Қошке Кемеңгерұлы

Білім мен білікке ұмтылған Қошке Кемеңгерұлының тағдыр-талайы зиялыларымыздың жарқын ғұмырымен қат-қабат байланысып жатыр. Ол 1915 жылдан бастап 1930 жылға дейін үзіліссіз ұлт әдебиетіне, драматургиясына, журналистикасына, ғылымына айрықша үлес қосты. Осы уақыт аралығында Қошке өз қатарластарымен бірге отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күреске қатысты. Оның сан салалы ізденіске толы ұлтты дамыту жолындағы қызметін 30-жылдары басталған Кеңес өкіметінің репрессия науқаны үзді.
Қошке Кемеңгерұлы 1896 жылы 15 шілдеде сол кездегі территориялық бөлініс бойынша Ақмола облысы, Омбы уезінің Қаржас ауылында дүниеге келді. Ата-бабасы мұнда Баянауылдың Сарытауынан қоныс аударған болатын. Деректерге қарағанда, Шорман би “Омбыға барғанда тамақ ішетін, намаз оқитын жерім жоқ” деп, баласы Мұса оқыған кадет корпусы көрінетін Ертістің сол жақ бетінен 250 сомға жер сатып алып, сол жерге 1849 жылы сенімді ағайыны Атанұлы Кемең­герге, өзіне арнайы үй салдырып, қызметшілері үшін тұрғын жай, малы үшін қора-қопсы тұрғызады.
Кемеңгер Дүйсенбай, Дүйсебай есімді екі ұл сүйген. Дүйсебайдан тарайтын Қош­мұхамбет есейе келе қалам ұстағанда, жазғандарына “Қошке Кемеңгерұлы” деп қол қояды. Ата атын қадірлеу – қазаққа етене тән дәстүр. Сондықтан ХХ ғасыр басында “ұлы” деген қосымша бүгінде біз арыла алмай жүрген орыстың “ов” жалғауының орнында қолданылған.
Діндар Дүйсебай ерте жастан хақ жолына түсіп, бойдақ күнінде-ақ Меккеге барып келіп, қажы атанады. Осы қасиетті Меккеге барарда ол Атығайдың беделді мырзасы Қартабаймен сапарлас болады. Жас Дүйсебайды Қартабай қатты ұнатып, елге келгенде оған Жәмила есімді қызын өз қолымен ұзатады. Сонымен болашақ қаламгер көзі ашық, ауқатты, берекелі отбасында туып, жан-жақты тәрбие алды.
Қисықтағы Қаржаста Белгібай молдадан оқыған Қошкені әкесі Омбы приход школына береді (Бұл кезде мұсылманша оқу орны – мектеп, медресе, орысша оқу орны – школа, училище аталған). Алғаш христиан дініне тарту
        
        Қошке Кемеңгерұлы
Білім мен білікке ұмтылған ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Ол 1915 жылдан
бастап 1930 жылға дейін үзіліссіз ұлт ... ... ... ... үлес ... Осы ... аралығында Қошке
өз қатарластарымен бірге отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күреске қатысты.
Оның сан салалы ізденіске толы ... ... ... қызметін 30-жылдары
басталған Кеңес өкіметінің репрессия науқаны үзді.
Қошке Кемеңгерұлы 1896 жылы 15 ... сол ... ... ... ... ... Омбы уезінің Қаржас ауылында дүниеге келді.
Ата-бабасы мұнда Баянауылдың Сарытауынан қоныс аударған болатын. ... ... би ... ... ... ... ... оқитын жерім жоқ”
деп, баласы Мұса оқыған кадет корпусы ... ... сол жақ ... ... жер ... ... сол жерге 1849 жылы ... ... ... ... арнайы үй салдырып, қызметшілері үшін тұрғын жай, малы
үшін қора-қопсы тұрғызады.
Кемеңгер Дүйсенбай, ... ... екі ұл ... ... Қош­мұхамбет есейе келе қалам ұстағанда, жазғандарына “Қошке
Кемеңгерұлы” деп қол ... Ата атын ...... ... тән ... ХХ ғасыр басында “ұлы” деген ... ... біз ... ... ... ... ... орнында қолданылған.
Діндар Дүйсебай ерте жастан хақ ... ... ... ... барып келіп, қажы атанады. Осы қасиетті Меккеге ... ... ... ... Қартабаймен сапарлас болады. Жас Дүйсебайды
Қартабай қатты ұнатып, елге келгенде оған Жәмила есімді ... өз ... ... ... ... көзі ... ауқатты, берекелі отбасында
туып, жан-жақты тәрбие алды.
Қисықтағы Қаржаста Белгібай ... ... ... ... Омбы ... ... (Бұл ... мұсылманша оқу орны – мектеп, медресе, орысша ...... ... ... Алғаш христиан дініне тарту үшін ашылған
приход школдары мұсылмандардың ниетін аңғарғаннан кейін ... ... ... ... босатқан-ды. Жас Қошке осы школдан орыс тілін,
басқа да ... ... ... ... ... ... ... ветеринарлық-фельдшерлік школына түседі.
Арнаулы оқу орны болғандықтан мұнда ол ... ... ... ... ... 1913 жылы ... школдың 2-класын бітіргенде, Омбы
ауылшаруашылық училищесіне ... ... ... Осы жылы ... ... Қошкемен бірге Ахмет Әбдірахымұлы, Смағұл Қазыбекұлы, ... ... ... де түседі. Бұлардан бір жыл бұрын ... ... ... ... Асфандияр Шорманұлы секілді қазақ
балалары қабылданған екен. 1916 жылы бұл оқуға Смағұл Садуақасұлы түседі.
Қошке ... Омбы ... ... ... ... ... бір жерге ұйысып, топтасуына мұрындық болған тәрізді. 1915 ... ... атты ... жастары ұйымының құрылғандығы, оның 1916-1918
жылдары шыққан “Балапан” атты ... ... ... ... бұл ойымызды шегелей түседі. Қошкенің халыққа
танылуына себепші ... 1915 жылы ... ... өлеңі мен осы
“Бірлік” пен ... ... ... ... ... империясының аумағын кеңейте беру үшін қазақ жеріне
сұғына салынған Омбы өз ... ... ... ... ... ХІХ
ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Алаш оқығандарының екі толқыны саясат
һәм руханият әлеміне қанат ... ... ... оқиғалар тұсында Қошке сергелдеңге түскен
халық пен ... ... ... Бұл ... ... ... ... еді. Осыған қарамай Алаш зиялылары сеңдей ... ... ... ... ... ... 1917 жылы сәуірде Қошмұхамбет
Кемеңгерұлы Дінше Әділұлын ертіп, Ақмола облыстық қазақ комитеті ... ... ... ... ... ... ... ашады. Оның
төрағасы болып Сәкен Сейфоллаұлы тағайындалады. ... ... ... ... ... медреседе, бірде қала басқармасының үйінде жиналып,
аласапыран заманның қиындығынан ... ... аман ... қалу ... ... Сәкен ұйытқы болған “Жас қазақ” ұйымының жұмысына да
қатысады. Бірақ ... ... ... мен ... қазақ комитеті
арасындағы кейбір маңызды мәселелер бойынша туған келіспеушіліктен соң ... ... ... Алаш ... ... аулақ салғаннан кейін 1917 жылы
тамызда Қошке Омбыға ... Сол жылы күз, қыс ... ... облыстық Алаш партиясы комитетін ашуға күш-жігер жұмсайды. Сөйтіп,
өзі сол комитеттің мүшесі болады. ... 5-13 ... ... Алаш Орда ... ... ІІ ... съезіне делегат ретінде
қатысады. Жас тұрғысынан жиырмадан енді асқан ол күрестен де, ізденістен де
шет қалмады.
1915-1916 ... ... ... жастары сол жағалаудағы Қаржаста
жасырын жиналатын болса, 17-жылғы өзгерістен соң қала ішінде ашық ... ... бас ... ... – 1918-1919 жылдары Алаш Ордаға
қалтқысыз жәрдем ... ел ... ... ... ... жұмыс
жасаған “Жас азамат” ұйымы мен газеті еді. Қошке осы ... ... оның ... ... ... ... үні – ... азамат” газетіне
редактор болды. “Қазақ”, “Сарыарқа”, “Абай” сынды ұлттық басылымдардың
ізбасары іспеттес “Жас ... ... ... ... ... ... ... нөмір құрғатпай шығып тұрды. Бұл газет ... ... елге ... қылды. Сондай-ақ қиын кезде жастарды ауызбірлікке
шақырды.
1919 жылы Қошке Омбы политехника институтына ... ... ... ... ... ғана ... 1920 жылы ... облысына (орталығы – ... ... ... уезіне мұғалімдікке шақырылады. Мұнда ол
жаңадан құрылған, аты ... сай ... ... ... ... дәріс оқи бастайды. Бұл шақта мұнда Мағжан да сабақ ... ... ... ... Омбыдағы қазақ педучилищесінің директоры болған
Жүнісбек Жанғонақов естелігінде: ... 200 ... ... ... ... ... ... Ол кісі әдебиет мәселесімен де шұғылданып
жүретін еді. Қайсы уақытта өзінің жазған ... ... ... — деп ... ... Қошкенің драматургтік қабілеті де ұштала түсті.
Осыған дейін “Әулие ... ... ... ... ... енді бұл ... ... тақырыбын кеңейтті. Оның
қаламынан 1919-1920 жылы “Қасқырлар мен қойлар”, “Бостандық жемісі” ... ... ... келді. Бұл екеуі де ... ... ... ... ... 1916 жыл ... ... “Қасқырлар мен
қойлар” пьесасында өзі – урядник рөлін, ал кейін жазушы болған ...... ... ... ... ... жылы 7 ... Қазақстанның Сібір ревкомындағы өкілеттігі
Сібір ... және ... ... ... ... ... ветеринария факультетінің медицина бөліміне курстан тыс
қабыл­дауын өтініп, арнайы хат ... ... ... оқып ... аталған
институт аты “Батыс Сібір мемлекеттік медицина институты” болып өзгереді.
Бұл уақыттағы мекені туралы қаламгер: “Әке-шешем Омбы ... Теке ... ... №9 ... ... ... қазіргі мекен-жайым: Омбы
қаласы, 2-линия, 68-үй”, — деп ... жылы ... ... ... жауабында Қошке “Бостандық
туы” газетінің қызметкері ... ... ... ... ... ... ... шығып тұрған “Кедей сөзі” газеті жабылғаннан кейін, 1921 жылы ... ... ... ... куәлік береді. Бұл газеттің Омбыда 5-6
саны ғана шыққан. 1921 ... ... ... ... ... ... газет Қызылжарға көшірілген. Олай болса, қаламгер ... ... ... ... ... ... ... жеке өмірінде үлкен оқиға
болады: ол профессор ... ... ... ... ... ... ... жүргенде Мұхамеджанқызы Зурамен көңіл қосып, шаңырақ көтереді.
Бұл кезде Қошке студент-практикант еді. Тағдырдың ... не ... ... наурызда Зура бала үстінде дүниеден озады. Осынау трагедия Қошкені
есеңгіретіп тастайды.
Қ.Кемеңгерұлы ІІІ курсты ... ... 1924 ... 21 ... Азия мемлекеттік университетінің медицина факультетіне ауысуға ... Сол жылы ол ... ... ... ... ... мынандай мазмұнда жеделхат тіркелген: “Ташкент. “Ақ жол” газеті
редакциясына. Қ.Кемеңгерұлына. Ол ІV ... ... ... ... ... көшесі, 26-үй. Соколова”. Бұл деректен Қошкенің Ташкентте “Ақ жол”
төңірегіне тұрақтағаны байқалады.
Қ.Кемеңгерұлы Ташкентке не үшін ... Ол ... ... қызмет ету үшін
көшті. 20-жылдары зиялылардың көбі негізінен Ташкентке орнықты. Мұндағы
саясат райы салыстырмалы түрде ... ... еді. ... өкімет
басындағылардың ескі оқығандарға ықыласы бөлек болды. Х.Досмұхамедұлы 1922
жылы құрған ... ... ... ... ... еді. Бұл ... Алаш ... баспасөз, оқу-ағарту салаларында қызмет жасайтын.
Қ.Кемеңгерұлы бір ... ... ... ... Түркістан
конфедерациясы идеясына сенді.
Қошке отбасының Ташкенттегі жылдары хақында осы қалада ... ... ... баян ... ... ... ... Бөкейхан мен Ахмет
Байтұрсынұлы әкелеріңмен әңгімелескенде “Қарағым, Қошке” дейтін” деп. ... ... ... ... әкеміздің талайларға шарапаты тиіпті.
Бәрі есте қала ма, ... оның ... ... ... ... ... ... ол ақын Исаның (Байзақұлы) ауруға шалдыққан бас
құйқасын жазған. Дәл осындай көмек кейіндері елге ... ... ... ... да ... Әкей ... ... бізге әрі үйге күтуші
болған Әсия деген кісіні іш ... ... ... ... тіреген Қошке мұнда 1921-22 жылдардан орныға бастаған
Алаш зиялыларымен тығыз қарым-қатынас жасай бастады. Бұл кезде Ахмет ...... ал ... ... Мәскеудегі “Күншығыс” баспасының
қазақ секциясында қызметте еді. Ташкентте ... ... ... Мұхтар Әуез, Мағжан Жұмабай, Жүсіпбек Аймауытұлы, Абдолла
Байтасұлы, Даниял Ысқақұлы ... ... ... ... ... ат басын бұрған кезі әйгілі “Алқа” бағдарламасының оқығандар
ортасында кеңінен талқыланған шағына тұспа-тұс ... ... ... ... мұратымен үндесіп жатты: “Жаңа әдебиеттің тартылса ағұзысы
ғана тартылды, біссімілдәсі әлі ... жоқ. ... ... ... ... болған һәм бар. Қазақтың өзінің жаратылысқа, өмірге,
тұрмысқа ... ... ... терең сезімі болған һәм бар.
Осылардың бірі ... әлі ... ... ... жоқ. ... түспей,
әдебиет өз әдебиетіміз бола алмақ емес”.
Сәл кейінірек, 1926 жылы ... ... ... атты ... ... Қошке таратыңқырап, жүйелеп айтқаны мәлім. Оның көркемөнер табиғаты
мен заңдылығы ... ... әлі де ... ... ... Қ.Кемеңгерұлы шығармашылығының тынысын
кеңейтті. Ол Омбыда бастаған “Қазақ тарихынан” зерттеуін аяқтап, Мәскеудегі
“Күншығыс” ... ... ... ... ... ... 1925 жылы
қаламгердің “Бұрынғы езілген ұлттар” атты ғылыми еңбегі мен “Қазақша-орысша
тілмашы” жарық ... ... ... ... ... ... Дәулетбекұлы, Темірбекұлы, ... ... осы ... ... 2 ... ... ... тілінен
“Жабыропалықтар үшін оқу құралын” жазды. Оның ... 1928 ... ... 1929 жылы ... ... жылы ... “Жас талап Кемеңгерұлының прозасы
келеше­гінен үміт күттіреді” деп жазғанындай-ақ, Қошке ... ... ... жылдарында “Отаршылдық ұсқындары,” “Қанды толқын”,
“Момынтай”, “Ерлік ... ... ... “Жетім қыз”, “Дүрия”,
“Назиха” тәрізді тумысы ерекше әңгімелер ... ... ... ... Әуез, Жүсіпбек Аймауыт­ұлы секілді прозада ұлттық ... ... ... ... ... ... жылы Қазақстан астанасы Ақмешітке көшті де, шойын жолдың
бойындағы бұл қазақы елді ... ... ... жаңа атау ... ... 1926
жылы 13 қаңтарда мемлекеттік ұлт театры Қ.Кемеңгерұлының “Алтын сақина”
пьесасымен ... ... ... Осы ... ... игі әсер ... жылы ... 1927 жылы “Ескі оқу”, 1930 жылы “Күнәсіз күйгендер”
атты пьесалар жазып, ... ... ... ... ... драматургиясын: “Жеке адамның ішкі сыры ... ... деп ... ... ... ... ... ретінде де қабілет-қарымын
аңғартты. Ол Омбыдан келісімен “Ақ жол” газетінде қызмет істеді, сондай-ақ
ғылыми-танымдық “Сана” журналының бірер санына редакторлық ... “Ақ ... 1925 жылы ... ... ... ұйымдастыруға атсалысты.
Әлеумет, шаруашылық, ғылым-білім хақында алуан-алуан мақала ... ... ... ... ... білдірді.
Күйбең журналистік, ағартушылық тіршіліктен қолы ... ... ... ... ... материал жинады. ҰҚК архивінен
табылып отырған, 1925 жылы 16 наурызда Д.Әділұлына жазған хатында ол: ... ... ... бастан кешірген жансың ғой. Менің ептеп қаламды
ермек ... ... Өмір ... ... ... ... уақытыңды
бөл. Есеп беру кезеңі туды. Мен қазақ ... ... ... ... ... ... мен Гүлсімнің (Омбы зиялысының қызы) Зәйра, Нарманбет,
Сәуле есімді үш перзенті дүниеге келді.
Саяси сапырылыстарға толы 20-жылдардағы Ташкент тарихында Қошмұхамбет
Кемеңгерұлы тек ... ... ғана ... ... ... де
қалды. Ол 1926 жылы Орта Азия ... мен ... ... ... ... ... Қайраткер сондай-ақ ... ... ... ... ... ... шаруашылық
пен құқық факультетінде, педагогика факультетінде қазақ тілінен дәріс
оқыған.
Университетте екі жыл ... ... ... ... ... жолына ден қойғысы келді. Бұл орайда ол түріктануды ... ... 23 ... ... Шығыстану факультетінің түріктану кафедрасына
аспирант болып қабылданды. ... ... ... қатар Мұхтар Әуез де оқыған. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Нағыз ғылым ашық, жүйелі пікірсайыстан соң барып қана туады. Қошке тіл
маманы ретінде Юдахин, ... ... ... тәлімгерлерімен қазақ
тілінің күрделі мәселелері жөнінде айтысып қалып ... ... 1929 ... ... ... ... ... конференцияда жаңа орфография мен
термин жасау принциптері жөнінде Е.Омаров, Қ.Жұбанов, Қ.Кемеңгерұлы орнықты
пікір ... бұра ... ... ... айтысқан. Бұл бесіктен
белі шыққан, буыны бекіп келе ... тіл ... ... текетіресуінің көрінісі еді.
Қошке осы Ташкентте жүріп, қазақ тілі білімінің проблемалары жөнінде
бірқатар ... ... ... оқыған Даниял Ысқақұлының айтуынша: ... ... ... С.Садуақасұлы директор болып келгенде, осы оқу
орнына Қошкені оқытушы етіп алған”.
Қ.Кемеңгерұлының ғылыми еңбегінің ... 1927 ... ... орыс ... ... көрген “Қазақ тілінің
грамматикасы” да кіреді. ... ... ... осы ... сөзінде құрастырушы: “Настоящий труд представляет записки ... ... ... ... тов. ...... казахского
языка на б.Туркестанских Курсах Востоковедения РККА в 1924-1925 гг.”, ... ... ... ... ... Ал, ... ... жазылған
сөзде А.Байтұрсынұлының бұл еңбекті жоғары бағалағаны айтылады.
Қошке Кемеңгерұлы 24-30-жылдары тек бір ... ғана ... ... ... ... ... қалаларына түрлі іссапармен
барып, қаламгерлермен ... ... ... жылы ... қаламгер Қызылтау, Сарытаудың топырағын ... ... ... 1930 жылы 13 қазанда Қ.Кемеңгерұлы “Кеңес өкіметіне ... ... ... жалған айыппен Ташкентте ұсталып, абақтыға жабылады.
Осы кездегі көңіл күйін, шеккен мехнатын ол “Қамалдым өткелі жоқ ... ... таба ... амал бар ма?” деп ... ... ... ... бір хатында “Құс – ауға, балық торға кездесті ғой,
Тағдырдың жазуына жоқ қой шара” ... ... ... ... соңында Қошке Ташкенттен Алматы абақтысына
айдалды. Ол Алматы ... 1932 ... ... ... ... ... 20 сәуірде үштіктің шешімімен 58-баптың 10,11-тармағы бойынша 5
жылға бас ... ... ... ... ... ... ... мұндағы темір жол жүйесінде дәрігер болды. Дәл осы жол
құрылысында 1932-1933 жылдары С.Садуақасұлы ... ... ... ... ... ... ... бағытында Х.Досмұхамедұлы, Ж.Досмұхамедұлы,
Ж.Ақбайұлы, ... ... ... ... ... ... азаматтар жер аударылған еді. Міне, ... ... ... ... ... ... негіз бар.
1935 жылы Қошке Кемеңгерұлы Валуйкиде мерзімін толық ... ... енді ол елге ... ... еді. Бірақ айлалы НКВД ... ... ... ... ... Сол ... ... толық
ерік бермей, Омбының Шарбақкөліне қоныстануға рұқсат етті. Ол аудандық
денсаулық сақтау бөліміндегі қарапайым ... ... ... ... ... ... 1937 ... ортасында
сонау Ташкенттен бастап жазған замандастары туралы романды ... ... ... ... ... жолын қарастырған. Сол кітап кейін
қолжазба күйінде НКВД қармағына ... ... қара ... Шарбақкөлдегі дәрігер Қошкені қиналмай-ақ
тапты. Ол оның сыртқы киімінің де (дәрігер ғой), жан ... де ... ... ескеріп жатпады. Қайраткерді ату туралы үкім 17 қарашада
бекітіліп, 21 қарашада Омбыда ... ... бақи ... ... ... - тек бір Алла ғана ... Қошке әділет, азаттық
жолында шейіт болды.
1957 жылы 17 тамызда Сібір әскери округінің ... ... ... ... ... ... ... тоталитаризмнің жөн-жосығын
білетін саналы азаматтар еді. ... ... ... ... ата ... ... ... бері Қошкенің мұрасы бірнеше дүркін ... ... ... жылы ... ... ... үш ... шығармалар жинағын
жариялады. Қошкетану ғылымы да қалыптасып, салаланып келеді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Қошке Кемеңгерұлы және ұлттық әдеби сын мәселелері74 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
Адамның шығу тегі5 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ақша айналысы және формалары31 бет
Байқоңыр ғарыш айлағы9 бет
Барымтадан – батыршылдық дәстүрге10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь