Шығыс ғылымы және мәдениеті

Есімі дүние жүзіне мәлім болып, ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар бойы ардақталып, ұрпақтан–ұпаққа өтіп келе жатқан ардагер азаматтар тарихта аса көп емес. Тарих жазбасында, халықтың рухани қазынасында айтулылардың айтулысы, жүйріктердің жүйрігі ғана мәңгі ұятап қоныс тебеді. Мың жылдан артық уақыт өтсе де, аты ауыздан-ауызға жатталып, еңбектері уақыттың, мезгілдің қатыгез сынынан мүдірмей өткен, сол адамзат ұлдарының, тарих перзентерінің бірі Әбу-Насыр Әл-Фараби.
Әбу-Насыр Әл-Фараби – дүниежүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден кейінгі екінші ұстазы (арабша “Муаллими ас-сани”) атанған данышпан, философ, энциклопедист ғалым, әдебиеті, ақын.
Әл-Фараби Отырарда туды, осында “кірін жуып, кіндігін кесті”. Қаратаудың тасына секірді, Сырдың суын ішті, Арыстың суын кешті, Қызылқұмның аптабына күйді.
Осы еңбегімізде біз сіздерді Әбу Насыр Әл-Фарабидің ғылыми қызметі, оқыған жазған ғылыми еңбектерімен және орта ғасыр ғалымдарының Әл-Фараби туралы ой-пікірлерімен таныстырмақшымыз. Енді сөзімізді Әл-Фарабидің өмірбаянынан бастасақ жөн болады. Әл-Фараби Арыс өзенінің Сырдарияға құя беріс сағасындағы ежелгі Отырар қаласында туылған. (Оны қыпшақтар Қарашоқы деп те атаған). Ежелгі түркілердің орталық қаласы Отырарды кезінде негізінен қыпшақ, қаңылы, қоңырат тайпалары мекен еткені тарихтан жақсы мәлім. Отырар – бір жағы көшпелі мал шаруашылығын кәсіп еткен, екінші жағы отырықшы – егіншілікпен айналысатын түрлі түркі ру-тайпаларын өзара байланыстырып тұрған буын іспеттес қала болған. Бұл шаһарды арабтар Фараб деп атаған. Сол атау бойынша, ұлы ұстаз Әл- Фараби атанып кеткен.
Әл-Фарабидің толық аты-жөні: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби яғни өз аты Мұхаммед, әкесі Мұхаммед, оны әкесі Ұзлағ, арғы атасы Тархан, туған жері Фараб (Отырар), осыдан барып ол Әбу-Насыр Фараб, яғни Фарабтан шыққан Әбу-Насыр атанған. Кейбір көптеген
        
        Шығыс ғылымы және мәдениеті.
Әбу-Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми-философиялық еңбектері. Фараби-
тану
Есімі дүние жүзіне мәлім болып, ғылыми және ... ... ... ... ... өтіп келе ... ... азаматтар тарихта
аса көп емес. Тарих жазбасында, халықтың ... ... ... жүйріктердің жүйрігі ғана мәңгі ұятап қоныс тебеді. Мың жылдан
артық уақыт өтсе де, аты ... ... ... уақыттың,
мезгілдің қатыгез сынынан мүдірмей ... сол ... ... тарих
перзентерінің бірі Әбу-Насыр Әл-Фараби.
Әбу-Насыр Әл-Фараби – дүниежүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден
кейінгі екінші ұстазы ... ... ... ... ... ... ғалым, әдебиеті, ақын.
Әл-Фараби Отырарда туды, ... ... ... ... ... ... секірді, Сырдың суын ішті, Арыстың суын кешті,
Қызылқұмның аптабына ... ... біз ... Әбу ... ... ғылыми қызметі,
оқыған жазған ғылыми еңбектерімен және орта ғасыр ғалымдарының Әл-Фараби
туралы ой-пікірлерімен таныстырмақшымыз. Енді ... ... ... жөн ... ... Арыс өзенінің Сырдарияға құя
беріс сағасындағы ежелгі Отырар қаласында туылған. (Оны қыпшақтар ... те ... ... ... орталық қаласы Отырарды кезінде
негізінен ... ... ... ... ... ... ... жақсы
мәлім. Отырар – бір жағы көшпелі мал шаруашылығын кәсіп еткен, ... ...... ... түрлі түркі ру-тайпаларын ... ... буын ... қала ... Бұл шаһарды арабтар Фараб
деп атаған. Сол атау ... ұлы ... Әл- ... ... кеткен.
Әл-Фарабидің толық аты-жөні: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ... ... яғни өз аты ... ... Мұхаммед, оны әкесі Ұзлағ,
арғы атасы Тархан, туған жері Фараб (Отырар), осыдан ... ол ... яғни ... ... ... ... Кейбір көптеген еңбектерде
оны “Тархани” деп те атайды. Осы күнге дейін бізге жеткен кейбір деректерге
қарағанда оның әкесі сол ... ... ... ... ... бірінен шыққан әскер басы екен. Сондықтан да Фараби ... ... ... ... ... бірі ... ... шыққан деп айтуға
толық негіз бар.
Жастайынан асқан зерек, ғылым-өнерге мейлінше құштар болып өскен ... ... ... ... жері ... ... ... алады. Ол өсе
келе өз заманының аса маңызды ғылым мен ... ... ... ... Каир т.б. шаһарларда болды. Сол қалаларда оқыды, еңбек
етті. Шығыстың осы шаһарларында, ол өз дәуірінің ең ... ... сөз ... ... Олардан тәлім-тәрбие алады.
Әл-Фараби өзінің түркі тілімен қатар, ... ... ... ... ... ... білген жан. Әл-Фараби өлерінің алдында Египетке
барып қайтқан. Ол бұрынырақ өз ...... да ... ... ... сол ... Бұхардың әмірі мансур ибн Нұхтың ... ... ... ... ... атты еңбек жазған, «Екінші
ұстаз» осы оқиғаға байланысты алған дейді. Фараби хиджра есебі бойынша 339
жылы ... ... ... 950 ... ... ... аяғы немесе 950 жылғы
қаңтардың басы). Дамаскіде қайтыс болады. Тарихшы ибн Халликанның айтуынша
Данискінің «Биб ас-сағир» ... ... ... ... ... ретінде Әл-Фараби атсалыспаған, зерттеу жүргізбеген ғылым
саласы жоқ деуге болады. Ол философия, логика, математика, ... ... тіл ... ... ... т.б. ... салалары бойынша
қыруар көп ғылыми еңбектер жазды. ... оның ... ... ... ... күйінде тарап, бірте-бірте жоғалып қала берген. Фараби
еңбектерінің кейбір тізімдері ғана сақталған. ... ... ұлы ... саны ... ... деректер жоқ. Мәселен, Фараби
шығармаларының ... ... ... Ш. ... 117 ... ... түрік
ғалымы А. Атеш 160, ал Совет ғылымы Б. Ғафуров 200 трактат деп көрсетеді.
Ұлы ғалымның ... ... ... ... дейін
сақталып, бүгінгі ұрпақтың қолына тигені қырыққа жуық шығарма болады. Әйтсе
де осы ... ... ... өзі ақ ... ... әдебиетші, ұшқыр ойлы ақын болғанын толық дәлелдейді.
Әрине Әбу-Насыр әл–Фараби ең алдымен ... ... ... ... ... мәшһүр философ болды. Ол көне заманның Платон,
Аристотель, Гален сияқты ақыл-ой алыптарының ... ... ... мен түсіндірмелер жазды. Сөйтіп, Фараби Шығыс пен ... ... грек ... ... ... ... ... зор роль атқарды.
Фарабидің “Ақылдың мәні туралы тарихтан”, “Данышпандықтың інжу
маржаны”, “Ғылымдардың ... ... оқу үшін ... не білу
керек”, “Аристотель еңбектеріне түсіндірме” ... ... ... ... ... және екінші
“Аналитика”) сияқты зерттеулері оның ... ... ... ретінде танытты.
Фарабидің Аристотель философиясына мұнша зейін қоюында үлкен мән ... ... да, ... ... ... данышпан адам.
Фараби Аристотельдің әлеуметтік-қоғамдық идеяларын дамыта отырып, өз
тарапынан да “Кемеңгерлік меруерті”, “Ізгі қала ... ... түп ... ... ... ... жету”, “Азаматтық
саясат”, “Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері” сияқты көптеген
сындарлы философиялық еңбектер ... ... бұл ... ... ... ... қатынастары т.б. туралы заманнан озық тұрған пікірлер,
пайымдаулар айтады.
Ұлы ғалым нағыз гуманист ретінде адам ақыл-ойының жан-жақты ... пен ... ... ... ашуы ... екеніне кәміл сенеді, адамзат
қоғамындағы барлық проблемаларды шешуге қабілетті ең басты күш-ақыл-парасат
деп біледі.
Әл-Фараби өзінің ... қала ... ... атты ... ... ... ... мәселелерді сөз етеді. Мұндағы
“қала” деп ...... ... бұл ... ... ... ... менсіздіктің өмірге келуі, идеал қала ... ... ... қала ... қажетті адамгершілік қасиеттер, ... ... ... үшін ... ... ... ... тіршілік етуі
керектігі, т.б. мәселелер жайындағы өз пікірін ортаға салады. Алайда Фараби
өз дәуірінің ... ... ... болашақ қоғамда адамдардың емін-еркін өмір сүретін,
қоғам мүшелерінің бәрі тең, бірін-бір құрметтейтін, бақытты қоғам ... ... ... ... ... – бір жолы ғылымды,
білімді игеруде деп білді. ... ... ... ретінде қайырымды мемлекет
барша халықтың бақыты туралы армандады. Ал, енді ... ұлы ... ... ... ... тақ пен тәж үшін ... ... ... ... шықты, адамның еңбекке, білімге, бейбіт
өмірге деген құқын қорғауға әрекет жасады.
Фараби Аристотель еңбектерін барлық ... ... ... өзі ... ғылымдарымен көп айналысқан. Ол ғылым ... ... адам ... ... ... ... ... Фараби
ғылымының салаларын меңгеріп, тамаша табыстарға жеткен. Фараби ғылымының
философиялық-логикалық ірге тасын дұрыстап қайта қалап шықты, ... ... ... ... ... Әр ... ... анықтап, мазмұнын ажыратып
беруге тырысты. Ол музыка жайлы күрделі зерттеулер жүргізілді, математикада
үлкен жаңалықтар ... ... ... ... еңбектер қалдырды, физика
ғылымын жаңа идеялармен ... ... ... ... ... ғылымының маңызды салалары бойынша еңбектер жазды, ертедегі
дүние оқымыстыларының пікірлеріндегі озық және тозық ... ... ... даму ... дұрыс түсініп ғылымның бүгінгі мен
ертеңін танып, бағдарлап отыруда ғылым тарихы маңызды орын ... ... ... ... ... қандай ұшан-теңіз болса,
оның рухани ... қоры да ... көп. ... бәрі баршаға бірдей
ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп ... ... ... ... ... ... ... Осы кездегі өркені
өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға талай ... ... ... ... ... Орта ... адамзат білімінің молайып, ақыл-
парасатының жетілуіне ... зор ... ... ... бірі ... ... шыққан данышпан перзент Әбу насыр Әл – Фараби (870-
950) болды. Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен ... ... ... ... ... ... зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. Бұл
жағдайды білімпаздар өте ... ... ... ... да ... ... жүзінің әр түрлі халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби
мұраларын 1000 жыл бойы тынбастан ... ... ... ... ... ... Ибн әл-Надим (995ж), әл-Байхаки (1169), Ибн ... ... ... (1657), ... ... ... Венике (1484ж),
Камерариус (1638), Француз тілінде жазған ... ... (1902), ... ... ... ... (1927), түрік тілінде жазған А. Сайылы мен
Һ.Үлкен (1950), орыс ... ... С.Н. ... (1958), ... ... М. ... (1963)1 т.б. бар. Фарабитану ғылымына қазақ ғылымдары
да көп көңіл бөліп, ... ... ... кітаптар жазып шығарды.
Фараби жайында қазақ тілінде ... ... ... ... ... атап ... Ш. ... “Қазақстан ғылымы және ғалымдары” Алматы
1969; Ә.Х. Марғұлан ҮІ-ХІІ ... ... ... ... ... ... ССР тарихы, 1-том, Алматы 1957; А. Машанов Әл-
Фарабидің “Философияны үйрену үшін қажетті шарттар жайлы трактаты”. “Білім
және ... №1, 1962. ... ... ... тек қана Шығыс, Орыс
ғалымдары ғана емес, ... ... да ... ... ... Бұл
тұрғыда Америкалық ғалым Николас Решердікі айтуға тұрарлық ... ...... ... ... профессоры. Ол Фараби және оның
шәкіртерінің ғылыми мұраларын көп ... ... ... ... ... нәтижесінде 1962 жылы ағылшын тілінде “Фарабидің аннотацияланған
библиографиясы” деп ... ... ... үшін ... ... Мұнда 1000 жыл бойында Фараби жөнінде кім не жазды, Фараби
шығармалары қай ... ... оның ... аса ... ... Ғылыми мұрасын зерттеуді алғаш қолға алған совет ғалымдарының
бірі академик В.В. Бортольд ... ... ... ... ісі ... 1966 ... кең өріс алды ... болады. 1985-1995
жылдары ұлы ғалымның философия, ... ... тіл ... ... ... еңбектері орыс, қазақ, өзбек, т.б. тілдерге көптеп
аударыла бастады. Әл-Фарабидің сан салалы ... ... оны ... ... ... жариялау ісіне Н. Машанов, А.
Қасымжанов, А. ... ... ... ғылымдары да көп үлес қосты.
Ғылымның даму тарихында жинақталған білім қорларын сұрыптап, реттеп
белгілі бір жүйеге салу тәртібі ... бар. ... ... бір ... бар ... ... ... оны кемелдендіруге, дамытып, толықтыруға
итермелесе, екінші ... ... өзін ... ... ... ... міне осылай білімдердің белгілі бір жүйемен
баяндалған жиынтығы- энциклопедиялар жасау дәстүрі пайда болған. Мұның
ертеректегі ... ... ... осы ... еңбектерін атауға
болады. Орта ғасырлар заманында да әр ... ... ... ... ... келген.
Ұлы данышпан бабамыз әл-Фараби бұл тұрғыда да қарап қалмай, өзінің ең
атақты шығармаларының бірі “Ғылымдар энциклопедиясы” деп аталатын трактатын
жазған. ... бұл ... ... ... ... орны ... үлкен.
Бұл трактат “Ғылымдар классификациясы”, т.б. аттармен Шығыс пен Батыс
елдерінде өте ... ... ... одан көп ... ... ... ... да бұл еңбекпен өте ... ... ... ... ХІІ ... ... арабшадан латын тіліне екі
рет аударылған. Одан кейінгі ғасырларда бұл еңбек ... ... ... ескі ... ... ағылшын, француз, испан, түрік және басқа
тілдерге аударылып, ғылыми қауынға кеңінен мәлім болды.
Роджер Бэкон, ... Әбу Әли ибн Сина ... және ... ... ... ... ... атышулы
энциклопедиялық еңбектерін жазған.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Көне дүниедегі мектеп және тәрбие15 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Психологияның тарихы. психологиялық тұжырымдамалар12 бет
Шығыс Қазақстан Облысында туризмнің экстремалды түрлерін дамыту4 бет
Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері46 бет
Әл – Фараби6 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Әль-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь