Біржан сал және оның ақындық айналасы

КІРІСПЕ

1. БІРЖАН САЛ ҚОЖАҒҰЛҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

2. БІРЖАН САЛ ЖӘНЕ ОНЫҢ АҚЫНДЫҚ АЙНАЛАСЫ


ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        КІРІСПЕ………………………….........……………….........…….3-6
1. БІРЖАН САЛ ҚОЖАҒҰЛҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ……….………….......…7-26
2. БІРЖАН САЛ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ...... ... жанрлық жағынан байып, тақырыптық ауқымы
тарамдалып, мың сан әуезбен түрлене ... ... ... кезі. Бұл кезде қазақ поэзиясының іргелі де, ауқымды тармағын сал-
серілер шығармашылығы құрайды. Осы ... ... ... ... ... өнер
жеке тұлғаларының көптігімен, әрі өнер майданында бір-бірімен ұқсамайтын
алуан түрлілігімен көзге түсті.
Сал-серілер ақын-жыраулардың өнегесін, озық ... ... ... ... өнер ... ... ... сәнін кіргізген,
салтанатына айналған сал-серілік кейінірек бірте-бірте ... ... тек Ақан ... Сегіз сері , Біржан сал, Дәурен сал секілді ел қадыр
тұтқан талантты өнерпаздарының ... ... ғана ... ... ... сал-серілік жеке адамдар үшін өмірлік идеал ғана емес, ұзақ уақыттар
бойы көшпелі қазақ қоғамы үшін мәдени, этикалық және ... мәні ... ... ... ... қасиеті өлеңнің сөзін де, әнін де өздері
шығарған, өздері орындаған да, демек олар бір ... ... ... ... оның ... әнші болған, сөйтіп үш бірдей өнерді тең ... ... ... ... ... зор үлес ... ... Қазан төңкерісінен бұрын-ақ көптеген зерттеушілердің
байқаған, жазып кеткен еңбектері бар. ... олар ... ... ... болып келеді.
Сал-серілік біздің халқымызда көнеден келе жатқан рухани-эстетикалық
ұғым. Ол жезтаңдай әншіліктің, ақиық ... жан ... ... ... пен ... парасаттылықтың жеке дара жиынтық
тұлғасы.
Біржан – бұрынғы-соңғы қазақтың сал, сері ақындарының ағасы, ... ... ... сал, сері ... поэзия мен музыканы,
халықтың ойын-сауық өнерлерін ұштастыра біліп, жаңа ... ... жол ... ... сипаты да, қалың бұқараның азатшыл, әділетшіл
арман-күйлерін жырлаған ... ... да ... ... толық табылады.
Біржан салдың еліне сіңірген еңбегі орасан зор. Оны кезінде ... ... ... та, ... та ... ... ... оқыған,
білімдар, сауатты кісі болған. Орыс ... ... ... ... ... шыққан, ұлт намысын бір адамдай-ақ қорғай білген халық
перзенті.
Қазақ ... ХІХ ... өмір ... жез ... ... суырып салма
әнші-ақындары мен күйші, композиторларының бірі – Біржан сал ... ... ... ... сері жай ғана суырып салма ақын емес, ол ірі айтыс ақыны, өз
тұсында қазақ ауыз ... ... ... ... зор үлес ... жырау. Өз заманында қазақ әндеріне жаңа түр енгізген Салғара, Сегіз
сері, Нияз серілерден кейінгі қазақтың сал-серілік ... ... ... ... ... ... аққуға үнін қосқан аса күшті
композитор әрі тамаша әнші.
Орыстың Г.Потанин сияқты қазақ халқының ... көп ... ... ... ... ... ән салып тұрғандай”, – деп жазды ... Ол ... ... сол ... даласын әнге бөлеген ардагер ұлының бірі – Біржан. Оның
ел ... ... ... ... ... өзі де ... емес. Көптің қамын
жеп, тағдырына ортақ болып, топтан озып ... өнер ... ... ... ... ... жоқ кезде халқының өзі ең құрметті атағын берген.
Міне, сол қазақ даласын әнге ... ... ... бірі – ... Оның ... ... ... атанып қалуының өзі де тегін емес. Көптің қамын жеп,
тағдырына ортақ болып, топтан озып шыққан өнер иесіне ... атақ ... ... жоқ кезде халқының өзі ең құрметті атағын берген.
Қазақ халқының ХІХ ғасырда өмір сүрген жез таңдай жыршы, ... ... мен ... композиторларының бірі – Біржан сал Қожағұлұлы
(1825-1897) екендігі баршаға мағлұм.
Ең алғаш баспа жүзінде ... ... сал ... әнші ... есімі С.
Мұқановтың, А. Затаевичтің, С. Сейфуллиннің еңбектерінде аталады. ... ... ... ... жазған – С. Мұқанов. Онан кейін Қ. Жұмалиевтің,
А. Жұбановтың, М. Әуезовтың, М. Ғабдулиннің, Е. ... ... ... мен ... сөз ... ... ... бұрын-соңғы
деректерді жинап, қорыта отырып, оның поэзиялық шығармалары жөнінде нақты
талдау жасаған – ... ... ... ... ... ... ... әдебиетшілердің еңбектерінде кездеседі. Біржанның өмірі мен
ата-тегі туралы және бұрын белгісіз өлеңдерін, әндерін жинауда көп ... келе ... Б.Г. ... Е. Байболов. Қ. Қаңтарбаев, М. ... өнер ... сарп ... ... ... жүгенсіздікпен
күресіп өткен, сол күресін соңғы демі біткенше әні арқылы үзбеген азамат
ақын, әнші, сазгер ... ... аты ... ... бірге жасаса
бермек.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ... ... ... ... ... талдай отырып, оларды тақырыптық жағынан саралауға
ұмтылдық және оның айналасындағы ... ... ... ... ... ... ... ілгері өткен сайын қазақ ... зер ... оның ... ... ... бар деректерді жинаушылар көбейе түседі. Солардың ... ... ... ... ... мен музыканттардың қалдырған
дерек, жазбалары әл күнге дейін өздерінің бағасын жоғалтпай келеді. Олар
П. И. ... А. ... Ә. ... ... ғалымдары Капю, Бонвало,
т.б. Бұлар өз ... ... ... ... ... ... ... тоқталады.
Сал-серілердің өмірбаяндық деректерін жинау, олардың өлеңдерін ... ... ... ... тасқа басып шығару ісі Қазан төңкерісінен кейін
ғана жолға қойылды. Жиырмасыншы жылдардан бері ... ... ... ... ... ... зерттеу саласында А.
Затаевич, С. Мұқанов, Ш. ... Ы. ... Ә. ... ... Е. ... т.б. ... еңбек сіңірді. Жұмысымыздың екінші
бөлімінде бұларға тоқталамыз.
Біржан салдың әлеуметтік мәні зор, терең қиялдан ... ... де ... қазақтың классикалық музыка қазынасына алтын қор болып қосылады.
Біз бұл уақытқа дейін Біржан салды ... ... ақын ... ... өкілі деп қана біліп келдік. Артында қалған бай мұрасын үзіп-
жұлып зерттегеніміз болмаса, ... ... ... ... бере ... ... әнге ... ардагер ұлының бірі – Біржан. Оның ел
аузында “Біржан сал” атанып қалуының өзі де ... ... ... ... ... ... болып, топтан озып шыққан өнер иесіне құрметті атақ беріп
отыратын үкіметі жоқ ... ... өзі ең ... ... ... ... ... Жұмыс барысында Е. Ысмайылов, А.
Жұбанов, Е. Тұрсынов т.б. ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері. Жұмыстың басты мақсаты
қазақтың біртуар азаматы, қазақтың сал-серілік поэзиясының ... ... сал ... өмірі мен әдеби мұрасын зерттеу, тану. ... ... ... ... ... әдебиетіндегі алатын орнын
анықтап, белгілеу.
Осыған байланысты төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
Біржан сал ... ... мен ... байланысты
деректерді анықтау;
Қазақтың сал-серілік поэзиясының қазақ әдебиетіне тигізген ықпалын
бағалау;
Біржан сал және оның ... ... ... оның ... ... ажырату.
Ақынның өмірі мен шығармашылығының әдеби сында ... ... ... ... ... ... ... Біржан сал шығармаларының идеялық және әдеби
көркемдік құндылықтары зерттеу нысаны болып саналады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... сал ... ... ... тұтас қамтып, қазіргі көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... шығармаларының идеялық мәні, көркемдік құндылығы
айқындалып, олардың өзіндік ерекшеліктері сараланды. Сал-серілік поэзия мен
Біржан сал ... ... бір ... ... ... ... басын біріктіре талдап жазылған жұмыс.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында алға ... ... шешу үшін ... дереккөздерді жинау барысында баяндау,
түсіндіру, сұрыптау, жүйелеу, талдау т.б. әдістер пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... екі ... және
қорытындыдан тұрады. Бірінші бөлімі «Біржан сал Қожағұлұлының ... ... ... деп ... ... Біржанның өмірі мен
шығармашылық жолының зерттелуі жайында сөз болады. Сонымен қатар ... жолы ... ... қоғамдық, әлеуметтік ортасы қаралады.
«Біржан сал және оның ақындық айналасы» ... ... ... ... ... ... жол ... қазақтың сал-серілік поэзиясының
жанрлық өзгешеліктермен бірге сал-серілердің ... ... ... сөз ... Біржан сал дың ақындық айналасы жайлы әңгіме
қозғалды. Қорытындыда бітіру ... ... ой ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер
мен мысалдар алынған көркем шығармалар тізімі берілген.
I. БІРЖАН САЛ ... ... МЕН ... ... ... ... үш бұтағын – сазгерлік, ақындық, орындаушылық
– осы күні үш адам ... әрең ... ән ... ... әулетін
жалғыз өздері жасаған, сөйтіп Сарыарқаны – қазақ әнінің ... ... ... ... Ыбырай, Жарылғапберді, Сегіз сері, Жаяу ... ... ... ... ... ... Қанапиясы – осынау ... ... ... басында Біржан сал тұр.
Ғафу Қайырбеков Біржанға тән үш сипатты атап көрсетеді: ... ... ... мектебі. Ол – оның жасының үлкендігі немесе бәрінен бұрын
бастағанынан емес, ол бүкіл сол тұстағы ... ... аман ... ... ... басын қосқан, өзі шырқаған, содан соң бүкіл қазақ әніне
жаңа да асқақ, өршіл, ... күш ... оны ... ... ... пен ... не жасаған поэзиядағы Абай секілді. ... ... бір жаңа ... жаңа леп ... ... ... адам.
Екіншіден – оның аруағы басым, азаматтығы биік. Біржан келді дегенде алдына
барып мың жан жығылған, қазақ шаңырағын алтыбақан ... ... ал ... ... ... көрмеген ғажайып құбылыс еді. Оның дауысы – ... кең ... ... бүкіл қазақтың дауысы еді, халықтың дауысы еді.
Сондықтан та оны ел аңызға айналдырған. Мысалы:
Аққумен аспандағы ән қосатын,
немесе:
Әнімді он екі ... ... ... ... ... дауысынан
Ешкі өлмес ел жиылды бауырына
немесе:
Сараның - Әніңнің адам жетпес бұрмасына – ... ... ... ... ... ... халық бұлай бағалаған ақын, әнші, ...... ... таланттарының осы күнге дейін ... ... ... өсек-аяң, қорлық-қысым, бағаламау,
бақытсыздыққа ұшырату секілді ... ... ... тас көз, көк ... ... көзқарасы мен суық ызғарына ұшырағандардың ең басында
тұр” [1. 15].
Атақты халық композиторы, асқан әнші, дарқан ақын Біржан салдың ... мен ... ... ... орны ... сал ... бір өзі ғана бірнеше өнерді жинаған феномен. Ол
ақын, ... ... ... ... ... ... ... арасында
балуандығын дәлелдейтін эпизодты әңгіме бар), жанглер (басындағы тақиясын
билеткен, қызған кезде жорға ... ... ... ат ... ... (Балуан Шолақ, Шашубай содан үйреніп, біздің заманымызға жеткізген),
киімді өз үлгісінде тіктіріп киетін ... ... ... ... ... ... (экспромт) қолма-қол шығарып айтқан, өнерлері
де эмоцияның өр ... ... ... ... өнердің түр-түрінен нөкер,
шәкірт ерітіп жүрген. Олар келген ауыл бірнеше күн бойына ... ... ... ... сол ... ... тамашалаған. Бір ауылдың беделді,
сүйгіш азаматы келіп, өнер көрсетіп жатқан иесінен салдар тобын ... ... ... олар ... ... бой ел қыдырумен (гастрольде)
жүрген.
Біржан мектебі (академик Қ. Жұбановтың анықтамасы) ... ... ... ... ... ... композиторлары көп болған. Ақан сері,
Балун Шолақ, Үкілі Ыбырай, Құлтума, ... сал және ... өнер ... оның өнерін үлгі тұтқан.
Арқада негізінен өнер ретінде әннің өрбуі басым, ауқымы кең. Оған қоса
Арқа ... ... ... құйқылжыған мәнерлі, сазды, әуенді келеді.
Тіпті термелерінің өзі асқақтап аспанға бір шығып алады да ... ... ... ... ... ... қайырылады. Міне,
осындай асқақ әннің басында Біржан сал Қожағұлұлы тұр. Оның шығармашылығы
Қараөткел өңіріне тікелей қатысты. ... ол көп ... ... ... яғни ... ... Мәті-Дәулен маңында (Жолымбет
руднигінің теріскейі), Қараөткелдің базарында болып, көп әндерін шығарған.
Оған мысал, ... ... ... бе ... ... ... ... сапарынан оралғандағы айтқаны) т.б. өлең-әндері.
Біржан – бұрынғы-соңғы қазақтың сал, сері ақындарының ағасы, ... ... ... сал, сері ақындардың поэзия мен ... ... ... ... ... жаңа ... мазмұнмен
дамытуға жол ашқан жаңашылдық сипаты да, қалың ... ... ... ... ... сарындары да ... ... ... ... ... бұл ... дейін Біржан салды әнші, композитор, ақын ретінде ауыз
әдебиетінің өкілі деп қана біліп келдік. Артында қалған бай мұрасын ... ... ... ... ... ... бағасын бере алмадық.
Біржан салдың еліне сіңірген еңбегі орасан зор. Оны ... көзі ... ... та, ... та ... Біржан орысша оқыған, ... кісі ... Орыс ... ... ... өз ... ... ұлт намысын бір адамдай-ақ қорғай білген халық перзенті.
Қазақ халқының ХІХ ғасырда өмір сүрген жез таңдай ... ... ... мен ... ... бірі – Біржан сал Қожағұлұлы
(1825-1897) екендігі баршаға ... сері жай ғана ... ... ақын ... ол ірі ... ... өз
тұсында қазақ ауыз әдебиетіндегі айтыс жанрының дамуына зор үлес қосқан
саңлақ жырау. Өз ... ... ... жаңа түр ... Салғара, Сегіз
сері, Нияз серілерден кейінгі қазақтың сал-серілік дәстүрін, ... ... ... ... ... ... үнін ... аса күшті
композитор әрі тамаша әнші.
Орыстың Г.Потанин сияқты қазақ халқының әдет-ғұрыптарын көп ... ... ... ... ... ән салып тұрғандай”, – деп жазды өткен
ғасырда. Ол шындықты айтты.
Міне, сол қазақ ... әнге ... ... ... бірі – Біржан. Оның
ел аузында “Біржан сал” атанып қалуының өзі де тегін емес. ... ... ... ... болып, топтан озып шыққан өнер ... ... ... ... үкіметі жоқ кезде халқының өзі ең құрметті атағын берген.
Біржан салдың әлеуметтік мәні зор, ... ... ... ... ... әндері қазақтың классикалық музыка қазынасына ... қор ... өнер ... сарп ... ... ... жүгенсіздікпен
күресіп өткен, сол күресін соңғы демі біткенше әні арқылы ... ... ... сазгер Біржан салдың аты ... ... ... ... ... ұрпаққа мұра етіп қалдырған ән творчествосы, өлең-
жырлары қашан да бұқарашыл, ілгерішіл әуенде ... ... тән ...... ... композиторлық өнерімен адам
жанының нәзік сезім күйлерін лирикалық әсем мелодия сазына бөлей ... ... ... “Ғашығым”, “Алтын ... ... ... ... ... әндері – Біржанның шығармашылығындағы
шоқтығы биік, өзгеше сыршыл лирикалық ... Бұл ... ... ... ... ... шақ, ... махаббат, шұғылалы сезім күйлерін
шертеді.
Биік талғамға, өзгеше өнерпаздыққа ұмтылған Біржан – патриархалды-
феодалдық ... ... ... әнімен қарсы тұрған суреткер. Оған
халық арасында кеңінен ... ... ... ... туындыларын
жатқызуға болады. Өз заманына деген осындай наразылық ... ... ... ... ... еске ... ... сипардан” да, “Теміртас” атты
трагедиялық үндегі әнінен де ... ... ... ... Ақан ... Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай т.б. атақты
ақын-әншілер Біржанның мектебінен өрістеп, өнер ... ... Осы ... ... біздің заманға Біржанның 40-қа жуық әндері жетті.
Ең алғаш баспа жүзінде Біржанның атақты сал ақын, әнші ... ... ... А. ... С. Сейфуллиннің еңбектерінде аталады. Біржанның
өмірі туралы тұңғыш деректі жазған – С. Мұқанов. Онан кейін Қ. Жұмалиевтің,
А. Жұбановтың, М. ... М. ... Е. ... ... өмірі мен шығармашылығы сөз болады. Біржан туралы бұрын-соңғы
деректерді жинап, қорыта ... оның ... ... ... ... жасаған – Ғ.Әбетов. Біржанның ақындығы, айтыстағы өнері туралы
пікірлер басқа әдебиетшілердің еңбектерінде кездеседі. Біржанның ... ... ... және ... белгісіз өлеңдерін, әндерін жинауда көп ... келе ... Б.Г. ... Е. ... Қ. Қаңтарбаев, М. Майшекин
т.б.
Біржанға ... ... ... бірі ... ... ... Төлебаев болды. Ол өзінің “Біржан–Сара” операсында
әншінің шығармаларын толығымен ... ... ... ... ... Жұмалиев. Бұл туралы Ғафу Қайырбековтің “Біржан туралы ой” деген
мақаласында ... ... ойы ... “Біржан – Сара” операсы да
жақсы ғой, бірақ ең бастысы ол емес еді, ... ... жазу ...... ... ... Ол “Ақан сері – Ақтоқтыда” Ақан аузына “Барлық
ақын қуғын көре ... ... ... неге ... ... Ол бар ... ... тағдыр қырсығын айтқан еді” [1, 54]. ... ... ... ... ... байқауға болады.
Біржанның әнін бізге жеткізіп бергендер: Қали Байжанов, Ғаббас ... ... ... ... ... ... ... Ержанов,
Мәжит Шалқаров, Естай Беркімбаев, Рамазан Елебаев және ... сал ... ... ... ... ... ... – операда, симфониялық, эстрадалық, басқа да
күрделі музыкалық ... ... ... ... ... ... ... пьесаға, операға түсіп, романдарда суреттеле
бастады. Ол ... ... мен ... ... радио толқыны арқылы да
әндері жан-жақты тарап жатыр.
Біржан салдың әлеуметтік мәні зор, терең қиялдан шыққан көркем де ... ... ... ... ... ... қор болып қосылады.
Өмірін өнер жолына сарп еткен, өктемдікпен, керітартпа жүгенсіздікпен
күресіп өткен, сол ... ... демі ... әні ... ... азамат
ақын, әнші, сазгер Біржан салдың аты халқымен мәңгі-бақи бірге жасаса
бермек.
Атақты ... ... ... жазба әдебиет, өркенді өнерін әлемге
әйгілеген Сәкен өзінің «Көкше» поэмасында ... ... он екі ... ... Біржан салдың бір сырлы, сегіз қырлы, ... ... ... ... ... разы көңілмен оны өміршең өлең жолдары ... ... ... ... сал ... айтпағымыз анық болуы үшін
оның өміріне аз-кем тоқтала кеткен орынды сияқты.
Айтылып та, жазылып та жүр ... өнер ... ... де әлі ... ... ... ашылмай жатқан сырлар кездеседі. Заманында қу
тіршіліктің ... мен ... көп ... ... аты мен даңқы алты
алашқа жайылып, үш жүз төбесіне көтерген ... ... ... ... да ... ... бар. Әсіресе, оның балалық шағы,
анық қай жерде туғаны, руы, әкесі кім ... ... ... ... ... келді. Бұл ретте қазақ музыкасы мен музыка ілімінің негізін
қалаушылардың бірі, академик, ғалым-сазгер Ахмет Қуанұлы Жұбановтың: “Басқа
халық ... ... ... да, ... айтылғандай, жазылып қалған
өмірбаяны жоқ, оның өмір жолын басапалдақтап баяндап ... ... ... те жоқ... Біздің білетініміз – Біржан жастайынан ел аралап
теркін кезіп, әншілік, орындаушылық ... ... Ән ... көбейтті.
Сонымен қатар өзі де көптеген ән ... Ол ... ... ... ... ... Біржан Әпіш деген қызды алып, одан
Теміртас, Қалкен деген екі ұлы, ... Ақық ... екі қызы ...... дәлел.
Үстіміздегі ғасырдың алпысыншы-жетпісінші жылдарына дейін “Баласы
Қожағұлдың Біржан салмын, Адамға ... жоқ ... ... деп ... ... Қожағұл баласы болып келгенін жұртшылықтың бәрі
біледі. Ән айтсын, ... ... ол осы ... бір ... Ал
Тұрлыбай есімі еш жерде аталмайды. Шыққан тегі – Арғын, оның ішінде ... ... ... ақын қызы ... ... да осы арғын тайпасының
атынан түседі. Руы Нұралы-Керей деген сөз ... ... ... ... зерттеуінде ол “Көкшетаудың оңтүстік жағындағы Қотыр
Шортан деген жерде туған. Әкесі ... ... ... ... ... ... ... басқа өнер жолынан аулақ болған адам. Біржанмен бірге
туған екі ... да сол ... ... ... шаруа ғана болған”. Міне, бұл
деректе де, Біржанның ... де – ... ... жері де – ... өңірі.
Тек 1989 жылы жарық көрген ... ... ... ... екі ... ... ... Біржан туралы “... Өз әкесі – Тұрлыбай, Қожағұл –
Біржанның атасы” деп көрсетілген. ... ... ... ... келтірілуі
деп бағалаған жөн.
Біржанның өмірбаяны өз мезгілінде жазылып алынбаған. ... ... ... ... ... бойынша кейін бір
жүйеге келтіріп жазылып келеді. Біз де бұрын ... ... ... қолжазба күйінде сақталған деректерге, ауызекі әңгімелерге сүйеніп,
оның ... мен ... ... ... ... ... ... бері Біржан салдың туған және дүниеден қайтқан жылдары
жайында баспасөз беттерінде әр ... ... ... ... ... тұрғыда
таластың өрбуіне ықпал етіп келеді. Солардың көбісі тиянақсыз деректерге
құрылып, шындыққа жетуді қиындата түсті. Біржанның өмірі мен ... ... ... осы ... орнын толтыру үшін аталмыш
ақынның өз туындыларынан мысалдар келтіре отырып, ... ... ... ... ... ... атты шығармасында өз өмірін сипаттап, жас
шамасынан хабардар етеді [3.54].
Ақын онда:
Жетпістің екеуіне келгенімде,
Қатарға ақсақалдың енгенімде,
Басында мешін жылы Қалкен ... ... ғой деп ... ... ... ... жаңа есеп ... Біржан жетпіс бірде болуға
тиіс. Себебі ол өзінің жасын мүшелмен ... ... орай ... 1896 жылы ... ... ... Біржан сал кенже баласы бір
жастан асқан кезде 1897 жылы август айына қайтқан. Ал ... ... ... ... ... үш ... шығарғаны мына үзіндіден белгілі:
Толғанда жетпіс үштей мүшел жасқа,
Біржан деп шықса да атым алты Алашқа…
Міне, ... ... осы ... ... Біржан сал 1825 жылы
туған деп есептейміз. Себебі оның өзі ... ... ... ... ... ... көңілім соққан ауық-ауық,
Отыз жеті жастамын, жылым – тауық.
Сүйген жар – ... сұлу ... ... ... сал ... қатер-қауіп,–
дейді. Ақын атап көрсеткен тауық жылы 1825 жыл екеніне ешқандай күмән ... ... ... 1897 жылы ... өткеніне Қалкеннің мешін жылы(1896
жылы) тууы да дәлел бола алады. Өйткені ақын ... ұлы бір ... ... 73 ... ... оның өз ... ... отырмыз, – дейді Біржанның
шығармашылығын жан-жақты зерттеген Төлеш Сүлейменов [3. ... ... ... сал ... ... ... энциклопедиясына былай
жазылған: “Біржан Қожағұлұлы (1834-1897) қазіргі ... ... ... ... ... ... деген жерде, шаруа семьясында
туған. Үлкен атасы Қожағұл, әкесі Тұрлыбай да ауқатты болмаған”.
Соңғы деректерге сүйенсек және ең бастысы ... өз ... ... – ол 1825 жылы ... жылы ... ... басында (Сегіз сері
таратқан Қазақ шежіресінің Керей ... ... ... ... ... Жамбыл ауданынағы Ғабит Мүсірепов атындағы совхоздың
орталығы Жаңа-жол ауылына таяу ... ... ... Бүркеу деген қалың
қарағайлы, орманды қоныстанған Тұрлыбай зергер ... ... ... ... ... ... ... сал қай жылы туған?» – деген мәселеге назар аударып
көрелік. Академик С. Мұқанов: ... 1891 жылы 58 ... ... салған,
басқа деректердің бірде-бірі шындыққа сәйкес емес» [4.25], – деп ... ... ... сал 1833 ж. ... ... Ал академик А. Жұбанов:
«Біржан 1831 жылы туып, 1894 жылы ... ... [6.25], – деп ... ... ССР ... [3.54], Біржанның 1825 жылы туып, 1887 жылы ... ... ... М. ... өз ... ... атап көрсете келіп: «Бұл үш фактінің қайсы ... ... айту ... ... ... өмірбаяны әлі күнге (1958 ж. дейін)
дейін толық зерттеліп жазылған емес» [4;329], – дейді.
Алайда, осы тұста А. ... ... ... ... ... ... сал» атты тарихи очеркінде Б. Қожағұловтың ... ... ... ... ... ... Есім Байболовтың
еңбектеріне ерекше ілтипат көрсететінін де ұмытуға болмас еді. Академик
сөзіне ... Е. ... [6.45] 1928 жылы ... ... аралай жүріп,
Біржан салдың Теміртас дейтін ... ... ... ... ... ... ұзақ ... Сонда Теміртас былай депті: «Әкеміз алпыс
үштен алпыс төртке қарағанда өлді, онда мен 8-9 ... бала ... 1916 ... ... ... 27-де едім, қазір «отыздың тоғызындамын». Демек,
1916ж. 27 ... және 1928 ж. ... ... ... 1889 жылы туған
болады екен. Алайда, қолдарында осындайлық ... ... ... С. ... (1833 ж.) пен А. ... (1831 ж.) не ... ... туған жылы 2 басқа жазатындар еріксіз таң қалдырады.
Осы тұста бұл жұмбақ жағдайды анықтай ... ... ... ... ... ... да атап өтпеуге болмайды. Біржан туралы
бұрын-соңды деректерді жинап, қорыта отырып тұрақты пікір түйген ол ... ... ... жазған «Біржан сал Қожағұлұлы» атты зерттеу
еңбегінде: «Біржан 1834 ж. қазіргі ... ... ... ... қаласы орнаған жерде туған... Халық еркесі асқан талант иесі сал
Біржан ... ... ... ... ... ауыр ... тартып,
63 жасында 1897 ж. дүние салған» [2.185-214], – дейді. Кейін профессор Е.
Ысмайылов та ... сал ... 1834 ж. ... келген... 1897 ж. 64-ке
қараған жасында дүние салған» [7;27], – деп ... ... ... 1967 ж. ... ... ... сал ... атты кітапта
жарияланған [8;119-202] «Біржан жөнінде ... ... ... Е. Байболов та А. Жұбановтың «Замана бұлбұлдары» атты ... ... те ... әдебиетінің тарихы. І кітап, 2 том»/ ғылыми еңбектерінің
керегіне жаратыпты» деп ағынан жарылғаны тағы да белгілі.
Біржан салдың өзінен ... ... қыз (шын аты ... ... ... ... да, ... Нұржан деген ағалары да сол Бүркеуде
туған ... Ал ... ... ... екі ... Көкшетау аймағындағы
бурабай төңірегінде, Жөкей көлінің жағасында дүниеге келіпті. Біржан
серінің өз ... аты – ... ол Орта жүз ...... ... ... Тоқа ... шыққан Байбек (белгілі әнші-ақын Сәкен
Сейфулиннің арғы атасымен туыстас адам) ... әлді ... қызы ... ... ... ... (әжесі) – Бәтиха (Тұрлыбайдың анасы) Орта жүз
Бұлтық қыпшаққа жататын Жанайдар руынан ... Әлім ... ... ... ... ... руы – Керей, оның ішінде Нұралы ... ... ... ... ... облысы) шығатын
“Қасірет белдеуі” (Горькая линия) ... ... бұл ... ... ... алған кезде қоныстан қуылады. “Қожағұл қонысы” “мемлекет
игілігіне айналады” ... ... ... деп аталады.
Энциклопедияда жазылғандай Біржанның атасы Қожағұл да, әкесі Тұрлыбай
да кедей болмаған. Бұл кеңестік саясат жасаған “кедейлік”. ... ... ... да, ... мен ... ... адамдар болған. Біржан сал Сарамен
айтысқанда “Мың жарым жылқы біткен Қожағұлға”, – деп тегін айтпаған.
Ғалым Сәркен Барқытовтың еңбегіне сүйенетін болсақ, ... ... ... бай ... ... ... қызы ... ақ жарқын
қолы ашық, жомарт адам болған, әнші-күйшілерді, өнер адамдарын қатты
сыйлап, өзі де ән ... ... ... ... бір ... ән ... ... кезінде түн ортасында шошып оянып, ән шырқайды екен [8.5].
Сол тұста байлар Ірбіт барып, оның базарына ... мал, ... ... ... ... ... сол ... Тұрлыбай бай да табындап
жылқы айдап, сауда ... ... ... байлар айлап жүріп оралады
екен. Сондай күндердің бірінде оның үйіне бір топ ... ... сау етіп ... ... ... ... ... қошаметтеп қарсы
алады. Жылқы сойылады. Ауыл адамдары жиналып, ойын-сауық құрып ... ... ... ... Сал-серілердің ішінде өнері өзгеше артық
біткен бір ақын бар екен ... ... ... ... ... ... аты әйгіленіп жүрген Сегіз Сері немесе Орынбай ... ... ... бала ... сол ... ... ... оның жанынан айналақтап
шықпай қояды. «Болар бала ... деп әлгі ақын да ... ... ән,
ақындық аруағы бар екенін сезеді де, оған ... ... ... ... риза ... баласына домбырасын
сыйлаған, бата берген ақынға, «сыйға сый, сыраға бал» деп, ... ат ... Ат ... ... ... ... бәйгеге қосып
жүрген бір аты болса керек, сол атты сыйлайды ақынға. Тұрлыбай Ірбіттен
оралып, жылқысын аралап ... ... аты жоқ. ... ... ... ... айтып береді. «Мал ашуы жан ... ... ... бай ... ... атымды беріп жібердің» деп әйелін де, баласын
да өлімші қылып санайды, домбырасын сындырады. Бұл ... ... ... ... ... дейді де Біржанды Көкшетау жақтағы нағашысына таныс
бір жолаушыға ертіп жібереді. Біржан ... ... ... ер жетіп,
өсіп, нағашы жұртында тәрбиеленеді.
Ата ... ... ... ... ... Қожағұл Көкшетау жеріне
қоныс аударуы екінші жағынан ... ... ... ... ... патша отарлаушыларына қарсы бастаған күресіне де байланысты ... ... ... ... ... ... ... ауылдарды
шауып, қоныстарынан қуған. Осындай қуғынға ұшырағандардың бірі – Біржан
салдың әулеті болды.
Енді жоғарыда ... ... ... ... ... ... туған елім Керейіме,
Қазақтың жомарт халық мерейіне
Өзімді еркелеткен жақсылар деп
Аттандым Тәбей менен Есенейге.
Керейде советник Байдолы еді.
Қазаққа әрқашанда ... ... ... ... заманында
Сал Біржан сүт бетінде қаймағы еді.
Ұстазым Сегіз сері, Нияз сері
Солардан үлгі алған мен Біржан ... үш ... ... ... айналып кетті кері.
Өлеңдегі айтылған Тәбей, Есеней, Байдолы Керей руының елбасылары
болса, ... ... Нияз сері осы ... атақты адамдары. Бәрінің де
жайлаған, қыстаған жері – ... ... ... ... ... 1897 жылы қайтыс болғанына ешқандай дау жоқ. “жетпіс үш
мүшеліне толғанымда, Дүние ... ... ... ... – деп өзі ... ... салсақ (күншығыс тізбегімен), 1825 жылы ... ... ... би бастаған Нұралы Керейлер ел жайлауға шыққанша, уақытша
көршілес Көшебе ... ... ... ... ... олар ... Керей руларымен бірге жылдағы әдеттері бойынша ... жаз ... ... ... болып, күздікке көшерде, Қожағұл би
Бертіс әулетін және Нұралы ... аз ғана ... ... ... ... мекендейтін Ақсары Керей елінің ішіне көшіп келіп,
Жөкей көлі мен Жөкей бұлағының, ... ... ... ... бұлағы кейін Қожағұл бұлағы (қазіргі Степняк қалашығының орны) деп
аталып кеткен.
Біржанның ... ... ... ... ... да, Қарта мен
Есім де кеңінен таратып ... ... руы ... Керей ішінде
Ақсары. Ақсарыдан Нұралы, Нұралыдан Батыр, Батырдан Кенже, Кенжеден Бертіс,
Бертістен Қожағұл, Қожағұлдан ... ... ... ... ... ... ... Ақық, Теміртастан Мұхаметқали мен Жамал
туған(7.65). Қариялардың айтуына қарағанда, Біржан әкесі Тұрлыбайдан гөрі,
елдің билігіне, шешендік сөзіне ... ... ұлы ... ... көріпті. “Жақпадым өзім әкем Тұрлыбайға” деген Біржан сөзі әкесіне
наразылықтан туғандығы ... жас ... ... ... ... ... деп
сипаттайды: “Біржан жасынан өзгеше мінезді, әуесқой, әңгіме құмар, сезімтал
болатын… ауылға келген әнші, жыршы, күйші ... соны ... ... ... ... ән ... ... десе, оған да кетіп қалады” [6.79].
Біржанның өзгеше өмір кешуіне, ... ... ... оның ... ... жер табиғатының да әсері болған. ... ...... ... сезімі күшті, алғыр жас талапқа ... әсер ... жан ... ... ретте Қожағұл мекені болған жер-су әдемілігін профессор Е.Ысмайылов
шебер бейнелеген еді. Ол өзінің “Біржан салдың ақындығы” еңбегінде;
“Бір жағы – айдын шалқар көл, ... ... ... екінші жағы – кең
жазық, малдың өрісі, төртінші жағы – ... биік те ... ... ... ... ... ... төбелер –барлығы да адам қолдан
жасағандай әсем бір поэзиялық дүниедей сұлу ... ... ... [9.23].
С.Мұқанов Ыбрай туралы мақаласында Көкшетаудың сұлу табиғаты Біржан,
Ақан, Ыбрайлардың ақындық, әншілік ... ... ... ... айтады [4.11]. Өзінің белгілі “Көкейтесті” дейтін әнінде Біржан
осы бір сұлу ... ... ел сән ... ... салып көшкендігін
сүйіспеншілік сезіммен еске түсіре:
Бүркітті асуынан талай өттім,
Қалың ну орманыңда сайран еттім,
Айнала Жөкей көлдің жағалауын,
Шіркін-ай, бір көруге ... ... ... ... ... ... ыстық махаббатын айтады.
Көкшетау төңірегінде, одан асса, қазақ даласына даңқы жайылған Шал
(1760-1831), Шөже ... ... ... ... ... ақындар
Біржанның бала кезінде ұстаз тұтқан өнерпаздар. Біржанның ... ... ... ... ... бар. ... мен арғы атасы туыс ... ... ... айтады:
Біржан он алты жасар кезінде түсіне бір белгісіз қария кіріп, ... ба, ... ... ба деп сұраған екен. Оған Біржан – атам Қожағұлдың
бір жарым мың жылқысы жетеді, маған өлең керек – ... Ояна ... ... ... ән ... тұр ... ... Қожағұлдың наразылығына қарап қалың
тоғай ішіне барып, өлең әнді шырқап айтып кетіпті [6.7].
Біржан – бұрынғы-соңғы қазақтың ... ... ... ұстазы,
жаңашыл өнерпазы. Өйткені сал, сері ақындардың поэзия мен музыканы,
халықтың ойын-сауық ... ... ... жаңа ... ... жол ... жаңашылдық сипаты да, қалың бұқараның азатшыл, әділетшіл
арман-күйлерін жырлаған өршіл сарындары да ... ... ... ... Оның асқақ үнге, терең де нәзік лиризмге толы
тамаша ән-өлеңдері мен жырлары, ... ... мен ... ... ... өзі ... қоғамдық ортадағы ... ... ... ... ... ... ... бірге олар асқан
әнші болатын. “Біржанның даусы ... бес ... ... ... ... зор ... естігеміз жоқ, ақырын шырқағанда аспан асты, жер үсті
қалтырағандай жер, тау ... көл ... ... ... ... сонша, терезе әйнегі зіркілдеп, ілулі тұрған поднос, от басындағы
құман-легендер бірге күңіреніп тұрушы ... ... ... ... мал ... отырғандар сауынын қоя қойып, малдарын ... ... ... ... ... ... пікірі, міне, осындай
[10;175-180,191-192].
Ілия Жақанов өзінің “Аспандағы аққуға ән қосқан” (“Жұлдыз”, 1982, ... ... ... ... пен оның досы орыс ... сергей Федорович
Дуровтардың Біржанмен қатар өмір кешіп, пікірлес ... ... Оның ... ... ... қалыптасуына аталмыш
қайраткерлер елеулі әсер еткен, болашағына жөн ... ... ... ... ... дұрыс бағыт ұстауына оның ұлы Абаймен
кездесуін ... ... ... Бұл ... біз ... ... ... Ол былай деп жазған болатын:
“Біржанның шығармашылық өмірінде үлкен бір оқиға оның Абай ... ... ... ... ән ... ... барғанымен, поэзия алыбы
Абайдың әсері Біржанға күшті ... Өлең ... ... ... ... да ... ... салып кеткен қара жолмен ғана ... ... із ... данышпан, ән еркесі Біржанның үлкен талант ... оған ... баға ... ... бұл ... ... ... “Мен
көрдім ұзын қайың құлағанын” деген Абайдың өлеңіне ән шығарады” [6.39].
Мұхтар Омарханұлы ... ... ... ... ... ... Абай, тыңдаушым болғанда, айтушың болғаным қандай
ғанибет!» деуі осы пікірімізді айғақтайды.
Біржанды ұзақ ... ... ауыз ... ... ... ... ... болсақ, Біржан Болатынай, ... ... Бұл ... оқып ... ол ... ... түрік тілдерін жап-жақсы үйренген екен. Себебі, ... сол ... ... берген, оны жақсы тәрбиелеген ... Имам ... да, ... сері ... да ... ... ... білім беретін медреседе үздік оқып бітірген. Біржан салдың сүйікті
ұстаздары болған Имамғабит сері мен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері көп болыпты. Олар өздері өнер ... өз ... тек діни оқу ... қана ... бір ... қағуды, дойбы, тоғыз құмалақ ойнауды; домбыра, сыбызғы, қобыз
тартуды, ... ... ... ... тартқызып, өлең-жырлар
жаттатқызып, жаңылтпаштар мен жұмбақтар айтқызып ... ... ... үшін ол екі ғұламаны қазақ пен татардың кейбір шонжарлары, ... ... ... ... жылдың қысын белгілі әнші-ақын, атақты батыр Сегіз сері
Баһрамұлы өз ... ... ... ... іс ... яғни қолөнермен
шұғылдануымен өткізеді. Қожағұл қазы сүйікті ... ... өзі ... ... пен ... және ... да өнер түрлерін үйрену үшін,
оны ... сері ... ... және ... екі жыл ... сауатын ашып, орыс тілін үйреніп
шыққан бала жігіт Біржан молда да, тілмаш та болмайды. ... ол ... ... Өйткені, бала Біржан өлеңді он жасынан бастап шығара
бастаған. Оның 1841 жылы ... ... ... болсақ, соның бірінде
былай дейді:
Ішінде Әптиектің раббил фалак,
Өлеңге он ... ... ... еш ... ... да өзім ... ақын саңлақ.
Бай болып, базарларда қылман сауда,
Басымды сала алмаймын шатақ дауға.
Қайғыдан Қаптауындай ... ... ... да дұшпан-жауға.
Бәйге алар үмітім бар өлең-жырдан,
Баласы Қожағұлдың атым Біржан.
Қызылжар базарында әнімді естіп,
Татардың сұлулары елтіп ... сері бұл ... жас ... ... ... (татар қызы) ғашық
болғанда шығарыпты [11.65].
Біржан Қожағұлұлы өнерпаз медреселерде және екі кластық орыс мектебінде
оқып жүргенде, өлеңді ... ... де ... ... да ол
салдық-серілік құруды ерте армандаған екен.
1842 жылы жазда Біржан ақын атасы Қожағұл биден өнер жолына ... үшін ... ... ... алады. Сонан кейін ол ауылынан аттанып, өз
ұстаздары:Имамғабит сері мен Имам Көрпеш жыраудан бата ... Орта ... ... ... сері ... Нияз сері ... Сазанбай
күйші Маманайұлы, Сыйбанбай күйші ... ... сал, ... ... ... Қазыхан күйші Нәупілұлы сияқты өнерпаздарына еріп, оларды
өзіне ұстаз тұтады.
Біржан он сегіз жасында шешен, жез таңдай ... ... ... ... ... бал ... ... жетігенші, сыбызғышы, қобызшы, сырнайшы,
жауырыны жерге тимеген балуан, ... ... ... ... ... ... ... – саятшы, атбегі – шабандоз атанады.
Біржан он жеті ... ... ... сол кездегі аға сұлтаны
Атығайдың Құдайберді руының Андағұл әулетінен шыққан ... ... ... қызы ... ... ... оған ... “Ғашығым”, “Балқаш”
атты әндер шығарады.Балқаш арудан Ақыл (1843-1889) туған. Ол өсе ... ... биге ... қолы ... ... ... да, содан елге “Ақыл
мырза” деген атпен танылады. Әншілік, ... ... Ақыл ... ... бар ... Алайда Біржан серінің Ержан қажы, Нұржан қажы деген дәулет
иелері болған ... Ақыл ... ... ... ... ... ... болған.
Ақыл мырзаның ақындық дарындылығы болғанын ол қайтыс болғанда, ... 1889 жылы ... ... Біржан салдың шығарған жоқтауының ішінде
келетін мына төмендегі шумақтан-ақ аңғаруға болады:
Тұла бойы тұңғышым Ақыл ... ... ... ... істе билік айтқан құлыншағым,
Қоштасып тіршілікпен жатыр енді.
Ақындық, әншілік, шешендік дарын тек Біржан сал мен оның баласы Ақыл
мырзада ... ... ... ... ... ... да, ағалары Ержан,
Нұржан қажыларда да болған. Бірақ олар өнер ... тек ... ... ... ... ... өскен ағайынды ол екеуі жас шамасы
отыздан аса ... ... ... ... ... ... ... екен. Ержан
қажы аса діншіл, бір тоға, турашыл адам болуымен ... қолы ... ... жетім-жесірге көп рахымы түскен, қол қайырын жасап, көмек
көрсеткен өте қайырымды кісі ... ... ... оның өзінен екі жас
кіші інісі Нұржан қажы өте діншіл болса да, қатыгездеу болған екен ... ... ... зайыбы – Балқаш сұлу Зілғарақызынан Ақыл,
Алтынбек, Мақұлбек есімді үш ұл ... ... ... 1851 жылы ... соң, оның жылын өткізгенше, ақын алысқа ұзап шыға ... ... ... ... сал 1852 жылы ... ... шығысында
Қарауыл елінің ауылдарына жора-жолдастарымен келіп, мейман болып, ән салып,
сауық сайран құрады. Ол сол жылы ... ... ... ... ... ... ... Ләйла сұлумен танысады. ... ... ... алып ... ... ... ... Біржан сал Ләйланың
ағаларын ықтырып алу үшін ... ... атты ... шығарады.
Сөйтіп, Көлбай, Жанбай мырзаларды өз ырқына ... ... ... ... өз ауылына келген соң ол мырзаларға арнаулы адамдар ... ... ... ... көп ... Біржан Ләйлаға үйленеді.
Қожағұлұлы ақын Ләйлаға арнап: “Ләйлім шырақ”, “Ләйлім” әндерін шығарған.
Біржан Ләйламен ... көп жыл ... ... Ахметхан,
Ахметбек есімді екі ұл дүниеге келеді. Біржан салмен қосылған соң, ... ... ... ... қайтыс болады.
Ләйланың жылын бергеннен кейін ол Атығай ... ... ... шыққан
Салпық деген кісінің жалғыз қызы Айтбай ... ... ... ... ... ... деген әндері сол Айтбай есімді зайыбына арналып
шығарылған екен. Біржан салға тұрмысқа шыққан соң, екі ... ... ... ... бір ... жаңа ғана ... кезде Айтбай қатты науқастанып
(1860-1861 жылдардағы жұт кезінде) ... ... ... ... Сол ... тұста Біржан серінің кемеліне келіп, жігіт ағасы болған шағы екен.
Қожағұл баласы жырау қазақ халқына кез болған ауыр екі ... ... ... ... өз ... ... ... жарарлық аттары болмағандықтан,
Біржан өзі бастаған сал-серілер тобын уақытша таратып, ауылынан шыға ... ... ... ... үйде ... ... Осы қиын ... қатты налыған, алай-түлей запыранды күй кешкен ұлы ... ... ... деген әнмен айтылатын атақты өлеңін шығарды:
Сыйлаушы еді шаһарларда тұрған жатақ,
Шонжарлар беруші еді қысырақ ... ... бір ... ... ... ... екі қыс ... атақ.
Аруларға кетуші еді көңілім ауып,
Ойнаушы ем сұлулармен ебін тауып.
Бәйге ат мініп жүретін біржан едім,
Жаяу ақын етті ғой мешін-тауық.
Өлеңге көңілім соққан ... жеті ... ... жар ... сұлу науқас болып,
Кез болды-ау сал Біржанға қатер-қауіп.
Айтбай сұлуды Біржан сал үш құла жорға ат жегілген ... ... ... ... ... Орта жүз Көшебе керейдің Бәйбіше баласы
руының Жоламан атасынан ... ... қазы әрі ... ... ... ... ... келіншегі сарықыз балгерге қаратады.
Сарықыз емші Айтбай ... екі ... ай ... ... ... ... шықса да, Айтбай сұлу одан соң бес жыл ғана өмір сүреді.
Біржан сері Айтбай сұлудың жылын өткізсе де, бірден өзіне лайықты ... ... сүр ... боп ... Ол кез ... ... аға ... жүрген шағы екен. 1868 жылы көктемде қар кете салысымен-ақ Біржан
сал өз шәкірттерін жылдағы әдеті ... өз ... ... ап, ... да, алыс ... шығуға зор дайындық жасайды. Жолға жақсы ... ақын ... ... ... ... ... Кіші жүз ... ниетінде ұзақ сапарға шығады. Бұл жерде сері Ақылима деген қызбен
танысады. Қайғырып ... сал ... сол ... елінің көшіндегі
ыстықтан әрі ұзақ жүрістен екі ... ... ... ... ... ... тұрып, Ақылимаға арнап, табан аузында өзінің тамаша әндерінің бірі –
“Қызыл нар” әнін шығарады.
Қызыл нар жүк ... бел ... ... ... ... ел ... ... сыр шертіскен Ақылимаш-ау!
Күлермін кіммен ойнап сіз кеткен соң.
Шалшық су құдық болмас қазбаған соң,
Мияда ат шаба ... ... ... ... ... шерлі болдым,
Әзәлда хақ тағала жазбаған соң.
Туған жер – қарағайлы орман Бүркеу,
Бетіме осы бір іс болды-ау шіркеу.
Қосыла алмай қызға Біржан ... ... ... ... өлеңінде ақын Біржан сал кеудесін күңіренткен бір оқиғаны
баяндайды. Біржан сал өз ... ... ... ... ... ... соң, көп
ұзамай Ақылиманың ағалары әнші-ақын Біржанның “Ақыламаш” атты ән ... ... ... ... салып, еріксіз ... ... ... дереу ұзатып жібереді.
Дегенмен, не жағдай болғанда да, Біржан салдың “Қызыл нар” әні де ... тез ... ... сол 1868 жылы Кіші жүз ... Біржан сал әнші-ақын Әпіш
Медеубай қызымен танысып, онымен уәде ... ... сол ... ... ... Әпіштен туған алғашқы балалары жастай ауырып қайтыс бола
берген.
Әпіштен Асыл ... Ақық ... Мәра (1896) ... үш қыз, ... ... Теміртас, 1896 жылы туған Қалкен деген екі ұл ... ... ... ... ... айыр ... жез ... шешен, айтқанынан
қайтпайтын табанды, өжет кісі болыпты, ... ... ән ... ... әкесі Біржан салдай асқан әнші болмаса да, жап-жақсы ән ... ... ... ... ... сүйенетін болсақ, жалпы алғанда, Біржан
серінің төрт әйелінен он бір ұл баласы болған екен. ... ... осы ... ... ... ұрпақ жоқ. Тек Теміртастан бір қыз, бір бала ... сері өз ... ... сері мен Нияз серіден көп өлеңдер,
бірталай хисса-дастандар жазып алып, соларды жаттап, домбыраға, қобызға,
сырнайға ... ... ... ... ... ... ... әнші-ақын жүз алпыстан
астам ән, сексеннен артық күй, елу ... ірі ... тағы да ... ... ... өз кезінде ел ішіне көп ... ... ... ... ... дәуірімізге келіп жетпеді. Оған Біржан салдың
өмірі мен ... ... ... дер ... ... ... жиналмауы себепкер болған еді. Тек қана Біржан серінің “Ер
Сәтбек”, “Абылай хан” хиссаларын 1916 жылы ... ... ... ... ... ... ... өткенде, сол жақтағы
қазақ ауылдарына Сегіз сері ... қоса кең ... ... ... сал – ... әр елдің атынан көп түскен ірі ақын, ол ... ақын ... ... ... сол көп ... біздің дәуірімізге
келіп жеткен “Біржан–Сара” айтысы ғана. Бұл айтыс Біржанның өдеби мұрасының
ішінде көркемдік ... аса ... ... ... Тілінің
көркемдігімен болсын, құрылысының күрделілігімен болсын айтыс ... ... ... ... ... ... ... сал әрдайым жеңіске ие болып отырған. Біржан сал
қасына жетпіс екі өнерпаз жігіт ... ... ... басы артық
киімдерін кейде нарларға теңдеп, кейде арбаға тиеп, өздерімен бірге ала
жүрген, сойыстық малдарын да ала ... Ол ... ... ... ... ... өмірінің көбін сауық-сайранмен өткізіп, үй
шаруашылығымен, сауда-саттықпен айналыспаған ... ... ... ауқатты емес. Біржан сері кедей шаруа болыпты. ... ... тобы ... да ... Ала ... ел ... ... құрып, түрлі өнер көрсетіп, ... ... ... ... ... сыйлықтарын Біржан сал сол өз тобын құрайтын жетпіс екі
сері жігітке тең бөліп беретін болған. Өз ... деп ... ... ... ... артылып қалған мал, дүние болса, жол-жөнекей кездескен жетім-жесірлерге
үлестіріп жіберетін болған.
Біржан сал, өзінің ... ... ... сері ... ... қырық бес
жоқтау шығарған қырық бес жоқтау шығарған қырық бес ... ... ... өзінің ардақты да қадірлі ұстазы Сегіз серіге арнап шығарған
жоқтауының бірінде былай дейді:
Сегіздей асыл адам ... ... ... тым ... жүз мың әйел ұл ... ... Сегіз сері бола алмайды [11.5].
Біржан салға ұстаз боп үлгі-өнеге көрсеткен ... сері ... адам ... жоғарыда келтірілген Біржан салдың бір шумақ өлеңінен-
ақ аңғаруға болады.
Қожағұлұлы өнерпаз ... сері ... 1855 ... ... болады да, Сегіз
серінің асын өткізуге белсене араласады. Ас өткен соң, сал ардагер ... ... ... ... тобы үшке бөлінеді. Бірінші тобын
Нияз сері, Шәрке сал, үшінші топты Біржан сал (1825–1897) ... жылы ... ... ... ... сал өз тобымен Кіші жүз
сапарынан ауылына келеді. Бұдан кейін өз орнына шәкірттерінің бірі – ... ... ... ... ... жас ... сал-серілерге
басшы етіп, өз ауылындағы мәжілісте сайлайды. Үкілі Ыбырайдың «Шалқыма
деген әні өз ... ... ... ... ... екен ... ... бастап Біржан бірыңғай қолөнерімен айналысатын болып,
әншілікті ... ... ... салдық-серілік құруды
мүлдем тоқтатады.
Біржан сал өз тұсында би-болыстарды, шонжарларды, ... ... ... ... өлеңмен сынап тастайтын болған.
Мысалы, оның Күленмаймаққа, Балғожаға деген өлеңдері соның айғағы болып
табылады. Ол өзінің “Күлен-Маймаққа ” деген ... күні кеше ел ... ... жүрген арсыздың бірі Күлен-Маймақтың алып сатарлық, ала
аяқтық ... тез ... ... ... байқаған еді:
Сен өзің туғаныңнан маймақ едің,
Есіл бойын көк ... ... ... ... ... арақ ... ... едің.
Атандың дәулет бітіп Күлен-Маймақ,
Жігіт болар, Мінекей, осындай-ақ.
Жігітке бақыт қонса гүлденеді,
Кешегі ... ... ... бір жаңа дәуірдің дүниеге әкелген жас тобының қатарында Біржан
Қожағұлұлы да қоғам қайшылықтары ... ... ... ... ... ... мен заңсыздықтардан асыл азаматтың адал жаны
түршіксе де шошынбады. Асауға құрық салғандай ақырта әнге ... ... ... Күлен қателігін мойындап, Біржан сал мен сол жерде
тұрған адамдардан кешірім сұрайды да, ... ... ... ... ... ... Балғожа деген тілмаштың ұнамсыз әрекетін өлеңмен сынайды.
Қоянды жәрмеңкесінде ... ... ... өлеңші сен бе? Сені біреу әнші
десе, ... ... әнші ... ... дейді, үшінші біреу ақын дейді.
Төртінші біреу ақын да емес, әнші де емес, күйші де ... ... де ... ... деп атайды. Ал ақын болсаң, лебізіңді естиік, бір-екі ауыз
бірдеңе деп ...... ... ... мазақ қып сөйлегеніне
бірден шамдана қоймаса да, Қожағұлұлы домбырасын қағып-қағып жіберіп, әнмен
былайша оған ... ... ... пері ... маған соқтықтың келген жерден?
Жарым естілігің түріңнен байқалып тұр,
Кісі емессің туғаннан үлгі көрген.
Бұл өлең “Балғожаға” деген атпен көпке мәлім ... ... ... ... ... ... ... ақын екенсің, көлденең
елдің сөзіне ерем деп қателестім. Құдай мені қара ... ... – деп, ... ... ... сал 1897 жылы үш ай бойы ... 25 ... қайтыс болады. Ел-
жұрты Біржан серінің сүйегін атасы Қожағұл бидің ... ... ... салдың өсіп-өнген ортасы – Ақсары Керейдің іші, өмірін
өткізген жері – ... ... ... ... өнер жолына сарп еткен, өктемдікпен, керітартпа жүгенсіздікпен
күресіп өткен, сол күресін соңғы демі біткенше әні ... ... ... әнші, сазгер Біржан салдың аты ... ... ... ... ... Біржан сал Қожағұлұлы ән жанрын ... ... – әуен мен ... ... дамытқан және ән салудың жаңа стильдегі
шебер үлгісін қалыптастырған, сол секілді ... ... ... ... ... теңдесі жоқ ұлы талант иесі. Сөйтіп, ол қазақ халқының
ХІХ ғасырдың екінші ... ұлт ... ... айта ... қосты.
ІІ. БІРЖАН САЛ ЖӘНЕ ОНЫҢ АҚЫНДЫҚ АЙНАЛАСЫ
Өмір судай жылжып, уақыт өткен сайын, өмірдегі барлық ... ... ... соның ішінде әдебиетке байланысты сөз ... ... ... ... мен ХХ ... ... қазақ поэзиясы бұрынғымен
салыстырғанда басқаша, жаңа белестерге шығып түрлене түсті. Осының бір
ауқымын ... ... ... де, ауқымды тармағын сал-серілер
шығармашылығы құрайды.
Сал-серілер поэзиясы – ... ... ғана ... ... ... ... мен ... поэзияны жалғастыратын буын, яғни бір адым ілгері
кеткен, жаңалығы, ерекше сипаты бар өнер. Оның қазақ ... ... арна ... ... ... ... – өлеңнің сөзін де, әнін де, өздері орындаған
да, демек олар бір жағынан ақын, екінші ... ... оның ... ... ... үш бірдей өнерді тең ұстау арқылы күллі ... ... ... үлес ... Сол ... ... ... зерттеушілерімен қатар әдебиетшілердің зерттеуі де – заңдылық.
Сал-серілер туралы алғашқы ... ... ... ... дейін де
әртүрлі Ресей басылымдарында ... ... ... олар ... ... ... ... келеді. 1866 жылы қазақ жерінде болған
белгілі жиһангер әрі журналист П.И.Пашино ... ән ... ... ... ... айта ... ... жүріп, бүкіл өмір бойы ән салып өтетін әншілердің ерекше ...... ол сал ... ... ... ... 1881 жылы
қазақ даласын аралаған француз ғалымдары Капю мен Бонвало ауылға сері, әнші
жігіттің келуін, оның ... ... ... ... ... [14.56]. ... ... Ә.Диваев “Туркестанские
ведомости” газетінде жарияланған мақалаларында көне көз ... ... ... ... ... ... ... құру дәстүріне тоқталады [16.7].
Сал-серілердің өмірбаяндық деректерін жинау, олардың өлеңдерін жазып
алу, нотаға түсіру, оларды тасқа басып шығару ісі Қазан ... ... ... ... Осы бір мұраның музыкалық және әдеби жағынан зерттеліп,
кең, мақсатты түрде ғылыми обьектіге айналған кезең де – аталған ... ... сай ... бері ... ... ... көріне бастады.
М.Жұмабаевтың “Ақан сері”, С.Мұқановтың Үкілі ... ... ...... дәлелі. Қазақ халқының ән мұрасын жинаушы А.Затаевич
сал-серілердің ... ... ... ... оған ... оның ... ... жайлы мағлұматтар келтіреді. Мәселен
оның Біржан Қожағұлұлының ... ... ... сал мен ... ... турасында айтылады [17.94]. Алайда, А.Затаевич
салдар өнерінің халықтық ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Театр-драмалық халық ауыз әдебиетінен бастау алатындығына зер ... ... ... ... өнер де ... ... ... атқарғанын баса көрсетеді.
Халқымыздың рухани мәдениетін бөле-жармай тұтастай қарастырған
Ә.Марғұлан сал-серілік дәстүрге әр кез ... ... ... Мәселен, қазақ поэтикалық өнерін жасаушылар туралы ... ... ... бір түрі ... айқындап, дара қасиетіне
тоқталады [17.23]. Ә.Марғұлан сал-серілерге қатысты ел аузынан жиналған
және ... ... ... ... Ақан ... Жаяу Мұса туралы
мақалалар ... ... ... ... әнді мінген кемеңгерлер” атты
мақаласын сал-серілік дәстүр хақында сөз болады [18. 5-13].
Серіліктің көне ... ... оның ... ... жалғастық
табуы қазақ ғалымдары әрі толық айқындап болмаған құбылыс. Ә.Марғұлан осы
мақаласында көне ... ... ... ете ... оның ... ... ... оғыз дәуірінен іздестіреді. Иолық тегін, Қорқыт,
Жошы ханды серілікті таратушы ретінде ... дау ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырда шырқау шегіне жетіп
дамыған сал-серілік өнер көктен түсе қалмағаны аян, оның ... ... ... ... ... қолайлы қоғамдық-әлеуметтік
жағдайларда гүлдене дамуына мүмкіндік туды деп пайымдауға болады. ... көне ... ... қалпына келтіріп, дәстүр ... үшін ... ... ... ... қажет.
Халықтық драма өнерінің көне бастаулар туралы еңбегінде фольклоршы
С.Қасқабасов сал-серілердің ... ... ... ... ... ... ... оның поэзиясындағы жаңашылдық
сипатын баса көрсетеді[1929].
Соңғы кезде әртүрлі аймақта өмір ... ... ... ... ... ... ... келеді. Қ.Сыдиқовтың
Өскінбай Қалмағанбетов, Қайып Қорабайұлы, М.Жолдасбековтың Дәурен сал,
Сауытбек, ... ... ... ... ... ... М.Жармұхамедовтың Сегіз Сері Шақшақовтың шығармашылығын сөз
еткен зерттеулері жарыққа шықты. Бұл салада А.Сейдімбеков те ... ... ... ... 1996 ... ... ... баспасынан шыққан
“Өнерпаздық өрнектері” атты еңбегінде қазақ халқының рухани мәдениетінің
ірі өкілдері Ақан ... ... ... ... ... ... мен
өнерпаздығына қатысты сирек әдеби деректерді жүйелі баяндайды. Ол ... ... бір ... ... ... ... тоғыстырған әнші ақындардың, сал-серілердің ... ... ... мәнділігімен ерекшеленеді деп есептейді [20. 4].
Сал-серілердің өмірбаяны, жеке шығармаларының тарихы, т.б. көптеген
мәселелерге байланысты әр түрлі ... ... ... ... беттерінде көптеген мақалалар жарыққа шықты. Олардың бәріне ... ... ... ... ... бірі – жеке ... ... жүрген туындыларының жиналуы, жарық көріп, ... ... ... ат ... ... ... әндері нотаға
түсіріліп, толыққанды ән жинақтарының басылуын да – халқымыздың музыкалық
мұрасын ... оң ... деп ... болады.
Сонымен сал-серілер поэзиясын әдебиетші ғалымдар сөз өнері ретінде
қарастырып, оның ... ... ... ... ... оның ... ... мәдениетімізді дамытудағы қосқан үлесін
баса айтып, әуендік жағына көбірек көңіл аударып келеді.
Сал-серілер – ақын-жыраулардың ... озық ... жаңа ... ... өнер ... ... ... кіргізген, салтанатына айналған сал-серілік кейінірек бірте-бірте
ұмытылып, халық ... тек Ақан ... ... сері, Біржан сал, Дәурен сал
секілді ел қадыр тұтқан талантты өнерпаздардың ... ... ... ... Бір кезде сал-серілік жеке адамдар үшін өмірлік идеял ғана
емес, ұзақ уақыттар бойы көшпелі қазақ қоғамы үшін ... ... ... мәні бар құбылыс болып келеді.
Әдетте халық өнерді өмір ... ... ... осы атты ... жаза ... ... ... бұл олардың тек өнеріне
ғана емес, іс-әрекет, мінезіне лайықталып тағылған атау. Сал мен ... ... ... ... ұқсас болса да, мінез-қылығы, киім-киісі,
жүріс-тұрысы жағынан өзгешелігі болған. Сал оғаш ... ... ... ... ... ... ... аттан құлайды. Қашан ауыл
қыздары келіп, көтеріп үйге алып ... ... ... тырп ... ... Алдынан шыққан қыздар көтеріп келген кезде балағынан, қалтасынан,
қойнынан тақ-тақ дүрия шай, теңгелер төгіліп жүреді. Оны ... ... ... мәз ... [23. 19]. Этнограф Добромыслов та салдардың ... ... ... ... ... ... қозғалмай жататынын жазады [15.
37]. Осы салт олардың жеке ... де ... ... ... ... ... үш болыстың шекер, балмын.
Қыздар-ай, ат үстінен көтеріп ал,
Қайранға жеке біткен көкше талмын.
немесе:
Он бір салдың ...... ... сары атта ... ... сол емес пе,
Айжан, Күнжан екі қыз көтеріп ал.
Салдардың елден ерекше өзгешелігі олардың көзге ұрып тұрар ... – киім ... ... оны ... ... “Салдың өзінің
үстіне киген киімі халық кимеген түрден болады. Егер ол киген киімді ... оны ... ... киізден киім киеді екен” [18. 184]. Енді бір
деректерде олардың киімінің астарына қымбат бұл ... ... ... киген киімдері кең болатыны, шалбарының әр балағына бір ... ... ... ... [13. ... ... жұрт ... аударатындай күлкілі, сайқымазақ
болуын қатты қадағалаған. Иманжан Жылқыайдаров жеке ... ... ... жазыпты: “Ол барқыт шапан кисе, бір жақ өңіріне жібек ... сай ... ... да әр ... көк ... ақ. Бір ... құрым
шоқпыт, енді бір сайына камзауи қазанғап, айнала құндыз ұстатып, ... ешкі ... ... ... ... бір ... әдейі жұрт күлу үшін
лайықсыз нәрсені, түлкі, мәлін, құйрығын, жылан ... және екі ... ... ... ... қосып қадап қояды екен” [18. 53].
Қияс мінез, қыңыр қылықтарымен аты шыққан салдар төбе ... үкі ... ... ... де ... отыр [4. ... ... он сегізде,
Қайғысыз ендім бір теңізге.
Он тоғызда оттай лаулап,
Ойнақ салдым кемеңізде –
деп асқақтата жырлайтын Ыбырай Сандыбайұлы ел ішінде “Үкілі ... ... ... мәлім. Доскеймен айтыс үстінде ол:
Құлпырып екі тоты үкі тақтым,
Құлағымнан түсіріп салбыраттым.
Пері ме, ... ма, ... ма ... көп ... таңырқаттым, –
дейді.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында көне дәуірлерге желі тартатын ... ... ішкі ... ... ... ... Біздің
қолымызда бар мағлұматтарға сүйеніп, көне ... ... ... ... ... ... ... құрғандар көбіне мырза мен
бекзадалар тәрізді. Себебі бұл ... ... ... үшін ... ... ... қарамайтын жағдайы болуы шарт. Халық
ақыны ... ... ... деректерде ХІХ ғасырда өмір сүрген,
байлығы мен дәулеті шалқыған Бәшен сал жөнінде сөз ... Оның ... ... аты ... сал. Ол ауыл ... алты қанат үй тіктіріп,
оның ішіне өзінің ғана ... ... ... ... оның ... ... сол ... шейін жеткен. Жеке сал ешкіммен ... ... ... ... ... ойына не келсе соны ... Жеке сал ... да ... болса керек [27. 85].
Жаңқа сал Башен салды былай еске алады: “Біз ... ... сал ... ... киім кие ... Ол көл ... көл ... сауық құрады
екен. Менде ондай көл болмады. Төрт күн жүгініспен отырғанда оның аяғы ... мен ... ... ... сол ... өзі де ... деген сұлуды
ала алмай құса болып өліпті”[15. 13].
Біржан сал да ... ... ... ... салдық құрып, жиған-
тергенін оңды-солды ... ол ... ... ... Ол ... ... ... жылқы біткен Қожағұлға”, “Балағы Шідерімнің алтын
еді” – деуі ... бос ... құр ... ... оның бір кездегі
шалқыған байлығынан, сән-салтанатынан хабар бергені.
Ел аузында салдардың паң ... ... ... ... сән-
салтанаты хақында аңыз-әңгімелер көп. Мәселен, Жетісу өңірінде “Дәурен
салдың белбеуіндей ұзын” [28. 18] ... ... сөз ... Ол ... ... белбеуінің бір ұшы арғы жағада, екінші ұшы бергі жағада ... ... бар. ... сал ... ... ... сөзсіз көз көргендер
естелігінің жаңғырығы болса керек.
Салдар астына мінген атының ерекше көз тартар көркіне де айрықша ... ... ... ... ... ... ... мойнына моншақ, үкі
қадаған. Жаңаарқаны жайлаған Қаспақ сал атын шәйі ... ... ... сүртеді екен. Салдардың аттарына шөп орнына мейіз, су
орнына бие сүтін беретінін халық әлі ... аңыз ... ... ... сал ... ел, ... жұртты аралағанда көкала атын бір құлаш ... ... ... ... ... ол ... ... бозбалалары
таңертең көкаланы өрістен әкеліп, ерттеп дайындап қояды екен [4. 57].
Сал қашан да мырза, жомарт, мәрт мінезді болуы ... Егер ... онда ... серті бұзылған болып есптеледі. Сал ... ... ... қойнындағы сырға, білезік, түрлі әшекейлерін қыз-
келіншектер таласа бөлісіп ... ... ... аты, ... үй ... да, ол ... ... “көйлекшең” аттанатын. Осылайша дәулеті
сарқылғанша сайран салатын салды ақылды туыстары күшпен ... ... үшін ... ... ... [4. 53].
Мен өзім Жетісуға барып қайттым,
Манабын жақсылардың көріп қайттым.
Қыздары Жетісудың сұлу екен,
Жиғаным-тергенімді беріп ... ... ... сал. ... ... ... жайлы деректер де қызықты. Жеке
салды көріп тәлім-тәрбие алуға ... жеті ... ... ... ... ... “Мойнын төмен салып, намаз оқитын адамдай
мүлгіп, жан-жағына қарамай отырады, малдас ... ... сол ... ... не ... ... ... қозғалмады. Жеті сал
келгенде Жеке сал өлең ... ... ... ... ... ғана ... ... отырады” [27. 65].
Бар дәулетін шашып, сауық құрып, сайран салып ... ... ... ... ... мен ел ықыласы. Ауыл шетіне ... ... ... ... соң ... сый-сияпат көрсетілген. Киген киімі, паң мінезі,
қыңыр, қисық қылықтары көпшілікті тәнті еткен ... ... ... ... ... ... бұл турасында былайша жазады: “… қыздың
оған көрсететін құрметі – ерекше күліп ойнайтындығы һәм ең ... ... ... ерте ... ... боз ... ... шомылдырып жіберуі. Сал
тамақты өзі ішпейді, жатқан жерінде қыздар аузына салып жегізеді. ... ... ... бірі ... ... сүйеп отырып, екіншісі ішкізеді.
Ертеңіне жігіт аттанғанда ... ... қызы атқа ... ... ауылға
дейін шығарып салады” [16. 37].
Салдық салттың осындай ерекшеліктері олардың төл туындыларынан да өз
көрінісін тапқан. Мысалы:
Мен өзім ... ... ... ... әсем ... ... қымыз ішпей шөлдегенде,
Сүт ішкен тұмса қыздан көсем салмын, –
немесе Біржан салдың Сара қызбен айтысында:
Мен ... ... ... ... қызсам дәуірлеймін баяғымнан.
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Сен түгіл сенен артық ... ... ... ... ... тек ... кіші ... сәлем беруді талап етіп
тұрмағаны сөзсіз. Оның қыздар тарапынан салға ... ... ... халықтық дәстүрден сәл ауытқуын кемшілік ретінде тілге
тиек етіп ... ... ... ... ... ... сыңарындай ұқсайтын үндес,
ортақ тұстарымен бірге оқшау бітімдері мен алшақтатып тұратын жақтары да аз
емес. Олардың бәріне ортақ қасиет – ... ... ... ... ... ... композитор және сол әнді бабына келтіріп
орындаушы бола алуында.
Біз жоғарыда ... тән ... ... ... ... ... тән ерсі мінез, аттан құлау, елден ерек күлкілі
киімдер кию тәрізді іс-қылықтар серілер ... ... ... ... бар
деректерге қарағанда серілер таза, әдемі киіну, кербез, паңдық мінездерімен
өз ортасынан оқ бойы озық тұрады, олар ... ... ... ... ... ... тек өнер жолына беріліп, сауық
құрып, аңшылық-саятшылықпен айналысып жүретінін білеміз.
Сал мен серінің шығу ... ... ... ... ... екі ... кейін екеуінің қызметі өзгеріп, көне ғұрыптар қала бастағаннан
кейін ара жігі ... көп ... ... жәй ... өңге ... тәрізді.
Халықтың серілік дәстүрі, әрине, бірден пайда болмаған, бірақ ... ... ... тап басып айту да қиын. Серіліктің кейбір
белгілерін көне түркілік дәуірден, оғыз ... ... ... осы ... ... бастама деуге тұрарлық, десек те оның ой-
толғамдары әлі де ғылыми жағынан тиянақтауды қажет етеді.
Ғалым ... ... ... бірнеше көне мағыналарына тоқталып,
араб тілінде сир(сейір) араб тілінде серуен, сайран салу, телеуіт, шор т.б.
тілдерде сарнау, ... ән айту ... ... ... ... ... ... [7. 53].
Е.Тұрсынов түркі тілінде “әскер”, “қол” деген ... ... ... “сері” сөзінің түпкі мазмұны “жасақ құрамындағы
жауынгер”, “жасақшы”, “жорықтағы серік” деп ... ... [21. ... да ... сөзінің этимологиясы туралы тұжырымы да осы ұғыммен
үндесіп жатыр [18. 174-175].
Жоғарыда аталған ... ... ден ... ... таласын
керек етпейді. “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырының ... ... ... сөзі әскер, жортуыл ғана емес, сейіл, серуен құру
мағынасында да жүреді:
Он екі ... бар, бас ... шеру ... ... ... ... сөздің бірі – “чора”. В.В.Радловтың ... ... ... ... сөзі ... жауынгер, “серік” деген
мағынада жүрген [22. 17].
“Сал” сөзі қырғыз тілінде жайсаң, жас, ... ... ... балалары) [31. 624] деген мағынада жұмсалады. Осы сөзбен түбірлес
якуттың “цаалы” сөзі – бойдақ, үйленбеген жігіт деген ... ... ... ... атты ... атты ... ... сал деп
атайды:
Кендебай сал мұнда ма,
Керқұла аты қолда ма?
“Қыз Жібек” жырында әйелдің еркін жүрісі “салдыққа” баланады:
Жазығы қатын демесең
Қартайса да ... ... ... ... “салқам” сөзі сылқым, кербез, сәнқой ... ... [22. ... өмір салтына сәйкес өнердің алуан тәсілдері қалыптасқан. Сал-
серілердің топтасып жүріп, ауыл-ауылды ... ... ... ансамбльдің
немесе театрдың орнына жүргені сөзсіз. Топтасып келген сал-серілердің ауыл
сыртына шатыр тігіпөнер көрсетіп жататын әдеті де болған. ... ... ... мерген, балуан, қуақы, түрлі-түрлі өнерпаздар жүретін. Серілер
тобының бірдей ат мінуі, ... киім ... ... ... ... ... ... үкісі де көшпелі дала артистеріндей әсер ... ауыл ... ... ... ... ... алып кетуінің
белгілі дәрежеде эстетикалық мәні болды, ... ... ... ... бір түрі ... ... алты салы”, “Арқаның он бір салы”, “Жетісудың жеті салы”
деген тіркестер осындай ансамбль ... ... ... ... ... ... ат. Шу өлкесіндегі алты салды – Жидебай, Қайрақбай,
Балқыбек, Сауытбек, Әпитекті халық “Ашаның алты ... деп ... ... ... ... ... ... Маңғыстаулық жеті өнерпаз ... ... ... Жылкелді, Тастемір, Әділ және Өскенбайды халық “
Адайдың жеті қайқысы” деп еркелеткен. ... ... ... ... шығармасы осы өнерпаздардың гимніндей болып кеткен ән.
Жиылып жеті әнші желе жеттік,
Бірігіп ... елге ... ... ... еш малы ... мен ... ермек еттік.
Ерітіп соңымыздан көпшілікті:
Өнерді жасымыздан өрнек еттік, –
деп толғанады ол.
Радиосы мен теледидары, музыка мектебі болмаған ... ... ... ... таралу жолы, тәсілі түрлі-түрлі.
Осы міндетті атқарушылардың қатарында ... орны ... ... ... ... Жалпақ жұртшылық ортасында өз әлінше санаткерлік
пен ағартушылық және оқытушылыққа ... ... ... ел ... өнер ... кең ... бір-бірінен шалғай
жатқан региондарын бір-бірімен жалғап, ... ... ... де ... мәні ... айту ... Мәселен, Балуан Шолақ пен
Біржан сал бастаған өнерпаздар кемі 2-3 мың ... ... жол ... өлкесіне шейін келіп, ойын-сауық құрған.
Қазақ салдарының да репертуары күрделі болған. Салдың негізгі қасиеті
– ақындығы. Бізге белгілі ... ... ... сияқты салдардың бәрі
де тамаша ақын болған.
Сал-серілер поэзиясында дара өрнектері жеткілікті ... ... ... ... ... ұғымдардың моделі, формулалар, жалпылық
мәні бір тұтас көшпелі шумақтар аз ... мен ... ... жағынан әр алуан болып келе береді.
Олар жекелеген сөздер, белгілі бір тіркес, образ, мотивтер ... ... ... кездесуі мүмкін.
Жеке сөздерге трафареттік тән. Біз төменде сөзімізді дәлелдеу үшін,
“қалқа” сөзіне тоқталамыз. ... ... ... ... ... ... наз” [33. 25], Біржанда: “Ал қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен”
[32.12], “Қалқама хат ... ... [32. 12-17], ... ... – сүйіскендей” [31.13]., “… ... ... [35, ... кари глаз екі ... ... ... “қарағым” деген қаратпа
сөз Ыбырайда, Біржанда, Ақанда, т.б. ақындарда ұшырасады.
Махаббат тақырыбындағы өлеңдер авторлы ... дара ... ... ән ... ... ... ... сондықтан ақын үшін бір ғана
әйел қымбатты, оны басқа ... ... ... Осы ... сұлу қыз көркін формулаларға ... ... ... ... ... өзін ... қазға теңеу Біржанда: “Созады Біржан ... ... ... ... ...... қоңыр қаздай қаңқылдаттым”
[35. 25.
Дүние – жалған, опасыз деген сарында дәстүрлі поэзияда бар ... ... ... туғанын елемеуге болмайды.
Бір күні қапа болып өкінерсің,
Басында тұра бермес дүние жалған
Ақан[31. 61]
Арасын Орта жүздің аралап ем,
Өтерсің бізден-дағы, ... ... ... шын ... ... ... Мұса[33. 25]
Енді формулаға айналған шумақтарға тоқталамыз:
Шын ғашық бірін-бірі алдамайды,
Қайғысыз ғазиз ... ... тас ... ... ... болар
Ғашықтық сұлулықты талғамайды
Біржан “Ләйлім шырақ” [32. 45]
Ақынның “Сырымбет” атты ... ... осы ... басқалау
нұсқасын ұшыратамыз:
Бірін-бірі шын ғашық алдамайды,
Қайран жүрек қайғысыз ... ... қара тас ... ... ... талғамайды
Ақан сері “Маңмаңгер” [33. 69]
Біржанның “Көкейтесті” атты әнінде ... ... ... ... ... солған сайын,
Пенде азар кемеліне толған сайын.
Адамға ашу – ... ақыл – ... та ... жонған сайын [32. 17].
А.Жұбанов “Замана бұлбұлдары” деген зерттеу кітабында[34. 94]. Естайдың
“Ашу – пышақ” атты әніне ... ... келе ... ... ... ай ... толған сайын,
Жігіттік қызықтырар болған сайын.
Болғанда ашу – пышақ, ақыл – таяқ,
Кемиді сол таяғың ... ... ... ... жиі ... ... “ақ сұңқар”
және “ақтұйғын”:
Тұғырын ақ сұңқардың ителгі алып,
Ақ сұңқар сол күні көңілі жабы
Ақ ... ұшса ... ... ... ... [33. 31].
Ұядан жаңа ұшқан ақ сұңқарым,
Қараған екі көзің жаудырасын.
Бір жақсы бір ... ... ... ақ ... қолдан кетпес.
Баласын ақ тұйғынның бәктергі алып,
Қапаста ақ тұйғынның торда жатыр 3
Ақан [33. ... ... ақ ... күн ... ақ ... ... ... ізін
Ақ тұйғын құс, қолымда сырғақты ма
Басып-басып алайын ырғақты ... ... ... ... құрылымында қайталаудың мәні зор, қайталау
жеке дыбыс, буын сөз, сөйлем, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... ... ... жағдаяттардың құбылуы
халықтың брынғы ұғым түсініктеріне ғана емес, сонымен ... ... ... өз ... ... ...... даласында елеулі өзгерістер ... ... ... Ресейге қосылу толығымен аяқталып, патша үкіметі жүргізген
реформалар ... ел ... ... ... құбылып, өмір салты өзгергенін
жоғарыда баяндаған едік. Енді тілімізге әкімшілік сот, заңға қатысты ұғым,
зат атаулары көптен ... ... ... ... ... знак, мөр,
болосной, граждан, Біржанның соетник, взвод, оязной, закон, форым, т.б.
сөздерді кездестіреміз.
Көшпелі ғұмыр кешкен ... тілі ... ... ... ішіндегі
таза, саф күйінде сақталып келген тілдердің бірі болса, ХІХ ғасырдан ... ... өзге ... ... ... ... кіруі қатты
аңғарылады.
Дәстүрлі тақырып – дүниеге қатысты ... ... ... жаңа ... да аз ... ... “Теміртас” атты белгілі
әніндегі:
Камзолдай ... ... ... өтерінде шыр айналды, –
дегені күрмеуге келмейтін қысқа ғұмырды келте камзолға теңеуі шеберлік.
Осы баламалар арқылы ақын мосқал тартқан, ауру ... ... ... ... ... ... ... сәтті жеткізеді.
Сал-серілер поэзиямызға енгізген, өзіне шейінгі ... ... ... соны ... да баршылық. Олардың бәріне тоқталып жатпай,
бірнешеуін ... ғана ... ... екеумізде қайнаған су,
Ішімді жандырады, сыртым салқын [33.69].
Біржанның қызға қарата:
Шаһардің Иранбағы-ай-ау, гүліндейсің,
Үш ай-түндей ерте піскен-ай-ау, күлімдейсің [32.19] –
дегеніндегі асты қарамен ... ... ... ... табыстары.
Стильдік даралыққа ұмтылған, авторлық сезімнің күштілігі, өз
туындысының көркемдік ... ... тұту ән ... де қатты
байқалады. Сөзіміз дәлелді болуы үшін сал-серілердің өздерін сөйлетейік:
Бозбала бекер сал боп неге керек
Салып қал шын сал ... ... [32. ... ... әмір ... әнге ... қайғың кемір.
Кешегі бес болыстың кеңесінде
Шығарған Ақан сері “Майда қоңыр”
Ақан сері [33.56]
Көкаршын ән еркесі баппен айтса,
Ер жігіт не ... ... ... болмас “Көкаршындай” қайда барсаң,
Ән білем деген адам шынын айтса
Жаяу Мұса “Көкаршын” [33. 78]
Осы ... ... ... әрбір өнерпаз өзінің жеке
шығармасында талантын, алымдылығын ... ... ... әрі ... және әріптес ақындармен өнер таластыру арқылы өзінің басымдылығын
дәлелдеуді мақсат тұтқан. ... ... өнер ... негізінде
дәстүрлік сипаттар ілгерілеп, ұстара түсті, небір көркем туындылар дүниеге
келді.
Көркемдік ... өте ... ... ... Ыбырай, Естай, Ақан, Мұхит
әндерін кез келген ... қол ... өз ... ... ... да ... оған диапазоны кең, ғажайып сазды, тамаша дауыс,
әрі үлкен орындаушылық мәдениет ... ... ... шеберлікті, әрі
дарынды, біршама мектептік дайындықтан өтуді қажет ... өнер ... ... әнде сөздің мәні күштірек болса, әнді ... ... ... саз ... ... ... ... қиынға соғады.
Сал-серілердің шығармашылық күш-жігері форманы түрлендіруге, ... ... ... Даралық қасиет ән өлеңдерінің ... ... ... аса ... ... ... да, ... бояуларында көбірек, өте айқын түрде бой көрсетеді. Бір өлкеде
туып өскен ... сал мен Ақан ... ... ... ... пен қатар даралықтары да баршылық. Біржан әндері шырқап салатын
асқақ үнді ... ... кең ... ... ... Ақан әндері – ... ... ... ... толқынды туындылар.
Қазақ әдебиеті тарихында төкпе ақын, әйгілі ... ... ... Өтемісұлының есімі ерекше аталады. Ол Біржан сал ... ... оның ... әрі ... ... бірі. Құлтума Жаяу Мұса,
Басықараның Қанапиясы, Ақан сері, Балуан Шолақ, Әздембай, Ғазиз, ... ... Иман ... Ағаш Аяқ, ... ... ... ... сал-серілермен қарым-қатынаста болған. Біржан салмен серіктес, бірге
жүрген. Ол Құлтумаға ұстаз, жан аямас асыл дос ... ... ... мен оның ... ... құбылыстары туралы ақыл-кеңестер беріп
отырған. Қазақ музыка өнерінің білгірі Ахмет Жұбанов ... ... ... «Ән ... ... ... ... еліктейді. Біржанның
«Жанботасындағыдай» деп түсінбеу керек. Бірақ ... ... ... ... ... билеп алатын күші сол үлкен ағаларының
үлгісінде», – дейді [6. 199].
Құлтума «Тайпалмалы» деген ән ... ... та ән бұл ... ... Тек бұл ... Біржанның айтқан бір шумақ өлеңі бар:
Мінуші ем көш алдына «Тайпалмалы»,
Жүрісі жануардың ... ... ... жолдас,
Осылай салады екен Тайпалманы [23. 59].
Ақыншылығы мен әншілігінің үстіне, салдар тамаша актер, ойыншы болған.
Проф. Е.Ысмайылов салдардың репертуарында ақындық, ... ... ... салдар әрі ақын, әрі күйші-домбырашы, әрі ... ... әрі ... ... ойын ... болғандығын дұрыс көрсеткен.
Біржанды көзімен көрген кісілер оның әнді жай ғана ... неше ... ... ... артистік әр түрлі қимылдармен орындағандығын айтады:
“… Шырқап ән ... ... ... ... ... бас ... бет-
ауыздары тегіс өзгеріп, басында тақиясы да бір орында тұрмай әрі-бері
қозғалып билеп ... ... ... әнін ... ... көтеретін
жеріне келгенде, әнімен бірге өзі де көтеріліп, дөңгеленіп, өлеңі біткен
соң ... ... ... ... еді” [7.175-180].
Әрі ақын, әрі ән шығарушы, әрі әзілкеш ретінде сал-серілер халқымыздың
өткен өміріне сән беріп, ажарланып ... ... ... ... ... ... бір ... өнерпаздар тобын дүниеге келтірген көшпелі
жағдайдағы ... ... сол ... ... ... еді.
Сал-серілер әннің туын аспанға көтерген, олар өз әнін ермек немесе
болыс пен ... ... ақы ... үшін ... ... оны күрестің
құралы деп таныған, бар ғұмырын өнерге қызмет етуге бағыштай білген жандар.
Олардың еркін ... ерке ... ... ... ... ... ел ... ұстаған үстем топтан қысым да көрген. Ол өз әндерінде
өнер жолындағы адам ... ... ... ... ... күн ... ... дін басыларын мазақ етеді.
ХІХ-ХХ ғасырларда қазақ қоғамы үшін көкейтесті мәселелердің бірі –
жастар бостандығы, әйел теңдігі.
Сал-серілер ... ... ... неке ... ескі ... ... шықты. Бұл жолдағы іс-әрекетіне әндерін қару ете білді.
Ақан серінің “Сырымбет”, Естайдың ... т.б. ... ... ... ... осы ... алғанда сал-серілер өз бақыты ... ... ... өз ... поэзиядан өзгешеленіп тұратын
тұсы – пәк таза махаббатты, сұлу әйел ... ... шақ, ... арман,
ар-намыс бостандығын жырлауға ден қоюы. Сал-серілер ... ... ... ... ... дамытты.
Сал-серілер айналасында өтіп жатқан құбылыстарды сырттан бақылаушы
ретінде емес, өз ... ... ... ... ... ... ... теңсіздік пен әділетсіздікті, қоғамдық орта мен жеке ... ... ... ... Біржан мен Ақанның соңынан
іле-шала шыққан Мәди, Жаяу ... Сары ... ... ... т.б.
ақындар жалаға ұшырап қуғын-сүргін көрді, өз әндерін дәуірдің дүлей де
дөкір күшіне ... қару ... ... ... Сол ... айтылған
ақындар шығармашылығы күрескерлік сипатымен ерекшеленеді.
Сал-серілер өнері ... ... ... ... ... музыкалық қуатынан айрылып, құр текст түрінде ... ... ... ... көне көз ... ... мен қолжазба
қорында хатқа түскен бірен-саран деректер ғана бар. Осы ... ... ... ... ... ... сан қырлы сипатын ашуды мақсат
еттік. Оны қазақтың төл топырағында пайда болған тума ... ... ... ... ... ... өнер ... бастау көздері
ретінде қарастырғанымыз орынды секілді. Сөзіміз жалаң болмас үшін ... да ... кең ... кейбір сал-серілердің әмбебап қасиетіне аз-
кем тоқтала кетелік.
Осындай өнерімен замандастарын ... ... ... ақын – ... ... ... ... ұмтылыс әнді әуендік жағынан жетілдіре
түсті, осымен тығыз бірлікте әннің орындалу техникасы ... ... ... пен ... ... ... өте ... Біржан, Үкілі Ыбырай, Естай, Ақан, Мұхит
әндерін кез ... ... қол ... өз дәрежесіне жеткізе орындай
алмайтыны да сондықтан, оған диапазоны кең, ... ... ... ... ... ... ... керек. Орындаушылық үлкен шеберлікті, әрі
дарынды, ... ... ... ... ... ... өнер ... Бұрын әнде сөздің мәні күштірек болса, әнді ... ... ... саз нақыштарынан сөздің мағынасын түсіну қиынға соғады.
Жергілікті әншілік ... ... әрі ... қозғаушы
болып отыратын басты тұлға – жеке адам, жеке әншілер ... ... ... ... ... әуенді көз жұма қайталай салмай, өз ... ... ... ... ... ... әр түрлі
өлкелеріндегі өнер ... ... кең ... ... сал-серілер
қосқан үлес айрықша. Біржан, Мұхит, Ақан ... ... ... мен жаңалықтары адамдар арасындағы қатынас,
шәкірттері арқылы басқаларға ауыса, жұға ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Сал-серілер бұрынғыдай өсиет, ақыл-насихат, философиялық толғаныс
түрінде келетін өлеңдерден гөрі нақты тақырыптарға, ... жеке ... ... ... бара бастады. Нақты құбылыс, белгілі адамға арнап ән шығару,
оның мінез-құлқын, іс-әрекетін, сын-сипатын суреттеуге көшіп, ... ... ... ... енгізуі дәстүрлі шарттылықты бұзып, қайталау мен
штамптарды ығыстырып, жаңа поэтикалық ... ... ... ... ... ... поэзиясын жоғарғы сатыға көтерді. Олар
поэзияға бұрынғыға қарағанда соны леп, жаңа стильдік құрал ... ... ... те ... ... дәстүрінен әлі де үзілді-кесілді қол
үзбей, қалыпты образ, тұрақты штамптарды қалауынша ... ... ... дара ... ... кедергі келтірмеген.
Сал-серілер творчествосы бірте-бірте профессионалдық ... ... ... дәстүр профессионалдық көркем өнердің дамуына тұғыр болды.
Уақыт өте келе профессионалдық өнер мен ауыз ... ара ... ... ... ... ... тәрізді ақындар Жазушылар Одағына
мүше болып қабылданды. Қалибек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, ... ... ... ... Иса да ... алғашқы
профессионалдық театрында рольдер ойнайды.
Халықтық өнер дәстүрінен тәлім алған өнерпаздар опера, балет, театр,
радио сияқты мекемелердің ... ... ... істерді жүргізе
отырып, халық композиторларының творчествосын насихаттаумен шұғылданды.
Сал-серілерілердің өнерпаздық өнегесі ... ... ... ... ... ән, ... т.б. ... қаз тұрып, қалыптасып
кетуіне, қаулап өсуіне үлкен ықпалын тигізді. Кез-келген ... ... иек ... алға ... ... қажет етпейтін
ақиқат.
Сонымен ХХ ғасыр ішіндегі сал-серілер поэзиясының дамуына шолу жасадық,
біртіндеп жаңа сипатқа көшуді басынан өткергенін, ... ... ... ... ... нәр берген құнарлы топырақ болғанын
анықтадық.
Біржан сал ... дер ... ... ... ... өлеңдері, жұмбақтары, дастандары түгелдей, толып жатқан ән
өлеңдері (текстері), жаңылтпаштары, ғақлия сөздері, шешендік ... ... ... ... ... көрмеген.Сөйтіп, ел есінен ұмыт болған.
Осы кезде Біржан серіні көрген, оның өлең-жырларын ... ... ... ... ... ... ... әншілік, композиторлық
өнерінің қалыптасу жайларынан бастап, оның бұл ... ... ... ашып, көркемдік, идеялық талдаулар жасайды. Біржан әндері
халық шығармашылығына ... ... дей ... оның ... өзі ... тың өнер ... анықтайды. Әрбір арнау
өлеңдеріне шығарған ... ... ... ... ... ... ... Біржанның “Тентек”, “Жаймашуақ”, “Айтбай”, “Ләйлім шырақ”,
“Бурылтай”, т.б. ... шығу ... ... ... өмірімен
ұштастыра жеткізе түсіндірген. Оларға тән дыбыстылық, әуен ... ән ... ... ... ... ... ... келетіні
көрсетілген.
Біздің баса көңіл аударғалы отырғанымыз – Біржанның музыка саласындағы
туындыларынан гөрі оның ақындық еңбектері – өлең, ... ... ... ... ... лирикалары. Оның әдебиетіміз тарихындағы орнын
таныту.
Ақын ... ... ... ... ... халық ортасына кең
таралып, даңқы жайылған шақтарда да ... ... пен ... ... махаббат, араздық пен татулық жайынан көттеген өлең, толғаулар ... ... ... ... ... мәні бар ... ... бірі
ғана сақталып бізге жеткен.
Шешеннің сөз шығады таңдайынан,
Жұмақтың бізге мекен қандайынан?
Бар болып байлар кімді асырайды,
Әркімнің жазған алла маңдайынан, –
деген өлеңінде ақын ... ... ... ... ... Ақан сері,
Ыбырай, Балуан Шолақ сияқты сал-сері ақындардың ... тән ... ... ... өнер ... ... ... сезім күйлерін зор
ақындық шабытпен тебірене жырлайтындығы. Ойын-сауық думанға әсем ... ... ... ... ... ... сырларына толы
өмірлік құбылыстарды шебер жырлап, алуан түрлі әсем ... ... ... жасау Біржан ақындығының биік бір асуы болып табылады.
“Көкек”, “Бурылтай”, ... ... ... шырақ”, “Жамбас сипар”,
“Телқоңыр”, “Көлбай-Жанбай”, “Айтбай” т.б. ән, өлеңдері, сарамен айтысы
Біржан поэзиясының ... бір ...... ... ... ... сөз ... толы төгілген
лирикаларын жаныңды жадырататын жайдары асқақ үнді ... ... ... ... ... ... көбіне ән үшін, әнді өлең үшін шығарған.
Сондықтан олар – ... біте ... ... кеткен туындылар. Олардың жігін
ашамын, егізді жұбынан айырамын деп ... – бос ... ... ... ... туып, әлеуметтік қорытынды жасайды.
Адамгершіл ақылдар ұсынады. Қазақ жастарының өмірге көзқарасын дамытқандай
ой тастап, кейбір ... өмір ... ... ... ... артар келешек ұрпақтың шұғылданар берекелі істерін ... ... ... ... ел ... жер ... мүмкін болса сайран салып,
дүниенің төрт бұрышын ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде ақын ең алдымен өмірдің мағынасын түсіне білуді керек
қылады:
Бозбала, ... ... ... жүр ... ... тұрған жас өмір – ал қызыл гүл,
Сипаттауға қызығын жетпейді тіл,
Жауқазын желбіреген жастық шақта
Өмірдің мағынасына түсіне ... ... ... жүр әлпештеген ардақтыға” – ... ... ... ... ... отыр деп ... ... керек.
Жақсы тәлім алып өскен, ел ардақтыларын айтып отыр. Өмір мағынасын ... ... ... ... үшін ... қылуға дағдыланса екен
деген ізгі міндеттер жүктейді. Енді бір ... ол алға ... ... ... ... ... қиындық кезіксе де тәуекелге бел байлап,
табандылық көрсетуді міндеттейді.
Жалпы алғанда салдар поэзиясында махаббат лирикасы ... орын ... ... 1967 жылы басылып шыққан ең толық ... ... ... ішінде 23 махаббат, сауық-сайран сарындары кездеседі [9.75]. Мұның
себебін ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сияқты. Бұл дәстүрді Біржанның да ұстанғанын
оның:
Мен өзім Жетісуға ... ... ... ... ... ... сұлу ... беріп қайттым, –
деген өлеңімен көруге болады [9. 88].
“Жамбас сипар” – жастық дәуренді аңсаған әсем де ерке ... ... пен ... шақ ... ... ... “серттен тайған”, “келін,
балаға жақпас” кәрілік шақтан гөрі есерлікпен ел кезіп, сұлулармен сырлас
болған романтикалық өмір қызықты да. Бәрі де ... бәрі де ... ... ... ... ... елеулі орын алады.
Тіпті “Ләйлім шырақ”, “Көлбай-Жанбай” сияқты әзіл ... ... ... сарыны шідерді жоқтауда емес, шідерді сылтауратып, Ләйлімге көңіл-
күйін білдіруге “ақтентек”, ... ... ... ... “Ғашық
жар”, “Мәті-Дәулен”, “Бірлән” т.б. өлеңдерінде жастық, махаббат, ... ... ... ... ... ... шықты сәулем аппақ шапақ,
Кигені қара камшат оқалаған
Басында бір шоқ үкі бұлғалақтап.
(“Алтын балдақ”);
Ішінде осыншама формың бөлек,
Жаратқан құдай артық жалғыз сәулем
(“Мәті-Дәулен”)
деген өлең ... ... ... таң ... ... ... ... сұлу сәулені аңсаған жігіттің – лирикалық ... ... ... ... ... деген әніндегі нақыштарға үңілейік, әннің “Аты жоқ
құс болады көкек ... ... ... ... деген параллельдермен
басталуында үлкен мән бар. Осы баламалар арқылы ақын кейінгі ... ... бар ма еді, ... ... ... ... деген” деп келетін
жолдарда айқындалатын ғашығын меңзейді, қыз бейнесін құсқа ұқсатып отыр.
Осы “көкек ... ... ... ... “көкек айы” ассоциациялық
байланыс түзеді – бірі құс аты, бірі – ай аты, ... ... ... ... алу ... ақын жыл ... жайдары сәтін еске алады. Көктем
кірісімен қыстың ... кері ... қар ... мұз ... ... ... ... аян. Күн қызуымен тіршіліктің ... ... ... ... жан ... ... тастан басқаның бәрі жадыраған”
уақытта адам сезімінде қозғалыстар болатыны хақ. ... құс ... ... “Кім сүймес шешек атқан көкек айын” ... ... ... ... қып ... ... жолдағы “бейне жазбен” алдында аталған
“көкек айы” да ассоциациялық байланыс құрайды. Ол бір ... ... ... айы ... балайды. Өлеңнің бойындағы кезектесіп
келетін айшықтардың ішкі байланысы үзілмей, бірінен-бірі туып ... ... ... ... ... ... ... адам сезімі мен табиғат ... ... ... ... арғы:
Ақ қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен,
Ей, көкек ұшып ... ... ... ... ... ... ... ой жалғастық жасайды [9. 70].
“Көкек” – ақынның қиял-зердесінің байлығын, ассоциациялық тереңдікті
байқататын ән.
Сонымен қатар ... ... ... ... тағы
басқа ән өлеңдері мен айтысында жүйрік жорға, сұлу ... ... ... орын ... Сұлу ән, сұлу жыр, сұлу ат ер ... зор ... Біржан да бұған зор мән берген, Құйрығын талдай өрген ... сау ... ... ... ... ... ... қалқатайдың аулына
келетін Әсемкермен жарыста, желісте жүлде бермес, жорға, жүйрік Ақсеркеш,
Телқоңыр, Бурылтай – бәрі де ... ... ... ... ... де
қызды ауылды кезіп бара ма, той-думанды сүйгенін іздей ме, ... ... әсем де сұлу атын ... өте ... Ақын ... жүйрік жорғаны
жігіттік өмірге, жастық дәуренге, дарқан ақындыққа балайды. Жастықты, әнші-
серілікті, ойын-сауықты, махаббатты, жүйрік жорғаны ... ... ... ... тағы бір ... ... арман. Енді
Біржанның мына әніне салайық:
Таңбасы жоқ, ені бар ... ... ... ... ... құба ... шыға ... жатыр, өзі жоқ қалқатайдың.
Шалушы еді түйе барып талдың ... ем ... ... ... ... ... табылмасаң,
Сыпыра төгіп кетем-ай-ау, көздің жасын [9. 68].
Осы жолдарда ақынның ат ... ... ... ... ... ... еске алу күйіне параллель арқылы өте сәтті
берген. Халық ұғымына мейлінше тән бір көрініс – ... ... ... ... ...... сол сәттегі ішкі дүниесіндегі өзгерістермен
жарыса келіп жатуы да ... ... ... әнді ... ... ... ... тайға таңба басқандай белгі беріп отыруы да –заңды
құбылыс. Халқымыз “ат – ер қанаты” ... ғой, ... ... ... де, ... кезіп бара ма, сүйгенін іздей ме, ... ... әсем де ... ... өте ... Оның ...... Сұржорға, Телқоңыр,
Ақсеркеш т.б. аттар кездеседі.
Ақын жігіттік туралы ойлары есейген шағында, “Жамбас сипар”, ... ... ... ... Ол:
Жігітке сайран етіп жүрген артық,
Жігіттік бір кеткен соң келмес қайтып,
Дүниеде үйде жатып босқа өлгенше
Жан-тәнің бірдей ... ... ... ... ... ... ... не бар-жоғын сезген артық.
Түскендей аспан жерге іс болса да,
Бел байлап тәуекел деп, ... ... ... ... жігіттікке тән талапкерлікті замандасына, жас қауымға үлгі
етіп ұсынады [9. 91]. Жігіттік ... ... ... сайран етіп өнер
үлгісін шашқан ... ... оны әрі ... ... әрі ... “Жиырма бес қайта айналып келмес саған” деген сарынға оралғандай.
Қазақ жастарына басқа ұлттың адамдары тырбанып жұмыс істеп, ... ... ... ... түсуде деп, “Жастарға” арнауында бұл пікірлері
жүйелі баяндалады:
Дүниеде босқа жатып босқа өлгенше,
Жан-тәнің бірдей жанып күйген ... ... ... ... ... не ... сезген артық,
Түскендей аспан жерге іс болғанда,
Бел байлап, тәуекел деп, төзген артық [9. 91].
Осылайша, қарекет қылған жастар өмірін ардақтайды. “Ер ... ... ... – деп өмір қайшылықтарын бастан кешіп, тәжірибе жинақтап,
бағын қиындық ... ... ... күреспен сыннан өтуді ұсынады.
Негізінен Біржан өзінің еңбек, талап, өнер-білім туралы нақылдарын тек жас
қауымға ғана ... ... ... ... ... өсиет еткен: “Айтайын мен
өлеңді осынау топқа…” деуіне ... ... ...... ... топ ... ... ұғынар сергек қауым. “Ақылдыға кейбір надан
бағынбаған” – деп, жөн-жосыққа көнбейтін, оң мен ... ... ... ... ... ... адал адамдар қауымынан бөліп ... мен ... ... ажыратар қасиеттерді термелейді:
Біреудің аспанда жүр дәрежесі,
Біреудің көкте қолы, жерде басы.
Жақсының жаман менен айырмасы –
Ойласаң жер мен ... екі ... ақыл ... уайым қорған,
Сабыр сақтар жігітті қазған ордан.
Көрмегенді көрдім деп айтқан адам ... ол бір ... ... [9. ... ... ... ... талапты жастардың болашағына сенеді.
Олардың қызығы мен қуанышы мол, еркін де ересен, ... ... ... армандайды. Жастық шақтың жігер-күшіне, жарқын болашағына сенеді:
“Аққудай аспандағы жүз ... Сал ... ән ... мүдірмейді…”, – деп
сұлулықты, ғашықтықты, адалдықты, өнер ... ... бір ... ... ... ... ... де оның көңілі еш қартайған
емес. Талай тамаша сұлу қыздарды ... ... Бұл ... ... да бір көрінісі. “Айтбай”, “Қаламқас”, ... ... ... ... ... т.б. ... ... ақынның бойындағы
өмірі өшпес жастық жалынының жарқын ... ... пен ... ... анық ... Жоғарыда аталған Біржан шығармалары
– ғашықтар сырын тереңнен толғайтын үлкен ақындық тебіреністің ... да ... ... қалаулысы, әр елдің асыға күткен той-
думанының ... ... ... ... ... ... нұр ... асқан
дарын, өнерпаздар серісі, ел еркесі.
Есіме сен түскенде ... ... әнім еді ... ... еліне мәңгілік әдемі ән, жалынды жыр сыйлаған асқан дарын ... ... ... ... ... ... оның атына кір келтірмеу қамында ... ... де, ... ... риза ... ... ... өткен адам
емес. Үстем қоғамның озбырлығын көзімен көріп, өз басынан көп ... ... ... ... ... мұратыма болдым қапа,
Тағдырда қақтағала жазбаған соң, –
деп, өз тағдырына, жете алмаған мұратына бейтарап ... ... жара ... жуан таяқтарға бас имей, оларды сын садағына ... ... ” атты ... осы бір ауыр ... зарын шерткен туынды болды.
Өзінің соңғы өлеңдерінде әділ сындар айта тұрып, бұрынғы ... ... емес еді ... ... ... ... жан ұшыра
айтқан бір сөзінде билердің азғындап кеткен кезеңі туды деген ... ... би ... ... ми ... ... тамам болды.
Ендігінің билері жаман болды.
Арғымақтың аяғын арқан шалып,
Есек озып бәйге алған заман болды [9. ... ... ... биді ... жіберді, олардың азғындауына
себепкер болды десе де, ол өтенді ... Би ... ... ... ... ... бетер өзгертіп жатқанын
аңғартады.
Біржанның дүниетаным санасында біраз адамгершіл озық ... ... ол өз ... ... ... ... Иманы кем
молдаларды сынап, олардың арамзалық қылықтарын бетіне баса тұра, бір Аллаға
сенімі өзгермейді.
Хатым – құран болмаса молдалардан,
Өлікке тамнан басқа сый ... ... ... деі ... де ... ... ... қауымын сынай отырып,
кейде оларға үміт артады.
Біржанның өлеңдері мен айтысын алсақ, бірін-бірі ... ... ... ... ... осыларды салыстырайық. “Жанбота ”
өлеңінде:
Жанбота өзің болыс, әкең ... ... ... ... ... бір өзіңнен жүрмін жазбай, –
десе, айтысында:
Атадан Біржан сал боп тудым артық,
Ұраным “ер Қақабат, ... ... ән ... ащы ... ... ... дуанына даңқым барған
Мен Біржан алтын тудай айқындалған, –
дейді. Біржан өзінің өлеңінде:
Аққудай аспандағы мың құбылтып,
Сал ... ән ... ... неше ... әнге салсам…
Жастықтың әсерімен сайран салдым…
деген ақындық ой түйіндерін ән ... ... ... ... өлеңдерінде
анағұрлым құлпыртып, жетілте түседі.
Атақты Жанбота мен Азынабай болыстардың Біржанның өмірінде ерекше
мәнге ие ... ... әр ... сөз ... ... ... пікіріне сүйенетін болсақ, екеуі де елге сыйлы, ... ... уәжі бар ... болған [24. 3]. Атышулы «Жанбота» әнінен кейін
Азынабайдың тентек поштабай үшін кешірім ... ... сал ... ... ... айып тартқаны мәлім. Әтсе де, Біржанның нәзік сезімін күйік шалып,
көңілі көпке дейін орныға алмай ... ... ... мен ... бас
қосып отырғанда екеуі Біржанға ән айт деп қолқа салса керек. Сонда асқақ
әнші:
Бұрынғының ... ... ... ... ... ... аяғынан арқан шалып,
Тұлпардан есек озған заман болды.
Бұрынғының биіндей би қалмады,
Ендігінің биінде ми қалмады.
Хатым-құран оқыған молдалардан
Өлікке одан ... сый ... ... қос шумақтан Біржанның бірбеткейлігі, атышулы, беделдері бел
қайыстырған қос болыстан қаймықпас, ақиқатшыл ... ... ... де ... ... да, биі де ... деп тура айтқан.
Тағы бірде елінің бір беделді адамымен ояздың кеңсесіне келген Біржан
салды тілмаш қазақ кекетіп ... ... қу ... ... ... ... ... жұлып алғандай:
Ертеде елімізге ояз келген,
Елден келіп ол неме бала терген.
Өз қолымен оязға сені сатып,
Әкең тап мына сені берген.
Жаңа ... ... ... аузын ұрдым аштан өлген! депті.
Біржанның лирикалық өлеңдерінде сұлу қыз, келіншекке ақын әнші ... ... ... асқақ менмендік сөздер қандай жүйелі ... ... ... өлеңінде де сондай:
Мен Біржан қызға барман аяғымнан,
Шын қызсам дәуірлеймін баяғымнан…
Қыз сөзін кек көрмейтін сайтаным бар,
Онымды ... өзім ... сөзі ... ... ... ... қатты сөйле, өлгеніме –
деген сөздері де Біржанның, Біржан сияқты сал, сері ақындардың бойына
лайықты ... ... ... ... едім,
Білдірмей серілікпен жүріп едім,
деп басталған әуен ұлы Біржан ғұмыр-тірлігінің сарқылып келіп тәмам ... ... ... ... ... халін сездірген сайын «беу, опасыз
жалған!» дегізер күйікпен сеің де ет ... ... жан ... ... ... қари ... ... түседі.
Камзолдың қысқа пішкен етегіндей,
Дүние өтеріңде шыр айналды,
деген тұста өміріңді өтпестей, күндеріңді бітпестей көретін ... ... сала ... ... ... жаңа ғана ... ... «қамшының бір сілтенер сабындай» дейтін қазақи өлшем, болмаса
«камзолдың қысқа пішкен етегіндей» ... ... сал ... ұқтырып
тұрғандығын танып, білгендей боласың.
Ән әуені қаншалықты терең ... мұң ... ауыр ... жан ... ... ... ... сырқыратқан сөз
салмағы санаңды трагедиялық сипатымен соншалықты егілтіп, елжіретіп,
еркіңді ... ... ... ... аясынан ауытқымай мұңмен әлдилей түседі.
Теміртас, Асыл, Ақық балдан ... ... ... ем салтанатты.
Әкең ем аяйтұғын жаның ашып,
Шешсеңші, білегіме арқан батты!
Әннің шырқау биігі де, көңіліңді өксікті күйікке шарпытып, сезіміңнің
тас ... ... ... етіп, жаңа бір пайым парқына шығандатып
әкетер сөз салмағы да осы ... жай ... ... ... ... да, нала, мұңың да Біржанның, ұлы Біржанның керегеге таңылған осы
сәттегі қайғысының қасында түкке ... ... ... ... ауылындағы Жетібай елінде Біржанның сүйікті інісі Оспанның
үйіне Біржан Жаяу Мұса мен ... ... ... болады. Сол жерде
«Айбозым» деген өлеңінің тұсауы кесіледі.
Өмірлі ән ... ... ... ... – өмір ... ... музыка редакциясының бас редакторы, белгілі композиторы Илья
Жақанов 1982 ж. 10 қаңтарда тұңғыш пленкаға жазылған.
Ал енді ... ... ... ... ... келген белгісіз әні
«Айбозым» туралы не деуге болады? Осы сауалға ... Илья ... ... берді:
– «Бұл – жалғанды жалпағынан басып өтіп, енді сол бір ... ... ... ... кеп, оған ... болмай зар төккен Біржанның жан күйзелісі.
Біржан бұл әнді ... ... ... ... ... ... ... өше қалмайды ғой. Ән ә дегеннен сілкінгісі келіп, бір қызу қайрат ... ... үнін ... ... ... көтеріледі. Дәл осы жерде
Біржанның әлі де болса қуаты бары сезіледі. ... ... ... әлі ... ... ... жайғысы келеді. Бірақ, уақыт, мегіл, табиғат өз
дегенін істейді. Қашанда солай. Көлеңке басы тым ... ... ... құдіретті жан амал жоқ өткенін ойлап, соған сарыла көз тігіп, осы
ғұмырда не көрді, нені ... ... ... ... ақыл ... ауыр ... ... түседі. Бұл – әннің екі жолында өксік, ... аһ ұру боп ... ... ... бітімі екі-ақ жолдан құралған. Осы екі жол әуенде шуақ та бар, лап
ете түскен албырт сезім де бар, күрт ... мысы ... ... қалу да ... осы ... таңғалдым. Бірден түсінген зерделі жанға бұл ән өте ауыр
тиеді. «Айбозым» әнінен ... ... ... сәулесі жылт ете түседі.
Алғашқы да оны сол ән екен деп қаласың. Одан соң ... ... бой ... Бұл – ... ... ... ма? ... Олай деу
қате! Бұл Біржанның бүкіл саналы ойының бір арнаға ... ... ... ... ... ... екі-ай көзің...
Өмір өтті, арман бітті, елес кетті. Көк жібек сағым ... ... ... Ән осы ... күңіреніп кетті, бірақ арланған жоқ, күңіреніп
кетті де талмаусырай қиналып барып, ақырын үзілді.
...Өзіңнің теңдес ... ... ... ай енді ... ... ... ... өзінің сүйікті ұлдары, алақанға салып аялаған ардақты
азаматтары жайлы әңгімелер ... ... Ол ... ... ... ... атадан балаға асыл мұра ... ... ... бойына жұқтырмай, кіршіксіз таза қалпында сақталып ғасырдан ғасырға
өтеді. Қазақ әнінің атасы, ұлы ... ... сал ... ... ... ... қасиетті әңгімелердің қатарына жатады.
Илья Жақанов: «1981 ж. Біржан сал өмірін ... ... ... ... салсыз Ақан сері жоқ, Ақан серісіз Біржан сал жоқ. Мен
осы екі дүлдүл өнерпаздан, ... ... ... осындай табиғи һәм
рухани туыстықты сездім. Бұл, әрине дәстүр сабақтастығының, ... ... ... ... [12. ... ... ақындары Арыстан, Шөже, Ақан сері, Үкілі Ыбырай,
Жаяу Мұса, Шолақ ... өлең ... ... ... ... үлгі ... ... кездесіп отыратынын аңғарамыз. Ақанның
“айдын көлдің аққуындай”, “Ақ тұйғын қоңыр қаз”, “ мен қыран, сен ... ... ... айқындалған” деген сөздер, немесе Біржанға ұстаз Арыстан
ақынның:
Орынбай, жеңілдім деп басылмаймын,
Басымнан ақын сөзін асырмаймын, –
деген өлең жолдары, Ыбырайдың:
Төрт Момындап ... ... ... бай, ... ... ... ...
деген толғауы мен “Ежелден әрі баймын, әрі молмын” деп ... ... ... ... ... ... қыран құс, жүйрік, жорға сұлу ат,
айдын шалқар көл, әнші сұлулар дүниесі Біржан бастаған сал, сері ... ... ... ... ... жүйеге түскен ақындық
өнер дәстүрі. Бұл ... ... ... ... еңбегінде кеңінен
тоқталады(;32).
Біржанның ақындық құдіретін жете танытқан оның ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы қазақ ақындары айтыстары ішінде бұл
айтыстың алатын орны ... ... ... ... ... да, көркемдік,
образдық сипаттарымен де ол нағыз әдеби шығарма дәрежесінде танылып, жоғары
бағаланып келеді. Айтысқа түскен екі ... ... ... ... ... тілге шеберліктерін толық
танытқан. Үлкен екі өлкенің ең ... ... бас ... ... ... ... айтыс арқылы халқымыздың ақындық құдіретін өнер ... ... ... ... мен Сара айтысы» ғалымдар назарына ерте ілініп, жеткілікті
талдаудан өтіп, біркелкі танылған, ... жете ... ... ... ... исі қазаққа паш еткен де осы ... ... ... ... ... ... қарап біз оны поэма
дәрежесіндегі туынды деген пікірге қосыламыз [26. 355]. ... ... ... ... ... айтыстың болған жерін, басталу кезеңін,
қалай өткенін, немен аяқталғанын . ... ... ... ... Айтыс өткеннен бір жыл кейін Сараның өз аузынан жазып алғанын ... ... ... ... [25. ... ... ... ақын болған-болмағаны туралы мәселе
көтеріп, аталмыш айтысты тұңғыш хатқа ... ... де ... Олар ... мен Сара ақын кездеспеген де, айтыспаған. Айтысты Әріп
ақын өз ... ... ... Сара ... шаршы топқа түскендей ақын
болмаған. Тіпті Сара Тастанбектің қызы емес, ... ... ... Ал, ол ақын емес деген сияқты кереғар пікірлер де тарады.
Аталмыш ... ... ... ... ... дәлелдеп
шықты. «Біржан мен Сара айтысы» туралы көп жазылды. Соның ішінде, ... ... ... баспасөз беттерінде осы «Айтысты» болмаған»
деушілерден гөрі «нақты болған» деп жазатын ... ... бұл ... ... қорытынды: Біржанның ақындық
өнер дүниесі өзінің ... ... ... ... ... өлең ... ... бірлікте, тамырлас-сабақтас екендігі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өмір судай жылжып, уақыт өткен сайын, өмірдегі барлық ... ... ... ... ... ... ... сөз қозғасақ, ХІХ
ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... жаңа ... шығып түрлене түсті. Осының бір
ауқымын қазақ поэзиясының іргелі де, ... ... ... ... бір ... ... бой ұрып, белгілі жанрда бейімділік танытуы да
поэзиямыздың кемелдене, әрлене түскендігіне дәлел. Сөз өнерінің ... ... ... ... мен ... ... ... мәнге
иеленіп, жетекші бағытқа айналады. Жырау мен ақындар дәстүрін жалғастырушы
сал-серілер поэзиясы өз алдындағы ... ... ... ... көтерілген, оны жетілдірген, соны, басқаша тұрпатымен
көзге ұрады. Сонымен ... ... ... ... күй ... да ... ... бет алды.
Сал-серілер поэзиясының, ән жанрының өміршеңдік танытуын бір жағынан
ХІХ ғасырдағы қазақ даласын ... сан ... ... ежелгі салт-
дәстүрдің, қауым мен қауым, адам мен адам арасындағы қатынастардың басқаша
өріс табуымен де ... ... ауыз ... ... ... ... алдыңғы орынға шығып, мәмлегерлік немесе дипломатиялық
қызмет басымырақ болса, енді жекелік фактор, жеке ... ... ... ... ... ... қоғамдық мәнге ие болуда
поэзияны жанай кеткен жоқ. Жаңа тұрпаттағы поэзияда адамның ішкі ... ... ... тек ... желі ... ... ... пен елдікті дәріптеген жырлар ғана қанағаттандыра алмады. Адамның
әр алуан көңіл күйлері, сезім серпілістерін бейнелеуде, әсіресе, ... ... әрі ... ... ... ... ... сал-серілер поэзиясын өзінше жеке құбылыс ретінде
шарықтау шегіне жеткізген ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... жағдай. Әрине, оның түп тамыры тым ... ... ол ХІХ ... ... ... ол ... ... бір ерекше түрі ретінде бой көтерді.
Осы зерттеу еңбегімізде сал-серілер поэзиясының өзіндік ерекшеліктеріне
тоқталдық. Айтылмыш кезде ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда біршама көркемдік биікке көтерілген,
оны жетілдірген, соны, басқаша ... ... ... Олар ... өнер ... адам тағдырының қиындығын, жастар бостандығын
жырлады, сұлулықты дәріптеді. ... ... көп ... мұра, оның
күрделі табиғатын айқындап, өзіндік болмысын ашу үшін бір ғана поэзия деп
қарап, ... ... ғана баға беру ... Ол үшін ... ... қарастыратын, комплексті көзқарастар қажет. Сал-серілердің сан
қырыл өнер иесі болып, брнеше саланы меңгеруі де ... ... ... ... ... мен ... жоқ, ... балеті жоқ далада жан-
жақты өнерпаздар қажет болды.
Сал-серілердің шығармашылық күш-жігері форманы түрлендіруге, ... ... ... ... ... ән ... ... образдар жүйесінде аса көзге ұратындай ... да, ... ... ... өте айқын түрде бой көрсетеді. Бір ... ... ... сал мен Ақан ... ... ... стилінде
ортақтық пен қатар даралықтары да баршылық. Біржан ... ... ... үнді ... ... кең ... болып келсе, Ақан әндері көбіне майда
қоңыр күңірене ... ... ...... қазақтың сал, сері ақындарының ағасы, ұстазы,
жаңашыл өнерпазы. Өйткені сал, сері ... ... мен ... ... өнерлерін ұштастыра біліп, жаңа көркемдік мазмұнмен
дамытуға жол ашқан жаңашылдық ... да, ... ... ... ... жырлаған өршіл сарындары да ... ... ... ... өнер ... сарп ... өктемдікпен, керітартпа жүгенсіздікпен
күресіп өткен, сол күресін соңғы демі біткенше әні арқылы үзбеген ... ... ... Біржан салдың аты халқымен мәңгі-бақи бірге жасаса
бермек.
Қазақ даласын әнге бөлеген ... ... бірі – ... Оның ... ... ... ... қалуының өзі де тегін емес. Көптің қамын ... ... ... ... озып ... өнер ... құрметті атақ беріп
отыратын үкіметі жоқ кезде халқының өзі ең құрметті атағын ... ... ... ... әнге бөлеген ардагер ұлының бірі – ... Оның ... ... ... ... қалуының өзі де тегін емес. Көптің қамын ... ... ... ... озып шыққан өнер иесіне құрметті атақ беріп
отыратын үкіметі жоқ кезде халқының өзі ең құрметті ... ... сал ... бір өзі ғана ... ... ... феномен. Ол
ақын, әнші, композитор, музыкалық аспапта ойнаған, ... ... ... дәлелдейтін эпизодты әңгіме бар), жанглер (басындағы тақиясын
билеткен, қызған кезде ... ... ... ... ат ... ... ... Шолақ, Шашубай содан үйреніп, біздің заманымызға жеткізген),
киімді өз үлгісінде тіктіріп киетін артист, сері-сал. Өлеңде ... ... ... ... ... шығарып айтқан, өнерлері
де эмоцияның өр үстінде туындаған. Өзімен бірге өнердің ... ... ... ... Олар ... ауыл ... күн ... ойынға, сауық-
кешке бөленіп, оларды сол төңірек жиналып тамашалаған. Бір ауылдың беделді,
сүйгіш азаматы келіп, өнер ... ... ... ... тобын қалап алып
кетіп отырған.Сөйтіп олар бүкіл жайлау-жаз бой ел қыдырумен (гастрольде)
жүрген.
Біржан ... ... Қ. ... ... құлашын кеңге жайып,
оның ізбасарлары, шәкірттері халық композиторлары көп болған. Ақан ... ... ... ... ... ... сал және басқа өнер иелері
Біржанды, оның өнерін үлгі ... ... ... сіңірген еңбегі орасан зор. Оны кезінде көзі көрген
замандастары айтып та, жазып та кеткен. Біржан орысша ... ... кісі ... Орыс ... ... ... өз әлінше қарсы
шыққан, ұлт намысын бір адамдай-ақ қорғай білген халық перзенті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Ғ. ... ... ой // Көкшетау, 27- тамыз, 1994.
2 Қазақ әдебиетінің тарихы, І том, ... ... А., 1961, ... 1965ж. ІІ том, ... ... 1964.
3 Сүлейменов Т. Біржан Сарамен қашан айтысқан? // Жұлдыз. – № 5. –15-
21.
4 Мұқанов С. ... ... һәм ... // ... Қазақстан,
№7-9 , 1924, 66-78 бб.
5 Муканов С. Истоки казахского народного театра // ... ... ... №1.
6 Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. Алматы, 1963.
7 Ысмайлов Е. Ақындар.–Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1956. (53б).
8 Барқытов С. Біржан сал қай ... ... // ... ... ... ... ... сал Қожағұлұлы. Өлеңдер. Алматы, 1967.
10 Жұбанов А. Қазақтың ... ... ... мен ... ... ... ... Қ. Біржанның белгісіз ғұмыры // Мәдениет № 5-6.
12 Жақанов И. Аққулар қонған айдын көл (деректі әңгімелер, эсселер).–
Алматы: Жазушы, 1988. (86 ... ... П.И. ... край в 1886 г. Путевые заметки. ... ... ... Ф. Кавказская газета. 1982, №170
15 Добромыслов А. Салы у ... // ... ... 1909, ... ... Ә. ... сал // Туркестанские ведомости, 1916, №241.
17 Затаевич А. Қазақ халқының 1000 әні.– Москва: Наука, 1963.
18 Марғұлан Ә. Күйді ерттеп, әнді ... ... ... ... ... // Жұлдыз, 1983.
19 Қасқабасов С. Родники искусства. Фольклористические этюды. –Алматы:
Наука, ... ... С. ... ... ... Ана тілі, 1996.
21 Тұрсынов Е. Қазақтың ауыз әдебиетін ... ... ... ... ... ... В. ... народной литнратуры тюткских племен, живущих в
Южной Сибири и Джунгарской ... ... ХІХ ... ... ... ... Ғылым, 1988.
24 Қажыбаев Т. Асылдың сынығы // Арқа ажары, 10 шілде, 2003.
25 Сүйіншәлиев Х. Қазақ ... ... ... ... ... Шайхисламов Ж. Біржан сал жайында бірер сөз // Қазақ әдебиеті, 15
мамыр, 1987, № ... ... М. Ақан ... ... ... 1923, ... Дүйсенбаев Ы., Хұсайнов Ш. Қазақтың ауыз әдебиеті және ... ... ... // ... ССР ... ... №4/37/ 194.
29 Ысмайлов Е. Әдебиет жайлы ойлар.– Алматы: 1968
30 Маргулан А. О носителях ... ... ... ... М.О. ... ... статей к его шестидесятилетию. Алматы, 1959.
31 Диваев Ә. Тарту. -Алматы: Ана тілі, 1992.
32 Бердібаев Р. ... ... ... 1986, ... ... Б., ... Л. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. ... ... ... ... ... ... 701 ... 6-дәптер.
35 Орталық Ғылыми кітапхана, 701 папка, 5-дәптер.
36 Қазақ совет энциклопедиясы. 7 ... ... ... ... ... ... ... сал. –Алматы: Жазушы, 1967.
39 Ай, заман-ай, заман-ай. Алматы, 1991.
40 Жұбанов А. Замана бұлбұлдары.– Алматы, Жазушы, ... ... ... С. ... ... // ... ... 31-мамыр, 2000.
2 Барқытов С. Біржан сал және оның ұрпақтары // ... ... ... ... ... Е. ... ... тиісуден тыйылсақ // Көкшетау, 2-
ақпан, 1995.
4 Ілиястегі К. Мен Біржан, алтын тудай айқындалған // ... ... ... ... Ғ. ... туралы ой // Көкшетау, 23-шілде, 1994.
6 Сейітова Р. Даусына аспандағы құс айналған // ... ... ... М. Ән ... Біржан сал // Қазақ әдебиеті, 21-қазан, 1987.
8 Есенберлин І. ... сал ... ... ... Ш. Әнші ... ... ... мен даралық мәселелері.
Алматы,1991.
10 Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. Алматы, ... ... А. ... ... ... ...... // Кітапта: Ән-
күй сапары. Алматы, ... ... А. ... ... 500 ән, ... ... 15
13 Дербісалин Ә. Дәстүр мен жалғастық. Алматы, 1976.
14 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973.
15 Базарбаев М. Өлең ... ... сөз ... ... 1973.
16 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. Алматы, 1983.
17 Бердібаев Р. Замана сазы. Алматы, 1985.
18 Қазақ ... ... 6 ... ... 1964, 694 б.
19 Орталық Қазақстанның бұрынғы музыкалық дәстүрі // Қазақ ССР ... ... ... зерттеу сериясы, Бірінші кітап, 1959.
20 Мағауин М. Қобыз сарыны. ... 1968, 155 ... ... М. ... сал мен ... ақын. Қазақ әдебиеті, 1989,16 июль

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Абай тұлғасы8 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Абайдың ақындық кітапханасы20 бет
Абайдың ақындық мектебі16 бет
Абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь