы шығындар туралы жалпы түсінік.
Сыртқы шығындар – бұл ресурстарды ... ... ... ... ... материалдар, отын, еңбекақы, ақшалай
түріндегі шығындар және т.б. төлемдер. Бұл ... ... ... ... ... ішкі шығындары айқын емес ... Олар ... ... ... ресурстарды өндірісте
пайдаланғанын нақтылап көрсетеді. Жерді, ғимараттарды олардың ... және тағы ... үшін ... ... ... ... ... көрсеткіштердің бірі - өнімнің өзіндік құны. Бұл
өндіруге және оны сатудағы ... ... ... ... ... ... экономикалық мазмұны – жұмсалған ... ... және ... есебінен өндірілетін барлық элементтердегі ... ... ... ... және ... ... ... ету.
Өндірістік шығындардың жіктелуі:
1. экономикалық элементтер ... ... ... ... бөлшектенуі.
2. өзіндік құнның стадиялары бойынша калкуляциялау.
3. технологиялық ... ... ... ... ... шығындар.
4. құрамы бойынша. Бір элементтілік және кешенділік.
5. өнімнің өзіндік ... ... ... бойынша. Тікелей және
жанама.
6. өндірістік процестегі рөлі бойынша. Өндірісік және ... ... ... ... ... ... өндірістік емес.
8. жоспарға қатысу мүмкіншілігі бойынша. Жоспарлы және жоспарсыз.
9. өнімнің көлеміне қатыуы бойынша. Тұрақты және ... шығу ... ... ... және бір ... ... өнімге қатысуы бойынша. Аяқталмаған өнімге кететін шығындар
және дайын өнімнің ... ең ... ... және ... ... ... Тұрақты
шығындар осы кезеңдегі сомасы өнімді өндіру және оны сатудың ... ... ... ... ал ... шығындар тәуелді болады.
Мемлекеттік шығындар - өкімет тарапынан сатып алынатын тауарлар мен
қызмет көрсетулердің жалпы құны. Бұл ... ... ... тас ... және мемлекеттік қызметкерлердің еңбек – ақысы жатады. ... ... яғни ... ... ... төлемдер және
басқа да ақылар кірмейді. Бұл төлемдер қайтарылмайтын болғандықтан, олар
ЖҰӨ құрамына енгізілмейді.
Ішкі ...... өзі ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субьектінің өзінің шығынында тікелей есептеледі.
Сыртқы шығын – кәсіпорын басқа ... ... ... жалпы қоғамға аударатын өндіріс шығыны. Бұл, мысалы, ... ... ... зиянның орнын толтырумен байланысты
қоғамдық шығын, сондай-ақ күші даярлауға, іргелі ... ... ... қоғам мойнына алуға мәжбүр болатын басқа да шығындар.
2.1 Сыртқы әсерлер және Рональд Коуз теориясы.
Сыртқы ... ... ... ... ... бір
экономикалықконтрагенттің екінші контрагентке іс әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... үшінші тұлғаға
әсерін тигізуі. Үшінші тұлға сатушы да, ... ... ... ... ... бағада көрсетілмеген нарықтық келісім ... ... ... ... ... ... деген себебі экономикалық
агенттердің берілген операцияда қатыспаған ... ... ... тиуі.
Олар әсерлер тек қана өндіріс нәтижесінде ғана емес тауарлар мен ... де ... ... ... оң және ... болып келеді. Сыртқы
әсерлердің теріс әсері қоршаған ортаны ... ... ... Ал оң ... ... өсуі өнеркәсіп және тұрғын үйлер ғимаратының дизайны
болып ... ... ... ... ... жеке ... пайда жеке пайдалар) арасындағы айырма.
MSC = MPC + MEC.
MSC – шеті қоғамдық шығындар.
MPC – ... жеке ...... ... ... ... әсерлер – бір экономикалық агенттің іс әрекеті басқаларды
шығынға ұшыратқан жағдайда пайда болады.
Р.Коуздың теоремасының мәні былай сипаттауға ... егер ... ... ... ... онда ... жақтар ұнамды, немесе, ұнамсыз
нәтижелерді мемлекеттің кірісуінсіз шешуі мүмкін. Бұл ... ... ... меншікті қолдану процесінде пайда болатын
трансакциондық ... ...... ... ... ... ... және мемлекеттің ынталы ... ... ... ... ... ... ... шығындарға бөлінеді.
Бұл мынадай жағдайға әкеліп соғады: нарықтық ... ... қос ... ... ... жеке ... әсер ететін сфераны
кеңейтумен байланысты ... ... ... ... анклавы). Екіншісі
мемлекеттің бөлуді реттеу арқылы көрсеткен көмегіне байланысты ... ... ... күрт өсіп ... де ... ... ... Реттеу жүргізумен байланысты қосымша шығындарды болдырмауды
көздеп, ... ... ... мәселелерін жасырын (жария емес) келісім
арқылы шешеді және осы арқылы олар өздерінің ... ... ... ... ... - ... ... алынған факторларының төлемі. Бұл даусыз
ақиқатты әр түрлі экономистер әр түрлі ... және әр ... ... Маркс шығындарды талдауды құнда, сосын шығындарда көрінетін жалдама
еңбекті пайдалану ерекшеліктерін ... ... ... Ол ... ... үшін ... ... шикізат, отын т.б. құнында
бейнеленген заттанған еңбекпен қатар тірі еңбекті де ... ... ... шығындары, ол қоғамдық еңбек шығындары деп атаған тауар құнын
жасайды. Тауарды ... соң ... ... табыспен құрал-жабдыққа,
шикізатқа, отынға, энергияға және ... ... ... жабады. Демек,
капиталист шеккен шығындар, яғни оның ... ... ... ... ... ... ... (тауар құнынан) аз.
2.2 Сыртқы шығындар және экономикаға әсері.
Сыртқы шығындардың экономикаға әсеріне кәсіпорындардың қоршаған ортаға
тигізетін әсері, ... ... ... тастауы және т.б.
тигізетін зияндары жатады. Теріс сыртқы әсер – бір ... ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Оны мысалы ретінде қарастыратын болсақ: Целилозды қағаз комбинаты өзенге
тазаланбаған суды төгеді делік. Сол төгілетін су көлемі ... ... ... Бұл ... ... ... өскен сайын қоршаған ортаның
ластануы өсе түседі. Комбинат суды толық ... ... жеке ... қоғамдық шығыннан төмен болады. Өйткенікомбинат тазарту құралдары,
қосымша жүйесінің құруына шығын қоспайды. Бұл ... ... ... ... көп ... әкеліп соқтырады. Комбинат P1 бағасымен Q1 ... ... ... шығарады. Нарықтық тепе-теңдік E1 нүктеде
орналасқан. Бұл ... MPC тең ... ... MCB тең болады сұраныс
қиылысады MSC орындалса MSC = MPC + MEC ... ... ... ішкі ... ... өнім көлемі Q1- ден , Q2 – ге
қысқарып P1-ден, P2-ге өседі. S2 нүктесінде шекті ... ... MSB ... ... ... қоғамдық шығынға тең болып отыр. A,E1,E2 ... ... ... шығында шекті жеке шығындарданжағдайдағы жоғалтылған
зиян ... ... ... әсері кезінде тиімді өнімге қарағанда
экономикалық ... ... ... және ... ... Бұл деген теріс
сыртқы әсер кезінде тауарлармен қызметтердің нарықта артықшылығы болады.
Сыртқы ... ... ... бір экономикалық контрагенттің екінші
контрагентке іс әрекетінің нәтижесінде тура немесе жанама әсерлер арқасында
шығынға ұшырауы, немесе берілген ... ... ... ... ... ... Үшінші тұлға сатушы, сатып алушыда болмайды. Пигу
салығы немесе реттейтін салық ... ... ... ... Ішкі және сыртқы шығындардың байланысы.
Кез келген экономикалық шешімнің негізінде ... ... ... ... ... мына бір ... басқа жобаға (біздің ... және ... ... ... нәтижесінде өз шығынымыздан тысқары
алатынымыз (біздің пайдамыз) қандай ара қатынаста болуы керек?
Кез келген өндірістік единица (фирма) өз ... ... ... ... ... Пайда мөлшері екі фактормен анықталады:
- сұраным мен ұсыным нәтижесінде ... ... ... бағаларымен, бұл фактор көбіне-көп экономикалық
конъюнктуралық ... ... ... фирманың өндіріс ресурстарын тиімді пайдалануына байланысты болатын
өндіріс шығындарымен.
Экономикалық көзқарас тұрғысынан фирманың барлық шығындарын: ... ... емес деп екі ... ... ... ... ... – ол өндіріс факторларын және аралық бұйымдарды
жеткізушілерге (сырттан келетін жартылай дайын ... ... ... ... баламалы шығындар.
Мысалы:
1. жұмысшыларға еңбекақы;
2. сатып алынатын немесе жалға алыгған: станок, машина, ... ... ... мен ... ... шығындарына төлеу;
4. коммуналдық төлемдер;
5. банктердің, сақтандыру компаниялардың қызметтеріне төлеу;
6. материалдық ресурстарды ... ... ... ... бөлшектер) төлеу.
2. Айқын емес шығындар (имплиценттік ... – ол ... ... ... ... ... шығындар яғни ешкімге
ештеңе төлемейтін шығындары.
2.1. өзіне қарасты ресурстарды тиімді пайдаланған жағдайда ала алатын
немесе ... ... ... ... ... ... ... қалған мүмкіндіктер шығындарының мөлшері – ол ... ... ... ... ең ... ... ... Мысалы, ЖОО оқытушысы өзінің жұмысын тастап, «қапшықтап сату
бизнесіне» өтті делік, ондай ... ол өз ... ... ... ... ... да ... керек.
Тағы бір мысал келтіруге болады. Кәсіпорын ешкімге ештеңе ... ... ... өзінің меншік иесі құқығын жүзеге асыра отырып)
өзіне қарасты ғимаратты ... ... бұл ... ол бұл ғимаратты
біреуге жалға беріп, одан алынатын ақшалай ... ... бас ... ... ... төлем үшін міндетті болып контрактыда көрсетілмеген,
сондықтан да ол алынбай қала береді.
Айырылып қалған мүмкіндіктерді есепке алу – ... ... ... ... табыс-кәсіпкерді өзі таңдаған сала қызметіне құлшындыратын
шағын марапат тәрізді.
Мысалы, кәсіпкер станок шығара ... ... ... 15 ... ... онда ол ... деп саналады. Бірақ егер ... ... ... кетсе, сұраным азаяды да, түсер пайда 7-9 пайыз ... ... бұл ... кетуге бел байлайды. Пайдасыз саладан (егер сұраным
тұрақты болса) «капиталдардың қашуы» өз кезегінде оның ... ... ... дейін көтереді.
Сонымен әдеттегіден тыс пайда беретін капиталдың салаға құйылуы сол
саладағы ... ... ... сұраным жағдайында табыстылықтың
құлдырауына жеткізеді және, керісінше, әдеттегіден төмен ... ... ... ... сол саладағы өнімге деген өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... септік етеді.
3. Өндірістік шығындарды негізгі төмендету жолдары.
Шығындарды жүйелі түрде төмендету – кәсіпорындардың ... ... ... ... ... болып табылады. Нарықтық экономика
жағдайында залалды кәсіпорындарды қаржылай қолдау қағидаға жатпайды.
Ұлттық экономиканың барлық ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады:
- ғылыми – техникалық прогрестің жетістіктерін пайдалану;
- өндіріс және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
- экономикалық процестерді мемлекет тарапынан реттеу.
Ғылыми-техникалық прогрестің ... іске ... – бұл бір ... ... ... және ... оның ... отын-энергия
ресурстарын көптен-көп пайдалану, ал екінші жағынан ... ... жаңа ... ... іске ... белгілі бір мөлшерін мейлінше тиімді ету – ... әр ... ... ... ... ... талап осы болып
отыр. Тек ... өнім ... ғана ... оны ... ... ... да маңызы зор. Мәселенің бұлайша қойылуы мынаны
аңғартады: шикізат пен материалдарды жұмсай отырыпнемесе ... ... ... ... ... ... бөлігін неғұрлым көп
өнім алуға, әрбір станокпен технологиялық процестердің түсімін өсіруге,
шығындарынбұйымдардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жету керек.
Егер кәсіпорын ұжымдарының ішкі ... ... ... ... ... қорытындылауға талпыныс жасалса,
біріншіден, негізгі өндіріс қорлардың ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың
және үшіншіден, қазіргі еңбек шығындарының нәтижелігін ... ... және ... ... жетілдіруге келсек, онда бұл
процесс ысырапты қысқарту есебімен шығындарды үнемдеумен қатар ... ... ... яғни ... ... ... ... кезеңде нақты еңбекті үнемдеудің экономикалық ... ... ... ... едәуір салмақты нәтиже береді. Қазіргі
таңда өндірісті ұйымдастыруды жетілдірудің екі негізгі мектебі ... және ... Бұл ... материалдық-техникалық
жабдықтармен қамтамасыз ету, оламды экономикалық ... ... т.б. ... жүйелер. Өндіріс шығындарын төмендетуде мемлекеттік
ғылыми-техникалық прогресс жөніндегі ... ... ... орын ... ... ... арзандату – еңбек өнімділігін ... ... ... ... ... заң ... нақты
нысаны, осыған сәйкес өндірістік шығынүнемі кеміп, жанды еңбек үнемі
өнімдірек болып отырады. Өзіндік құнның арзандау ... ... ... сәйкес өткен және қазінгі еңбектің үнемделу дәрежесін
бейнелейді.
Өзіндік құнды кемітудің басты факторлары:
- өндірістің техникалық деңгейін ... ... ... ... ... және ... сыйымдылықтарын
төмендету;
- басқару және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
- технологиялық процестерді қуаттылықпен негізгі қорларды пайдалануды
жақсарту, т.б.
Қорытынды
Шығындар – бұл кәсіпорын ... ... және ... ... асыру үшін өндіріс факторларының ақшалай түріндегі шығындары. ... ... шек ... ... және ... ... мен практикалық
қызметіндегі анықтайтын межесі болып табылады. Сыртқы шығындар – бұл
ресурстарды ... ... ... ... ... материалдар, отын, еңбекақы, ақшалай түріндегі шығындар және
т.б. төлемдер. Бұл ... ... ... шығындарға жатады.
Кәсіпорынның ішкі шығындары айқын емес сипаттамада болады. Олар ... ... ... ... ... нақтылап
көрсетеді. Жерді, ғимараттарды олардың жеке ... және тағы ... ... ... ... ... ... басты
көрсеткіштердің бірі - өнімнің өзіндік ... Бұл ... және ... ... ... көрсетілген шығындардың жиынтығы.
Өндіріс шығыны – бұл кәсіпорынныңөндіруге және ... ... ... ... ... яғни ... ... кеткен еңбек шығындарының
(нақты еңбек, өткендегі ... ... ... ... ... ... ... сұраққа қайтарылар
жауап жатады: біздің мына бір немесе басқа жобаға (біздің ... және ... ... асыру нәтижесінде өз шығынымыз пайда
болады. Мемлекеттік шығындар - өкімет тарапынан сатып алынатын тауарлар мен
қызмет ... ... ... Тұрақты шығындар шарттық қарым-
қатынастар (мысалы, лизинг шарты, жолдау шарты, ... шарт және ... ... ... ... мән жағынан тұрақты және өзгермелі
деп ... ... жоқ. ... ... ... ... (тұрақты немесе өзгермелі) сипаты шешім қабылданған ситуациядан
тәуелді деп ... ... ... ... С, ... У.А.Жанайдаров Экономикалық теория. Оқу
құралы. Жалпы редакция С. Әкімбековтікі. – Астана: 2002. – 464 б.
2. ... ... ... ... ... ... ... М.Есқалиев, Е.Жатқанбаев, Е.Байжұмаев,
С.Досқалиев, Ж.Жәйшібаев. Экономикалық теория негіздері.
4. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. ... ... Оқу ... ... ... 2003. – 252 бет. ... жазғандар: э.ғ.д., профессор А.
Б. Молдашев; ... ... Ш. ... ... Н.Қ, ... Қ.С., Тілеужанова М.Ә. Микроэкономика / ...... ... 2004.
6. Институциональная экономика: учебник/под общ. Ред. А. Олейника – М.:
ИНФА-М, 2005.
7. Предпринимательство. Под ... ... В.Я. ... Г.Б. Поляка, Профессора В.А. ... ... Е.М. ... ... ... 2002 ж.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекет туралы35 бет
Ашық экономика мәні5 бет
"Прикаспийский Центр Сертификаций" ЖШС-нің сынау орталығында кабельді сынау және оған сертификат беру процедуралары47 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Turbo Pascal программасының негізгі түсініктері17 бет
WWW – айқасқан сілтемелер жүйесі22 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Азаматтық құқықтың субъектілері туралы12 бет
Ауаны ластанудан қорғау28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь