«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.

1.тарау. Рашид.ад.диннің «Жәми ат.тауарих» еңбегі және ондағы түрі тайпалары туралы мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.
1.1. Рашид.ад.диннің «Жәми ат.тауарих» еңбегінің қазақ тарихының дерегі ретіндегі маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.
1.2. Дулат, үйсін, қаңлы және жалайыр тайпалары
туралы мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18.

2.тарау. «Жәми ат.тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ.ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы ... ... ... ... ... ... ..28.
2.1. Рашид.ад.дин еңбегіндегі арғын, қыпшақ, найман, қоңырат тайпаларының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29.
2.2. «Жәми ат.тауарих» дерегіндегі керейт, алшын, оғыз, ұйғыр және басқа да түркі тайпалары туралы мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53.
        
        Рашид-ад-дин қазақтың негізін құраған түркі тайпаларының (ІХ-ХІІІ ғғ.)
тарихы туралы
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................................3.
1-тарау. Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих» еңбегі және ... ... ... ... ... ... ... қазақ тарихының дерегі
ретіндегі
маңыздылығы............................................................
..10.
2. Дулат, үйсін, қаңлы және жалайыр тайпалары
туралы
мәліметтер..................................................................
...........................18.
2-тарау. «Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз ... ... ғғ. ... ... тарихы..........................28.
2.1. Рашид-ад-дин еңбегіндегі арғын, қыпшақ, найман, қоңырат тайпаларының
тарихы......................................................................
................29.
2.2. ... ... ... ... ... ... ұйғыр және басқа да
түркі ... ... ... ... ... ... құраған түркі тайпалары
туралы жазбаша және археологиялық дерек көздері қазіргі уақытқа дейін терең
де ... ... ... ... ... ... ... латын
тілдерінде жазылған деректерде қазақтың құрамына кірген тайпалар, халықтар,
мемлекеттер мен тайпалық бірлестіктер ... зор ... ... ... ... ... бірі Рашид-ад-дин Фазуллах ибн
Абулхайр Али Хамаданидің ... ... ... ... табылады. Бұл
еңбекте қазақ халқының құрамына кірген көптеген түркі тайпаларының тарихы
суреттеледі. ... ... ... ... ... ... найман, керейт,
қоңырат және басқа да ... ... мен ... ... Сондықтан да аталмыш шығарма дерек ретінде өте ... орай ... ... ... шығармасын зерттеу
өздігінен маңызды болып саналары ... Ал енді ... ... ... ... ... тайпалары мен этникалық бірлестіктерінің тарихын
тікелей Рашид-ад-диннің еңбегі ... ... ... ... дейін
жүргізілген жоқ. Әрине қазақ негізін құраған тайпалар туралы зерттеулер өте
көп, оларды әр ... ... ... ... ... бөлуге болады. Бірақ
мұндай зерттеулер негізінен бір тайпаның немесе бірнеше дерек ... ... ... ... ... ... ежелгі тарихын зерттеу
және оған кеңестік кезеңдегіге ... ... баға ... төл ... бағытталған қадам болып табылатынында дау жоқ.
Жұмыстың мақсаттары мен міндеттері. Қазақстан тарихы, қазақ ... ... ... ... ... ... ... әсіресе жазба
деректер қазіргі уақытта біршама сыни ... ... ... қолданылып
жүр. Солардың ішінде Рашид-ад-диннің ... ... ... орны ... Шығармада қазақтың негізін құраған тайпалар тарихы
ислам тарихнамасына тән ерекшелікпен берілген. ... ... ... ... деректерде кездеспейтін мәліметтер де беріледі. Диплом
жұмысының басты мақсаты ортағасырлық дерек көзі Рашид-ад-диннің ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалар тарихын
көрсету болып табылады. Осы мақсатқа жету жолында мынадай міндеттерді де
орындау ... Оның бірі ... ... мен ... ... ... тарихын көрсету және ондағы қазақ халқының құрамына
кірген түркі тайпалары туралы берілген ... ... ... ... халқының құрамына кірген түркі тайпалары екі бөліктен, яғни
жергілікті, автохтонды ... мен ... ... және ... ... ... ежелгі түркі тайпаларынан тұрады. Міне өзіміздің
зерттеуімізде біз Рашид-ад-диннің қазақтарды ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдарын ашып көрсетуді де міндеттер қатарына
жатқыздық.
«Жәмиғ ат-тауарихта» келтірілген материалдардың Қазақстан тарихы ... ... да ... ... ... ... ... авторы негізінен қазақ халқының құрамына кірген Қаңлы,
Үйсін, ... және ... да ... ... туралы Рашид-ад-диннің
қандай мәлімет бергенін анықтауға тырысады. Осыған орай ... ... ... ... ... қандай тарихи тұлғалардың, саяси ... ... ... анықтауды міндет етіп отыр. Міндеттер қатарында
Рашид-ад-диннің ... ... ... ... ... түркі тайпаларының тарихына, жалпы түркілерге деген көзқарасын,
берілген мәліметтердің шынтуайттылығын анықтауды қосуға болады.
Зерттеу әдістері мен әдіснамасы. ... ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргізген уақытта автор негізінен
диалектикалық әдіснаманы ... ... ... ... ... және оны ... әдістері жүйесіне
негізделеді. Бітіруші жұмыс барысында анализ, ... ... ... ... ... әдісі зерттеліп отырған мәселе ... ... ... ... ... ... де, тікелей жұмыс
барысында да қолданылды. Әсіресе Қазақстанның ІХ-ХІІІ ғасырлардағы, ... ... ... ... ... территориясындағы
мемлекеттерді құру кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... жұмыс істеу кезінде берілген мәліметтерге
сыни талдау жасау арқылы ... ... ... ... ... ... ... әдісін біз монографиялық еңбектердегі берілген
тарихи ақпаратты ғылыми ... ... ... де ... ... біз ... әдісін қолдандық. Синтездеу негізгі бөлімнің параграфтарын
жазған уақытта алынған ... ... мен ... ... ... өз ойымызбен толықтыру үшін ... ... ... ... ... ... бітіру жұмысының авторы Рашид-ад-дин
өмірі мен шығармашылығы туралы тарихи мәліметтерді бір ... ... ... ... ... ... әдісті автор Рашид-
ад-диннің берген материалдары мен мәліметтерін басқа ... ... ... қолданды.
Рашид-ад-диннің “Жәми ат-тауарих” тарихи шығармасы қазақ тарихының
ортағасырлық кезеңін суреттейтін ғылыми тұрғыда жазылған зерттеулердің ... ... Осы ... біз ... ... ... ... құқығымыз бар.
Өйткені еңбекті жазу барысында Рашид-ад-дин үлкен деректік материал
қарастырып, ... әр ... ... әдістерінің көмегімен топтастырды және
тарихи-салыстырмалы әдіс ... ... ... ... ... қатар Рашид-ад-дин өз еңбегінде деректерге тарихи сын ... ... ... ... ... тарихи факт жоқ
екендігін анықтады. Ал егер мұндай фактілер ... ... ... ... Алла ... біледі”, - деп айтады. Міне осы
мәселені қарастыру барысында бітіруші талдау ... ... ... кеңінен
қолдануға мәжбүр болды.
Бітіру жұмысын жазу барысында осылармен қоса біз тарихи ... ... ... ... принципіне сәйкес тарихи фактіні
анықтау үстінде біз ешқандай идеологиялық және саяси ... ... ... ... ... ... тек дектер мен тарихи зерттеулерде
көрсетілген мәліметтер арқылы жазып, ол туралы тек ... ... ... Объективтілік принципіне сәйкес біз тарихи оқиға туралы
берген материалдарымызда тарихи факт туралы тек белгілі, ... ... ... өткен ақпаратты қолдандық.
Қолданылған деректер. Қазақ негізін құраған этностар тарихы туралы
деректер саны жағынан да, сапасы жағынан да ... ... Кез ... ... туралы біз деректерден мәлімет аламыз. Бұл деректердің шынтуайтылығы
мен тарихилығы мәселесін анықтауға итермелейді. Бізге белгілі деректер ... ... және ... ... екі ... ... ... Біздің
қарастырып отырған мәселемізге байланысты әрине материалдық ... де ... ... бірақ олар біздің зерттеуімізде пайдаланылған жоқ. Бітіруші
негізінен жазба деректерді пайдаланды. ... өзі өз ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Кейбір мәселелерде, әсіресе
Қазақстанның ІХ-ХІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... де біз зерттеу
аясынан тысқары қалдырдық. Біздің негізге қолданғанымыз әдеби ... ... ... орыс ... жазылған 3 томдық “Жәми ат-
тауарих” шығармасы бар. Жұмыс барысында “Жылнамалар жинағы” деп те ... ХІІІ ... ... ... Оның ... ... Шығыс
тарихнамасында ХІІІ-ХІҮ ғасырлар аралығы Рашид-ад-диннің парсы тіліндегі
«Жылнамалар жинағының» шығуымен ерекшеленді. Бұл еңбек орыс ... ... ... Орта Азия ... ... үшін ғана
маңызды. Алайда аталмыш шығарма сонымен қатар Қазақстан тарихы үшін ... ... ие ... ... Бұл ... ... ... тілінде жазылған
іргелі археографиялық, тарихи, тарихи лингвистикалық, тарихи-филологиялық
зерттеулер жоқ. Рашид-ад-диннің шығармасымен біз парсы ... араб ... ол ... орысшаға аударылған күйінде жетті. Осыған қармастан
«Жәми ат-тауарих» төл тарих үшін маңыздылығын жоғалтпайды.
Келесі бір дере көзі ... ... ... ... ... мен Қазақстан тарихы туралы кең ккөлемді мәлімет
беретін бұл шығарма ортағасырлық ... ... үшін ... зор. ... ... ... ... тайпасының тарихына байланысты мәлімет
алдық. Дулатидің еңбегі туралы қазақ тарихнамасында жан-жақты сыи пікірлер
айтылып, ... ... ... болатын. Содықтан да біз ... ... ... ... Т. Омарбеков пен Ш. Омарбековтің
“Қазақстан тарихына және ... ... ... атты ... және ... ... ... туралы алғашқы рет орыс
тіліне шығыс тілдеріндегі деректерді аударуға қомақты үлес ... ... ... ... ... о ... обитавших в Средней Азии в
древние времена” атты жинағында Рашид-ад-диннің және ... да ... ... ... берілген. Бичурин еңбегі қазақ жерін мекендеген
ғұн, қаңлы, үйсін, қыпшақ, түркі, түргеш және басқа да ... ... бай ... ... Оның ... ... дау ... негізінен Рашид-ад-диннің “Жәми ат-тауарих” ... ... ... ... және ... үйсін тайпаларының
тарихы туралы мәліметтер алынды.
Келесі бір маңызды дерек көздері Көпейұлы Мәшһүр ... ... І. ... “Үш жүздің шежіресі”, Х. Мадановтың “Кіші жүздің
шежіресі”, Жалайыр Қадырғалидің “Шежірелер жинағы” ... ... ... ... ... ... ... – шежіренің жинақтары. Мұнан біз
қазақ халқының құрамындағы үш ... ... ... ... ... ... шыққан тегі туралы ойларын алдық. Шежірелер алуан
түрлі және ... ... ... ... шежіресі ғылыми
сараптамадан өткен, лингвистикалық және ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің тексті” мен Бан Гу. “Батыс өңірі және үйсін
мемлекеті” атты ... ... ... ... ... ... келеді. Оларда берілген материалдар Қазақстан тарихының ежелгі
және ортағасырлық тарихы туралы, сол ... өмір ... ... ... бай ... ... Біз өз еңбегімізде аталмыш деректерді Рашид-
ад-дин шығармасында елтірілген мәліметтерді ... үшін ... ... мәлімет берген оғыз, қарлық, ішінара үйсін туралы
материалдарды Орхон ескертіштеріндегі “Күлтегін ... және Бан ... ... ... ... ... Казахстана: хрестоматия”.//Сост. М. К. Козыбаев, И. ...... ... 2004. – 253 с. ... ... ... и ... Сборник 1 (Ү в. до н. э. – ХҮІІ в. н. э.)”// Под
ред.С. А. Асфендиарова, П. А. ...... ... 1997 – 380 ... в ... страны Плано Карпини и Рубрука. – М., 1957. Книга
Марко Поло. – М., 1956. ... мен ... ... да ... ең ... ... да пайдаланылды.
Мәселенің тарихнамасы. Рашид-ад-диннің “Жәми ат-тауирх” шығармасы
туралы тарихи, лингвистикалық, филоолгиялық, салыстырмалы-тарихи зерттеулер
Ресей тарихнамасында да, ... ... да жоқ. Бұл ... ... ісі. ... ... шығармасы ортағасырлық
Қазақстан мен Орталық ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл еңбектерде ортағасырлық парсы шығармасындағы
зерттеушіге қажетті жерлері алынып, ... ... қана ... сын ... ... берген мәліметтер комплексті түрде
зерттелмеген. Сондықтан біз қолданған тарихнамалық әдебиет негізінен бізге
Рашид-ад-дин ... ойды аз ... ... ... ... тек ... И.
П. Петрушевскийдің 1951 жылы ... ... ... ... ерекше орын алады. Алайда бұл еңбекте тек Рашид-ад-диннің жазған
хаттарыа сүйене отырып, оның ильхандар ... ... мен ... ... Рашид-ад-диннің “Жәми ат-тауарих” еңбегі туралы ... ... біз ... ... негізінен қазақ халқының құрамына
кірген ру-тайпалардың тарихы туралы ой айтылған ... ... ... ... және ... атап ... шектелмекпіз. Олай
істемесек пайдаланған зерттеулер туралы бір ... ... өзі ... ... ... де көп етіп ... ... тарихының ежелгі
және ортағасырлық кезеңі туралы ғылыми зерттеулер ... және ... ... археологиялық, лингвистикалық, тарихи, этнологиялық және
этографиялық ... бар. ... ... диплом жұмысымыыздың
хронологиялық аясы ІХ-ХІІІ ғасырлармен шетелгендіктен біз осы кезең тарихы
туралы жазылған ... ғана ... ... ... ... ... С. ... жерінде болған елдер, ... ... Е. ...... ... 1997. – 100-108 ... С. А. ... Казахстана: (с древнейших времен). – Алматы:
Санат, 1998. – 302 с. ... С. М. ... в ... средневекового
Казахстана. – Алматы: Гылым, 1999 – 294 с. Барманкулов М. ... ... о ...... ОФ ... 1999 – 416 с. ... В. В.
Очерк истории Семиречья. – Фрунзе, 1941. Бартольд В. В. Работы по истории и
филологии ... и ... ... – М.: ... ... 2002.
– 757 б. Гумилев Л. Н. Древние тюрки. – М., 1993 – 513 б. ... Р. ... ... ... ... ... және ... ғ.ғ.
басындағықоныстануы.//«Алаш». Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – ... (6), 2006. – 29-39 бб. ... О. И. ... ... от ... до современности. – Алма-Ата, 1982. История Казахстана с древнейших
времен до наших дней ...... ... 1993. – 416 с. ... ... ... в эпоху Чингиз-хана и его приемников. ХІІ-ХІҮ века. – ... – 38 с. ... Б. ... ғ.ғ. ... Қыпшақ тайпалары.//«Алаш».
Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, №2 (2), 2005. – 30-39 ... С. Г., ... Т. И. ... - ... трех ... ... 1992. ... А. История Республики Казахстан: учеб. пособ. –
Астана: Фолиант, 2002 – 358 с. Қожабекұлы Б. Албани. Тарихи ... ... ... ... жер ... ... – Алматы: Ататек, 1994. –
400 б. Қартаева Т. Дулат тайпасының қоныстануы мен көшу бағыттары ... бас ... ... ... ... журнал. – Алматы, №1
(4), 2006. – 23-35 бб. Кюнер Н. В. ... ... о ... ... ... Азии и ... Востока. – М., 1961 – 105 с. Муканов М.
С. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. – ... ... М. С. Из ... ... ... племен керей и уак).
– Алматы: Казахстан, 1998 – 159 с. ... Ғ. ... ... ... ... – Алматы: Жалын, 1997. – 69-99 бб. Мұхатова О. Х. ... ... ... ... деректер мен зерттеулер.//«Алаш».
Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, №3 (3), 2006. – 105-115 ... ... ... ... ...... ... 1994. – 401 б.
Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан ... және ... ... – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б. ... ... Х. ... арғы тарихы – ру-тайпалық құрылымдар баяны.//«Алаш».
Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, №2, 2005. 21-29 бб. Омарбеков
Т. Қазақты ... ... ... ... ... оқуларының материалдары. 25-26 мамыр, 2006. – ... ... 2006. – 8-13 бб. ... Т. ... тайпасының шығу тегі
туралы болжамдар.// «Алаш». ... ... ...... 2006. 49-60 бб. ... Т. О. ... құраған түркі тайпаларының
қалыптасу мәселелері (ҮІ-ХІІІ ғғ.).//«ХХІ ғ. әлем ... және ... ... ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы:
Қазақ ... 2007 б. – 304 с. (24-29 бб.), ... К. ... ... ... оқу орындары студенттаріне арналған ...... ... 1996. – 47-65 бб., ... Қ. Қазақтың қилы
тарихы: Роман-эссе. – Алматы: ... 1992. – 304 б., ... О. Ата ... ... оқу ... ... ... оқу құралы. –
Алматы: Білім, 1996. – 6-31 бб., ... А. ... ... ... оқу ... студенттаріне арналған оқу құралы. – ... ... – 31-47 бб., ... В. В. ... ... Орды. - М.: Всот.
литер. РАН, 2002. – 752 б., ... С. Ә. ... ... ... ... ... ... Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. –
Алматы, №1 (1), 2005. – 103-112 бб., ... С. Ә. Кіші ... ... ... ... ... ғылыми журнал. – Алматы, №1,
2006. – 53-70 бб., ... М. ... ... ...... университеті, 1993. – 224 б., ... Г. Б. Теле и ... ... «Алаш». Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. –
Алматы, №1(4), 2006. – 92-105 бб., ... Э. ... как ... его ... ... ... ... империи ХІІ-ХІҮ
веков. – Алма-Ата: «КРАМДС-Ахмед Яссауи», 1992. – 270 с., ... Ә. ... оқ ... ... ... ... Е. ... – Алматы:
Жалын, 1997. – 109-121 бб., Қинаятұлы З. ... ... ... соңғы
түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр. – Астана: Елорда, 2001., Шабани Риза. Иран
тарихы.//Қазақшаға аударған Ислам ...... ... 2002. – 288
б. сияқты еңбектер бар. Бұл зерттеулер, ... жәе ... ... үлен қолғабыс болды.
Жұмыстың құрылымы және хронологиялық шеңбері. Жұмысымыз кіріспеден, “Рашид-
ад-диннің «Жәми ... ... және ... түрі тайпалары туралы
мәлімет” және
“«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін ... ... ғғ. ... ... ... атты 2 ... жәе ... тарау “Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих» еңбегінің қазақ
тарихының ... ... ... және ... ... ... ... тайпалары туралы мәліметтер” тақараптарындағы екі параграфтан
құралады. Екінші тарау да “Рашид-ад-дин еңбегіндегі арғын, ... ... ... тарихы” және “«Жәми ат-тауарих» дерегіндегі ... ... ... және ... да ... ... туралы мәліметтер” деген
параграфтардан тұрады.
Жұмысымыз ІХ-ХІІІ ғасырлар аралығындағы қазақ халқының ... ... ... ... және оны ... ... ат-
тауарих” шығармасындағы мәліметтер арқылы талдауға арналған. ... ... аясы ... ғасырларды қамтығанымен біз бұл
кезеңдермен шектеліп қоймадық. Рашид-ад-дин ... ... ... ... ... ... қағанаты кезеңіндегі жағдайын (оғыз,
қаңлы) және ... ... ... ... ... ... ... қысқаша болса да анықтауға тырыстық.
1-тарау. Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих» еңбегі және ондағы түркі
тайпалары ... ... ... ... ... құрамына енген түркі тайпаларының
тарихы туралы деректер, әсіресе жазба деректер қазіргі уақытта біршама сыни
талдаудан ... ... ... жүр. ... ішінде Рашид-ад-диннің
«Жылнамалар жинағы» шығармасының алатын орны ... ... ... ... тайпалар тарихы ислам тарихнамасына тән ... ... ... «Жылнамалар жинағында» басқа ... ... де ... Осы ... ... ... ... өмірі мен «Жами ат-тауарих» шығармасының жазылу тарихын көрсету және
ондағы қазақ ... Ұлы жүзі ... ... ... тайпалары туралы
берілген мәліметтерді саралау болып ... ... ... құрамына
кірген түркі тайпалары екі бөліктен, яғни жергілікті, автохтонды тайпалар
мен мемлекеттік бірлестіктерден және Саян-Алтай, Моңғолиядан ... ... ... ... Міне ... ... біз Рашид-ад-диннің
қазақтарды құраған түркі тайпаларының әр бөлігі туралы пікірі ... ашып ... де ... ... ... ... ... ат-тауарих» шығармасын жазған ХІІІ ғасырдың
аяғы-ХІҮ ғасырдың басы ... және оған ... ... шыңғыс хан
әулетінің билігі мығым орнаған кезең еді. Құлағу бастаған моңғолдар Иранды
1253 жылы жасаған жорығынан кейін ... 1258 ... ... айында
Бағдад алынып, 524 жыл билік еткен аббасидтер әулетінің билігі құлады.
Құлағудан ... ... оның ұлы Абақ хан ... ... билігі 1265-1281
жылдар аралығында орнады. Ол өзін моғол сарайына қатысы жоқ, тәуелсіз хан
санады. Өз ... ... үшін ... Берке ханмен соғысты.
Мәуереннаһр мен ... ... ... ... ... ... ... Ильхандар әулетінің өкілі Ғазанхан (Сұлтан Махмұд) (1295-1304 жж.)
билігі тұсына ... ... ... ... ... басталды.
«Жәми ат-тауарихта» келтірілген материалдардың Қазақстан тарихы үшін
маңыздылығын анықтау да осы тараудың ... ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз құрамына кірген Қаңлы,
Үйсін, Жалайыр және ... да ... ... ... ... ... ... анықтауға тырысады. Осыған орай жұмыста Рашид-ад-
дин ... ... ... ... ... ... саяси топтардың
мүддесін көздеп жазылғанын анықтауды міндет етіп отыр. Міндеттер қатарында
Рашид-ад-диннің дүниетанымдық, саяси, ... ... ... түркі тайпаларының тарихына, жалпы түркілерге деген көзқарасын,
берілген ... ... ... ... ... Рашид-ад-диннің «Жами ат-тауарих» еңбегінің қазақ тарихының дерегі
ретіндегі маңыздылығы.
Ортағасырлық Шығыс тарихнамасында ХІІІ-ХІҮ ғасырлар аралығы Рашид-ад-
диннің ... ... ... жинағының» шығуымен ерекшеленді. Бұл
еңбек орыс тарихшыларының пікірінше, ... ... Орта ... тарихы үшін ғана маңызды. Алайда аталмыш шығарма сонымен қатар
Қазақстан тарихы үшін де ерекше ... ие ... ... Бұл ... қазақ тілінде жазылған іргелі археографиялық, тарихи, тарихи
лингвистикалық, тарихи-филологиялық ... жоқ. ... біз ... ... араб ... ... ол бізге орысшаға
аударылған күйінде жетті. Осыған қарамастан «Жәми ат-тауарих» отандық ... ... ... ... ... ... зерттеу сонау ХІХ ғасырдан
бастау алады. Алғашқы рет «Жылнамалар ... ... ... 1836 жылы ... зерттеушісі Катрмер жинақтың бір бөлігін «Хулагу
ханның тарихы» деген атпен ... ... ... ... ... ... француз тілінде беріп, кең ауқымды ... ... ... ... [1. 9 б.]. ... ... ... 1858-1888 жж. орыс шығыстанушысы И. Н. Березиннің ... Оның ... ... ... және «Шыңғыс хан тарихы» атты
екі бөлімі аударылып, жарыққа шығарылды [4]. 1911 жылы тағы да бір ... ... ... мен Қытайдағы Шыңғысхан мұрагерлерінің тарихы» деген
атпен Рашид-ад-дин еңбегінің бірінші жартысын аударып жариялады [1. 10 ... ... ... ... ХХ ғасырдың 30-шы жылдары
басталды. КСРО Ғылым Академиясы Шығыстану институтының қызметкерлері ... ... ... ... ... ... 1946 жылы Ирандағы және
Әзірбайжандағы ... ... ... ... бай ... ... Оның ... 1940 жылы неміс зерттеушісі К. Ян неміс тілінде Рашид-ад-
диннің Абақ ... ... ... дейінгі Иран тарихын басып шығарды. ... ... І томы 1952 жылы ... ... ... орыс ... А. ... пен О. И. Смирнова аударды. І томның ... ... И. П. ... ... Кеңестік ғалымдар Рашид-ад-диннің
«Жылнамалар жинағын» аударудың басты міндеті орыс тілді ... ... емес ... назарына түсінікті аударма ұсыну болды [1. 5
б.]. Қазақстанда ... ... осы ... дейін аударылған жоқ.
Қазақ ғалымдары «Жылнамалар жинағында» ... ... ... ... әрі асалмай отыр. Көп ретте Рашид-ад-дин берген
тарихи мәліметтер салыстырмалы және сыни талдаудан ... ... ... ... ... ... жазған ХІІІ ғасырдың
аяғы-ХІҮ ғасырдың басы Иранда және оған ... ... ... ... ... мығым орнаған кезең еді. Құлағу бастаған моңғолдар Иранды
1253 жылы ... ... ... ... 1258 жылдың мамыр айында
Бағдад алынып, 524 жыл билік ... ... ... билігі құлады.
Құлағудан кейін билік оның ұлы Абақ хан болды. Абақтың билігі ... ... ... «Ол өзін моғол сарайына қатысы жоқ, тәуелсіз хан
санады. Өз ... ... үшін ... Берке ханмен соғысты.
Мәуереннаһр мен Түркістанды билеп отырған шағатай ұлысының ... ... [57. 156 б.]. ... ... өкілі Ғазанхан (Сұлтан Махмұд)
(1295-1304 жж.) билігі тұсына Рашид-ад-диннің саяси ... ... ... «Ол елде ... маңызды реформалар жасады. Салықты тәртіпке
келтіру, елшілік орнату, ақша ... ... ... салу,
қалаларды гүлдендіру, керуен жолдары тыныштығын сақтау, шарап ішуге тыйым
салу, төрелік пен әскери жалақыны реттеу, ... ... ... ... ... Оның тағы бір артықшылығы, Хожа ... ... ... ... ұлы, ... адамдарды маңына топтастырды» [57.
157 б.]. Ғазанхан ... ... ... елде ... орын алған болатын. Осы дағдарыстан шығу мәселесін шешу үшін
Ғазанхан Раши-ад-динді ... ... ... ... Жоғарыда айтып өткен
реформалардың бастаушысы осы Рашид-ад-дин ... ... ... ибн
Абулхайр Хамадани 1247 жылы Хамадан қаласында мұсылман үлемінің жанұясында
дүниеге келеді. Ғалымдардың бір ... ... ... ... ... ... ... И. П. Петрушевский: «Традиционное мнение о
еврейском происхождении Рашид-ад-дина, отвергаемое ... и ... В. ... и Э. Блоше, основано исключительно на утверждениях,
исходивших из ... ... ... ... ... ... в ... к евреям казалось верным средством устранить и
даже погубить политического ... ... ... о ... ... остается открытым», - дейді [1. 17 б.]. ... ... ... көп еске ... қарағанда оның шынайы мұсылман
болғаны анық. Оны шафиит мазхабының ұстанушысы ... әхли ... ... ... ... Рашид-ад-динді феодалдық қоғамның
өкілі ретінде сынайды, алайда оның бастауымен ... ... ... ... ... баға береді. «Рашид-ад-дин ... және ... ... ... ... ... және ... және діни басшыларға сүйене отырып, феодалдық бытыраңқылық ... ... ... ... ... ... ... әскери-көшпенді ақсүйектерінің қуатына қарсы күрес
жүргізді. Осы беталыс «Жәми ат-таурих» пен ... ... ... [1. 20 ... өз заманының өкілі ретінде және ильхандар мемлекетіндегі
қызметкер ретінде ірі жериеленуші болған және ... оның ... ... «Ол ... ... бір ... өкілі, дәлірек айтқанда
жергілікті азаматтық ... ... Ол ... ... және
дәруіш шейхтарымен тығыз да жан-жақты ... ... ... ... ... шетелдік көтерме сауда өкілдерімен де байланысы болған»
[1. 20 б.]. Кеңңестік тарихнамада Рашид-ад-диннің жериеленуші ... ... ... деп ... ... ... уәзірлігі кезеңінде, яғни
1298 жылдан 1317 жылға дейін ол үлкен ... ... ... И. ... оның ... ... ... «Своим богатством Рашид-ад-дин
был обязан прежде всего тому, что одно ... весь ... ... ... Хулагидского государства находился в его руках. ... ... его ... были правителями Багдада, Киннесрина,
Восточной Малой Азии (Рума), Грузии, ардебиля, Исфахана, ... ... и ... - дейді [1. 21 б.]. Рашид-ад-диннің байлығы ... ... ... болғаны түсінікті де. Оның иеліктері Басра,
Мосұл, Керман, ... ... ... Кіші ... орын ... ... хаттарына сүйене отырып орыс ғалымдары оның Тебризде 30 мың ... ... ... ... қоса ... 24 керуен сарай, 1500 дүкен,
қағаз және басқа да шеберханалар, диірмендер, бау-бақшалар Рашид-ад-диннің
мүлкі саналған екен. ... ... ол 5 ... ... ... ... күрдтерден, гректерден, абиссиниялықтардын құлдар алдырып,
жер ... Оның ... ... 200 құлы ... ... әр қайсысы
жыл сайын 10 мың динар пайда ... [58. 91-92 бб.]. ... ... ... ... ... ... түрде қанаушы болып саналады.
Алайда Рашид-ад-дин шынайы мұсылман ... ... ... ... Мұны біз ... саудамен айналысуға қойып, оларға ... көре ... Егер ... ... мен ... болса міндетті түрде
Рашид-ад-диннің ісіне нұқсан келтірер еді. ... ... ... Тіпті ол өзінің құлына бостандық беріп оны ... ... етіп ... ... біз ... ... қанаушы-феодалдың
келбеті тіпті басқа екенін аңғара аламыз.
Рашид-ад-дин ішкі ... ... ... ... ... сановника при дворе монгольских ильханов была трудна и опасна:
приходилось ... ... с ... ... ... с завистью и
доносами соперников по службе, ... ... ко ... дабы ... ... личных врагов и сохранять расположение
своего покравителя – ильхана, - а ильханы все, не ... даже ... ... ... ... вспыльчивым характером. Не случайно все
главные везиры монгольских ильханов умерли на эшафоте, кроме ... ... ... ... да и тот ... этой ... только потому, что
умер внезапно. Сам Рашид-ад-дин мог удержаться 19 лет на ... ... ... что в ... с ... и соперниками не ... ... Он ... ... или даже губить соперников, не дожидаясь,
пока те сами усиляться и нанесут удар. Так он ... от ... ... обвинил и погубил своего, предшественника по везирату Садр-ад-
дина Халиди и своего коллегу, первого везира Са’д-ад-дина ... ... было ... ... него» [1. 22 б.].
Ғазанхан мен Олжайту ильхандарды ... ... ... ... жылы жала ... ... қуылды. Әбу Сағид ... ... ... ... яғни 1318 жылы ... ... ... өлтірді
деген жала жабылып, 18 шілдеде бір ... ... өлім ... ... Оның
өлімі кездейсоқ емес еді. Оған Әмір Шопан мен Тадж-ад-дин ... ... ... қызметкерлері қарсы тұрып, ақырында жала жауып, өлтірткізді.
Алайда Әмір Шопанның өзі көп ұзамай Әбу Саидтың қаһарына ... өлім ... 157 ... өз ... жан-жақты да, керемет ғалымы болды. Біз
зерттеп отырған «Жәми ат-тауарихта» орын ... ... ... ... ... ... медицина, ботаника ғылымдарын білді. Оның
шығармаларының арасында энциклопедиялық «Китаб-ал-ахья ва-л-асар» ... ... ... Құран Кәрімге жазылған тәпсір «Муфтах ат-
тафсир» және шафиит мазхабының ілімі туралы үш ... ... ... жинақта жарық көрді. Алайда нағыз даңқты оған «Жәми ат-тауарих» атты
тарихи ... алып ... ... ... ... ... ... ішінде ерекше орын алады. Оның тілі туралы:
«В ... ... ... образы и метафоры использованы очень
умеренно, форма подчинена содержанию, ... ... не ... и не ... в ... ... ... о
войнах, добродетелей царей и т. д. И хотя в ... ... ... ... ... ... труда, все же в общем язык
«Джами ат-таварих» является одним из ... ... ... ... языка», - деген баға беріледі [1. 23 б.].
Рашид-ад-диннің ... ... ... ... ... үшін ... ... көптеген деректерге сүйене отырып, түркі-моңғол
тайпалары туралы бай да ... ... ... ... ... қазақ халқының негізін қалаған дулат, қыпшақ, найман, керейт, оғыз,
қаңлы, қарлық ру-тайпалары туралы кең ... ... ... ... өте ... Ал ... ... тарихы рулық-тайпалық
құрылымдармен тығыз байланысты» екені бізге мәлім және «қаласақ ... та бұл ... ... ... тән сипат болып табылады» [41.
21 б.]. Сондықтан қазақ халқының құрамына кірген, оның этногенезі үрдісін
анықтаған ру-тайпалардың ... ... ... ... ... ... «Жәмиғ ат-тауарих» біз үшін маңызды және ешқашан маңыздылығын
жоймайды.
Биссимилә рахмани рахим!, - деп ... ... ең ... ... мен оның ... ... болғанымен, бүкіл түркі-моңғол
тайпаларының тарихы туралы мәлімет береді. Шығарма авторы ... ... ... ... жазғандарын сыни көзбен талдау қажеттігін айтады.
Оның ... ... ... пайғамбардың (салаллаху алейху уассаламның)
айтқан хадистеріне де ... ... ... ал бұл еңбекте қателіктер
болуы әбден мүмкін екен [1. 49 б.]. ... ол өз ... ... мен кемшілктер үшін кешірім сұрайды. «Основываясь на этих
причинах и приводя вышеназванные извенения, ... ... ... ... ... ... тех ... людей, кои прочтут эту книгу и все те
места, где будут ошибки, изъяны, ... ... и ... они
прикроют полою извинения и снисхождения и соизволят внести те исправления и
добавления, которые они признают достойными и ... и сего ... на это дело ... - деп өзін ... ... [1. 51
б.].
Бүкіл адамзат тарихын Алла Тағала жасаған деп ойлайтын Рашид-ад-дин
еңбегінде түркілер мен ... Оғыз ... ... ... өзі ... ұлы ... тарайды. Бұл «Жәми ат-тауарихтың» ... ... тән ... ... ретіндегі сипаты. Оғыздар Рашид-ад-
дин бойынша 24 тайпадан тұрады. Осы 24 тайпа Бұзық және Үшоқ атты ... ... Әр ... ... Оғыздың алты ұлының ұрпақтары
деп қарайды. ... ... ... «Ежелден біздің уақытқа
дейін түріктер деп ... ... ... ... ... черкестердің,
башқұрттардың, Талас пен Сайрамның, Ібір мен Сібірдің, Бұлар мен Анкара
өзенінің, Түркістан мен ... деп ... ... ... ... және ... ... Көк Ертіс, Ертіс,
Қарақорым, Алтай таулары, Орхон ... ... мен ... ... ... ... мен қыстаулары бар ... ... ... ... ... Қытай қабырғасына жақын Онон,
Кэрулэн, Талан-Балжиус, Бұрқан ... ... ... ... ... Қалайыр, Селенга, Боргуджин-Токум, Калаалджин-Элэт және
Уткух өзендері мен ... ... ... ... ... осы
уақытқа дейін ежелде қабылданған әдет ... осы ... ... және
отыр», - дейді [1. 73-74 бб.].
Рашид-ад-дин бойынша түркілер «өздерінің күші, ... ... ... ... ... олар ... ... Кашмир, Иран, Византия,
Сирия және Мысыр ... ... ... адам қоныстанған жерлерінің
басым бөлігіндегі мемлекеттерді бағындырды» [1. 74 б.]. Түркілерді Рашид-ад-
дин Оғыздардан таратады да, ... ... ... ... ... жатқызады. Жалайыр, татар, ойрат, меркіттерді қазіргі ... ... ... ... Ал керейт, найман, онғыттарды өзінің жеке
мемлекеті болған моңғол ... ... ... ... ... ... ... олардың мінезі мен олар
тұрақтаған жерлердегі табиғи жағдайдың өзгешеліктеріне байланысты деген ой
айтады [1. 75 б.]. ... ... ... жалайыр, сунит, татар,
меркіт, курлаут, тулас, ... ... ... ... ... ойрат, барғұт, кори, теленгут кесутами, урянка, куркан және сукаит
ру-тайпаларын бұрын ... деп ... тек осы ... ... ... жатқызады. Керейт, найман, оңғыт, танғұт, бекрин,
қырғыздарды жазық даланы ... ... ... ... жатқызады
[1. 77 б.].
Біз үшін ең алдымен қазақ халқының құрамына ... ... ... ... үш ... ... ... тарихы
маңызды болды. Олар туралы да Рашид-ад-дин үлкен материал ... ... ... шежіресінің стиліне ұқсас келеді. Мұның өзі Рашид-ад-
динге мәлімет берген ... сол ... ... ... ... керек. Сонымен бірге қазақ шежіресі ежелгі уақыттан бері
келе ... ... ... өз ... ... қалу ... ... дәлелдей
түседі. Рашид-ад-дин барлығы 200-ден астам ... ... ... ... ... өзі оның ғаламат зерттеу жұмысын ... ... ... төл ... ... беруін өтінуді, оны тыңдауды және
жазып алуды қажет еткен. «Жылнамалар жинағында» ... ... ... моңғолдарды бір халық ретінде түсінеді. Оның көшпелі түркі елдерінің
әдетінде жеңген және ... ... ... мен ... ... ... ол барлық түркі тайпалары бұрын өздерін
моңғол санамаған, бірақ моңғол тайпалары үстемдігі орнағаннан кейін ... ... ... деп атаған, дейді. Рашид-ад-диннің «Жәми ат-
тауарих» шығармасында қазақ халқының құрамына кірген ... ... ... ... жалайыр, қаңлы этнонимдері аталады. Олардың тарихы
сонау ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде, моңғол
дәуірінде де дами түседі. Аталған ру-тайпалардың ... ... еш ... және ... хандығы қалыптасу тұсында қайта жандана түскен. Рашид-
ад-дин болса олардың ежелгі уақытта маңызды қоғамдық ролі ... ... хан ... ... ... аса көңіл аударады. Аталған
тайпалар ішінде ... ... аты ... ... ... ... ... «поскольку они суть монголы - [разные] тюркские
племена, ... ... ... ... онгутам, керайтам, найманам,
тангутам и прочим, из которых каждое имело ... имя и ... - все они ... самовосхволения называют себя [тоже] монголами,
несмотря на то, что в древности они не ... ... ... - ... ... ... жатқызып, моңғол аталуы беріде болғанын ескертеді
[1. 102 б.].
Ильхандар уәзірі шығармасында түркі тайпаларының Шыңғыс хан ... ... ... ... ... зерттеушілердің назарын
аудартады. Мәселен найман ... ... ... ... ... «Наймандардың жұрттары былай бөлінеді.
Жайлау жерлері: Талақ – ... ... ...... жері.
Қыстағы: Адари-Эбкэ тауы, Бакрас-олум; Ачирик-наум және ала-Етрин
өзені.
Бұл тайпалар [наймандар] көшпелі, ... ... ... ... ал ... ... ... Олар отырған жерлер мынадай: Үлкен
(Екә) Алтай, Үгедей қаған керемет сарай салдырған Қарақорым, ... ... және Көк ... – бұл ... ... ... да өмір ... - Ертіс
өзені болып ... ... сол өзен мен ... ... ... Моғолыстанға дейінгі Он-хан жерлерімен шекаралас,
ұйғырлар елінің шетіндегі шөлге дейінгі жерлер. ... бұл ... ... ... ... де ... болатын; олардың үлкен және
жасақталған әскері болды; олардың әдет-ғұрыптары моңғолдарға ұқсас», ... [1. 136-137 бб.]. ... өзі ... ... және ... олардың әдет-ғұрыптары моңғолдармен ұқсас болғанын көрсетеді. Бұл
мүмкін Рашид-ад-диннің кезіндегі ... ... ... Тіпті моңғолдар
наймандардың әдет-ғұрыптарын иемнденген де шығар, деген ой тудырады. Қалай
болғанмен де ... ... хан ... ... өз ... Бұл туралы біз екінші тарауда айтып өтеміз.
Мұнан басқа қазақ халқының құрамына енген, негізін құраған тайпалар
туралы ... ... ... ... ... ... дулат
тайпасы туралы: «Ол (яғни дулат – Б. Ш.) Тумбинэханның ... ... ... ... ... ... ... хан тайджуит
тайпаларымен соғысып жүргенде бұл тайпа Шыңғыс ханмен одақтас ... ... ... ... алайда сол уақытта және қазіргі уақытта олардың
арасынан шыққан бірде бір беделді де, танымал әмір белгілі ... - ... ... ... белгісіз беттерін келтіреді [1. 193 б.].
Біздің ... ... ... туралы тарихи мәліметтері
тудырды. Бұл негізінен қаңлылардың моңғолдар империясының құрамында қандай
істермен шұғылданғаны туралы мәліметтер. Қытайға ... ... ... Рашид-ад-дин «Жәми ат-тауарихта»: «Тулуй-хан сиқыр жасауды бұйырды.
Ал бұл суға салып жуған кезде жаз ортасы болса да жел ... ... ... ауа-райы бұзылатын әр түрлі ... ... ... бір түрі. Осы әдісті білетін олардың арасында бір ... ... ... ... ... ... ... артында жел тұрып, ауа-
райы бұзылып жаңбыр басталды, ал ... күні қар ... ... болды», -
деген жерінде қаңлы руының өкілі бақсылықпен айналысқанын көреміз [2. 23
б.].
Қорыта айтқанда ... ... ... ... түркі тайпаларының тарихы туралы кең көлемді мәлімет беретін
құнды дерек көзі болып табылады. ... ... ... ... ... сүйене отырып жазған. Ондағы берілген ... ... ... ... ... болып келеді және ондағы
мәліметтердің тарихилығы анық. Рашид ад-дин еңбегі әсіресе қазақ халқының
этногенез процесіне қатысқан ... ... ... ... ... түседі. «Жәми ат-тауарих» ортағасырлық ... ... ... ... зор. Шығармаға қазақ тілі мен ... ... яғни ... ұлттық мүддеміз тұрғысынан әлі зерттелмеген ... ... ... ... ... ... ... үйсін, қаңлы және жалайыр тайпалары туралы мәліметтер.
Қазіргі тарихи зерттеулердің нәтижесінде Қазақ халқы ... ... және ... ... ... ... құрылғаны толығымен
дәлелденіп отыр. Қазақстан ғалымдары: «Расында да қазақ халқының тарихы ру-
тайпалық құрылымдармен тығыз байланысты ... ... ... ... ... та, қаламасақ та бұл біздің ұлтымыздың тарихына тән ... ... ... ... ерекшеліктері біздің заманымызға
дейінгі мыңжылдықтардан бастау алып, кешегі ХХ ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... ... ... ата-бабаларымыздың
әлеуметтік, саяси-шаруашылық өмірімен тығыз, біте қайнасып, өрбіп, өрістеп
келеді. Бұл ... ... ... ... ... - деп ... ру-тайпалық бірлестіктер мен құрылымдардың тарихымен ... ... ... ... ... етпейтінін атап өтеді [41. 21 б].
Алайда біздің ойымызша кез келген тарихи оқиға мен құбылысты ... ... ... ... Міне осы ... басты мақсаты да Рашид-ад-
диннің «Жылнамалар жинағында» келтірілген Ұлы жүз құрамына ... ... ... ... ... ... бергенін анықтау болып
табылады. Сонымен қатар Ұлы жүздің құрамына ... ... ... ... қандай болғанын, Рашид-ад-дин ол туралы мәліметтерді
қайдан алғанын, Рашид-ад-дин ... ... ... ... ... ... неігізін құраған қандай ру-тайпалар ... ... ... ... ... анықтау да бөлімнің
мақсаттары мен міндеттері қатарына жатады.
Ұлы жүз құрамына кіретін тайпалар туралы «Қазақ шежіресінде» ... ... ... ... Албан, Суан, Шапрашты, Ошақты, Ысты,
Сіргелі сияқты үлкен тайпалар ... атап ... [7. 6 б.]. ... ... ... бір ... – Ұлы жүздің ... ... ... ... туралы қазақ тарихшысы Т. Омарбеков ... ... ... ... және оның ... – Б. ... яғни ұлыстық басқару жүйесінің жаңа этно-саяси ахуал жағдайында
күрделі ... ... жаңа ... ... Бұл көптеген ру-
тайпаларды біріктірген қазақ халқының қалыптасуынан және оның ... ... ... ... туындаған этно-әкімшілік, саяси проблемаларынан
еріксіз туындаған жүйе», - дейді. Міне осы этно-әкімшілік, этно-саяси, ... ... ... тайпалар туралы мәліметтер Рашид-ад-диннің де
шығармасында кездеседі. Жоғарыда айтып өткеніміздей Рашид-ад-дин ... ... ... ... ... ... Нұқ ... таратады. Ал түркі тайпаларын Нұқтың немересі Әбілжаханның ұрпағы
Қараханның ұлы Оғыз қағаннан таратады. ... ... ... ... ... ... жатқызылады [1. 76 б.]. Қазақтың негізін
құраған этностардың аталуы олардың тарихы туралы мәлімет ... дау ... бола ... да ... ... дерегіміз болып отырған шығармадағы
ақпаратқа шын мәнінде сыни көзбен ... ... және ... ... ... ... ... Ұлы жүз құрамына кірген дулат тайпасы ... ... – Ұлы жүз ... ... ірі тайпаның бірі. Дулат
тайпасының арғы тегі ... ... ... далу, далуғ, доғлат деп ... ... ... ... ... ... таралу тарихы Н. А.
Аристов, Н. Я. Бичурин, Г. Е. Грум-Гржимайлоның ... ... ... ... ... Б. з. д. ІІ ... дулулар өз алдына хандық құрып,
билеушісі «би» атанған. Дулулар үйсін, ғұн ... ... ... одан әрі ... ... Ұлы ... ... Хазар
хандығының, Еділ Бұлғариясының құрылуына қатысқан», - дейді [33. 23 ... ... ... ... ... ... да ... үлес қосқан
ел болып табылады. Бұл туралы ... ... ... «Тарихи-и-Рашиди»
еңбегінде толық жазылады [3].
Дулаттарды беделді түріктанушы ғалым Бартольд: «Название ... ... от ... и, как названия большинства родов казахов,
появилось на западе только с ... - деп ... ... ... ... [23. 29 б.]. ... профессор Т. Омарбеков: «Айта
кеткен жөн, дулаттар туралы арнайы зерттеу жүргізген В. ... ... ... ... ... ... бұл ... моңғол тайпасына жатқыза
салуы таңдандырады», - дейді [40. 55 б.]. Біздің пікірімізше, ... ... деп ... ... ... деректерде кең көлемде аталуы
Шыңғыс ханның империясы орнағаннан кейін басталғанымен байланысты [23. ... ... ірі ... бірі Лев ... ... ... Шу ... бассейнінде үстемдік еткен дулу тайпасының тюркюттер
сияқты түркі тілдес болғандығын ... [24. 35 б.]. ... ... ... ... ... қарағанда, алшындар метталлургиямен
шұғылданған. Ол кезде қазақ тайпалары екі ... ... ... ... Дулат, Үйсіндер батыс қағанатқа жатқан», - деп дулаттарды
Батыс Түрік ... ... ... Бұл ... дулулардың түрік
тілдес халық болғанын дәлелдей түседі. Сондықтан да ... ... деп ... ... ... ... ... отырған Рашид-ад-диннің шығармасында алғаш рет «дулат»
атауы «дуклат» ... ... де, ... ... бір ... ... [1. 78 б.]. ... «Ол Тумбинэханның Булджар
атты сегізінші ... ... ... ... Шыңғыс хан тайджуит
тайпаларымен соғысып ... бұл ... ... ... ... болды және
оның әскерлеріне қосылды, алайда сол уақытта және қазіргі уақытта ... ... ... бір ... де, ... әмір ... ... - деп,
дулат тайпасының кейіннен моңғол империясындағы маңызының төмендегенін
көрсетеді [1. 193 б.]. Бұдан ... ... ... дулат тайпасының тарихы
туралы мәлімет берілмейді. Бұл жағдай бізді Рашид-ад-диннің өз шығармасын
жазған кезеңінде, яғни ХІІІ ... аяғы – ХІҮ ... ... дулаттар
Моғолстан мемлекетінде әлі саяси беделге ие болмауы ықтимал немесе Рашид-ад-
дин Моғолстандағы шынайы саяси жағдайды білмеген. ... ... ... ... болады. Өйткені Рашид-ад-дин өз шығармасында Моғолстан туралы
1 томында сегіз рет, ал 2-ші ... төрт рет ... ... ... ... ... ... Тарихшы ғалымдар Кляшторный мен Султанов
еңбегінде ХІҮ ... ... – ХҮІ ... ... ... ... мемлекетінің құрамында болғанын айтады [30. 215 ... ... ... ... Шағатай ұлысының ыдырауы
негізінде пайда болды ... ... ... Оның ... «әр түрлі әлеуметтік-
шаруашылық, саяси, мәдени-тарихи даму ... ... ... ... ... ұлыс ... ... өте тарихи жағдайдың
өзгеруінен туындағын ... ... және ... негізде құрылған
феодалдық иеліктерге ыдырап кетті», - деген ... ... [27. 108 ... ... ... ... ... аймақ деп Рашид-ад-дин атап
өтеді [1. 74 б.]. Одан кейін «Жылнамалар жинағында» ... рет ... ... ... да, ... оны ... ата қонысы деп көрсетеді.
ХІҮ ғасырдың 40-шы жылдары ... ... ... ... әмірі
Болатшы біріктіріп, Шыңғыс ұрпағын таққа отырғызады. Осы уақыттан бастап
Моғолстан мемлекетінің тарихы басталады. Мұнан біз ... ... ... өмірі кезеңінде әлі әлсіз болғанын байқаймыз және ... 30 ... ... ... ... ... ... шығармасында Ұлы жүз құрамына жататын ру-тайпалар
қатарындағы ірілерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... ең ірі руларының бірі, бұлар бүкіл жетісу
өңірін түгелдей қоныстанған десек артық болмайды», ... [7. 6 ... өзі ... ... ... және ... ... к
генеологии Киргиз-Казахских родов» деген ертеде жазылған құжаттан алынған
мәлімет екенін айтады. Бірақ ... ... ... кім, ... ... ... ... Шежіреді үйсіндерді Дулат, Албан, Суан,
Сары үйсін, Шапырашты, Ошақты, Ысты, Сіргелі сияқты рулардың атасы ... ... ... ... ... ... б. з. д. ІІ ... тиграхауда сақтары тайпаларын ... ... ... негізгі территориясы Іле өзенінің жағасында орналасты.
Мемлекеттің батыс шекарасы Шу мен ... ... ... ... Шығыста
үйсіндер ғұндармен шекаралас болды. Үйсін мемлекетінің астанасы – Чигучен
(Қызыл қорған) қаласы Ыстықкөл жағасында ... [5. ІІ. 189-198 ... ... «Ұлы ... ... ... қаласы, чаң-аңнан 8
мың 900 шақырым, түтін саны 120 мың, жан саны 630 мың, ... 188 мың ... ... ... істер бегі, оң-сол қолбасы қатарлылардан екіден ... ... бек ... ... ... бас бақылаушы екі адам,
төребегі бір адам, орда ... екі ... атты ... басы бір ... ... қарауыл мекемесі қарауына дейінгі аралығы бір мың 721
шақырым, шығыс жағындағы Қаңлы елінің астанасы Бониға ... жолы 5 ... Жері ... кең әрі ... ... көп, ауа райы суық,
тауларында қалың қарағай өседі. Егіншілікпен шұғылданбайды, малмен бірге
жайылым-суат жағдайына қарай ... ... ... ... ... ... ... көп, байларында 4-5 мыңнан жылқы болады. Халқы қайсар, батыр
келеді. Сенімсіздік ... ... ... ... көп, ең ... ... һунға бағынышты болған, кейін күшейді де, оның бұғауынан
құтылып, оған ... ... ... жағы һундармен, батыс-солтүстігі
Қаңлымен, батыс жағы Ферғанамен, ... ... ... Бұл жер ... ... ... жер еді, яушылар сактарды
жеңгеннен кейін, Сак ханы ... ... ... ... ... ... кетті, ал яушылар сактардың жеріне ірге тепті. Кейін ... ... ... жеңді, яушылар батысқа көшіп ... ... ... ... оның ... ... - ... мәліметтен [10. 32-33
бб.] көп тарихи нәтиже шығаруға болады. ... ... ... ... біз ... ... тарихнамасында мығым орын алғанын
айтқан болатынбыз. ... ... Ғұн, ... мемлекеттерімен терезесі тең,
қытайлықтардың ойынша оларды ... ... ... ... ... Келтірілген үзіндіден Үйсін мемлекетінің ... ... және ... ... дамығандығын байқауға болады. Ал мемлекеттік
басқару аппаратында әскери қолбасшылардың аталуы ... ... ... ... ... ... Әрине
бұл туралы кесіп айтуға болмайды, бірақ экономикасының негізі көшпелі ... ... ... барлығында дерлік әскери-демократиялық
қатынастар орнағанын тарихшылар айтады [27. 45-46 бб.]. Күнбидің билігі
бүкіл ... ... ... жеке әмірлер күшейген кезде мемлекетте
бірнеше билік ... ... ... билікке негізінен тақ
мұрагерлері арасындағы тартыс көп ... ... ... Бан ... ... Күнбидің он неше ұлы болған, ... ұлы Дару ... әрі ... ... ... ... еді ол он мыңнан астам атты
жасақпен басқа жерде тұратын. Дарудың ағасы қан ... еді оның ... ұлы ... ... ханзада ерте дүние салды ол қайтыс болу алдында
әкесі Күнбиден: «Санзорды мұрагер ханзада етіңіз», - деп ... ... ... оған ... ... Дару ... ... ашуланып інілерін
ертіп, қосынын бастап, Күнбиден бет ... да, ... ... ... ... ... он ... астам атты жасақ беріп, оны басқа жерге
барып тұруға бұйырды. Күнби өз жанына ... үшін он ... ... атты
жасақ алып қалды. Сонымен мемлекет үшке бөлінді, бас қолбасшы Күнбидің
жанында ... - ... ... ... ... ... қарама-
қайшылықтарды да көруге болады [10. 33 б.].
Сонымен Үйсін мемлекеті б. з. д. ІІ ғасырдан бастап б. з. ІІ ... өмір ... ... мал шаруашылығымен айналысқан толыққанды басқару
аппараты бар ірі мемлекет ... Ол ... ... ... тән
өзіндік экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени ерекшеліктері болған.
Үйсін тайпасы қазақтың Ұлы жүзі ... ірі ... ... ... шежірелерде Ұлы жүздің басқа ру-тайпалары осы ... Орыс ... ... ... ... ата-бабалары
деген пікір де орын алды. Профессор Кюнер Н. В. ... ... ... мен
алостарды шатастырып, алдыңғыларын орыстардың арғы тегі деген пікірін
білдірді [34. 99 б.]. Ғ. ... ... ... ... ішінде әсіресе
үйсіннің (усунь, үйсін ... ... ... ... түсінікті, даусыз
мәселе», - деп кесіп айтады [37. 69 б.]. Қалай болғанмен де үйсіндер ... ... ... және ірі ... ... енді Рашид-ад-диннің еңбегінде тікелей үйсін тайпасы туралы мәлімет
жоқ сияқты. Тек оның: «Нағыз моңғолдар екіге бөлінді. Бірінші бөлігі ... ... және әр ... ... ... аты мен ... атын ... нағыз
моңғолдардан тұрады. Кейін олар ол жақтан кетіп қалды. Бұл мына тайпалар:
нукуз, урянкат, қоңырат, икирас..., ушин...», - ... [1. 78 б.]. ... ... тайпа екенін біз кесіп айта алмаймыз. Бұл туралы зерттеулер ... ... ... ... ... ... деп аударған
арабтың әрпі емес «са» әріпі тұр және ... ... жоқ. Оны ... де, ... ... де оқуға болады. Олай болса «ушин» деп оқып
жүрген сөз «уссун» болып шығады. Бірақ ... ... ... ... Ал ол үшін өте ... ... ... диплом жұмысының аясынан
шығып кетуіміз қажет. Рашид-ад-дин де «ушин» деп ... ру ... ... хан ... ... ... ғана ... [2. 74., 201,
202 бб.]. Сөйтіп б. з. д. ІІ-б. з. ІІІ ... ... ... ... кейін қазақ халқының Ұлы жүзі ... ... ірі ... ... Рашид-ад-диннің «Жылнамалар жинағында» тіпті де айтылмайды. Осыған
байланысты біз Рашид-ад-дин кезеңінде ... ... және ... ... тайпа болмағанын аңғара аламыз.
Рашид-ад-диннің жылнамасында қаңлылар туралы: «В то же ... ... Огуз ... со ... ... ... братьями и племянниками, ... и ... их ... то из ... ... все те из его ... присоединились к нему и стали с ним заодно, по ... ума ... ... и ... на них [все] ... навьючивали добычу на животных. [Повозку по-тюркски ... по этой ... и они были ... ... ... Все ... канлы
[происходят] от их потомства. Впрочем, Аллах ... ... - ... Оғыз хан ... арасынан шығарады [1. 84 б.]. Қаңлылардың
мекенін Рашид-ад-дин ... ... ... ... және Көк Ертіс
бойында тұрған дейді [1. 137 ... ... ... ... ежелден мекен еткен этностар
қатарына жатқызылады. Қаңлылар туралы тарихи мәліметті ... рет ... ... ... Кангюй немесе қытайша Канцзюй ... ... б. з. д. 138 жылы ... елдеріне елшілікпен барған
император Удидің елшісі князь Чжан Цян әңгімесінен мәлім. «Б. з. д. ... ... Уди ... Чжан Цян ... ... ... жібереді.
Көптеген қиындықтарды басынан өткізіп Чжан Цянь 13 жылдан кейін ... Ол ... ... ... ... дейін белгісіз болған елдер
суреттеледі. ... ... ... ... ... ... өзі ... Қаңлы мемлекеті бар. Қытай елшісінің сөзіне қарағанда Қаңлы елі
Дауаннан (Ферғана) 200 ли солтүстік-батысында ... Бұл ... ... әдет-
ғұрпымен юечжилерге ұқсайды. 90 мыңға дейін әскері бар және өз әлсіздігіне
байланысты оңтүстікте юечжилердің, шығыста ... ... ... Қаңлыдан 2000 ли солтүстік-батысында орналасқан. Бұл көшпелі иелік
те Қаңлыға ... ... ... әскер биік жағалауы жоқ үлкен өзеннің
бойында жатыр. Бұл солтүстік теңізі», - ... [34. 105 ... ... ... ... Бан Гу: «Ханның қыстық астанасы Люениди
еді, кейін Битиан қаласына көшті... Түтін саны 120 мың, жан саны 6 жүз ... 20 мың, ... ... ... ... мекемесі қарауына дейінгі
аралығы 5 мың 550 шақырым», - деп олардың саны мен әскери ... ... 26 б.]. ... ... ол Қаңлы мемлекетінің әкімшілік басқару
құрылымына тоқталып: «Қаңлы елінде бес кіші ... ... бұл бес ... ... ... қарайды», - дейді [10. 27 б.]. Қаңлылар сол уақытта
Қазақстан даласында орналасқан саяси-әкімшілік ... ... ... ... бар мемлекет болған екен. Ал ... ... ... билеушілер мен мемлекеттер құрамында қызмет етіп, өмір сүрген. «С
течением времени эти народы разделились на многочисленные ... [да и] ... ... из каждого подразделения возникали [новые] подразделения и
каждое по определенной причине и ... ... свое имя и ... ... ... ... теперь в целом называют туркменами, они же
разделяются на ... ... ... ... и другие относящиеся к
ним племена», - деп өзінің өмір сүрген кезеңінде қаңлылардың түркмендер
құрамында да ... ... [1. 75 ... кезеңінде қаңлылар Қытайға жасалған жорықтарға да қатысқан. Бұл
арада олардың атын ... ... еске ... Қытайға жасалған
жорықты суреттей отырып, Рашид-ад-дин «Жәми ат-тауарихта»: «Тулуй-хан
приказал ... А это вид ... ... с существованием разного
рода камней, природное своиство которых ... что ... их ... в воду и ... ... же, ... если ... серидина лета,
[поднимается] ветер, начнется холод, дождь, снег и ненастье. Между ними был
один канглы, который знал этот способ... А тот ... ... так, ... ... ... ... а в ... день пошел снег и прибавились
[еще] холода и метель», - деген жерінде қаңлы руының ... ... ... [2. 23 б.]. ... ... қаңлылар Меңгу хан
мемлекетінде мал ... ... да ... ... ... ... скотовода по имени (арабша аты Кск, Бичуринде Кшк), из ... из ... ... Мангу-каана...», - деген үзінді келтіріледі
[2. 133 б.]. ... біз ... ... хан ... малшы болып, ханның
құсбегісі болып қызмет еткенін ... ... ... ... ... ... ... осымен шектеледі. Сонымен қаңлылар
ежелгі дәуірлерде қуатты ... ... ... ... қатынастар
жүргізген болса, Шыңғыс хан кезеңінде ... ұсақ ... ... Олар ежелгі мемлекетінен айрылып, ыдырап кетті және әр ... мен ... ... ... Ал ХҮ-ХҮІ ғғ. Дешті Қыпшақ
тайпалары туралы жазылған «Маджму ат-тауарих» атты деректе ... ... ... ірі пу ... қатарында 28-ші болып аталса [29. 34
б.], Трепавлов оларды Ноғай Ордасындағы ... ғғ. ... 19-шы ... ... ... тізіміне осы тұрғыдан қарайтын болсақ, ... ... ... ... 92 ... ... ... Жалайыр, Қоңырат, Алшын, Арғын, Найман, Қыпшақ тайпалары алғашқы
ондықтың қатарында тұр... Осы ... ХҮІ ... ... ... ... ... орында болғандығын көрсетсе керек», - деген
пікірге [29. 36 б.] ... ... ... арасында қаңлылар да төмен роль
атқармағанын айта кеткіміз келеді.
«Жалайыр – Ұлы жүздегі тоғыз арыс ... ... Окт. ... ...... ... ... алатауына дейін, Іле мен Қаратал
өзенінің аралығы. Әкімшілік ... ... ... ... ... ... Шымкент, Ташкент уездерінде де болды. Бұл аралықтарды
Жалайыр ... ерте ... ... мал ... ... 1899 ... санақ бойынша Жалайыр 17 мың түтін ... ... ... негізгі сүйенері – Қадырғали Жалаиридің «Жәмиат
тауарих» атты еңбегі. ... ... тегі ... болғандықтан, оны
Оғызханнан бастап Шыңғыс дәуіріне ... ... ... Оғыздың Дулу,
Чумугун руларымен бірге түрік қағанатының құрамында болған. Бергі моңғол
дәуіріндегі Жалайыр Орта ... ... ... үлес ... Орта ... Ирак жерінде саяси тіршілікке қатысқан. Олардан атақты қолбасшылар,
дипломаттар шыққан. Соның бірі – Шағатай ұлысының мыңдаған қолын ... ... ... мен оның баласы Сба Жалаири Моңғол әскерінің
сапында хан ... бек ... ... ұлысына, Моғолстанға,
Мауаранахрға билік жүргізуге араласқан» [32. 189 б.].
Рашид-ад-дин шығармасында «жалайыр» ... ... ... ... ... ... моңғол халқы деп есептеледі. «Народы,
которые в данные время славны под именем монголов, как ... ... ... и ... - деп, жалайырлардың сол уақытта маңызды
саяси-қоғамдық роль атқарғанын және ... ... ... ... [1. 75 б.]. Рашид-ад-дин дәстүрлі түрде жалайырларды Оғыздан
бастау алады деген ой айтады. Бұл ... ... атап ... ... ... немесе оған мәлімет берген ақпарат көзі
түркмен болғанын білдірсе керек. Біз ... ... ... «Народности, о происхождении ответветвлений которых за
давностью времени в ... не ... ... два ... ... Народности, которых в настоящее время называют
монголами, однако в начале их название не было ... ... что ... ... ... ... ... после них. Каждое ответвление
этих народов [разделилось] на множество ветвей и каждое [из них] ... ... ... ... ... ... - деген мәлімет
беріледі [1. 77 б.]. ... бұл ... біз ... ... ... ... моңғол тектес деп кесіп айта алмаймыз. Өйткені
Жалайырлар ... ... ... ... ... ... ... бірі қазақтар құрамында жалайырлар Ұлы жүздің ірі тайпасы болып
есептеледі. Сонымен қатар Рашид-ад-дин үшін моңғолдар да ... ... ... ... ... осы облыстардағы басқа да ... ... ... ... ... ... моңғол деп атайды», - деп,
моңғолдар мен түркілерді бір ... ... ... [1. 77 б.]. ... сөздер бізді адастырмауы қажет.
«Бұл тайпа ежелгі уақыттарда өте көп болды; оның әрбір руы өз ... ... ... Шыңғыс хан дәуірінде және қазір [осы тайпадан]
Тұран мен Иранда әмірлер болған және бар. ... ... ... Онон ... ... ... уақыттарда қытайлық әскерлер жалаирлардың осы
бөлігін аяусыз қырған, олардың тек аз бөлігі қашып құтылды...
Олардың жұрты Қарақорымдағы Қима жері ... ... ... ... билеушісі болған гурханның бураларын ... ... да ... белагэ («берілген» деген ұғымды білдірсе керек – Б. Ш.)
деп атаған. Жалайырлардың бұл тайпасы он рудан тұрады, олардың әр ... ... ... олар ... кезкте аталады: джат, тукараун, кунксаут,
кумсаут, уят, нилкан, куркин, тулангит, тури, шанкут.
Шыңғыс хан дәуірінде ... ... ... ... да ... де
джат халқынан шыққан Муқали ноян болды; Шыңғыс хан ... сол ... оның ... ... - ... Рашид-ад-дин [1. 93-94 бб.].
Одан әрі ... ... ... ... ... ... маңызды саяси-қоғамдық қызмет атқарғаны туралы баяндайды.
Иранда жалаирлардан шыққан Жаукур мен Ұмық атты ... ... ... атты ... Грузияның шихнэ, яғни билеушісі болған. Илгай ноян
атты жалайыр ұлы әмірші билігін жүргізген [1. 94 б.].
Міңгу хан ... ... жат ... ... ... ноян ұлы әмір
және бас би болған. Ол ... ... ... ... ... ... көзге
түсіп, қызметі жоғарлаған. Оның ұлы Хандыкөр (орысша аудармада Хандукур –
Б. Ш.) ноян Иранда ... басы ... Сапа атты ... ... ... әмір ... ... Шыңғыс хан тұсында Буркэ атты жалайыр
Сүбедей, Жебе сияқты ірі қолбасшы болса, оның ұлы ... ... ... ... ... [1. 96-97 ... қазақ халқының құрамына ... ... ... жеке ... ... да, ... ... маңызды қоғамдық, саяси және
әкімшілік қызметтер атқарған екен. Олардың өкілдері Шыңғыс хан империясының
түкпір-түкпірінде ... ... ... ... би қызметтерін атқарған.
Жалайырлардың мұндай таралуы ... ... көп ... ... ХІІІ ... бас кезінде Моңғол жаулап алушылығына орай,
Дешті-Қыпшақ жерлеріне келгендеріне қармастан ХҮІ ... ... ... түркі тілдес тайпалармен етене араласып, ... ... ... өз ... ... Қоғамдық өмірде де жетекші орынға
шыққандары да байқалады» [38. 105 б.].
Қазақ халқының ішінде де жалайырлар аға ... ... ... ... төрге отырғызылады. Қадырғали Қосыұлы да: «Алаш мыңы ішінде үлкені
тарақ таңбалы Жалайыр болады», - деп жалайырлардың сол ... де ... ... ... ... [13. 126 б.]. Онан ... туралы ортағасырлық Көшпелі өзбек мемлекеті туралы ... ... де ... ... Ал ... ғғ. ... ... туралы жазылған «Маджму ат-тауарих» атты ... ... ... ... ірі ру тайпалар қатарында 4-ші болып аталса
[29. 34 б.], Трепавлов Ноғай Ордасындағы ХҮІ-ХҮІІ ғғ. ... ... ... ... зерттеушісі: «Кестедегі ру-тайпалар тізіміне ... ... ... ХҮІ ғасырда жазылған «Маджляу ат-тауарихтағы» 92
«көшпелі өзбектер» тайпасы ішінде Жалайыр, Қоңырат, Алшын, ... ... ... ... ... ... ... Осы тайпалардың ХҮІ
ғасырда Дешті Қыпшақтың қоғамдық-саяси өмірінде жетекші орында ... ... - ... ... ... [29. 36 б.].
Сонымен параграфты қорыта отырып, Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих»
шығармасында қазақ халқының құрамына ... ... ... ... ... ... ... этнонимдері аталады. Олардың тарихы ... ... ... ... ... ... қағанаты кезеңінде, моңғол
дәуірінде де дами түседі. Аталған ру-тайпалардың саяси тарихы еш ... және ... ... ... ... ... жандана түскен. Рашид-
ад-дин болса олардың ежелгі ... ... ... ролі ... ... хан ... ... орнына аса көңіл аударады. Аталған
тайпалар ... ... ... аты ... ... Барлық ру-
тайпаларды Рашид-ад-дин «поскольку они суть монголы - [разные] ... ... ... ... ... онгутам, керайтам, найманам,
тангутам и прочим, из которых каждое имело определенное имя и ... - все они ... ... ... себя ... ... на то, что в ... они не признавали этого имени», - ... ... ... ... моңғол аталуы беріде болғанын ескертеді
[1. 102 б.].
Дулаттар мен үйсіндер туралы мәліметтер өте аз. ... ... ... ... ... ... осы мәліметтердің өзі бізге біршама
ойландыратын ақпарат берді. Осыған орай үйсін, ... ... ... ... империяда өзінің саяси-қоғамдық маңызының болмағанымен,
ал екіншісі саяси беделінің әлі ... ... ... ... ... ... да айтуға болады. Оларды Рашид-ад-дин
оғыздардан таратып, ... ... ... қаңлылардың айтарлықтай
маңызы болмағанын және саны да аз болғанын аңғартатын мәліметтер береді. Үш
тайпамен салыстырғанда ... ... ... хан ... жоғары
лауазымды қызметтер атқарғанын, жалпы жалайыр ... ... ... ... көрсетеді. Аталған тайпалардың барлығы кейіннен
қазақ халқының негізін құрауға, оның этногенез процесіне етене араласты.
2-тарау. «Жами ат-тауарих» ... Орта және Кіші жүз ... ... ғғ. түркі тайпаларының тарихы.
Рашид-ад-дин шығармасында Орта жүз бен Кіші жүз құрамына кірген түркі
тайпалары туралы да мәліметтер де беріледі. Атап ... ... ... ... хан ... кірген тайпалардың барлығын
түркілер деп атаған. Ол үшін моңғолдар да түкі тайпалыр болып ... ... мен ... ... ... ... ... Сондықтан
да біздің басты мақсатымыз түркі ... ... ... ... ... ... көрсету болып табылады. Алдымызға қойып отырған
мақсаттар ... ... ... ... ... ... найман, керейт, қоңырат, алшын сияқты ... ... ... түркі тайпалары мен оғыз, ұйғыр, татар сияқты түркі тайпаларының
тарихы туралы берілген мәліметтерді ... ... ... қоса біз ... ... ғана келтіріп қоймай, оның айтқан мәліметтерін
басқа да ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде
аталған тайпалардың тарихы қалай өрбігенін, Қазақ хандығы ... ... ... ... да тараудың мақсаттары қатарына
жатқыздық.
Келтірілген мақсаттарға жету ... ... ... ... ... Ең ... ... кезеңінде және оның алдында Қазақстан
территориясында қалыптасқан, болып өткен әлеуметтік-экономикалық және саяси
жағдайды анықтаймыз. ... ... ... ... татар тайпаларының
шығу тегін, олардың өз ... ... ... қалыптасуына
қосқан үлесін айқындау да бар.
Әлеуметтік-экономикалық дамудың ... ... ... ... ... біз осы факторлардың тікелей тайпалардың қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-саяси жағдайына тигізген әсерін көрсетуге де тырысып ... ... бен ... ... ... қай тайпаның
қазақ халқының қалыптасуына қаншалықты қомақты үлес қосқанын анықтау сияқты
мақсат жоқ. Бұл ... ... ... де ... Оның ... ... және ... тілдес ру-тайпалардың тарихын парсы дерегінде қалай
суреттелгенін көрсеткен тиімді деп ... ... ... ... ... сол дәуірдегі қазақ халқының негізін
құраған ... ... ... ... береді.
Тарау екі бөлімнен тұрады, бірінші бөлімде біз арғын, қыпшақ, найман,
қоңырат тайпаларының тарихын ... ... ... ... алшын,
оғыз, ұйғыр, татар сияқты тайпалардың ... ... ... ... да ... ... тарихына назар аударып, өз пікірімізді
білдіруге тырысамыз.
2.1. Рашид-ад-дин еңбегіндегі арғын, ... ... ... ... тұсында Қазақстан территориясында Шыңғыс хан империясынан
бөлініп шыққан мемлекеттер құрылып, Қазақстан үш моңғол ұлысының құрамына
кірді. Қазақстанның ... ... Жошы ... Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс
территориясы Шағатай ұлысына, солтсүтік-шығысы ... ... ... Жошы ... ... ... батысына қарай Жетісудің солтүстігін және
барлық шығыс дешті-Қыпшақтан Еділ ... ... ... ... қамтып жатты. Шағатай ұлысы аталған жерлерден басқа ... мен ... ... ... ... ... Моңғолия, Жоғарғы
Ертіс және Тарбағатай аймағын алып жатты. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін
оның ұлдары тәуелсіз мемлекет құруға ... 1227 ... ... бұл ... ... де ... бірнеше мемлекетке ыдырады [27. 99 б.].
Шағатай ұлысындағы өзара қырқыстың нәтижесінде Төленің ұлы Мөңке хан
билігінің орнауына алып ... ... ... ... ... Құбылай мен
Арық-бұқа арасында билік үшін ... ... ... ... ... құлдырап кетті. Бұл кезең туралы Рашид-ад-дин: «Когда наступила
весна, в Алмалыке появились нужда и голод», - ... [2. 164 б.]. ... ... яғни ХҮІ ... ... жартысында Жетісудағы
экономикалық құлдырауды аяқтады. ... ... ... ... Алматы, Қаялық, Ілебалық, Екі-Өгіз және басқа да ... ... мен ... ... картасынан жоғалды» [27. 102 б.].
Моңғол шапқыншылығы өндіргіш күштердің құлдырауына, ... ... алып ... ... ... ... мен ... ирригациялық
жүйе, егін алқаптары қиратылып, жойылды. Марко ... ... ... ... елдерде моңғол билеушілері «әскерлердің кіруіне ... үшін ... мен ... ... тиым ... [15. 280 б.].
Мұндай жағдай әрине тек ірі қақтығыстар мен соғыстар ... орын ... ... ... ... ... кезеңдерінде қалалар мен аймақтарда
әлеуметтік-эконгомикалық даму жүрді. Бұл әсіресе отырықшы мемлекеттерге тән
болды деп ойлаймыз. ... ... тек ... даму ғана
емес, саяси-әлеуметтік, мәдени даму да жүрді. Міне осындай бір ел ... ... ... ... ... болатын.
Енді тікелей өз мәселемізге келетін болсақ ... ... ... ... ... ... екендігін» [41. 21 б.]
ұмытпауымыз ... ... да ... ... ... түркі
мемлекеттілігінің тарихымен ұштастыруға тырысып отырмыз. «Оғы—қарлық-қыпшақ
бірлестіктерінен бастау ... ... ... ... қилы тарихи
кезеңдерді бастан өткізіп, өзінің мемлекеттігін – Қазақ хандығын құра ... ... бір ... ... ... ... ... заманда адамзат тарихындағы ұлы ерлік болды. Бұл мемлекеттің ... ... ... ... «ел басына күн туып, ат ауыздығымен
су ішкен» заманда «бір жағадан бас, бір ... қол» ... ... қазақ
рулары мен тайпалары болды» [41. 28 б.]. Бұған қосатынымыз қазақтың негізін
құраған ру-тайпалардың ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар
үлкен мемлекеттік құрылымдарға біріккенін, жеке-жеке мемлекеттер құрғанын
жалтармай айтуымыз керек. Өйткені біздің ... ... ... ... оның ... ... халықтарға жеткізу арқылы біз өзімізді
басқа жұртқа сыйлата аламыз.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Деректерде арғындар туралы мәліметтер алғаш рет тағы да
Қытай елінде кездеседі. Арғындар қазақ халқының ... ... оның ... аға ... ... ... ... тарихына байланысты
зертетулерде олардың кезінде өз алдына ел ... ... «Мен ... ... бір халық деген Н. А. Аристов пікірін құптаймын. Асылы, осы дұрыс
болжам. Себебі ... ... де, ... сөзінің де «қоспа», «будан» деген
мағына беретінін ... деп ... ... Осы ... түркі
халықтарының тарихын тыңғылықты зерттеген Н. А. Аристовтың бұл екі ... ... ... ... ... ... ... деп аталғандар
кейін арғын деп аталған деуіне қисын бар. Арғын ... ... ... ... осында жатқан сияқты», - деген [46. 234.], ... ... жөн. ... ... ... ... ірі тайпалардың бірі,
Абылай хан кезінде қоғамда маңызды орынға ие болған арғындар тарихы сонау
ежелден ... ... ... «В 742 году политическая гегемония в ... ... к ... трех ... – карлуков, уйгуров и басмылов,
сокрушивших власть восточных тюрков. На короткое время возвысились ... их ... стал ... [27. 60 б.], ... ... ... ... тарихта аталуы ҮІІІ ғасырда басталатынын көреміз. Алайда Рашид-
ад-дин еңбегінде арғындар туралы мәлімет тіптті жоқ десек те ... ... ... ... ... ... сын ... – Тимур-Бука. У
него было четыре страших жены: первая – Кокчин, дочь ... из ... ... – Аргун-Тикин из рода аргунан, дочь Кури-Кучакара...», ... ... біз ... ... империясының құрамында болғанын
аңғартатын ақпарат аламыз [2. 71 б.]. Бұл ... біз ... ... беделі болмағанымен олар хан тұқымымен құда болғанын
аңғара аламыз. Мұның өзі ... жоқ ... ... және ... ... ... ... көре аламыз. Ал Рашид-ад-диннің «арғынды»
«аргунан» деп атауының өзі ... ... ... білдірсе керек. Өйткені
ханзада әйелінің аты да Аргун-Тикин болып, оның есімінде өз руының ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер тамамдалады. Мұның өзі ... ... ... деп ... тайпаның өкілі Қажы Қасым ... ... бірі ... және ... жасалған жорыққа қатысып, Ширазды
алуда көзге түскен екен. Бұл туралы М. Барманкулов ... ... ... ... ... ... в плен к ... а ... в ... ... ... (Хаджи-Хасим) из семьи
аэрхунь (аргын), из страны ... ... ... ... напал на Сиюй, он
на берегу реки Амухэ (Амударьи) стойко защищался. Когда силы ... ... ... ... ... ... ... на него свой меч и
сначала отрезал его волосы. Затем угрожал отсечь голову. Но Хаджи-Хасим ... И это ... его. Он ... «Для ... за ... сородичей
воевать и погибнуть не позорно. Если я умру, мне хватит куска ... ... за это ... Страшно умереть ни за ... ... ... к нему за эти ... и ... ... ... Хасим на службе
монголам отличился при звятии иранского города ... ... ... о ... ... ... ... Хубилай-хану служили двое его
сыновей – Ахмед и ... - ... [21. 196 ... ... оғыздан тараған тайпалар қатарына қосады. Ол
қыпшақтардың шығу тегі туралы: «Оғыз ит-барақ тайпасынан ... екі ... ... ... ... ... Осы ... бір күйеуі соғыста
қаза тапқан екі қабат әйел үлкен ... ... ... ұл ... ... ... ... айтты. Ол әйелді аяп, оған: «Бұл ... ... ... оның ұлы ... ... болады», - деді. Шын мәнінде ол ... ұлы ... ... де, ... оны ... деп ... Бұл сөз кабық,
түрікше «ортасы шіріген ағаш» деген мағына береді. Барлық қыпшақтар осы
баладан ... - ... ... ... [1. 84 ... тарихнамада қыпшақтар тарихы туралы ... ... ... ... 760 жылы ... ... ... жазуында кездеседі.
Мұсылман деректерінде қыпшақтар алғашқы рет араб географы Ибн Хордадбектің
(ІХ ғ.) ... ... ... ҮІІІ ... жататын түрік
тайпаларының тізімінде беріледі» [27. 72 б.].
656 жылы Батыс түрік ... ... ... ... басым
бөлігі Алтай тауларының солтүстігінде және Ертіс жағалауында кимектермен
бірге тайпалық одақ негіін құрады. Алайда ... ... ... ... бір бөлігі кимектерден бөлініп, батысқа ... ІХ-Х ғғ. ... ... ... тарихымен тығыз байланыста
болды. ХІ ғасырдың басында Кимек қағанаты құлағаннан кейін бұрынғы қағанат
территориясындағы билік ... ... ... ХІ ... ... ... ... Сырдарьяның орта және төменгі ағысынан, Арал ... ... ... оғыз жабғыларын ығыстырды. Аймақтағы этн.о-саяси
жағдайдың өзгеруі ХІ ғасырдың екінші ширегінде аймақтың аты ... ... ... ... ... өзгерді. ХІ ғасырдың ортасынан бастап, қыпшақ
тайпалары Еділден ... ... ... да ол ... ... Шығыс
Еуропа елдерінің халықтарымен, Византиямен қарым-қатынас орнатты.
«Историко-географическую область Дешт-и Кыпчака, ... ... зону от ... да ... ... ... разграничить по Волге на
два крупных этнотерриториальных объединения: Западнокыпчакское во ... ... ... ... и ... с правящим ханским родом
ельборили» [27. 73 б.]. Міне ... ... ... ... ... ... соңғы кезеңі ХІІІ ғасырдың басында моңғол шапқыншылығымен
күрес жағдайында өтті. Моңғолдар ... ... ... ... ... ... және қыпшақтар оларға бағынышты ... ... ... ... ... ... ... болмады.
Қыпшақтардың бір бөлігін көрші халықтар моңғол деп те атайтын болған. Бұл
туралы Рашид-ад-дин: «Так как ... ... ... ... обычаи и
манеры их были близки у одних с другими и хотя они имели ... ... ... и в ... - ныне ... до ... что ... называют народы
Хитая и Джурджэ, нангясов, уйгуров, кипчаков, ... ... ... ... и таджикские народности, которые выросли в среде монголов», -
дейді [1. 103 ... ... ... ... өміріне байланысты еске
түсіріледі. Жәлел-ад-дин 1219 жылдың көктемінде Тебризге келгенде Сирия мен
Армения билеушілері ... ... мың ... бар ... ... ... қарсы шығады. Әрі қарай: «Султан, чтобы рассмотреть их, ... ... и ... ... ... с двадцатью тысячами людей. Он послал к ним
Кушкара с хлебом и солью и ... им о ... ... ... ... ... и отошли в сторону» [2. 27-28 бб.]
Шыңғыс хан дәуірінде қыпшақтардың қоғамдағы ролі ... ... ... ... хан ... ең ... ... көрсеткен мемлекет
болды. Олар кейін Бату жорығына да қатты қарсылық көрсеткен еді. ... ... ... ... 1241 жылы ... ... ... Жошы ұлдары көтерілісшілерді талқандап жеңіске жетеді [2. 45 б.].
Қыпшақтардан шыққан адамдар туралы деректерде мәлімет жоқ. Тек ... ... хан ... ... ... ... ... болуы да
ықтимал – Б. Ш.) атты әмір ... Оның ... атты ұлы ... ... аңшы еді. Бір ... оны ... мемлекетінің билеушісіне елшілікке
жіберген болатын. Олардың екеуі де ... де, ұлы да ... ... ... - ... [1. 151 б.]. Мұнан көріп
отырғанымыздай қыпшақтардың моңғол империясының шығыс территорияларында аса
беделді ... ... өзі ... ... атқарған екен.
«Маджму ат-тауарих» атты деректе Әбілхаир хандығында ХҮ-ХҮІ ғасырларда
Арғын да, Қыпшақ та ... ... он ... ... ... [28. 33 б.]. Мұның өзі аталған тайпалардың Дешті Қыпшақ ... ... және ... ... ... орын алғанын
көрсетеді. Моңғол империясының дәуірінде саяси беделге ие болмаған тайпалар
енді сан ... ... ... ... және ... ... өскен болуы
ықтимал. Қалай болғанмен де арғындар мен қыпшақтар Қазақ ... ... үлес ... ... ... негізін құраған.
Қазақ халқының құрамына кірген тайпалардың бірі найман тайпасы болып
табылады. Наймандар Шыңғыс хан ... ... ... өзінің
орталықтанған мемлекеті, түркі тіліндегі, жетілген мәдениеті болды. ХІІ
ғасырда наймандар ... ірі ... ... ... шығу тегі ... ғылымдағы пікірталас тоқталған жоқ. Сәрсен
Аманжоловқа сөз ... ол ... ... ... ... дегенге
қосылмай: «Найман моңғолша «Сегіз» деген сөз дейді. Шынында ... ... ... сөз бар. ... бұл дәлел бола алмайды. Өйткені,
бұл бойынша моңғолдар руларын номерлеген болып ... ал ... ... моңғол тарихы кездестірген емес. Найман руының моңғол тұқымынан
қашық екендігінің тағы бір дәлелі: «Найман» Алтай ... ... ... - тату, «ман» - кісі, яғни ... ... ... мағынада
қолданылатын сөзі. Тіпті әрі рек барсақ, «ман» - қол ... сөз. ...... қол, шабатын қол деген сөз). ... осы ... ... ... ... ... деген пікір дұрысырақ...
Академик Бартоьлд «Найман» моңғолдарша сегіз деген сөз дейді. Бұдан
басқа ешбір дәлел айтпайды. Осы ... ... әлі ... ... ... б. ... ... өз руларын цифрмен белгілемейтіндігін айтты.
Наймандар ерте ... ... бір ... болған. Бұл ойғыр тарихында
Ойғыр-найман деп аталады. Бұл ХІ ғасырдың шамасы. ... пен ... ... ... ... ... Рашиддин наймандар өгіздердің
тұқымы деген. Ол басқа да көп елдерді өгіз ... ... ... ... бір ... таралды деу идеялизмге соқтырады.
Моңғолдардың ХІІ ғасырда туған эпостық жыры ... ... ... Бартольдтың пікіріне қарсы дәлелдер бар. Онда
наймандар ... ... ... екендігі айтылады. Моңғолдардың ата жауы болып
көрінеді. Олар өзара көп соғысады. ... де ... ... тек олармен
құдандалы ел болғаны ... ... ... ... ... дейді. Міне, бұлардың бәрі наймандардың моңғолдардан шықпағанын
дәлелдейді», - ... ... ... [18. 104-106 бб.]. Біз ... түркі тілдес және түркі тектес халық ... ... ... ... ... «Жазық даланы мекендеген халықтар моңғол атанғанына
көп уақыт болмаған жоғарыда айтылған халықтар сияқты. Бұл халықтар ... көп, ... ... сан жетпейді; мұндай тайпалардың және олардың
руларының атақты болғандықтан толығымен келтіріледі, келесіде олардың өмір
жағдайы де ... ... ... ... оңғыттар, таңғұттар,
бекриндер, қырғыздар», - дейді [1. 77 б.]. ... ... ... ... ... көп ... болған жоқ деген пікірді ұстанады.
Біз Рашид-ад-диннің барлық түркі халықтарын ... ... ... және оған ... ... ... Шыңғыс ханға дейінгі дәуірде Наркыш-Таян
және Эниат-каанның билігінде ... ... ... ... ... ... «Наймандардың жұрттары былай бөлінеді.
Жайлау жерлері: Талақ – билеушілерінің жұрты; ...... ... ... ... ... ... және ала-Етрин
өзені.
Бұл тайпалар [наймандар] көшпелі, кейбіреудері таулы жерлерде өмір
сүрді, ал кейбіреулері жазық далада. Олар ... ... ... ... ... ... ... керемет сарай салдырған Қарақорым, таулар: Элуй-
Сирас және Көк Ертіс – бұл жерлерде қаңлы тайпасы да өмір ... - ... ... табылатын Ирдыш-мурэн, сол өзен мен ... ... ... ... ... Он-хан жерлерімен шекаралас,
ұйғырлар елінің шетіндегі шөлге дейінгі жерлер. Наймандардың бұл тайпалары
мен ... ... ... де күшті болатын; олардың үлкен және
жасақталған әскері болды; олардың ... ... ... ... [1. 136-137 бб.]. Айта ... жөн парсы Рашид-ад-дин үшін
көшпелі халықтардың барлығы кейін моңғол атанған түріктер. Ал көшпелілердің
әдет-ғұрыптарын жетік білмеген ... ... ... ... деп ... ... ... белгілі наймандар несториан ағымындағы христиан ... ... өзі ... ... ... ... ... бөлектейді. Қалай болғанымен де наймандар Шыңғыс ханның
моңғолдарды біріктіруге бағытталған әрекетіне қарсыласып бақты. Алайда ішкі
қырқыстардың нәтижесінде Таян хан мен ... хан ... ... ... ... ... ... мемлекеті Шыңғыс әскерлеріне төтеп бере
алмады. Шыңғыс ханнан жеңілген наймандар Таян ханның ұлы ... ... ... ... қашып кетеді. Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... ... Шыңғыс хан екі мың атты әскерді найман,
керейт, ... және ... да ... көтерілісінен сескеніп елінде
қалдырып кетеді [1. 163 б.]. Бұл наймандардың да, ... ... ... ... ... ... керек.
«Жылнамалар жинағында» наймандар туралы басқа да мәліметтер ... бұл ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайы туралы емес,
негізінен Шыңғыс хан ... ... ... ... ... тарихына Рашид-ад-дин негізінен Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ғана ... тоқталады.
Ал олардың кейінгі кезеңдердегі жағдайы туралы мәлімет бермейді. ... ... ... ... ... ... ... біршама
беделі болғанын олардың хан ұрпақтарымен құда болуынан көре аламыз.
Зерттеуші ... ... ... ... тайпалар туралы: «Жалайыр,
Қоңырат, Найман Керейлердің қазақ жеріне ат басын тірап, халықтық процеске
енуі ХІІІ ... ... ... ... ... ... мәлім. ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы этникалық процестерде алдыңғы ... бұл ... ... ... біте ... ... ... тіл, ортақ
дін, ортақ мәдениет, ортақ ... ... ... ... және ортақ
саяси құрылымдар бұл ... ... ... ... және ... деп ... этникалық топтарға біріктіреді. Сөйтіп, ХІІІ ғасыр
басында Қазақстан аумағына келген тайпалар да қазақ ... ... ... ... - ... [29. 37 б.]. Кәрібаев келтірген Әбілхаир
хандығындағы 92 ... ... ... ... «Маджму ат-тауарихта»
наймандар Көшпелі өзбек мемлекетінде 9 ... тұр. ... өзі ... ... аяғында да өздерінің саяси маңызын ... ... ... тағы да бір ... халқының құрамына
кірген тайпа қоңырат туралы біршама тарихи ақпарат беріледі. ... да ... ... ... ... Нұх пайғамбардың ұлы Яфеттен
өрбиді. Деректерде «кунгират», ... ... ... қоңырат
тайпасы «Моңғол мемлекетінің оңтүстік шығысын жайлаған, Үлкен Хинган тау
жоталары ... ... ... ... ... ... ... Орта жүзін құраған іргелі тайпаға ұласты» [42. 11 б.].
Рашид-ад-дин қоңыраттарды моңғолдардың бір бөлігіне ... ... ... ... ... разделились на две ... ... ... [Составляет ту] ветвь, которая произошла от тех
настоящих монгольских народов, кои были на ... и [где] ... ... ... имя и прозвище. [Впоследствии] они удалились
оттуда. [Это были ... ... ... ... - ... нағыз моңғол тайпаларының қатарына жатқызады. ... тілі ... ... таба ... Алайда қолда бар
деректерге қарағанда ... ... ... ... хан дәуіріне дейін
өзінің ірі мемлекетін ... ... Бұл ... тек ... ... өмір сүргенге ұқсайды. «Бұл тайпа (курлаут –Б. Ш.) қоңырат, елжегін
және баргут тайпаларымен жақын және бір-бірімен біріккен; олардың ... бір; олар ... ... ... және күйеу мен келін ... Осы ... ... ... ханмен ешқашан соғыспаған, ал ол болса
оларды ... және оның ... ... ... ... - екен [1. 117 ... моңғолдарды дерликин және нирун деп екіге бөледі де
қоңыраттарды екіншілерінің қатарына жатқызады. Ол моңғолдар мен ... ... ... ... ... ... ... одан тек екі ер
кісі мен екі әйел тірі ... және одан ... ... ... ... ... келтіреді. Міне қоңыраттарды да осы екі адам – ... ... ... [1. 153 б.]. Осы екі адам ... ... ... білмейтін
тау қыраттары арасында орналасқан Эргунэ-кун деген шатқалда өсіп өнеді.
«Осы қоңырат ... ... ... таудың арасынан алғашқы болып
кенеттен шықты және басқа ... ... ... ... ... ... аяқ ... сол әрекеттерінің салдары және сол
істерінің күнәсі олардың аяқтарына ... ... ... ... ... ... ... қоңыраттарға тау арасынан ерте шығып
қойғанына ашуланып, олардың жауына айналады», - ... аңыз ... ... б.]. Мұнан логикалық ойлап Шыңғыс хан дәуіріне дейін ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас шиленіскен түрде
жүрді ... ... ... болады. Аңызда осы саяси жағдай айқындалып
тұрғанға ... Әрі ... ... ... Алтын ыдыстан пайда болған
үш ұлдан - Жүрлүк ... ... ... ... әр қайсысы қоңырат тайпасының руларын өрбітеді. Қоңыраттардың ата
қонысы туралы: «Местность занимаемая племенем ... - ... ... ... ... ... ... между областями Хитая и
Монголией - [именно] то место, которое называют Утаджиэ, и они там ... этих ... во все ... было ... ... и ... женщин», -
делінеді [1. 161 б.].
Рашид-ад-дин Шыңғыс ханның бәйбішесі Бөртені қоңырат тайпасының көсемі
Дай ноянның қызы ... [2. 8 б.]. ... да ... хан 9 ... ... ... ... ұлын үйлендіру үшін бір елге құдалыққа ... ... ... ... ... ... ... қалады. Дай-Сечен
Есугейді үйне қонақ болуға шақырады да, ... түс ... ... ... ұстағанын айтады. Сөйтіп өзінің қызы Бөртені ... ... [53. 39 б.]. Осы ... ... ... империясына мұрагер
болған төрт ұлы туады. Рашид-ад-дин Шыңғыс ханның үйленуі туралы: «Была ... ... ... из ... ... и ... ее был ... Он имел двух сыновей: Алчи-нойона и Хуку-нойона и дочь, по имени
Бортэ-уджин. В раннюю пору [своей] ... ... ... ее, но ... ... ... много затруднений», - деп, тіпті қарма-қарсы пікір айтады
[1. 162 б.]. Қоңыраттарды Рашид-ад-дин ... ... ... ... ... кунклиут, караунас. Бұлардың барлығы қоңырат тайпалық
конфедерациясының құрамында болса керек.
Шыңғыс хан билігі тұсында және оның ... ... ... қоңырат
тайпасының өкілдері, әсіресе Бөртенің ... ... ... ... ... ... деңгейі де биік болған. Бөртенің ағасы Алшы
ноянның және оның ... ... ... ... биік ... мансабы (дәрежесі) соншалық Шыңғыс ханның ұлдарынан жоғары
отыратын және олардың ... сол ... ... ... ... ... қызметінде және Үгедей, Шағатай және Жошы ұлыстарында ... ... ... ... көп. ... ... ноян деп ... қызы Қалмыш-акаға құда түскен Салджиутай-гургэн және ... ... ... ... ... ... сол ... жатады. Иранда
Абатай ноян және оның ұлдары Нарбур, Утман, ... ... және ... ... ... ... ... Алшу ноян деп ... шын ... ... деген әмір болған. Оның Шынқу гургэн атты ұлы болатын. Шыңғыс
хан қоңыраттан төрт мың адам ... оған ... ... ... ... ... ... соған берді және оны Тумат облысына жіберді, олар ... сол ... ... тағы да бір әмір болған. Оның аты Тоғышар, ... ... ... ... болғандықтан Далан Турқақту Тоғышар деп
атайтын.
Осы мемлекеттегі (яғни Ирандағы) ... ... ... ... ... Бекі ... ... немересі. Ол Шыңғыс ханның қасында
үнемі болатын. Қытайға жорық ... ... ... ... ... және
басқа да тайпалар көтеріліс жасауы мүмкін деп ойлап, Шыңғыс хан оны екі ... ... елде ... ... ... қасында Қатай ноян атты тағы да
бір әмір болды. Осындағы ... ... ... ... ... ... ханның әйелдері Құтұй хатун мен Мертай хатун және Мұса гургэн
Мәліктің немере қарындастары және ... [1. 162-163 бб.]. ... мен ... ... хан ... ... өмір ... империяда беделді болды. Олар тіпті ... ... ... ... ... ... бірге Иранда саясатқа араласты. Рашид –ад-дин
қоңыраттардан шыққан әскер басылары мен ... ... ... Әсіресе оған белгілі Иранда өмір сүрген қоңыраттар тарихын көбірек
келтіреді.
Сөйтіп қоңырат тайпасын Рашид-ад-дин моңғол тілдес және моңғол ... ... ... ... Оның пікірінше қоңыраттар түркілермен
соғысқан және олардан жеңіліп тауға кеткен ... екі ... ... ... ... ... мен әлде ... ма дәл басып айта алмаймыз.
Алайда Рашид-ад-дин келтірген қоңыраттардың есімдері олардың ... ... ... ... Біздің пікірімізше, Шыңғыс хан дәуірінде моңғол
тілі мен түркі тілі бір-біріне ұқсас болған және моңғолдар түркі әріптерін
қолдану ... өз ... ... ... да ... қоңыраттардың
моңғолдармен етене араласып ... және ... ... ... ... Оның ... Шыңғыс ханның әйелі Бөрте қоңырат
тайпасынан ... ... өзі ... хан мен оның ... ... ... ... итермелейді. Қоңырат руынан шыққандар Шыңғыс
ханнан және оның ұрпағынан шыққан басқа да билеушілерден ... ... мен ... ... ... Қоңырат тайпасы да найман, қыпшақ және
басқа да ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының
құрылуы алдында өмір сүрген Көшпелі өзбек хандығының құрамындағы беделді
тайпалардың бірі де ... ... Біз ... ... ... ... ... 92 тайпаның ішінде қоңыраттар ... ... ... ... өзі атап ... жөн, ... ... саяси және әлеуметтік деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді.
Профессор Т. Омарбеков: «Тарихи ... ... ... ... мәлім
болған Моңғол мемлекетінің оңтүстік шығысын мекендеген Хонгираттарға көрші
тайпалар да дүрбелең барысында батысқа ... ... ... Уақ ... ... ... ... қалады», - деген пікір айтады [42. 11 б.].
Біз оңғыттарды қазақ халқының Орта жүзі құрамындағы Уақ ру-тайпасы дегенді
дәлелдей ... ... ... те ... мақаласында бұл мәселені
дәлелдемейді. Сонда да осы тұжырымды дұрыс деп ... ... ... ... ... ... мәліметін келтіреміз. «Жәми ат-
тауарихта» оңғыттардың рулары Шыңғыс хан ... және одан да ... ... ... ... ... айтылады. Бұл тайпаны Рашид-ад-
дин ерекше және моңғолдарға тек ... қана ... ... саны ... төрт мың үй делінеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... қояды [1. 140 б.]. Одан әрі шығарма авторы
оңғыттардың Шыңғыс тұсындағы тарихына көңіл бөліп, тайпа ... ... ... ... ... Біз «Жәми ат-тауарихтан» оңғыттардың
Қазақстан территориясына көшкені мен ... ... Уақ ... оның ... ... ... атына ұқсас ештеңе таба алмадық.
Сондықтан аталмыш тайпа туралы пікір жазуға және оны ... ... ... ... ... Бұл біздің диплом жұмысына
қойлатын ... ... ... ... ... кетеді.
Сонымен қорыта айтқанда, Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих» еңбегіндегі
қазақ халқының негізін қалаған ... ... ... ... ... уақ ... өкілдері туралы мәліметі зерттеушілерді өзінің
ерекшелігімен қызықтырады. Ең ... ... бұл ... ... ... және ... ... көздерінен алынғанын біз бірінші тарауда
айтқан болатынбыз. Шығарманың авторы жеке өзі бұл ... ... ... ... ... керек. Сондықтан да болар оның
еңбегінде тайпалардың тегі мен тіліне байланысты қателіктер көп. ... ... ... ... тайпа деген пікірі шындықпен
жанаспайды. Олардың ... ... ... ... ... ... болатын. Қоңыраттар оның үстіне болашақтағы Қазақ хандығының
құрамына кірді. Біздің ... ... ... және ... ... ... консолидация барысында бір-бірімен оңай жақындасқан және бір
мемлекеттің құрамына кіруге ... Мұны ... ... ... танысқанда байқауға болады. Осы аталып өткен тайпалар ... ... ... да, Ақ Орда ... да, ... ... да, Қазақ хандығының құрамында да кездеседі. Бұл
әрине олардың дәстүрлері мен ... тілі мен ... ... көрсетсе керек. Ал моңғол тілінде сөйлейтін тайпалар ... ... ... сол ... ... ... ... мемлекет пен халық құрамын анықтады. Ал олардың Орта ... ... ... ... түркі тайпаларының ассимиляциясына
ұшырап түркіленіп кетті.
Осы бөлімде қарастырылған найман және қыпшақ тайпаларының Шыңғыс хан
империясының құрылар алдында ... ... ... ... мен ... ... ... болды. Олар өз мемлекеттік территориясында өмір
сүрді. Алайда мемлекет ... ... ... ... ... ... ыдырау процестері орын алды. Нәтижесінде ... бар ... бірі ... хан империясының, екіншісі ... ... ... да, ... да ... бірге Шығыс Еуропа мен Иран
және Алдыңғы Азияны бағындырды. Қыпшақтар ... хан ... ең ... ... ... болды. Олар кейін Бату жорығына да қатты
қарсылық көрсеткен еді. Үгедей қайтыс болғанын естіген ... 1241 ... ... ... ... Жошы ұлдары көтерілісшілерді талқандап
жеңіске жетеді. Қыпшақтардан шыққан адамдар туралы деректерде мәлімет ... ... ... ... хан уақытында қыпшақтардың басшысы Кунджек
(Қонжық болуы да ықтимал – Б. Ш.) атты әмір ... Оның ... ұлы ... ол ... аңшы еді. Бір ... оны ... мемлекетінің
билеушісіне елшілікке жіберген болатын. Олардың екеуі де әкесі де, ұлы ... ... ... ... - дейді. Мұнан көріп
отырғанымыздай қыпшақтардың моңғол империясының шығыс ... ... ... ... өзі елшілік қызметін атқарған екен.
Қоңыраттардан басқа тайпалардың ... ... ... ... ... ... ие болған. Олардың өкілдері Шыңғыс ... ... ... бар, ... ... ... лауазымды қызметкері,
елшілік қызметтер атқарған. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... аңғартады. Наймандарды Рашид-ад-
дин моңғол тайпаларының қатарына ... оның ... ... ... ... дәлелдеген. Қоңырат тайпасының өкілдері империя аясында
қоғамдық-саяси маңызы ... ... Бұл ... хан ... кезіндегі
орнаған дәстүрдің жалғасы болса керек. Қалай болғанымен де қоңыраттар саяси
өмірге араласып, оның кілдері билікке аралақан. ... хан ... ... оның ... ... ... ... тайпасының өкілдері, әсіресе
Бөртенің туыстары мемлекетте маңызды роль атқарған. ... ... де биік ... ... ... Алшы ... және оның ... әлеуметтік деңгейі биік болды. «Олардың мансабы (дәрежесі)
соншалық ... ... ... ... ... және ... барлығы сол
қанаттың әмірлері болатын. Қазірдің өзінде қаған ... және ... және Жошы ... олардың тікелей ұрпақтарынан күйеу балдар
көп. Әкесін Булаган ноян деп атайтын, Құтұқтының қызы ... ... ... және ... ... ... ... келген Әбіген
гургэн сол тұқымға жатады. Иранда ... ноян және оның ... ... ... ... және ... да қоңырат руынан... Шыңғысханның
уақытында Алшу ноян деп аталған шын аты Даркэ гургэн ... әмір ... ... ... атты ұлы ... ... хан ... төрт мың адам
жинап, оған ... ... ... үлкен өзінің қызы Тумалунды соған берді
және оны Тумат облысына жіберді, олар қазірге дейін сол жерде, деп ... ... ... ... ... ... Арғын, оңғыт және
басқа тайпалар қоңыраттарға қарағанда біршама төмен дәрежеде болды. ... ... ... ... ... өсетін моңғол қоғамында
олардың да өкілдері жоғалып кетпегенге ұқсайды.
2.2. «Жәми ат-тауарих» дерегіндегі керейт, алшын, оғыз, ұйғыр және ... ... ... туралы мәліметтер.
Қазақтың негізін құраған тайпалар қатарында ... ... ... ... өткендей қазақ құрамына енген тайпалар негізінен түркі
тілдес және түркі тектес болды. Ал моңғол тілдес және ... ... әлі де ... ... жоқ және ... береді. Олардың
кейіннен, яғни Моңғол империясының құрамындағы ру-тайпалардың ... ... ... да ... ... ... да еді. Мұны біз ... оңғыт сияқты ру-тайпалдардың тарихынан біле аламыз. Осы ... ... ... ... ... орын ... ... процестеріне
қатысқан керейт, алшын, оғыз, ұйғыр, қарлуқ сияқты тайпалардың тарихын
Рашид-ад-дин шығармасында қалай ... ... ... ... ... ... да моңғолдар ... ... ... даму ... еді. Мәселен керейт тайпалық бірлестігі Шыңғыс
ханның көтерілуіне зор үлес қосты. Параграфтың ... ... ... ... ... ... түркі ру-тайпалары ІХ-ХІІІ ғасырларда басынан
қандай оқиғалар өткізгенін анықтаймыз. Сонымен қатар олардың тек ІХ-ХІІІ
ғасырлардағы ... ... ... ... ... құрылар қарсаңындағы саяс
жағдайға тигізген әсері мен ... ... ... ... ... біз ... халқының жүздері құрамына ... ... ... Олардың арасында Кіші жүз құрамында да, Орта жүз құрамында
да кездесетін керейт-керей ру-тайпасы ... ... ... де, ... ... ... үлесімен ерекшеленеді. Керейлер туралы
алғашқы жазба мәліметтер Х ғасырдың ... ... және ... байланысты. Керейт тайпалық конфедерациясының этникалық құрамы
біркелкі болмай, түркі және моңғол тілдес рулардан тұрды [27. 71 б.].
Шыңғыс хан империясының ... ... ... ... және ... оң ... ... Тулсутан мен Жалсутан; сол қанатыныкі:
Илат, Тарат, Айжиә, Кутукән, Урут, укурут, Йиелет пен Тертит. ... ... Тош, ... ... ... Өтку-Құлан» болған
[1. 126-127 бб.]. Керейт қоныстарының батысында ... ... ... ... ... оңтүстігінде тағұттар
мекендеді. Рашид-ад-дин келтірген үзіндіден керейт хандарының екі орталығы
болғанын байқаймыз. Бұл ... ... ... тән ... мен ... орталықтар болып табылады. Керейт билеушілерінің солтүстік
резиденциясы Орхон ... ... ... ... оңтүстік
астанасы Хуанхэ өзенеінің солтүстік сағасында болды. 1007 жылы керейттер
несториан ағымындағы ... ... ... ... қоса ... ... ұйғырлар мәдениетінің ықпалында болды деген
пікір қалыптасқан [27. 71 б.].
Рашид-ад-дин керейттер туралы: «у них были ... ... ... ... В то время в тех пределах они имели больше сил и могущества,
чем другие племена. До них дошел ... ... – мир ему! - и они ... его ... ... ... род монголов; их обиталище есть [по рекам]
Онону и Керулену, земля монголов. Те округа ... к ... ... ... ... враждовали с многочисленными племенами, особенно с
племенами найманов», - дейді [1. 127 б.]. ... С. А. ... ... ... ... ... ... «керей мен
керейттің шыққан тегі бір, олар моңғолдар емес, ... ... ... деген
қорытынды туындайды», - деген шешім шығарады [51. 59 б.]. Сөйтіп Рашид-ад-
диннің керейттерді моңғолан шыққан ... ... ... және біздің
тарихнамада қатаң сынға алынып, олардың ... ... ... ... ... моңғол деген ғалымдар да болды. Керейттерді
моңғол тілдес халық деп В. Бартольд, Б. Владимирцев, С. Киселев, Н. ... ... В. ... ... зерттеушілер айтты. Ал Н. Аристов, Х.
Ховорс, Ә. Марғұлан аталмыш тайпаны түркі ... ... ... ... [51.
57 б.]. Бұл пікірталас әлі толастаған жоқ. ... ... ұзақ ... ... тілі ... ... өте аз ... себепті. Біз тек
олардың «Алтын тобшы» мен Рашид-ад-дин шығармасында келтірілген адам ... ... ... топшылай аламыз. Ал ол кезде түркі тілі мен
протомоңғол тілі ... ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс та, моңғол және түркі тілдері өзара ... ... ... ... ... тілінде түркіден енген
сөздер, түркі тілінде моңғолдан енген сөздер кездесуі ықтимал және бұл ... ... өмір ... ... тілі қай тіл тобына жататынын
анықтауда қиындықтар тудырады. Қалай болғанымен де керейттер де, керейлер
де ... ... ... ... ... оның ... ... бойынша керейттердің саяси тарихы Шыңғыс хан дәуірінде
және одан ... ... ... ... авторы керейттердің моңғол
дәуіріне дейінгі тарихын білмеген, сондықтан да ол тек ... ... ... ... тайпа тарихын Тоғорол - Он-хан
билігінен ... ... ... мен ... хан ... ... – Б. Ш.) билеушісі Он-хан болды. Олар дос ... ... да, оның ... де] ... көмектесті және қолдау көрсетті. ... олар ... жау ... ... [1. 127 б.]. Одан әрі Керейт
хандығының Тоғорол ... ... ... ... Қызықтысы деректе
керейттер мен ... ... ... ... қарама-қайшылықтар
суреттеледі. Татарлардың билеушісі Нор-Бұйрық хан мен керейттердің ... ... ... шайқастан кейін керейттер жеңіліп, билеушілері
қолға түсіріледі. Марқұз Бұйрық ханды татарлар ... ... ... оны ағаш есекке шегелеп өлтіреді. Керейт ханының әйелі Құтұқтай
Херикчи ... үшін кек алып ... ... ... шабул жасап
қырып салады. Керейттерде билікке Марқұз Бұйрық ханның ұлы Құржақұз ... Ол төрт ұлы ... мен Он ... және ... ... мен ... ... береді. Керейттердің астанасы Орта Баласағұн (Рашид-ад-динде
- Орта-Балагасун) қаласында болып, Гурхан мен Он ханға Яг-Ябган ... ... ... мен Юла-Магуске Қарағас-Буругус қаласы орталық етіледі.
Бұйрық хан қайтыс болғаннан кейін ... ... ... үшін ... ... ... Он хан Есугей баһадүрдің көмегімен жеңіске жетеді [1. ... ... хан ... ... Ван, яғни князь деген лауазым – Б. ... ... ... ... ... Бұл ... ... Хара-Даван: «Он
признал эту минуту удобной для возобновления дружеских сношений с ... ... ... ... ... ... Подвластные Тогрул-хану
племена занимали в то время земли в ... реки Толы (или ... ... стоит современная Урга. Темучин в сопровождении братьев отправился
в ... ... ... по тому времени повелителя кереитов,
напомнил ему об узах, связывавщих его с ... ... ... в ... тех отношений, называть себя сыном Тогрул-хана и ... ... ему, по ... ... ... - деп, керейттер
мен Шыңғыс хан руының арасындағы одақтың жасалғанын айтады [54. 43 ... хан ... және ... ... ... талқандауға
қатысады. Сөйтіп керейлердің көмегімен өзінің болашақ империясының ... ... Ван ... ... хан арасындағы саяси-әскери одақтың
беріктігі ұзаққа созылмады. ... ... ... шиленісіп,
моңғолдар керейттерді жеңеді. Тоғрыл хан қашып ... оны ... де, ... Таян ... алып ... ... осы ... туралы:
«Когда Он-хан воевал в последний раз с Чингиз-ханом, он был ... и ... ... ... ... Он-хана захватили эмиры Таян-хана: Кори-
Субэчу и Тин-Шал; так как они имели к нему старинную ... то ... ... ... ... к Таян-хану. Он не одобрил этого ... и, ... их, ... ... вы ... ... ... и старого государя?
Надлежало привести его живым!». И приказал оправить ... ... ... некоторое время он держал ее ради величия и почета, положивши ... ... - ... ... ... [1. 132 ... ... ақыры осы оқиға болды. Шыңғыс хан
керейттерді талқандағаннан кейін найман ... да ... ... ... ... ... ... армиясының қосындарына қосылды.
Керейттерді Рашид-ад-дин мынадай ... ... ... ... ... ... ... руларына бөледі [1. 128-129 бб.].
«Керейт» деген этнонимнің шығуын ... ... ... что в ... времена был один царь, он имел семь сыновей, и
все они были ... По этой ... их ... кераитами. После того, с
течениме времени, каждое из ... и ... ... ... имя ... - ... [1. 128 б.]. Сөйтіп «керейт» этнонимін «қара» деген
сөзінен шығарады. Бұлай ... ... ... ... халық екенінде күмән
жоқ. З. Қинаятұлы қытай ... ... ... отырып,
керейттерді қаңлылармен туыстық байланыста болғанын алға ... [56. ... Бұл ... «Қазақстан тарихының очерктерінде»: «Правитель керейтов
Тогрул-хан широко привлекал на ... ... ... ... факты наводят на мысль о наличии генетической связи ... и ... - ... ... ... [27. 72 ... ... хан империясының қоғамдық және саяси өмірінде маңызды
роль атқарғаны туралы Рашид-ад-дин ақпарат береді. Тоғорыл ханның ... ... ... Аьике бегім Шыңғыс ханның әйелі болады, Бектүтміш
атты қызы Жошының, Сорқұқтан бегім ... ... ... ... ... ... ханның анасы болады [1. 131 б.]. Басқа да керейттер Иранда,
Моғолстанда және Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... қызметтерін атқарғаны туралы «Жәми ... ... ... халықының Кіші жүзі құрамындағы тайпаларды Алшын деп атайды.
Сариев жинаған шежіреде: «сонымен Кіші жүз ... ... ... одан Алау ... ... ... – Алшын, Алшыннан –
Нәдірхожа, Қыдырхожа, Сәдірхожа» , - деп бүкіл Кіші жүз ... ... [7. 44 б.]. С. ... та: ... халқын құрайтын тайпалардың
одағы (елдер) саны – 11. алшындар (Байұлы, Әлімұлы, Жетіру), ... ... ... - дейді [18. 104 б.]. Сөйтіп Алшын бұл тайпа аты емес
тайпалар ... ... ... шығады. «Алаш» және «алшын»
этнонимдердің ... ... ... көп. С. А. ... ... ... ... туралы аңыздар» атты ... ... ... ... [50. 103-112 бб.]. ... ... алшын
этнонимінің этимологиясы жөнінде алғаш пікір айтқан Н. А. Аристов Казанцев
келтірген ауыз ... ... ... ... түріктің «ала» деген сөзі
мен моңғол тілінің «чин» жұрнағының қосылуы арқылы жасалған ... ... С. ... ... тілінің «Чин» жұрнағының тек әйел
жынысына байланысты сөзге ... ... род) ... ал түріктің «ала»
деген сөзі ондай мағынада еместігін айтып, Н. А. ... бұл ... ... ... ол ... ... «алтын» деген сөзден шыққан деген
өз болжамын алға тартады. Бірақ С. Аманжолов ... ... ... алтын атты рудың жүруі тегін емес дегеннен басқа өз ... ... ... «ш» ... ... «т» ... ауысқанын
дәлелдемейді, нақты мысалдар келтірмейді», - деп, одан әрі І. Кеңесбаев пен
Т. Жанұзақовтың Геродот еңбегіндегі ... ... осы ... ... ойларын келтіреді [46. 275-276 бб.]. Біз ... ... ... ... ... Рашид-ад-диннің
«Жылнамалар жинағындағы» мәліметтерді келтіріп кетейік. «...По этой причине
еще и поныне в областях Хитая, Хинда и ... в Чине и ... в ... ... и ... в ... Кипчаке, в северных от него районах, ... ... в ... ... и Марокко все тюркские племена называют
татарами. Тех татарских племен, что ... и ... и ... в
отдельности имеет свое войско и своего государя, - шесть идущих в ... ... ... татары-чаган, татары-куин, татары-
терат, татары-баркуй. Племя тутукулйут – ... ... из всех ... Есть ... ... что ... человек, который пройсходит из этого
племени, если он будет мужчина, ...... если же он ... пола, то называется – тутукуличин. Происходящие из племени алчи-
татар называются алчитай и алчин;...», - деген татарлар ... ... ... ... емес пе екен [1. 103 б.]. Одан әрі ... туралы мынадай да мәлімет кездеседі: «Из племени алчи-татар в этом
государстве (Иранды айтып отыр) тоже никого, кто бы был ... ... ... бы ... ... Однако в улусе Джочи-хана старшая жена сына Джочи,
Бату, по имени Буракчин, была из ... ... ... из ... ... ... ... государя того улуса, по имени Турэ-Кутлуг; ... Бату из ... ... был ... эмир по имени Ит-Кара; из эмиров
Менгу-Темура, также государя того улуса, из того же ... был ... по ... Бек-Темур», - деп алшы-татарлардың негізінен Жошы ұлысында
көп және қоғамдық өмірде белсенді ... ... [1. 113 ... ... ... кейінгі кезеңдерде Алтын Орда мемлекетінің
ыдырауынан пайда болған Ноғай, Ақ ... ... ... ... ... ... ... кездесетінін түсінікті етеді. Алшы-татарлардың
басым бөлігі Жошымен бірге көшкен болса керек.
Айтып өткеніміздей «алшын» этнонимінің айналасында ... ... ... ... ... үлес ... жүрген тарихшы Г.
Хабижанованың зерттеуінен үзінді келтірейік. Мағынасын дәлірек беру ... ... ... ... ... ... с жужанями, затем с
тюрским каганатом, в составе которого они завоевывали Семиречье, в ... в. они ... ... ... ... ... их приходится на
период существования Золотой Орды, об этом ... ... в ... ... В настоящее время алшыны проживают на
территории Актюбинской, Уральской, Костанайской и Оренбургской ... ... ... ... ... его ... как ... объединений Младшего жуза – алим-улы, бай-улы, Жетыру. Иногда
алчин связывают с ... ... ... что ... с ... ... Алаш ... тов качестве потомка
древних тюрков, то «в роли мифического старца – ... трех ... По ... тюрков Абулгази «алшын» прозвище старшего сына Джучи-
хана Орды. Его улус ... ... ... Казахстана. Тот же
Абулгази связывает Алачин с названными выше динлинами и племенем ... ... ... на ... ... ... существования этой
страны далее приводится у Абулгази в связи с посылкой ... ... ... ... ... на ... ... в тысячу человек. Этот отряд
«потерял много людей от необыкновенной жары в этой ... ... ... ... ... которого однако, не привез с собой» [53. 94 б.]. Біздің
байқағанымыз алаш, ... ... ... әр ... ... ... ... «ала» сөзі (орысша «пегий») шықса «алаш» немесе «алшын»
деп ... ... қоса ... ... бірлестігінің тарихын Шыңғыс хан
кезеңіне дейін ... де үзіп ... ... Алтын Орда ыдырау
кезеңіне аяқ басқанда қайта жалғастырады. ... ... ... хан: «Алшы-татарлар жетпіс руға бөлінеді, бірақ Күміс Синжаннан асқан
ер болған жоқ!», - деген әңгіме келтіреді [1. 112 б.]. Осы ... ... ... руы кейіннен байұлы, әлмұлы, жетіруға бөлінбеген бе
екен? Мүмкін Кіші жүздегі рулардың ... ... ... ... ... ... екен? Міне бұл мәселе арнайы зерттеуді қажет етеді, ал біз ... ... ... ... ... ... ... ізденісімізді
тоқтатамыз.
Рашид-ад-диннің «Жәми ат-тауарих» еңбегіндегі қазақ халқының ... ... ... туралы мәліметтер жан-жақты және ішінде әлі
зерттелмеген, ... ... да ... ... ... біз
олардың барлығы туралы айтуға уақытымыз жеткіліксіз. Сондықтан біз ... ... оғыз ... ... болған тайпаларға тоқталып, солардың
тарихы Рашид-ад-дин еңбегінде қалай суреттелгеніне тоқталамыз. Аталған
тайпалар ішінде ... үшін ... ... орны ... ... үшін бүкіл түркі тайпалары Оғыз ханнан ... Бұл ... ... үшін үлкен мемлекеті болған тайпа ретінде көрінгенін көрсетеді
және бұл ... ... ... ... жақын.
Оғыздар туралы мәліметтер Орхон-Енисей жазуларында кездеседі. Күлтегін
жазуында ... рет ... оғыз ... ... Бұл сөзімді мұқият тыңда,/
Терең ұқ», - деген үзіндіден Түрік қағанаты құрамында оғыздардың болғанын
көрсетеді [9. 6 б.]. ... ... ... ... үшін ... болса керек. Өйткені Үлкен күлтегін жазуында оғыздармен ... ... ... оғыз ... өзіме тән халық еді,
Жер-көктің бұлқан-талқандығынан жау болды;
Бір жылда бес жолы ... ... ... ағын ... ... рет ... Қадазда,
Оғыздармен соғыстық.
Күлтегін Аз қаракерді мініп шапты.
Екі ерін шанышты,
Бірақ ... ... ... сонда қырылды,
Мағы қорғанында қыстап, жазына
Оғыздарға қарай әскермен жылжыдық.
Күлтегін бек – бастаушымыз – құтымыз.
Оғыздардың ... ... - ... ... ... ... ... орталық билігіне қарсы бірнеше рет көтеріліске шыққан
сияқты [ 9. 22-24 ... ... ҮІІІ ... Түргеш қағанаты құлағаннан кейін жеке ел
ретінде тарихи сахнаға ... ... ... үшін ... ... соғыс нәтижесінде жеңілген оғыздар Жетісуды тастап, Шу
өзенінің аңғарына көшкен болатын. ІХ ... ... ... ... ... ... қаңғар-печенег бірлестігін талқандады да,
Сырдарья өзенінің төменгі ... ... ... алды. ІХ ғасырдың
аяғында хазарлармен бірігіп, оғыздар печенегтерді жеңіп, Жайық пен ... ... ... ... Печенегтермен жүргізген ұзақ күрес
оғыздар тайпалық одағының саяси бірлестігінің нығаюына алып келді. Оғыздар
құрамына Сыр өңірі мен ... ... ... өмір ... ... ... және ... мен Сібірді мекендеген халаджа, жағра, чарук,
қарлық, имур, баюндур, каи сияқты тайпалар кірді. ІХ ғасыр ... ... ... оғыз ... Сырдарьяның ортасындағы жерлерден Еділ
өзенінің төменгі ағысы жерлеріне дейінгі аймақта ... ... ... ... ... ... Эмба, Уил, Қаратау маңында және Исфиджабқа дейін
алып жатты. Х ғасырда ... ... ... ... ... ... деп аталды. ХІ ғасырдың ортасында ішкі қырқыстардың
нәтижесінде әлсіреген Оғыз ... ... ... ... ... ... тайпалық бірлестігінің, кейін Қыпшақ мемлекетінің құрамына
кірді [27. 62-63 ... ... 24 ... ... деп есептеді. Ол өз
еңбегінде оғыздар тарихын Оғыз хан туралы аңыз ... ... де, ... ... ... көрсетеді. Оғыз хан аталған жеке ... ... Оғыз ... ... ... ... келеді. Мысалы,
Оғыз хан өзінің ағайындарымен соғысып, Талас пен Сайрамнан Бұхараға дейінгі
жерлерді жаулап алады [1. 83 б.]. Шын ... Х ... ... ... ... осы аймақты иелік еткен.
Оғыздар 24 тайпадан тұратын бірлестік қалыптастырады. «От ... ... ... четыре ветви; каждая получила определенное имя и
прозвище, как об этом подробно написано в перечне» [1. 85 б.]. ... ... ... және Үшоқ ... екі ... ... Әр ... он екі ұлдан
болып осылардан барлық оғыз рулары ... Оғыз ... ... аңыз өзінің сюжеті мен мәні жағынан қазақ халқының ... ... ... да ... ру-тайпасын бір адамнан таратады.
Ұйғырлар туралы мәліметінде Рашид-ад-дин «ұйғыр» сөзі түркінікі және
«қосылған және көмек көрсетіп, бірге болған» дегенді ... ... ... б.]. «Это ... ... ... было с Огузом. Когда ... ... ... ... он ... уйгуров из районов
горных ущелий, дабы они расположились в пределах его государства и охраняли
последнее до того ... пока он ... Все ... ... от этого народного сборища. И только!
...Хотя в начале он (Оғыз хан –Б. Ш.) ... ... ... все ... ... к нему ... однако после того, как несколько из
этих племен сделались известными ... под ... ... каждое по
особой причине, как было объяснено, - ... ... ... за ... они получили известность под этим именем», - ... [1. 84-85 бб.]. ... ... ... ... біз ... осындай болады.
«Жылнамалар жинағында» келтірілген түркі тайпаларының бірі ... ... ... ... 756-940 ... аралығында өзінің хандығы
болған халық болып есептеледі. ... ... ... ... қағанатының
құрамында болды. Қарлықтар туралы алғашқы мәліметтер Ү ғасырда беріледі.
Ежелгі руникалық ... ... «үш ... ... ... [27. 60
б.]. Қарлықтарда Түрік қағанатының құрамына күшпен қосылғанға ұқсайды.
Қарлықтар Түрік қағанатындағы ... ... ... әрдайым көтеріліске
шығып отырған. Күлтегін жазуында бұл туралы:
«Күлтегіннің жиырма жеті жасында
Қарлық ... ... жау ... ... ... сол ... ... еді.
Алып Шалшы ақ атқа мініп,
Шубылға ұмтылды.
Екі ерін найзамен шынышты.
Қарлықтарды қырдық, алдық», - деген жерде ... ... ... ... және ... ... байланысты шайқас
суреттеледі [9. 22 б.].
742 жылы ... ... ... ... ... және ... ... өтті. Біраз уақыт орталық билік басмылдар әулетінің
қолында болып, ұйғырлар мен қарлықтар басшылары жабғу ... ... 744 ... қарсы ұйғырлар мен қарлықтар бірігіп қарсы тұрады да, оларды
биліктен тайдырады. Орталық ... ... ... ... ... Ұйғыр қағанатының құрамында болады. ҮІІІ ғасырдың ортасында
қарлықтар мен оғыздар ... ... үшін ... ... ... ... 766 жылы ... жабғуының қолына бүкіл Жетісу жері бағынады. ҮІІІ-Х
ғасырларда қарлық тайпалары Жоңғар ... ... орта ... Қазақстанның кең байтақ жеріне таралады. Шығыс жазба деректерінде
қарлықтардың жерін батыстан шығысқа дейін жүріп өту үшін 30 күн ... ... ... ... бар ... 940 жылы ... шабуылына тойтарыс бере алмай құлайды [27. 60-62 бб.].
«Қарлық» этнонимінің төркіні туралы Рашид-ад-дин: «Говорят, что когда
Огуз со своим народом ... из ... Гура и ... в свое ... – они на ... пути ... к большой гору; выпал большой снег,
несколько семейств по причине этого ... ... так как не ... ... ... ... то ... это не понравилось, и он
сказал: «Как это кто-нибудь может ... ... ... И ... ... он ... имя карлук, что означает «обладатель
снега, снежный»; племена карлуков произошли от этих людей», - дейді [1. ... бб.]. Шын ... ... ... этноним туралы Рашид-ад-диннің
келтірген мәліметінде мән бар. Біз келтірген Күлтегін жазуының ... ... өмір ... ... Олай болса қарлықтар тау халқы болып
түркі заманында өзінің атын алған болса керек. ... да ... ... ... ... ... қызмет етті. «Другой эмир Мелик-шах;
когда собрали войско из уйгуров, карлуков, туркмен, кашгарцев и ... ... его ему под ... [1. 100 б.]. Әрі ... Рашид-ад-дин
қарлықтар туралы: «шыңғыс хан уақытында қарлықтардың ... ... аты ... хан ... ... хан сол жерлерге барулас руынан
шыққан Құбылай ноянды жібергенде Арслан хан оған бағынды. Шыңғыс хан ... ... ... ... ... «Оны ... Арслан хан деп атайсың?», ... енді ... яғни ... деп ... ... - ... келтіреді [1. 151 б.].
Аталып өткен түркі тайпаларынан ... ... ... ... ... ... тулас, тумат, қырғыз сияқты тайпалар мен
халықтардың ... ... да ... бар. ... олардың барылығын
түркілер деп атап, кейіннен моңғол атын алғандығын ... ... ... ... барлығы түркі-моңғолдар болып ... ... ... ... хан ... ... және одан да
бұрын өмір ... ... ... ... ... құрылған ұлыстар мен
ұлықтарда саяси-қоғамдық маңызы болған. Біздің жұмысымыздың ... бұл ... ... жазу ... және ... ... ... бермейтіндіктен олар туралы зерттеулерді
кейінге қалдырдық. Солай бола тұра біраз ру-тайпалар туралы ... ... ... ... ... ... ... тамалар емес пе, деген
сұрақ туады. Тамалар негізінде қыпшақ мемлекетінің құрамында болған ... ... Оны ... қос пышақ, қос найза, қос әліп аталатын таңбасынан
білуге болады. Тамалар мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... дегеннен шығады, осы алшын
бірлестігінің құрамына кіретінрулардың таңбасы да олардың біразының бұрын
қыпшақтардың құрамында ... ... Бұл ... мысал үшін тана, тама
руларының таңбасын алуға ... ... ... ... ... ата мекенінде олармен бірге мекендеп жүрді», - деп тамаларды
қыпшақтармен этникалық туыстығын дәлелдеуге ниет етеді [46. 289 б.]. ... ... тегі ... сөз ... ... шығармасында
келтірілген тумат тайпасының сол тама емес пе екен, деген сұрақ қойғымыз
келеді. Өйткені біз ... «т» ... ... ... белгіні
білдіреді де, «тумат» сонда «тума» болады. Бұл «тума» сөзі кейін «тамаға»
айналған болса, онда Рашид-ад-дин келтірген тумат ... осы ... ... ... тама ... ... Рашид-ад-дин: «Туматы жили в пределах
киргизов и были чрезвычайно воинственным ... и ... ... ... ... к Чингиз-хану, покорился и смирился перед
ним. ... ... был ... ... областей Хитая и оставался там
в течение шести-семи лет, то по ... он ... что ... ... восстало... Так как туматы были злокозенным и ... то ... ... из них перебили. Из эмиров этого ... ... ... кто был ... и ... - ... [1. 1222 б.].
Мүмкін біз қателесіп отырған да шығармыз. Қалай болғанымен де тумат тайпасы
түркі тайпалары ... ... ... және ... ... және ... ... отырып, біз Рашид-ад-диннің қазақ
халқының құрамына кірген түркі тайпалары туралы берген тарихи мәліметтерін
өте ... деп ... айта ... ... моңғол және түркі
тайпаларының барлығын Оғыз ханнан таратады. Солардың ... ... Орта және Кіші жүз ... ... ... қоңырат, арғын, алшын,
тама тайпалары туралы кең көлемді материал ... ... ... ... салыстырмалы талдау арқылы сыни зерттеуден ... ... ... олар ... ... ... үшін маңызын жоғалтпайды.
Зерттеуіміздің қорытындысында Рашид-ад-дин шығармасындағы керейттер
Шыңғыс ханның көтерілуіне үлкен септігін тигізген екен. ... ... ... түркі халықтарына жатады және түркі тілдес тайпа, бірақ
моңғол атанып кеткен. Крейттердің қыздары моңғол ... ... ... ... ... ... хан империясында саяси-қоғамдық маңызы бар
қызметтер атқарған. Аталмыш тайпадан Рашид-ад-диннің ... ... ... қолбасшылар шыққан екен. Керейттер тек қана Иранда
ғана емес бүкіл ... ... ... ... ... ... ... араласқан.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін келтіретін болсақ Рашид-ад-диннің
«Жәми ат-тауарих» шығармасы ортағасырлық түркі тайпаларының тарихы туралы
кең көлемді ... ... ... дерек көзі болып табылады. Ортағасырлық
парсы тіліндегі шығарма көптеген ауызша деректерге сүйене ... ... ... ... ... ортағасырлық деректермен салыстырғанда
шынтуайтты болып ... және ... ... ... ... Рашид ад-
дин еңбегі әсіресе қазақ халқының этногенез процесіне қатысқан ... ... ... ... ... арта ... ... ат-тауарих»
ортағасырлық Қазақстан тарихының ақтаңдақтарын шешуде маңызы зор. Шығармаға
қазақ тілі мен қазақ ... ... яғни ... ... ... әлі ... және ... бағасы берілмеген, бірақ отандық
тарих үшін маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... халқының құрамына
кірген түркі тайпаларының қатарында үйсін, дулат, жалайыр, ... ... ... ... ... ежелгі сақтар заманынан бастау
алып, Түркі қағанаты кезеңінде, моңғол ... де дами ... ... ... ... ... еш уақыт үзілмеген және Қазақ хандығы қалыптасу
тұсында қайта жандана түскен. Рашид-ад-дин болса ... ... ... қоғамдық ролі туралы айтып, Шыңғыс хан империясындағы алатын орнына
аса көңіл аударады. Аталған тайпалар ішінде әрине жалайырлардың аты ... ... ... ... ... они суть монголы -
[разные] тюркские племена, подобно джалаирам, татарам, ... ... ... ... и прочим, из которых каждое имело определенное
имя и специальное прозвище, - все они из-за самовосхволения называют ... ... ... на то, что в древности они не ... ... - деп ... ... ... ... ... аталуы беріде
болғанын ескертеді.
Көптеген қазақ халқының құрамына кірген ру-тайпалар туралы ... аз. ... ... ... мәліметтер жоқтың қасы. Алайда біз тапқан
мәліметтердің өзі бізге біршама ... ... ... ... ... ... тайпалары Рашид-ад-дин тұсында біріншісі империяда өзінің
саяси-қоғамдық маңызының ... ал ... ... ... әлі
көтерілмегендігімен ерекшеленеді. Солардың ішінде қаңлы тайпасы туралы да
айтуға болады. Оларды Рашид-ад-дин ... ... ... империясы
кезеңінде қаңлылардың айтарлықтай маңызы ... және саны да ... ... ... ... Үш тайпамен салыстырғанда жалайырлар
өкілдері Шыңғыс хан империясында ... ... ... ... жалайыр тайпасының саяси-әлеуметтік беделінің ... ... ... ... ... ... қазақ халқының негізін
құрауға, оның этногенез процесіне етене араласты.
Рашид-ад-дин ... ... ... ... ... ... қыпшақтар да моңғолдармен бірге Шығыс Еуропа мен Иран және ... ... ... ... хан жорығына ең күшті қарсылық
көрсеткен мемлекет болды. Олар кейін Бату ... да ... ... еді. ... ... болғанын естіген қыпшақтар 1241 жылы Құтанға
қарсы көтерілске шығады. Жошы ұлдары көтерілісшілерді ... ... ... ... ... ... деректерде мәлімет жоқ. Тек
Рашид-ад-дин ғана: «Шыңғыс хан ... ... ... ... ... да ықтимал – Б. Ш.) атты әмір болды. Оның Кумурбиш-Кунджи
атты ұлы болды, ол ... аңшы еді. Бір ... оны ... ... ... жіберген болатын. Олардың екеуі де әкесі де, ұлы да
қыпшақтар билеушілерінің әулетіне ... - ... ... ... ... моңғол империясының шығыс территорияларында аса
беделді болмаған, болғандарының өзі елшілік қызметін атқарған екен.
Қоңыраттардан басқа тайпалардың ... ... ... өкілері
біршама империяда беделге ие болған. Олардың өкілдері Шыңғыс ... ... ... бар, ... ... ... ... қызметкері,
елшілік қызметтер атқарған. Мұның өзі ... ... ... ... ... маңызы болғанын аңғартады. Наймандарды ... ... ... ... ... оның түркі тілдес ... ... ... ... ... ... империя аясында
қоғамдық-саяси маңызы жоғары болған. Бұл Шыңғыс хан билігі кезіндегі
орнаған ... ... ... ... Қалай болғанымен де қоңыраттар саяси
өмірге араласып, оның кілдері билікке аралақан. ... хан ... ... оның ... ... тұсында қоңырат тайпасының өкілдері, әсіресе
Бөртенің туыстары мемлекетте маңызды роль ... ... ... де биік ... ... ... Алшы ноянның және оның немере
бауырларының әлеуметтік деңгейі биік болды. ... ... ... Шыңғыс ханның ұлдарынан жоғары отыратын және олардың барлығы сол
қанаттың әмірлері болатын. Қазірдің өзінде ... ... және ... және Жошы ... олардың тікелей ұрпақтарынан күйеу балдар
көп. Әкесін Булаган ноян деп ... ... қызы ... ... ... және ... ... хабаршы болып келген Әбіген
гургэн сол ... ... ... ... ноян және оның ... ... Құтлық Темір және басқалары да қоңырат руынан... Шыңғысханның
уақытында Алшу ноян деп ... шын аты ... ... ... әмір ... ... гургэн атты ұлы болатын. Шыңғыс хан қоңыраттан төрт мың ... оған ... ... ... үлкен өзінің қызы Тумалунды соған ... оны ... ... ... олар ... дейін сол жерде, деп Рашид-ад-
дин қоңыраттардың мемлекеттегі саяси беделін суреттейді. Арғын, оңғыт және
басқа ... ... ... біршама төмен дәрежеде болды. Алайда
жеке басының ... ... ... өсетін моңғол қоғамында
олардың да өкілдері жоғалып кетпегенге ұқсайды.
Біз Рашид-ад-диннің қазақ халқының құрамына ... ... ... ... ... ... өте ... деп толық айта аламыз. Рашид-
ад-дин моңғол және ... ... ... Оғыз ... ... ... ... халқының Орта және Кіші жүз құрамына кіретін
қыпшақ, қоңырат, арғын, алшын, тама ... ... кең ... ... ... алынған мәліметтердің барлығы салыстырмалы талдау арқылы сыни
зерттеуден өтуі қажет. Соған қарамастан олар біздің ... ... ... ... ... ... шығармасындағы керейттер
Шыңғыс ханның көтерілуіне үлкен септігін тигізгені баса ... ... ... ... ... ... және түркі тілдес тайпа,
бірақ моңғол атанып кеткен. Крейттердің қыздары моңғол хандарының әйелдері
мен аналары болған. Керейттер ... хан ... ... маңызы
бар қызметтер атқарған. Аталмыш тайпадан Рашид-ад-диннің мәліметі ... ... ... ... ... ... тек қана ... емес бүкіл Қазақстан территориясында орналасқан моңғол ұлыстарында
белсенді ... ... ... ... ... ... және біз
оларды қарастырған қазақ халқының құрамына кірген түркі тайпаларының тарихы
көптеген егжей-тегжейлермен ... ... ... ... ... ... ... Сборник летописей. В 3-х т. Т. 1. - М., 1952. – 219 с.
2. ... ... ... В 3-х т. Т. 2. - М., 1960. – 248 ... ... ... ... с ... А. К. Арендса. В 3-х т.
Т. 3. – М-Л., 1946. – 218 ... ... М. Х. ...... ... ... 2004. –
656 с.
5. Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в
древние ... В 2-х т. Т. 1., Т. 2. – М., ... ... ... ... Қазақ шежіресі. – Алматы: «Жалын», 1993. – 76
б.
7. Сариев І. Үш жүздің шежіресі. – ... ... 1997. – 105 ... ... Х. Кіші ... ... – Алматы: атамұра-Қазақстан, 1993-
168 б.
9. Орхон ескерткіштерінің тексі.//Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. –
Алматы: Ана тілі, 1991. – 280 б. (5-38 ... Бан Гу. ... ... және ... ... ... Аққошқаров – Алматы: Жалын, 1997. 8-68 бб.
11. История ... ... М. К. ... И. М.
Козыбаев. – Алматы: Интерпринт, 2004. – 253 с.
12. ... ... в ... и материалах. Сборник 1 (Ү в. до н. э.
– ХҮІІ в. н. э.)// Под ред.С. А. Асфендиарова, П. А. ...... 1997 – 380 ... ... ... ... ... – Алматы: Қазақстан, 1997. – 128
б.
14. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и ... – М., ... ... ... Поло. – М., 1956.
Арнайы әдебиет:
16. Агаджанов С. Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ...... 1969 ... ... Қ. ... саясатының ойрандары. – Алматы: «Рауан», 1993.
– 88 б.
18. Аманжолов С. ... ... ... ... ... Қазақ
тарихынан.//Құраст Е. Аққошқаров – Алматы: Жалын, 1997. – 100-108 бб.
19. ... С. А. ... ...... ...
Алматы: Санат, 1998. – 302 с.
20. Ахинжанов С. М. Кыпчаки в ... ... ... ... ... 1999 – 294 ... ... М. Хрустальные мечты тюрков о квадронации – Алматы: ОФ
«БИС», 1999 – 416 с.
22. ... В. В. ... ... ...... ... Бартольд В. В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских
народов. – М.: Восточная литература, 2002. – 757 ... ... Л. Н. ... ... – М., 1993 – 513 ... ... Р. С. ... тайпасының Қазақстан жеріне келуі және ХІХ-ХХ
ғ.ғ. басындағықоныстануы.//«Алаш». Тарихи-этнологиялық ғылыми ... ... №3 (6), 2006. – 29-39 ... Исмагулов О. И. Население ... от ... ... ...... 1982.
27. История Казахстана с древнейших времен до ... дней ... ... ... 1993. – 416 ... ... А. Ш. ... в эпоху Чингиз-хана и его приемников. ХІІ-
ХІҮ века. – ... 1992 – 38 ... ... Б. ... ғ.ғ. ... ... ... Тарихи-
этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, №2 (2), 2005. – 30-39 ... ... С. Г., ... Т. И. ... - ... ...... 1992.
31. Кузембайулы А. История Республики Казахстан: учеб. пособ. – ... 2002 – 358 ... ... Б. ... ... ... ... халықтар, тайпалар, рулар,
жер жұтқан қалалар. – Алматы: Ататек, 1994. – 400 б.
33. Қартаева Т. Дулат тайпасының қоныстануы мен көшу ... ... ... ... ... ... ... журнал. – Алматы, №1
(4), 2006. – 23-35 бб.
34. Кюнер Н. В. Китайские известия о ... ... ... ... и Дальнего Востока. – М., 1961 – 105 с.
35. Муканов М. С. Этнический ... и ... ... ... ...
Алма-Ата, 1974.
36. Муканов М. С. Из исторического прошлого: (родословная племен ... ...... ... 1998 – 159 ... Мұсабаев Ғ. Үйсін туралы ... ... ...... 1997. – 69-99 ... ... О. Х. ... ғасырлардағы жалайырлар тарихына қатысты
деректер мен зерттеулер.//«Алаш». Тарихи-этнологиялық ... ... ... №3 (3), 2006. – 105-115 ... Нығмен Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – ... ... Т., ... Ш. ... ... және тарихнамасына
ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 ... ... Т., ... Х. ... арғы ... – ру-тайпалық
құрылымдар баяны.//«Алаш». Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. ... №2, 2005. 21-29 ... ... Т. Қазақты құраған түркі тайпаларының этно-саяси
мәселелері.//Халықаралық Бекмаханов ... ... ... 2006. – ... Қазақ университеті, 2006. – 8-13 бб.
43. Омарбеков Т. ... ... шығу тегі ... ... ... ғылыми журнал. – Алматы, №3, 2006. 49-60 бб.
44. Омарбеков Т. О. Қазақты ... ... ... ... (ҮІ-ХІІІ ғғ.).//«ХХІ ғ. әлем тарихы және ... ... ... конференцияның материалдары. – Алматы:
Қазақ университеті, 2007 б. – 304 с. (24-29 бб.)
45. Пищулина К. А. ... ... ... оқу орындары
студенттаріне арналған оқу құралы. – ... ... 1996. – 47-65 ... ... Қ. ... қилы тарихы: Роман-эссе. – Алматы: ... – 304 ... ... О. Ата баба (тек).//Қазақ. Жоғары оқу орындары ... оқу ...... ... 1996. – 6-31 бб.
48. Тарақты А. Ауызша тарихнама. //Қазақ. ... оқу ... ... оқу құралы. – Алматы: Білім, 1996. – 31-47 ... ... В. В. ... Ногайской Орды. - М.: Всот. литер. РАН, 2002.
– 752 б.
50. Тортаев С. Ә. «Алаш», «Алаша», «Алшын» этнонимдері ... ... ... ... ... – Алматы, №1 (1), 2005. –
103-112 бб.
51. Тортаев С. Ә. Кіші ... ... ... ... ... ... ... журнал. – Алматы, №1, 2006. – 53-70 бб.
52. Тынышпаев М. ... ... ...... Қазақ
университеті, 1993. – 224 б.
53. ... Г. Б. Теле и ... ... ... ... ... ... – Алматы, №1(4), 2006. – 92-105 бб.
54. ... Э. ... как ... и его ... ... ... ... империи ХІІ-ХІҮ веков. – Алма-Ата:
«КРАМДС-Ахмед Яссауи», 1992. – 270 с.
55. Хасенов Ә. ... «Он оқ ... ... Қазақ тарихынан.//Құраст
Е. Аққошқаров – Алматы: Жалын, 1997. – 109-121 бб.
56. ... З. ... ... ... соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр. – Астана: Елорда, 2001.
57. Шабани ... Иран ... ... Ислам Жеменей. –
Алматы: «Зерде», 2002. – 288 ... ... И. П. ... ... Рашид-ад-дина.//Вопросы
истории. – М., №4, 1951. – 87-105 бб.

Пән: Ет, сүт, шарап өнімдері
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
500 т жүзімді иістендірілген мускат шараптарына өңдейтін кішігірім шарап зауытының жобасы88 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Баланың мектепке дейінгі және кіші мектеп жасындағы психологиялық кезеңдері25 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Дидактикалық ойындар-кiшi мектеп жасындағы оқушылардың бiлiмдерiн арттыру құралы31 бет
Ең кіші квадраттар әдісінің мағынасы8 бет
Еңбекке баулу сабағында кіші мектеп оқушыларының шығармашылығы мен еңбек біліктерін дамытудың жолдары45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь