Биосфера мен биота эволюцияларының механизмдері, факторлары мен триггерлері

1 Биологиялық эволюцияның механизмдері
Биологиялық эволюцияның қазіргі заманғы теориясы төмендегілерді бөліп көрсетеді:
- эволюция басталатын элементарлық құрылымды – яғни жеке особь немесе түр емес, популяция;
- эволюцияның механизмі, яғни популяцияның генотипінің тұрақты өзгерісі - мутагенезді;
- факторларды – олар негізгі және қосымша болып бөлінетін эволюцияның қозғаушы күштерін;
- триггерлерді - қозғаушы күштердің іске қосу механизмдерін, яғни осы қозғаушы күштерді қозғалысқа келтіретін себептерді.
Мутациялар – эволюцияның материалдық қайнар көздері. Келесі ұрпақтарда тұқым қуалайтын өзгерістер туғызатын мутациялар организмдердің қасиеттерін, белгілерін, ерекшеліктерін не реакция нормаларын анықтайды. Көбеюдің әдеттегі қалыпты үрдісінде мутациялар аяқ асты пайда болады. Ұрпақ сандарындағы мутациялар саны тұрақты болады. Кездейсоқ пайда болған өзгерістер организм үшін пайдалы болса, тіршілік үшін күресте организмнің тіршілігін сақтап қалуына себін тигізеді. Бірнеше ұрпақтар бойына сақталып, қайталанып отыратын бұндай кездейсоқ өзгерістер тірі организмдер мен олардың популяцияларының құрылымында түбегейлі өзгерістер туғызып, нәтижесінде жаңа түрлер пайда болады.
Табиғи және жасанды сұрыптаудан басқа тұқым қуалаушылық өзгергіштікті реттейтін ешқандай фактор жоқ. Тек қоршаған ортаның белгілі жағдайларындағы өзгерістер пайдалы болғанда, табиғи ортада сұрыпталады, немесе эволюция барысында олардың саналы түрде жасанды сұрыптауы арқылы іске асады. Эволюция және түрдің пайда болуы популяциялардың немесе кіші бір ғана қолайлы емес екені анықталған. Үлкен популяцияда тұқым қуалаушылық өзгерістердің пайда болуы зиян, ал кіші популяциядағы кездейсоқ әсерлердің ықпал етуі жиі кездеседі. Сондықтан особьтардың сандық құрамын тұрақты түрде өзгертіп отыратын орта мөлшердегі популяциялардың эволюцияға шын жаңа
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Горелов А.А. Концепции современного естествознания. Москва: Центр, 1997, 208 б.
2. Концепции современного естествознания: Учебник для вузов, Под ред. проф. В.Н.Лавриненко, проф. П.Ратникова. –М.: Культура и спорт, ЮНЙТИ, 1997, -271 б.
3. Мукашев З.А. Концепции современного естествознания: курс лекций. Алматы: ВШП Әділет, 1998, 150 б.
4. Потеев М.И. Концепции современного естествознания – СПб.: изд-во «Питер , 1999. –352 б.
5. Рузавин Г.И. Концепции современного естествознания: Учебник для вузов. – М.: Культура и спорт, ЮНИТИ, 1999, -288 б.
6. Алексеев В.П., Першиц А.И. История первобытного общества. М.: Высш школа.: 1990
7. Андреев И.Л. Происхождение человека и общества. – М.: Мысль, 1982.
8. Будыко М.И., Голицын Г.С., Израэль Ю.А. Глобальные климатические катастрофы.-М.: Гидрометеоиздат, 1986.
9. Вернадский В.И. Биосфера. Различные издания.
10. ВладимирскийБ.М., Кисловский Л.Д. Космические воздействия и эволюция биосферы. – М.: Знание, 1986.
11. Газенко О.Г., Пестов И.Д., Макаров В.И. Человечество и космос. – М.: Наука, 1987.
12. Гумилев Л.Н. География этноса в исторический период. Л.: Наука, 1990.
13. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. Различные издания.
14. Дикерсон Е.Р. Химическая эволюция и происхождение жизни. 103 б.
15. Ивахненко М.Ф., Корабельников В.А. Живое вещество Земли. М. 1987.
16. Каратаев О.Г. Проблемы электромагнитной совместимости. –М.: Знание, 1988.
17. Кендрью Дж. Нить жизни. М., 1968.
18. Костицын В.А. Эволюция атмосферы, биосферы и климата. М. 1984.
19. Крывелев И.А. История религий : Очерки в 2 т. М.: Мысль, 1988.
20. Кун Т. Структура научных исследований. М., 1975.
21. Майр Э. Эволюция. М., 1981.
22. Матюшин Г.Н. У истоков человечества. –М.: Мысль, 1982.
23. Монио А.С., Шишков Ю.А.. История климата. Л.: 1979.
24. Неручев С.Г. Уран и жизнь в истории Земли. – Л.: Недра, 1982.
25. Николов Т.Г. Долгий путь жихни. –М.: Мир, 1986.
26. Новиков И.Д. Эволюция Вселенной.-М.: Наука, 1983.
27. Поршнев Б.Ф. О начале человеческой истории. М., 1974.
28. Почтарев В.И. Земля- большой магнит.-Л.: Гидрометеоиздат, 1974.
29. Пригожин И., СтенгерсИ. Время, хаос, квант. М., 1994.
30. Реймерс Н:Ф: Пиродопользование. Словарь-справочник. М.: 1990.
31. Семнов Ю.И. На заре человеческой истории. М.: Мысль, 1989.
32. Сноу Ч. Две культуры. М., 1973.
33. Станы и народы мира. Общий обзор. М.: 1978, т.1
34. Тинберген Н. Социальное поведение животных. М., 1992.
35. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А. Дрейф материков и климаты Земли. М. 1984
36. Чижевский А.Л. Эхо солнечных бурь.
37. Филиппов Е.М. Вселенная, Земля, жизнь. –Киев: Наукова думка, 1983
38. Филиппов Е.М. Ядра, излучение, геология. – Киев: Наукова думка. 1984
39. Филиппов Е.М. О развитии Земли и биосферы. – М.: Знание, 1990. 48 б.(Новое в жизни, науке, технике. Сер. «Науки о Землең; б.5
40. ФлинтР.Ф. История Земли. М. 1978.
41. Эйнштейн А., Инфельд Л. Эволюция физики. М., 1965.
        
        БИОСФЕРА МЕН БИОТА ЭВОЛЮЦИЯЛАРЫНЫҢ МЕХАНИЗМДЕРІ,
ФАКТОРЛАРЫ МЕН ТРИГГЕРЛЕРІ
1 Биологиялық эволюцияның механизмдері
Биологиялық эволюцияның қазіргі заманғы теориясы төмендегілерді ... ... ... ... құрылымды – яғни жеке особь немесе
түр емес, популяция;
- эволюцияның ... яғни ... ... ... - мутагенезді;
- факторларды – олар негізгі және қосымша болып бөлінетін эволюцияның
қозғаушы күштерін;
- триггерлерді - ... ... іске қосу ... яғни ... ... қозғалысқа келтіретін себептерді.
Мутациялар – эволюцияның ... ... ... ... ... қуалайтын өзгерістер туғызатын мутациялар организмдердің
қасиеттерін, белгілерін, ерекшеліктерін не ... ... ... әдеттегі қалыпты үрдісінде мутациялар аяқ асты пайда болады. ... ... саны ... ... Кездейсоқ пайда болған
өзгерістер организм үшін пайдалы болса, тіршілік үшін ... ... ... ... себін тигізеді. Бірнеше ұрпақтар бойына сақталып,
қайталанып отыратын бұндай кездейсоқ өзгерістер тірі ... ... ... ... ... өзгерістер туғызып,
нәтижесінде жаңа түрлер пайда болады.
Табиғи және жасанды сұрыптаудан басқа тұқым қуалаушылық өзгергіштікті
реттейтін ... ... жоқ. Тек ... ... белгілі жағдайларындағы
өзгерістер пайдалы болғанда, табиғи ортада сұрыпталады, немесе эволюция
барысында ... ... ... ... ... арқылы іске асады.
Эволюция және түрдің пайда болуы популяциялардың немесе кіші бір ... емес ... ... ... ... тұқым қуалаушылық
өзгерістердің пайда болуы зиян, ал кіші популяциядағы кездейсоқ ... етуі жиі ... ... ... ... құрамын тұрақты
түрде өзгертіп отыратын орта мөлшердегі популяциялардың эволюцияға шын жаңа
түрлер пайда болуына ... түр ... ... үшін ... ... ... бір ... қажет. Организмдердің белгілі бір ... ... ... ... олардың басқа түрлермен шағылыспа, яғни генетикалық
информацияларымен ... үшін ... ... ... ... ... ... изоляциясы, сол сияқты оның
селекция практикасында қолданылуы да әртүрлі жолмен ... ... ... ... ғана ... генетикалық информациялармен
алмаспауын қадағалау. Бұл үшін ... ... ... ... сулы орта ... не ... батпақтар не биік таулар, т.с.с.),
экологиялық жағдайлар, көбею үрдісіндегі физиологиялық ... ... ... тән кезеңдері), организмдердің әртүрлі топтары мен
түрлерінің мінез-құлық ерекшеліктері, т.б.
Эволюцияның осы ... ... тағы ... ... ... ... ... сипаты мен қарқынын, т.б қосуға
болады. Айта кететін бір жай, жоғарыда аталған барлық негізгі және ... жеке дара ... бір- ... ... ... ... әсер ... Катастрофизмнің қалыптасуы
Алғаш рет катастрофалық құбылыстарға француз ғалымы, палеонтология мен
салыстырмалы анатомияның негізін ... Ж. ... ... назар
аударды.Ол Жер бисферасы даму барысында бірнеше орасан зор катастрофаларды
басынан өткізді, бұл ... ... ... еткен бірнеше
организмдер түрлерінің жойылып кетуіне себеп болды деп ... ... ... ... ... - Жер
тарихындағы органикалық дүниенің бір ... ... бір ... орта ... тікелей байланыста заңды түрде алмасып отыратыны
туралы ғылымның қалыптасуына үлкен әсер етті. М.Рауп пен Дж Сепкоски ... ... ... кетуі туралы қолда бар мәліметтерді статистикалық
өңдеуден өткізді. Осы мәліметтер бойынша фанерозой ... (570 млн ... ... ... ... ... рет ... Жердің дамуының
600 млн дай жыл барысында әр 30±4 млн жыл ... ... ... ... Бұл аралықта осындай критикалық 20 кезең болғанын
анықтады. Көптеген ғалымдар түрлердің ... ... ... ... деп көрсетеді:
а) Жерге өте үлкен аспан денелерінің құлауы (кратер түзілуінен),
нәтижесінде климат пен ... ... ... күрт ... ... вулкандық шаңның түсуі (вулканогенез);
в) гидросфераға уран және де ... ... ... ... ... Жердің магнит өрісінің қорғаныш ... ... ... ... жаңа ... ... Күн ... компоненттеріне Немезиданың немесе Күн
системасының 10-шы ... ... ... ... ... ... деңгейінің өзгеруі.
Бұнымен қатар, соңғы кезде осы жоғарыда аталған ... ... ... байланыста екендігі ... ... ... ... ... Жер ... құлағанда атмосфераға шаң
көтеріліп қана қоймай, бұнымен бірге Жердің тектогенезі, яғни рифтогенез,
вулкандар ... жер ... ... ... ... т.б.
құбылыстар байқалады.
3.Кратер түзілу себептері және онымен бірге жүретін құбылыстар
Күн системасы 9 планетадан, ... 2,8 ... ... ішкі астероидты белдіктен және 2 сыртқы белдіктен (Оорттың ішкі
бұлты = 10 мың Күн ... Оорт ... ... Күн ... 100 ... Оорт ... бұл көрсетілген заты ондағы комета ... ... ... ... осы ... ... ... мен астероидтар
бөлініп шығып, олардың кейбіреулері Жерге немесе басқа ... ... ... 600 млн ... ... 1500 дей ... ... Сондықтан
Жердің үлкен аспан денелерімен соқтығуы миллион жылда 3 рет қана ... ... ... ... бойынша, Жерге астероидтың
соғылуын кез келген уақытта күтуге болады екен.
Мысалы, 1936 жылы Жердің дәл қасынан “Адонис“, 1937 жылы ... жылы 22 ... N ... 1989 жылы ... 1992 жылы ... ... астероидтары соқтықпай өтіп кетті. Атақты Аризон кратері
салмағы 100 мың тонналық қана - ... ... ... ... астероидтың құлауынан пайда болған. Кратердің жалпы диаметрі
1200 метр. Ал астероид құлаған ... ... ... мың ... жарған кезде ғана пайда болатындай алпауыт күш кратердің жан –
жағын теп тегіс жасаған.
Жерде ... ... ... белгілі бір кезеңдерде байқалады,
әсіресе бұл жағдай фанерозой ... тән. ... ... ... ... ... жыл үшін ғана ... Кратер түзу үрідсі 245, 217, 193, 176, 144,
91, 65, 38 және 11 млн ... ... ... ... ... Дәл осы
кезеңдерде биосфераның эволюциясында шешуші оқиғалар болды.
Көптеген астрономдар бұндай периодтылықты Күннің гипотезалық серігі ... Күн ... 0,08 ден 0,3 дей ... ... ... ... орбитамен айналатын – Немезиданың болуымен байланыстырады.
Ғалымдардың пікірлерінше ... ... ... мен астероидтардың ядролары
толған Оорт бұлттарына әсер ... ... ... ... ... ... құлауына тікелей себепкер болады. Немезиданың
Күнге жақындауы 15 миллион жылдан кейін болады деп ... ... Д. ... мен Дж Матистің пікірінше,
катастрофаның себебі, ... ... ... ... ... ретінде
олар Күннен 50-100 ... ... ... ... ... ... Бұл ... эллипс бойымен айналады, ... ... 1000 жыл. Ол Оорт ... ... әсер ... ... кометалар
мен астероидтарды орбиталарынан шығарып жібереді де, олар ... ... 10 шы ... бар екендігін дәлелдейтін көптеген фактілер бар.
Бұл туралы Дж Андерсон ... ... ... планетааралық
станциялардан келіп жеткен сигналдарды қабылдап алу арқылы ... ... көп ... ... ... 10-шы ... дәл ... әлі күнге дейін мүмкін болмай отыр.
Кейбір астрофизиктер астероидтар мен кометалық белдіктердің өзгерісін
Күн жүйесінің Галактика ядросын айнала периодты қозғалуымен ... ... Күн ... ... ... 30 млн ... газ, шаң, астероид,
кометаларға толы галактика жазықтығын кесіп өтеді. Осы кезде бұл денелер ... ... ... ... түседі.
4 Рифтогенез, радиоактивтілік және тіршілік
Жер физикасына белгілі болғандай, планета қойнауының радиоактивтілігі
уақыт өткен сайын ... да, ал ... ... ... ... әсер етеді. Жердің даму тарихының ертедегі кезеңдерінде пайда
болған қарапайым структуралы балдырлар Жердің даму ... ... ... ... жоғары сатыдағы тіршілік иелеріне қарағанда
радиация әсеріне анағұрлым төзімді.
Адам организміне әсер ететін ... ... ... үшін доза ... D және ... қуаты Р=D/t қолданылады. Дозалар
рентген, грей және джоульдің кг-дағы ... ... Бұл ... ... қатынасы : 1 грей = 1 джоуль/кг = ... ... ... ... ... 1 ... рентген
мөлшерімен өлшенеді (миллирентген/сағат, микрорентген/сағат). Адам ағзасына
әсер ететін дозалардың жалпы қуаты 1,5-4,0 милдигрей/ жыл ... ... ... ... ... ... дозаларға
бейімделгендіктен, олардың ешқандай зияны жоқ.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... шығарумен
тығыз байланыста жұмыс жүргізеді. Олар үшін жылына 50 ... ... ... Бұл табиғи фоннан 12-35 есе көп. Биофизиктердің пікірінше,
жылына 50 миллигрейден бірнеше есе көп доза адам ... ұзақ ... ... ... әсер еткен жағдайда Homo sapіens түрі өзгеріп кетуі мүмкін.
Уран тірі организм бойына түскенде алдымен улы, кейіннен радиациялық
әсер ... Тірі ... ... ... ... басқа элементтер де
зиянды әсер етеді. Мысалы, В.В.Ковальский: топырақта төмендегі көрсетілген
элементтердің жоғарғы концентрациясы : Co – 3·10-3; Cu – 6·10-3; Zn ... B ... Sr ... және Se –1·10-4 – тірі организмдерге зиянды әсер
ететінін дәлелдеген. ... ... ... де жеткіліксіздігі сияқты
организмдерде морфологиялық, анатомиялық және физиологиялық ... ... ... ... пайда болуына себеп болады. Осы
элементтердің, әсіресе, U, B, Cu, т.б. жоғары ... бар ... ... микроорганизмдерде мутагенез жүріп, пайда болған мутанттар
осындай орталарда жылдам дами ... ... ... ... ... ... ... концентрациясынан біршама жоғары.
Оңдағы хар балдырларының ... ... ... ... ... 3 есе
артық . Сонда осы балдырлар мутациясына байланысты олардың көптүрлілігі өте
жоғары. Ленинградтық ... ... ... ... ... ... ... V, Mo, Cu, Nі, Ag және де басқа элементтерге бай ... ... ... ... ... судың төменнен жоғарыға қарай
көтерілуі жиі (апвелинг) болып тұрады.
Апвелинг кезінде фосфаттардың гидросфераның жоғары қабаттарына өтуі
мұхиттар мен ... ... ... организмдердің қоректік
тізбектерінің бастамасы болып табылатын фитопланктонның қарқынды ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
жағалық акваториялардың биоөнімділігі 50 мың есе ... ... ... ... мен ... химиялық элементтердің
гидросфераға түсуі күрт артады. Бұл теңіз ... ... ... да ... ... себеп болады. Қорекпен бірге балықтар ... ... ... радиоактивті заттар да жинақталады, олардың
әсерінен организмдер құрылымында мутация жүріп, кейбір түрлер ... ... ... жаңа ... мен ... ... болып, олар
ары қарай түр ретінде дами береді.
Рифтогенез кезінде мутагенез қарқынды жүріп, тіршіліктің ... ... ... ... ... болған түрлер біздің планетамызда
тұрақталмай тез жойылып кетті дегенмен ұзақ уақытқа сақталып қалғандары да
болды. ... 538 млн жыл ... ... ... ... ... дене сегменттері әлдеқайда азайып, ... екеу ғана – бас, ... ... ... деп көрсетеді.
500 млн жыл бұрынғы ... ... ... омыртқалылар, панцирлі
балықтар пайда болды. 320 млн жыл бұрынғы кезеңде ... ... ... болды, 290 млн жыл бұрынғы ... ... 167 млн жыл ... ... ... ұшу ... пайда
болды. Түрлердің кейбіреуінде алдыңғы ... ... ... ... ... болды. Осылайша ұшқыш кесірткелер ... ... ... ... биосфера эвоюциясының барысына рифтогенез ғана емес, басқа ...... ... ... климаттық өзгерістер,т.б. әсер
етті.
5 Жердің магнитосферасы және оның ... ... ... ... ... ... бар. Егер ... магниттік
сферасы болмаса, Күн мен жұлдыз желдерінің ағыны еш ... ... ... ... тірі организмдерге зиянын тигізген болар ... ... ... ... сол ... ... ... қорғап тұратын бронды қалқан рөлін атқарады.
Магнитологтардың пікірінше, геомагниттік өрісті бақылау үшін Жердің
орталығына аса ірі, ... 200 км, ... 4000 км ... ... ... магниттік осі Жердің айналу осін 11,5 ... ... ... ... ... географиялық полюстермен сәйкес
келмейді, уақыт өткен сайын магниттік ... ... ... ... солтүстік магниттік полюс бір тәулікте жердің бетінде 20,5 метрге
(7,5 км/жыл) ал оңтүстік ... –30 ... (11 ... ... ... солтүстік полюс Канаданың солтүстігінде орналасқан, ал
2185 жылға қарай ол солтүстік географиялық полюспен алмасады. 2400 жылы ... ... ... ... ... ... жағалауларында,
Австралияға қарай жылжып келе жатыр.
Кез келген магниттегдей, Жердің магнит күштері бір полюстен Жердің
әлем кеңістігі ... ... ... ... байланысады. Осының нәтижесінде
Жердің айналасында магнитосфера түзіледі.
Магнитосфера ... ... деп ... ... ... ағынын
ұстап қалады да оларды планетаның бетіне жеткізбейді. Бірақ дүниеде ... ... ... ... ... отырады. Зерттеушілер, қазіргі кезде Жердің
магнит өрісі 100 жылда 2,5 %-ке ... ... және бұл ... ары қарай
жүре беретін болса, шамамен 4000 ... 0-ге ... деп ... ... ... оның ... 0,35 эрстед).
Ғалымдар бұндай құбылыс өткен кезеңдерде де болған деп жорамалдайды.
Оның үстіне, осындай ... соң ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, өріс инверсияланады ... ... орны ... ... ... ... ... бірнеш рет кайталанғаны палеомагнитологтар анықтап отыр.
6. Динозаврлардың жойылып кетуі
Динозаврлар Жер ... ... 290 млн жыл ... ... ... 100 ... аса уақыт үстемдік құрды. Динозаврлардың жаппай ... ... ... ... - бор мен ... – 65 млн жыл ... ... осы кезеңдер арасында тіршіліктің бір формаларының екіншісіне
кенет ауысқанын анықтады. Палеонтологтардың алған ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрлері табылуда. Олардың
ішінде өте кішкене түрлер де, алып ... да бар. ... АҚШ – ... 50-80 ... ... жететін, ал Қытайда – мойынының ұзындығы 30
метрге жететін жануарлар табылған. Бұл алып ... бір ғана ... ... 3 ... жетеді.
Динозаврлар негізінен өсімдіктермен қоректенген, арасында жыртқыштары
да болған. Динозаврлардың қарқынды өсіп дамуына ... ... ... әсер ... ... ... Бұл кезде оттегінің
концентрациясы қазіргі кезден 1,5 есе жоғары болған. ... ... ... ... ... кері әсерін
тигізген, дегенмен де олардың жойылып кетуіне бір ғана осы ... ... ... ... басқа да себептер: осы кезеңдегі ... ... ... ... кездегіден 5 есе көп ... Ал ... ... ... парниктік эффект әсерінен ауа температурасы
2,50 - қа жоғарылатады, олай болса, көмірқышқыл ... 5 есе ... ... да қазіргі кездегіден 5 есе, яғни ... ... ... қанаттары 11 метрге дейін жететін алыптары да
болған. Ғалымдар көп уақытқа ... ... ... ... ... ... ... алмады. Бұл жағдай геохимиктер Г.Лэндис пен Р.Бернер(АҚШ)
қазбадан табылған 80 млн жыл ... ... ... құрамын
зерттеулері нәтижесінде түсінікті болды. Ол ... ... ... 10 есе ... ... ... ал оттектің мөлшері 32 процент. Осы
тығыз атмосфера алып ұшқыш жануарлардың ... ... ... ... ... 65 млн жыл ... тек қана динозаврлар емес, барлық
жануарлардың жартысынан көбі ... ... ... ... пікірінше, жануарлардың қырылып қалуы Жерге бұдан 65 ... ... бір ... ... ірі ... ... құлағанынан болуы керек.
Олардың негізгі бөлігі (диаметрі 9 км болған) Жерге Мексика территориясында
соғылып, диаметрі 180 км кратер ... ... ... да ... ... табылған. Мысалы, Қара теңіздің солтүстік бөлігінен диаметрі 25
км Каменский, диаметрі 3 км ... ... Кар ... ... 60 км Кар және 25 км ... ... ... Бұл кратерлердің
барлығы теңіздің таяз бөліктерінде пайда болған. Осы кратерлер бір ... ... ... ... ... ... ... кетуі
нәтижесінде пайда болған деп жорамалдайды. Атмосфера ұшып түскен осы дене
кометаның ... ... ... ... ... ... бүкіләлемдік ... әкеп ... ... ... ... ... шаңдар мен
түрлі газдар оның тазалығын нашарлатып, Жер температурасының төмендеуінен
динозаврлар да, салмағы 20 кг-нан асатын ... да ... ... ... ... ... ... Р.Левич және Э.Андерстің
пікірінше, жануарлардың қырылып қалуына ... ... ... ... ... ... өрт себеп болған. Өрт кезінде ауаға бөлінген күл
мен күйе ... ... ... Жер ... ... себепті
жануарлар қырылып қалған. 65 млн жыл бұрынғы қалдықтардан ғалымдар осы
гипотезаны ... ... күйе ... ... ... ... ... еткен жануарлардың 90%-не жуығы
қырылып қалған аса ірі ... ... ... өте ... ... ... дәлелдейді. Өйткені, динозаврлардың
жойылу кезеңдеріндегі геологиялық қабаттардан Жерде кездеспеген ... ... ... ... ... мен ... ... жұмыстарының
нәтижесінде кометалар мен астероидтардың Жерге соғылуы кезінде озон қабатын
бұзатын азот оксиді NO ... ... ... ... ... минут не сағат ішінде атмосферадағы азот ... 0,1 ... ... ... Азот ... ... ... қышқыл HNO2 және азот қышқылын HNO 3 түзеді.
Қышқыл жаңбырлардың әсерінен азот оксидтері молекулаларының ... ... ... ... ... ... Оның үстіне
топырақтан организмге өте зиянды Be, Hg, Ta және басқа элементтер бөлінеді
де, олар су ... ... ... тірі ... тыныс алу
органдарын зақымдайды.
Құрлық ... ... ... ... ... ... қышқылдар карбонатты қосылыстарды ыдыратып, ауаға СO2 көп бөлінуіне
себеп болады. Ал кремнийді қосылыстарға бұл ... әсер ... ... ... шамамен 1000 жылға дейін созылған.
Қорыта айтқанда, қарастырылған ... ... ... ... ... ... 100-1000 есе ... екендігі табылған. Иридийден
басқа платина тобының элементтері, сол сияқты кварц табылды. Бұл ... өте ... ... ... соқтығысқанының дәлелдері болып
саналады.
7. Қысқа периодты ... және ... ... ... 30 млн жыл бұрын жердің тектогенезінде
геомагниттік өрістердің инверсиялары мен басқа да ... ... ... ... Олар да өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне,
адамдарға әсер етті.
Қазіргі заманғы түсініктер бойынша адам мен адам ... ... ... 4.5 млн жыл ... ... Бұл ... ... бірнеше
рет түрлі факторлар әсерінен пайда болған радиацияның жоғары дозалары әсер
етті. Мысалы, бірнеше ... ... ... ... ... ... қарқындылығының жоғарылауының әсерінен уранның жоғары
концентрациялары ... одан ... ... да ... айтып кеткеніміздей, ... ... ... ... ... ... ... Күн мен космостық
радиация сәулелері Жердің бетіне еш ... өтіп ... ... ... зор ... ... Қазіргі кезде, көптеген
ғалымдардың пікірінше, мутацияның әсерінен Homo sapіens ... ... ... ... 2.8 млн жыл ... болған геомагниттік өрістің
инверсиясының әсерінен австралопитектер адамға (”шебер адам”) айналды, ... млн жыл ... ... инверсия әсерінен “тік жүретін адам” пайда болып,
690 мың жыл бұрынғы ... ... ... ... ... ... 600 мың жыл ішінде палеомагнитологтар ... ... 12 ... ... Бұл ... ... геологиялық,
климаттық және биологиялық өзгерістер болған. П.Олсонның көрсетуі бойынша,
геомагниттік өрістің ең төменгі шегі 2700 жыл ... ... олай ... толық циклы 11400 жыл.
Кестеде инверсиялардың адамның антропологиялық түрінің қалыптасуына
әсері көрсетілген. Г.Н.Матюшин 250 мың жыл бұрын болған ... ... ... ие неандерталдықтардың шығуына себеп ... ... Бұл ... ... ... ... түскен уранның мөлшері
туралы мәліметтер өте аз. ... ... ... ... 2 млн жыл) уран мен сапропелді органикалық ... ... ... ... (80 мың жыл ... және ... (7-3 мың ... болған.
Жердің магниттік әрісінің соңғы 600 мың жылда өзгеруі
|Европалық шкала ... ... ... ... шкала-ның |
|(мың жыл) |жыл) ... ... |
| |2.9-3.2 | |
| |7-8 | ... |11-13 ... ... |19-31 ... ... |41-43 ... |
| |50-60 | ... |110-130 ... ... ... |198-215 ... ... |293-311 ... ... |400-420 |У реки ... |500 | ... | | ... ... неандерталдықтардан неоантроп-кроманьондықтар
қалыптасқан. Неоантроптың қалыптасуына 60-50 мың жыл ... ... ... ... әсер ... (Конг-Юоуци анықтағандай).
К.П.Сонетт және оның қызметкерлері (1987) мұздықтардағы бериллий – 10 - ... ... 60 мың жыл ... өте жаңа ... ... болып оның
жарқылы кезінде космостық бөлшектер ағыны және бериллий-10 ... ... ... - 10 бэта - ... ... оның
жартылай ыдырау кезеңі 2,5 млн жылға созылған. Кейін бұл изотоп жауын ... ... ... үстіне түседі.
8 Кроманьондықтардың дамуындағы шешуші кезеңдер
Кроманьондықтардың кеңінен таралуы 45-50 мың жыл бұрын басталған. Осы
кезеңде А.Г.Маленков пен И.Е.Ковалевтің пікірінше, ... даму ... ... ... қолдың босауы - еңбек ету қабілеті - мидың дамуы
- терінің жүнді жабыннан босауы.
Бұл кезеңде кезекті геомагниттік өріс ... ... Осы ... ... гомосапиенттік белгілері көбейіп, оның әрі қарай дамуында
елеулі оқиғалар болған: бұған дәлел бола ... ... Орта және ... ... Орта Азияда, Қиыр Шығыста, ... ... сол ... ... қолынан шыққан өнер туындылары. Ең ертедегі
бейнелеу өнерінің ... 40 мың жыл ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңдерінде геомагниттік өрістің 4
инверсиясы байқалған: 24 мың, 13 мың, 9500 жыл және 5000 жыл ... Оның ... 20-24 мың не ... жыл ... ... болуы мүмкін.
К.Л.Сонетт және т.б. мұздықтағы Ве-10 концентрациясының күрт көтерілуі ... жыл ... ... ... Б.М. ... және ... ... 80 жарық жылы қашықтығында жаңа ... ... ... ... ... әсерінен геомагниттік өрістің инверсиясы орын алған
болуы ... ... мен ... геомагниттік өрістің инверсиясы туғызған
планетаның магниттік экранын уақытша жойған жұлдыз жарқылы әсер ... ... ... Жер ... ... ... өткен космостық
сәулелер де әсер еткен. Осының барлығы ... ары ... ... толық жоғалып кетуіне әкеліп ... ... ... ... ми орталықтарының ... ... ... ... ... бейімделген еді. Ал неоантроптар бұларға
қарағанда әлдеқайда жоғары ... ... ... өнер ... ... жетістіктер болды. Мысалы,
Франциядан табылған “Леспук Венерасы”, Сібірден - ... мен ... ... және т.б. ... ... ... ... галереясы” және т.б. осының дәлелі болып табылады. Олардың жасы 30
мың жыл. Адамдар бұл кезеңде күнтізбек, сүйектен ... ... ... ... ... ... Күнге, жұлдыздар мен ағыстарға қарап
теңіздерді ... ... ... ... ... ... және т.б. Дәл осы
кезеңде Жердің ең қатты мұздануалдыңғы Азия мен Шри - ... ... ... - ... т.б. ... айналысты. Осы кезде садақ ... ... неше ... ... ... ... ... қалалар пайда
болды. Марокконың Эр-Риф таулы аймақтарында 1986 жылы ... 10 мың ... ... жер астындағы қала табылды. Ондағы галереялар мен залдардың
ұзындығы 35 ... ... ... ... ... (7-8 мың жыл ... ... бериллиуым - 10 концентрациясының жоғарылауымен сәйкес
келеді; бұл кезде екінші бір жаңа ... ... ... Дәл ... шумерлердің жазбаларындағы “екінші Күн” болуы мүмкін. Бұл жазбаларда
оңтүстіктегі екі шоқжұлдыздар Парус пен Корма ... алып ... ... астрономдар аспанның осы бөлігін зерттей отырып, РР-
6835-45 пульсарын анықтады.
Қарастырылып отырған кезеңде ... ... ... мен ... ... жоғарылаған. Барлық осы факторлардың бірлескен
әсерінен мезолит неолит пен ... ... ... ... – Кіші Азияда, Таяу Шығыста, Египетте қалалар пайда ... ... ... мал ... ... ... ... түсініктерін игеріп, медицинада белгілі жетістіктерге жетті. Осы
оқиғалардан кейін басталған планетаның сейсмикалық белсенділігі органикалық
заттарға бай ... ... ... ... 4,5 . 10-3 % ... ... ... ... 5,6-5,1 мың жыл ... ... Бұл ... планетаның
тарихында голоценнің климаттық оптимумына сәйкес келеді. Климат ... ... мол ... ... қоғамының материалдық байлықтарының дамуына
мүмкіндік жасалды. ... осы ... ... ... ... халықтардың қоныс аударулары да байқалған.
Мысалы, б.э.д. 6-4,5 мың жылдары Палестина мен Египетте, 5-3,5 ... мен ... ... ... ... ... ... қоныс
орындары, бірнеше мың халқы бар қалалар жойылып ... ... - ... т.б.). Осы ... ... Ресейдің европалық бөлігіндегі солтүстік
батыс жерлерінде қалыптасты. ... ... ... ... б.э.д. 5-4,5 мың жыл ... ... ... ... 2,5. 10-4% ... көтерілгенін көрсеткен. Бұл оның ойынша
осы аймақтардағы халық санының күрт ... ... ... ... ... ... (б.э.д. 3,2-2,9 мың жыл)
халықтардың кең ... ... ... әкелді. Тур Хейердал, осы кезеңде
Африканың батыс жағалауында тұрақтын ежелгі ... ... ... ... Бразилия жерінде қоныс аударған деп есептейді. Тур
Хейердал Майя халқында 3113 жыл 12 ... ... ... ... ... назар аударады. Ол, дәл осы кезеңде ... ... ... ... ... дамуының жаңа тарихы басталған деп
түсіндіреді. Шамамен осы кезеңде Египет, ... ... ... ... өркениет пайда болып, қалалар мен пирамидалар салынды, жазу мен
әдебиет пайда болды, тас обсерваториялар құрылып мыс ... қола ... т.б. Бұл ... ... халықтарына да тән болды. Тур
Хейердал бұл ... ... ... ... ортақ өркениеттік орталық
болған болуы керек дейді.
Б.э.д. 3113 жылғы катастрофадан кейін сақталып қалған халықтар ... атап ... ... ... Индия, Қытай, Мексика және
т.б. қоныстануға мәжбүр болған. Т. Хейердал ... 3113 жылы 12 ... ... жыл ... басы деп қарастыруды ... ... грек және рим ... ... египет және крит өркениеттерінен
бастау алған.
Жерорта теңізі халықтарына едәуір зиян ... ... 1500 ... ... ... ... ... нәтижесінде атмосфераға 13-18 км3
күл таралып, ... крит – ... ... ... ... ... ... белсенділігі (б.э.д.1200 ж.) және рифтогенездің
жандануы гидросфера мен ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл халықтар миграциясының
жаңа толқынын және ... ... ... қоныс аударуын
туғызды. Осы кезеңде тек биосфераның ғана емес, сол сияқты Жерорта теңізі,
Қара теңіз жағалаулары мен ... ... ... ... батысында
адамзат қоғамының қайта шоғырлануы жүрді. Дәл осы кезеңде ... ... ... Таяу шығыста хеттар елі, Үндістанда –Хараппи және Мохенджо -
Даро мәдениеттері құлады. Орталық Европада халықтардың қоныс ... ... ... ... ... ... геомагниттік өрістің
инверсиялары мен ... ... ... ... да, адамзат қоғамында да елеулі өзгерістер болған. Бұл,
С.Г.Неручевтің пікірінше, адамдардың дене ... ... ... де
әсерін тигізген. Бұған дәлел Украинада б.э.д. 8-1,5 мыңыншы жылдары өмір
сүрген адамдар қалдықтарын зерттеген ... осы ... ... 7 мыңыншы жылдан бері қарай адам сүйегінің қаңқасы кішірейе бергені
осы зерттеулер барысында анықталды.
Геомагниттік өрістің келесі жаңа ... ... 4000 ... ... ... Бірақ бұл жорамал, егер өрістің сипаты сол күйде ... ғана ... ... ... Осы ... ғалымдар бірталай зерттеу
жұмыстар жүргізумен қатар басқа планеталардың магнитөрістерін де ... ... ... ... ... ... дамудың
әртүрлі стадиясында екенін дәлелдеді. Бірақ басқа ... ... жоқ, ... ... мен ... организмдерінде бұл
өзгерістер қай бағытта жүретінін ... ... ... ... жоқ ... де ... ... катастрофалық өзгерістері
Мұхиттар мен теңіздердің деңгейінің көтерілуі - әдетте бірнеше мың
жылдықтар бойына жай ... ... ... ... факторлар әсерінен
жүреді. Алайда, табиғатта мұхиттар мен теңіз деңгейінің ... ... ... әсер ... ... ... Ай мен ... тартылыс күші сол сияқты, жер сілкіну мен ... ... ... толқынды желдер мен цунами толқындарының әсерінен
болады.
Бірақ бұнымен бірге теңіз ... ... ... ... олар жер ... ... ... құрлықтың массасының
ығысуынан болады, нәтижесінде бір жерлерде мұхиттар мен ... ... яғни ... ... екінші жерлерде оның төмендеуі, яғни
регрессия байқалады.
Теңіз деңгейінің күрт көтерілуі көбіне құрлықты су алу ... ... Қара ... соңғы 3000 жылда деңгейінің өзгеруін
қарап отырсақ, оның ең ... ... ... VІІІ ... ІV ... ... біздің эрамыздың басына қарай қазіргі деңгейінен 2 ... ... ... ... оның ... 1,2-2 ... 3 рет төмендеп, 0,5
метрге 2 рет көтерілген.
Атақты гидробиолог ... ... Қара ... деңгейінің ең
төменгі кезінде б.э.д. VІІІ- VІІ ғасырда Солтүстік, Балтық және ... ... Қара ... құйған деп көрсетеді. Нәтижесінде ... ... ... ... 80 – 100 ... көтерілген. Бұны
В.В.Полещуктың пайымдауынша, су жануарлары дәлелдейді. Қара ... ... ... Ақ теңіздерде тіршілік ететін 200-ден аса
түрлі организмдер табылған.
Болған катастрофалық су ... ... ... пен ... ... фин, ... ... мәліметтер бар.
В.В.Полищук су тасқыны Жердің айналу осінің өзгеруіне ... деп ... Бұл ... ... ... ... жер ... - бір жерлерде трансгрессия, басқа жерде - ... ... ... ... ... ... ... осі 54’4”-қе
бұрылғанда Батыс Сібір ... ... ... ... мен Африканың
Солтүстік шығыс бөлігін су басады да, Орал таулары, ... ... ... аралға айналады. Айналу осі 27‘2 “- қе өзгергенде, Батыс Сібір
ойпатының бір бөлігін су алып, Қара, Каспий, Арал ... ... ... ... байланысқан бір бассейнге айналады. Жердің айналу осінің
ығысуын В.В.Полищук ... ... ... ... деп
түсіндіреді. П.В.Василиктің пайымдауынша, бұндай құбылыстар Күнді Жер
орбитасына жақын орбита ... ... ... ... тәрізді космостық
дене әсерінен болады деп ... ... пен ... орын ... ... бола ... Азия мен ... аралығындағы Берингия
деп аталатын көпірдің пайда болуы.
Б.э.д. VІІІ- VІІ ғасырда Солтүстік ... ... ... ... ... аударғаны тарихта белгілі.
Сонымен, теңіз деңгейінің катастрофалық өзгерулері теңіз, өзен, көл
биоталарына ғана емес, ... ... да ... әсер ... ... ... ұзақ уақытқа бос қалады.
10.Магнитті дауылдар және олардың биосфераға әсері
Магнитті дауылдар күн ... ... ... ... ... Күннің де
Жер сияқты магнит өрісі бар. ... ... ... ... ... 1-2 эрстед, яғни Жер өрісінен 2-4 есе жоғары. Күннің магнит
өрісінің қуаты 20-30 ... ... 3000 ... ... ... Магниттік
өрістің мұндай жоғары қуаты оның сәуле шығару қабілетін төмендетеді.
Күн дақтарының астындағы температура күшті ... ... ... нан 4500К- ге ... ... ... ... 700 млн жыл бұрын
Күн белсенділігінің 11 жылдық циклінің байқалғанын анықтады. ... ... ... ... ... атмосфера, гидросфера, литосферадағы
түрлі құбылыстармен байланысты. Бұл ... ... ... пен су ... сәйкес келеді.
Күн мен Жер арасындағы ... ... ... ... мәліметтерді талдай отырып, Жер планетамыз ... ... ... бұл ... оған әсер ... ... Совет
геофизигі А.И.Оль бірінші болып бұл ... ... ... ... ... Жер ... өрісінің бір секторынан екіншісіне екі
тәулік ішінде өтеді. Жердің магнитосферасы бұл кезде біршама ... ... дәл осы ... ... ... ... ... найзағайлар саны ұлғайып, ... ... т.б. ... ... ... ... ... 1969 жылы Жер екі сектордың арасындағы шекарадан
өткенде, найзағайдың көбейетінін көрсеткен. 1974 жылы Дж. ... ... ... сол ... 1977 жылы С.Хейнес пен И. Хамви Жердің
жасанды серіктерінің мәліметтері негізінде ... ... ... ... ... ... белсенділігінің күшеюі, не әлсіреуі кезінде Күнде отты жарқылдар
пайда болады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... 102 джоульге дейін энергия бөлінеді.
Жарқылдың көлемі 1 млрд ... ... ... ... ... ... болған электромагнитті сәулелер Жер орбитасына 8 минут ... ал ... ... плазма бөлшектері – 1-2 тәулікте жетеді.
Бұл сәулелердің ... де ... ... әсер ... ... ... ... магнитті желдер, геоэлектрлік
өрістердің өзгерістері, атмосфералық қысымның ... және т.б. ... ... жер ... мен вулкандардың атқылау
белсенділігіне әсер етеді.
Магниттік дауылдар ... ... ... ... әсер ... және ... ... секторларды асып
өткенде де пай да ... ... ... және биосфераның даму үрдісі әр ... және ... ... әртүрлі өзгерістер арқылы бұзылып ... ... ... ... әсер ... жайлы көптеген
дәлелдер әлі де пайда ... ... ... және ... ... Жер және ... ... ғылымдардың синтезі кезеңіне
өтуде.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жер планетасы бұдан 4,7 млрд жыл бұрын қалыптасып, оның ... ... ... ... ... абиогенді физико-
химиялық қалыптасуы мен олардың арасындағы қатынастардың қарқындауы арқылы
болды. Вулкандар ... ... ... және ... ... азот пен көміртегі оксидтері ... ... ... ... және су ... ... ... қалыптастырды.
Биота 4,7 млрд жыл бұрын қалыптаса бастады және Жердің ... ... ... роль ... ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге орта жағдайларын өзіне қолайлы
бағытта өзгертті де. Жер ... ... 4 млрд ... биота
литосфера, гидросфера мен атмосфераға айтарлықтай өзгеріс енгізетін фактор
бола қойған жоқ. Жер эволюциясының ... ... ... - ... ядросыз организмдердің, 3,3 млрд жыл бұрын қарапайым көкжасыл
балдырлардың пайда болуымен сипатталады. Алайда, биотикалық ... әлі ... ... ... ... ... жоқ ... кезең 1,9-2,0 млрд жыл бұрын, эукариоттар – бір клетаклы ядролы
организмдер пайда болған ... ... ... 1,2-1,0 млрд ... ... ... көп ... өсімдіктер мен жануарлар пайда ... ... ... ... ... ... Жердің географиялық
қабықшасы эволюциясының аса маңызды факторларының біріне айналды. Бұл соңғы
600 млн ... ... Осы ... ... ... ... Жердің көмірқышқыл
газды атмосферасын ... ... ... ... ... ... оттегі бөліп, озон қабатын қалыптастырып,
омыртқалы жануарлардың құрылыққа шығуына алғы шарттар ... ... ... осы ... атмосфера фотосинтездің негізгі
компоненті – көмірқышқыл газына ... ал ... ... ... ... көп ... ... СО2 атмосферадағы
концентрациясы 0,1-0,4% болды. СО2 бұндай ... ... ... ... ең ... ... жетіп, түзілген
орасан зор биомасса түрлі ... ... ... ... ... ... мол қоры ... Бұнымен қатар автотрофты
өсімдіктердің массасы, онымен бірге Жер бетіндегі тірі ... ... ... ... - Жерге бұдан 65 млн жыл бұрын ... 9 ... ... ... ... және ... жағдайдың кенет өзгеруі
нәтижесінде жануарлардың көпшілігі, оның ішінде динозаврлар да қырылып, бұл
сүт қоректілердің дамуына ... ... млн жыл ... адам ... ... ... ажырауы бесінші кезеңнің соңы болды. Адамның ... ... ... ... қолдан жасауды үйренді. Олар
австралопитектерге жақын, 2,5 млн жыл ... ... ... ... - қабілетті адам) тас дәуір –олдувай дәуірінің бізге белгілі
мәдениетін жасаушылар ... ... ... ... 900-300 мың жыл
бұрын) австралопитек- гоминидтер біршама жетілген құралдар жасай бастап,
архантроптардың (Homo erectus – тік ... адм) ... ... және шелл
мәдениетін сақтаушылардың қалыптасуына жағдай жасады.
Бесінші ... 40-100 мың жыл ... ... ... ... адамның (Homo sapіens – саналы адам) ... ... ... ал ... соң 12-7 мың жыл бұрын ... ... ... аяқталып, құл иеленушілік қоғам қалыптасып, Жер дамуының
антропогендік ... ... ... ... ... ... мал ... шаруашылығы дами бастады.
Аса маңызды оқиғалардың хронологиясы
15 млрд жыл бұрын - Үлкен жарылыс.
3 минуттан кейін - Әлемнің заттық негізі ... ... ... антинейтрино сутегі, гелий және электрондар ядроларының қоспасымен).
Бірнеше жүз мың жылдан кейін – атомдар (жеңіл ... ... - 12 млрд жыл ... - ... ... құрылымдардың
(галактикалардың) түзілуі.
10 млрд жыл бұрын – ... ... ... ... ауыр ... ... млрд жыл ... – Күн пайда болды.
4,7 млрд жыл бұрын – Жер ... ... млрд жыл ...... тіршілік пайда болды.
3,3 млрд жыл бұрын – бір клетаклы ядросыз организмдер ... ... млрд жыл ...... ядро түзілді.
1 млрд жыл бұрын – организмдер жануарлар мен өсімдіктерге бөлінді.
500 млн жыл бұрын – жануарларда қаңқа ... ... ... ... млн жыл бұрын - өсімдіктер құрлыққа шықты.
320 млн жыл бұрын – жануарлар құрлыққа шықты ... ... ... – балық құйрықты және төрт жүзу жарғақты жануарлар).
290 млн жыл бұрын – динозаврлар пайда болды.
167 млн жыл ...... ... кесірткелер (птерозаврлар мен
археоптерикстер).
150 млн жыл бұрын – алғашқы сүт ... ... ... млн жыл бұрын – динозаврлар жойылып, сүт қоректілер эволюциясына
жол ашылды.
14 млн жыл ... - ... ...... ... ... млн жыл ... – антропогенездің басы.
Қазіргі заманңы ғылымға тек қана даталар ғана белгілі екендігін айта
кету маңызды, ғалымға сонымен қатар, лкен ... ... осы ... ... жатқан Әлемнің эволюциясының механизмдері де белгілі. Бұл ... ғана жүз ... ... қол жеткізген фантастикалық қорытынды деуге
болатын жағдай.
Атақты америкалық астроном Карл Саган (1934 жылы ... ... ... моделін жасады, ол бойынша, космостық жыл ... 15 млрд ... ал 1 ... – 500 ... тең; ... ... ... бірліктермен есептегенде төмендегідей болады екен:
лкен жарылыс 1 қаңтар 0 сағ 0 мин
Галактиканың түзілуі 10 қаңтарда
Күн ... ... 9 ... түзілуі 14 қыркүйекте
Жерде тіршіліктің пайда болуы 25 қыркүйекте
Мұхиттағы планктон 18 желтоқсанда
Алғашқы балықтар 19 желтоқсан
Алғашқы динозаврлар 24 ... сүт ... 26 ... ... 27 ... ... 29 ... гоминидтер 30 желтоқсанда
Алғашқы адамдар 31 желтоқсанда шамамен 22 сағат 30 ... ... ... ... А.А. ... ... естествознания. Москва: Центр,
1997, 208 б.
2. Концепции современного естествознания: ... для ... Под ... ... ... П.Ратникова. –М.: Культура и спорт, ЮНЙТИ,
1997, -271 б.
3. Мукашев З.А. Концепции современного естествознания: курс ... ВШП ... 1998, 150 ... ... М.И. ... ... естествознания – СПб.: изд-во
«Питер , 1999. –352 б.
5. Рузавин Г.И. Концепции современного естествознания: Учебник для вузов.
– М.: ... и ... ... 1999, -288 ... ... В.П., ... А.И. ... первобытного общества. М.: Высш
школа.: 1990
7. Андреев И.Л. Происхождение человека и общества. – М.: Мысль, 1982.
8. ... М.И., ... Г.С., ... Ю.А. ... ... Гидрометеоиздат, 1986.
9. Вернадский В.И. Биосфера. Различные издания.
10. ВладимирскийБ.М., Кисловский Л.Д. Космические воздействия и эволюция
биосферы. – М.: Знание, ... ... О.Г., ... И.Д., ... В.И. ... и ... – М.:
Наука, 1987.
12. Гумилев Л.Н. ... ... в ... ... Л.: ... 1990.
13. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. Различные издания.
14. Дикерсон Е.Р. ... ... и ... жизни. 103 б.
15. Ивахненко М.Ф., Корабельников В.А. Живое вещество Земли. М. 1987.
16. Каратаев О.Г. Проблемы электромагнитной ... –М.: ... ... Дж. Нить ... М., ... ... В.А. Эволюция атмосферы, биосферы и климата. М. 1984.
19. Крывелев И.А. История религий : ... в 2 т. М.: ... ... Кун Т. Структура научных исследований. М., 1975.
21. Майр Э. Эволюция. М., 1981.
22. ... Г.Н. У ... ... –М.: ... 1982.
23. Монио А.С., Шишков Ю.А.. История климата. Л.: 1979.
24. ... С.Г. Уран и ... в ... Земли. – Л.: Недра, 1982.
25. Николов Т.Г. Долгий путь ... –М.: Мир, ... ... И.Д. ... ... Наука, 1983.
27. Поршнев Б.Ф. О начале человеческой истории. М., 1974.
28. Почтарев В.И. ... ... ... ... ... ... И., ... Время, хаос, квант. М., 1994.
30. Реймерс Н:Ф: Пиродопользование. Словарь-справочник. М.: 1990.
31. Семнов Ю.И. На заре человеческой истории. М.: Мысль, ... Сноу Ч. Две ... М., ... ... и ... мира. Общий обзор. М.: 1978, т.1
34. Тинберген Н. ... ... ... М., ... Ушаков С.А., Ясаманов Н.А. Дрейф материков и климаты Земли. М. 1984
36. Чижевский А.Л. Эхо солнечных бурь.
37. Филиппов Е.М. ... ... ... ... ... думка, 1983
38. Филиппов Е.М. Ядра, излучение, геология. – Киев: Наукова думка. 1984
39. Филиппов Е.М. О развитии Земли и биосферы. – М.: ... 1990. ... в ... ... ... Сер. «Науки о Землең; б.5
40. ФлинтР.Ф. История Земли. М. ... ... А., ... Л. ... физики. М., 1965.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Mysql транзакциясы триггерлер10 бет
Клиентке магазин класының деңгейінде қызмет ету25 бет
Вирустардың организмге таралуы, енуі, орналасуы.Инфекцияның түрлері және оларға сипаттама. Иммунитеттің механизмдері7 бет
Тұқым қуалаушылықтың молекулалық негіздері8 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама.2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
Автоматтың (пулеметтің) бөліктері мен механизмдерінің жүмысы бөліктер мен механизмдердің оқтауға дейінгі жағдайы21 бет
Агроөнеркәсіп кешеніндегі шаруашылық байланыстарды реттеу механизмдерін жетілдіру бағыттары26 бет
Адам мотивациясының дамуының психикалық механизмдері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь