Қазақ халқының этногенезі

Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. 7-4ғғ.) кезеңдерінен басталады. Олар негізінен Қазақстанның жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.
Этнос - (халық, тайпа, жұрт, ұлт) жалпыға ортақ, сыртқы кескін-кейпІ ғана емес, едәуір тұрақтанған ерекше мәдениеті (тілін қоса) мінез-құлқы бар, сол сияқты өзінің бірыңғай екенін және басқа этникалық топтардан бөлектігін түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен (этноним) бекітілген адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты бір тұтастығы. Сондай-ақ территориясы да бірыңғай болуы тиіс.
Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон, Бегазы-Дәндібай мәдениеттері) мен темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың (сақ, сармат) иран тілдес болғандығы айтылады. Бұл кездегі тайпалар антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар европеидтық нәсілдерге жатты. Қазақ халқының бастауына сақтар, үйсіндер, қаңлылар да кіреді.
Қазақ халқының шығу тегі туралы аспектілерге лингвистикалық және антропологиялық мәселелер жатады. Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі аумақты кезеңге: үндіевропалық және түріктік кезеңге бөлуге болады. Атап айтқанда, лингвистика жағынан қарғанда - ежелгі европалық- үндіирандық- прототүркілік-түркілік- қазақ. Түркі тілі Алтай тіл семьясына (монгол-манчжұр-танғыс) жатады. Алтай қауымдастығы мезолит дәуірінде Орта Азия мен Байкал бойында пайда болды. Түркі тіліне ғұн, оғыз, қыпшақ, үйсін, хазар. Тұнғыс-маньчжұр тобына - нанай, эвенкі, манчжұр.Қазақ тілі
        
        Қазақ халқының этногенезі
(Халықтың пайда болуы мен қалыптасуы)
Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жерінде халық ... ... ... ... құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д.2-1
мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. ... ... ... ... ... жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.
Этнос - (халық, тайпа, жұрт, ұлт) ... ... ... ... ... ... ... ерекше мәдениеті (тілін қоса) мінез-құлқы
бар, сол сияқты ... ... ... және ... ... ... түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен (этноним)
бекітілген адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты бір тұтастығы. ... да ... ... тиіс.
Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген
ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, ... ... қола ... (Андрон,
Бегазы-Дәндібай мәдениеттері) мен темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың
(сақ, сармат) иран ... ... ... Бұл кездегі тайпалар
антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар ... ... ... халқының бастауына сақтар, үйсіндер, қаңлылар да кіреді.
Қазақ халқының шығу тегі туралы аспектілерге лингвистикалық ... ... ... Орта Азия мен ... ... осы екі
процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі
аумақты кезеңге: үндіевропалық және ... ... ... болады. Атап
айтқанда, лингвистика жағынан қарғанда - ... ... ... ... ... тілі ... тіл семьясына (монгол-
манчжұр-танғыс) жатады. ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... болды. Түркі тіліне ғұн, оғыз, қыпшақ, ... ... ... - нанай, эвенкі, манчжұр.Қазақ тілі түркі тілдерінің
қыпшақ тобының батыс тармағына жатады. Оған қарақалпақ, ... ... ... қырғыз тілдері кіреді.Ал антропологиялық тұрғыдан
қарағанда - ... ... ... лингвистикалық тіл жағынан Қазақстан тұрғындары үндіевропалық
топтың ежелгі иран ... ... Бұл кез ... 3-1 ... кезеңде Қазақстанға шығыс жақтан көшпелі тайпалардың, ғұндардың
Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және ... ... - ... мен ... ғұн ... ... ... 1 ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі
тілдес тайпалар Орталық ... ... ... ... ... ... көрші-қолаң отырды. Ғұнжардың Қазақстанға өтуінің екінші
толқыны б.з. 2 ғ. 1 жартысында орын ... Бұл ... ... ... ... ... мен Жетісуға қоныс аударып, 6 ғасырға дейін өмір
сүрген Юэбань ... ... ... ... ролінің арқасында
сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы іске
асты. Мұның өзі тайпалардың жаңа ... ... ... және сол ... ... ... айқындап отырды.
Этномәдениеттік жағдайда түркі тілінің одан әрі дамып жайылған аймақтарда
сол сияқты моңғол түрінің белгілі ... де ... ... мен ... монголоидтік нәсілге өтуі басталды.
Бұл процесс тарихи деректерге қарағанда б.з. 1-5 ғғ. ... ... ... ... ... оның ... әсер ... даусыз. Б.з. 6
ғасырынан бастап үйсін, ... және ... ... ... ... ... ... Оған себеп, бұл кезде ... ... ... шығыстан Алтай, Сібір жақтан келген түркі тайпаларының
басымдығынан болса керек. Олар ... ... ... ... ... ... еді. 6 ... Қазақстан жері Түркі қағанаты құрамына
енді. Осы қағанаттар құрамында ... ... ... ... ... ... мен қаңлылар оларға сіңісіп кеткен. 702 жылы Батыс түркі ... ... оның ... ... қағанаты (704-756), Қарлұқ қағанаты
(756-940), Оғыздар (9 ғ. соңы 11 ғ. ... ... ... 893-11 ғ. ... (11-1219 ж.), ... ... ж.) өмір сүрді. ... ... ... халық болып қалыптасуына, әсіресе екі
мемлекеттің тарихи ролі күшті болды. Оның біріншісі Қыпшақ ... ... Еділ ... ... ... ... ықпал еткен тағы бір мемлекет - ... ... ... ... өмір сүрген Қарахан феодалдық
мемлекеті. Бұл мемлекетте қарлұқтардың ықпалы күшті болды. ... ... ... ... ... ... ... және оңтүстік -шығыс
Қазақстанның қалыптасқан этникалық жайына соншалықты өзгеріс жасаған жоқ.
Алтай ... ... ... ... ... ... ... мен керейттер Қарахан мемлекетінің ... ... ... ... осы бір ... кезінде шығыстан қидандардың
(қарақытайлықтардың) ... ... ... ... ... 13 ғ. ... ... мемлекеті қайта көтеріліп келе жатқанда
мронғол шапқыншылығы басталды. Сондай-ақ орталық, ... ... ... ... ... ... де сондай жағдайға душар болды.
Монғолдар екі мемлекеті де қиратты. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... кешікті.
Монғол шапқыншылығы салдарынан тұтас Ұлыстар орнағанмен, Қазақстан
жеріндегі ... ... ... ... Алаш ... ... ... ұлысы, Шағатай ұлысы, Үгедей ұлысы, Алтын ... ... Көк ... Ақ ... ... да ... керек. Ірі ру-
тайпалардың бірсыпырасы қоныс аударды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі
солтүстік ... мен ... ... ... ... тіл ... Себебі бұл халық монғол шапқыншылығынан бұрын-ақ ... ... еді. ... ... ... кетті. Бірақ бұл кезде
бұрынғы екі ... ... ... ... және кейін қосылған
монғолоидтік нәсілдердің күрделі араласуы нәтижесінде қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... келіп шығады.
Алайда, Қазақстан жерінде өмір сүрген ру-тайпалар түркі ... ... ... ... ... ... Ноғай, Көшім
хандықтарының қол астында өмір ... ... ... "92 ... ... ... ... бұл ру-тайпалардың барлығы кейіннен қазақтардың
құрамына ... ғғ. ... ... ... ... ... Ақ Орда,
Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасында болып жатқан түрлі ... ... ... өзара бірігу, топтасуға ұмтылу ... ... ... ... Қазақстанның ежелгі тайпалары өз ... ... және ... ... ... ... ... этникалық жағынан біртұтастық пен
бүтіндікке ұмтылды. ... үш ... ... бөлінді. Үш
жүз осылай пайда болды. Олар: Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүз ... ... Орта жүз ... ... ... Кіші жүз ... да ... Жүз Сырдариядан бастап Жетісу жерін түгел жайлады. Оның ... ... ... ... ысты және т.б. Орта жүз ... Қазақстан
мен солтүстік-шығыс Қазақстанның бір бөлігін қоныс етті. Оның ... ... ... ... ... уақ т.б. Кіші ... ... - Сырдың
төменгі жағы, Арал теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының теріскей жағы. ... ... ... ... ... ... ... төртқара,
шөмекей, шекті. Беріш; Байұлы - адай, алшын, ... ... ... ... қызылқұрт, шеркеш; Жетіру (табын, тама, ... ... ... ... ... ... ... түрлі
пікірлер бар.
Осы арада қазақтың үш жүзіндегі тайпалардың бірыңғай болмағанын ... ... ... ... ... сондай-ақ басқа руларға да жататындар
үш ... ... да ... этнонимінің туу тарихы ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу
айтыстарына айналды. Кейбір ... бұл ... ... ... ... ... ... атаудан шықты дейді. Немесе "қазақ"
атауы Жәнібек пен Керей бастап Жетісуға көшіп кеткендерді "өзбек-қазақ" ... ... ... пайдаланылған деп санайды. "Қазақ" термині 1245 жылы
Мамлюк мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында ... ерте ... ... ... ... ... ... "қазақ" деген сөз
басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша "қазақ"
терминіне әлеуметтік мағына беріледі, яғни ... ... ... ... ... бөлініп уақытша ру, тайпалардан кетіп, күнкөріс үшін әскери
жорықтарға қатысуын санаған.
Кейде бұл термин ертедегі екі ... ... және сақ) ... ... деп ... Ал ... тарихшылар "хас" нағыз және "сақ"
деген сөзден құралған деп болжам жасайды. Қазақстан ... 2 ... ... 9-10 ғғ. ... ... ... ... қоғамында
әлеуметтік, ал 11-12 ғғ. этникалық-әлеуметтік топтарға қолданылған. ... ... ... ... ... ... қауымдастығы
қалыптасуының да маңызды кезеңі болды" деп жазылған. Яғни бұл процесс түрлі
кезеңде де тоқтамай, ... ... ... ... ... ... ... болған 14 ғ. басында ... Ақ Орда ... ... ... 15 ғ. 2 ж. ... ... құрылып болғаннан кейін, халықтың
этногенез ... ... ... бірі ... табылатын "қазақ"
атауы, этникалық маңызға ие болды.
Қосымша
Қазақ ... шығу тегі ... екі жүз ... жуық ... бойы «қазақ» терминінің шығуын
түсіндіруге және оның ... ... ... ... ... Айтылған
көзқарастар ауқымы өте кең, мейлінше иланымды ғылыми болжамдардан қиыннан
қиыстырылып шығарылған этимологияларға дейін бар. ... ... ... түпкілікті пікірді, тегінде, әзірше ешкім айта ... ... өз ... ... ... ... уақытта жалпы қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне және атап айтқанда қазақ терминіне ден қою
едәуір арта ... ... ... мен ... беттерінде
қазақ терминіне қатысы бар жарияланымдар ... ... ... ... ... ... пікірлер өткен кездерде айтылған
көзқарастарға негізделген.
Қазақ ... шығу тегі ... ... шешкен кезде зерттеушілердің
едәуір бөлігі тайпа атауына терминологиялық сәйкестікті іздестіру ... ... ала атап ... жөн, бұл ... ... ... көрсетіп отырғанындай, салғастырылатын ұғымдардың жақындық
дәрежесі ... ... ... ... ... үшін әлі де ... ... сөзіне үндес терминдерді ғалымдардың Қазақстан аумағынан
едәуір алыс ... ... аз ... Бұл ... ... ... ... алатын тарихи-мәдени сипаттағы жүйелі
сәйкестіктерді анықтау қажетінен айналып өтілді. Тарихнамада қабылданған
ұқсастыру ... ... ... ... бар. Н. М. ... ... ізімен зерттеушілер көбінесе Византия императоры Константин
Багрянородныйдың (X ... ... ... солтүстік-батысында жатқан
«Казахия елі» деп айтқан мәліметтерін ... ... ... ... «Казахия» терминінде қазақ этнонимі көрініс тапқан деп
санайды. Сөйтіп осы ... ... ... X ... ... ... ... тұжырым жасалады. «Казахия» деп оқудың дұрыстығына қатысты біз түзету
жасауға тиіспіз, ол мынадай: түпнұсқада (грекше) екінші сөзде ... ... ... ... (с) ... ... ... атауы Касахия деп оқылуға
тиіс. Константин ... ... ... ... ... деп ... ... отырғанын әбден айқын көрсеткен. Казахия және
қазақ халқы атауын ұқсастыру тарихшылардың ... ... ... мұсылмандар дүниесінің жазбаша деректемелерінен алынған
материалдар тарту ... ... араб ... әрі ... ... (X ғ.) ... ат-
танбих ва-ль-ишраф» деген шығармасында Кубань өзені ауданындағы кавказ
халықтары мен тайпаларының атаулары арасында ... ... ... - ... атап ... ... неміс шығыстанушысы И.Маркварт бұл екі
терминнің бір ғана ... ... ... ... Кім
жазғаны белгісіз парсы тілді «Худуд әл-алам» ... ... ... ... ... ... ... да қарастырылып отырған тақырып
аясына жатады, онда Қара ... ... ... ... ... ... ... этникалық қауым емес, нақ қала ... ... ... ... орыс ... да айтылады.
«Повесть временных лет»шығармасын да Кубань өзенінің оңтүстігінде орыс
княздары Святослав (965 ж.) пен ... (1022 ж.) ... ... ... ... бар. ... ... бірінші рет VIII ғасырдың аяғы
- IX ғасырдың басында монах Епифанийдің шығармасында ауызға алынады. ... ... ... ... ... ... атаулары алдыңғы орта
ғасырлардағы белгілі бір шағын кавказ тайпасын білдірудің әр алуан ... ... ... ... ... ... касогтарды (ертедегі
грузин ескерткіштерінде кашаг түрінде белгілі) Кіші Азияның хет-то-несит
дәуіріндегі каска/кашка этнонимімен көптен бері ... жүр. ... ... ... ... ... ... ақталған және
дәлелденген деген заңды сұрақ ... ... ... ... ... байланысы туралы пікір - мейлінше декларативтік ... ... ... ... ... ... болмаса да, ол пікір сөздердің
үндестігінен туындайтын болжамға негізделген. Касогтар автохтондық ... ... ... ... ... ... кіші ... Тілі, шыққан тегі, тұрмыс жағдайы және дене ... ... ... ... және ... ... тілдес ата-
бабаларынан айырмашылығы күшті. Касогтардың этникалық бөліну процестері
және соларға байланысты ... орта ... ... ... ... ... жоқ. ... көршілері Балқанға барып қоныс
теуіп, оған қазіргі Болгария атағын берген ... ... ... ... ... ... ... рөл оларға берілмеді.
Сондықтан касогтардың қазақтармен байланысы туралы пікір ешқандай ... ... ... ... араб ... Ибн Асам әл-Куфи айтады-
мыс деген 3. В. Тоганға сілтеме жасайтын көзқарас та бар. Біз ... ... ... мен ... хазарларға қарсы соғыс жүргізген араб
қолбасшысы Марванға арналған «Китаб әл- футух» тарихи ... ... аяғы - X ... басы) айтылады. Еңбектің түпнұсқасында былай деп
жазылған: «736 жылы ... ... деп ... ... ... ... ... өтіп, Шаки қаласына беттеді». Контекстен әл- Куфидің туындысында
қазақ термині ... ... ... ... ... ... батысында орналасқан Касак деген жердің аталатыны көрінеді.
Касак және қазақ терминдерін VIII ... ... ... ғана ... ... ... бір-бірінен алшақ жатқан тарихи,
географиялық және шаруашылық-мәдени өлшемдер кешені бойынша да салғастыруға
болмайды. Фин ... Г. И. ... ... ... тағы бір ... кетуге болады, ол қазақ терминін монғолдың «хасаг-терген» деген сөз
тіркесінен шығарады. «Қасиетті жылнамада» (XIII ғ.) айтылатын бұл қос ... ... ... ... А. А. ... ... бұл ... еш
дәлелі жоқ. Оның иланымды болмайтын себебі - синхрондық тұрғыдан алғанда
да, ... ... ... ... да ... ... ... түркі тілділер арасында арбаның ... ... ... ... ... VIII ... ертедегі түрік
ескерткішінен В. В. Радлов «қазғақым оғлым» (менің асырап алған ... ... ... ... жағынан ғана емес, сонымен қатар «қазғақ» және
«қазақ» терминдері мәндерінің ... ... ... бұл ... ... деген. Зерттеушінің пікірінше, «қазғақым» ұғымындағы «ғ»
дыбысының VII—VIII ғасырларда түріктердің ауызекі сөзінде ... ... ал ... ... ... бұл ... қазақ түріне ие болуы
ықтимал. Ол «қазғақ» түріндегі «қазақ» терминін кейіннен этникалық мағынаға
ие болған саяси мәні ... алып ... Бұл ... ... тілдерінің
тарихи фонетикасының зандылықтарымен үйлеспейтіндігі себепті ол бұдан ... ... ... таппады. Сонымен бірге нарративтік деректемелердің
басқа материалдары негізінде Қазақстан аумағы шегінде шоғырланған бірнеше
салыстырулар жасалды. ... бірі үш ... ... ... (хаски)
деп оқылуы жөнінде И. Маркварт айтқан пікір болып табылады, зерттеушілер
соңғыларын қазақтармен салыстырды. Бірқатар авторлар қазіргі ... де ... ... оны ... деп санауға болмайды. Тоғыз қарлұқ
тайпасының атауларын XIII ғасырдағы парсы тілдес әдебиетші Ауфидің «Джавами
әл-хикаят ва ... ... ... ... ... ... ... ұсынғандай оқу алдын ала, сындарлы емес ... ... мен ... Қазақстанда мекендеген қарлұқ конфедерациясы туралы
қарастырылып отырған мәліметтер ІХ-Х ... ... ... жазбаша ескерткіштерден, атап айтқанда, әл-Марвазидің ... ... ... ... В.Минорскийдің текстологиялық
және салыстырмалы-тарихи талдау жолымен қарлұқтардың тайпалық Құрамы
жөніндегі ... ... ... ... ... Бұл ретте,
«хасактардың» орнына «баскиль» деген негізделген коньюнктура енгізілді.
Фирдоусидің (935—1020) «Шахнамасында» қазақ халқы және ... ... ... жөнінде А.Левшиннің пайымдауы негізінде кейбір ... ... ... X ... ... Солай бола тұрса да, ғылыми
әдебиетте шығыстанушылар парсы авторының тарихи дастанында «қазақ» термині
туралы ... ... жоқ ... ... рет ... Бұл
түсініспеушілікті түсіндіруге болады және оған қайран қалуға ... ... өз ... ... мол ... ... мен олардың
ортасының тарихшысы, алайда ол ... және араб ... ... ... ... көп жағдайларында салыстыруға ... ... ... соң, этнонимдер нақты-тарихи көзқарастардың ... ... ... ... алып ... ... ішінде этникалық
процестердің өзі - этностағы уақыт жағынан өзгерістер ескерілмеді. Әдетте,
деректемелерде этнонимнің ... ... ... құрылу уақытымен сәйкес келе
бермейді. Зерттеу жұмыстарында ... мен ... ... ... проблемаларын талдап шешу қажеттігін түсіну әсте
де барлық уақытта бірдей бола ... Ал ... бір ... ... ... одағының, халықтың, ұлттың) әр түрлі жай-күйін білдіре
алады. ... ... бір ... ... жағдайында III ғасырдан XIII
ғасырға дейін қыпшақ этносы этникалық ... әр ... бес ... ... ... ... ... аумағында қыпшақ халқы қалыптасуының
аяқталу кезеңіне дейінгі жағдайда болды. XIII ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... үзіп тастады. Монғолдарға
дейінгі кезеңнен айырмашылығы, одан кейін қыпшақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... бойынша жүрмей, олардың
бөлшектенуі, ең алдымен қазақ халқының, сондай-ақ толып ... өзге ... ... ... ... ... арнасына түсті. Бұл кезеңде
қыпшақтар этникалық дамудың енді ... бір ... ... ... ... ... құрылған этникалық қауымдары ... бір ... ... ... мен өзгеруі кезінде
қалыптасты. Бір этнонимді басқаларымен салыстыру жай ғана декларациялауды
емес, ... ... дәл ... ... ... ... етеді. «Қазақ»
сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда болған деп ... ... бар. Бір ... ... ... ... «қазақ» терминінің
бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен байланысты болған.
Қыпшақ тіліне тән осы фонетикалық ... ... ... ... ... ... ерте ... XI ғасырға жатқызған.
Жазбаша әдебиетте «қазақ» термині 1245 жылы мамлекеттік Египет ... ... ... ... ... жазбаша деректемелер
ішінде бірінші рет қолданылған деп саналып жүр. Онда «қазақ» сөзіне ... ... мән ... Бұл ... ... ... ... берілген және өз руынан, тайпасынан, мемлекетінен бөлініп шығып,
тіршілік құралдарын соғыс ... ... ... ... ... ... деп ... мүмкіндік берді және ол ... ... ... ... ... ... ... жағынан
XIII ғасырдан неғұрлым ертерек кезге жатады деп санауға да болады, алайда
жазбаша Ескерткіштерде хронологияны ... ... да ... жоқ. Айта ... бұл ... ... ... бар. Қазаққа
айналу институтының сипаттамасы мен жұмыс істеу уақытын сипаттау үшін X
ғасырдағы араб ... Ибн ... ... ... ... бар, бұл ... ол оғыз ... Балқиқ ибн Жабғудың
мынадай мазмұндағы әңгімесін келтіреді: «Менің аталарымның бірі,- ... сол ... ... ... әкесіне ашуланып, одан бөлініп кетіпті. Ол
өзіне келгендерді, жасақтарды және ... ... ... ... ... етіп ... Ол ... шығысы жағына бет алып, ... ... ... және өз ... жолында кездескендерін қолға
түсірген». Бәрінен де IX ... ... ... ... осы, тегінде,
классикалық суреттеуінде Ибн әл-Факих «қазақ» терминінің синонимі ретінде
арабтың «су'луқ» ... алса ... ... ... ... әрекет жасайтындар
бәдәуилерде тайпада өзіне орын таба алмаған, сондықтан топтар құрып, талап-
тонау арқылы ... ... ... ... және ... адамдарды білдірген.
Терминдегі айырмашылықтарына қарамастан, екі түрлі көшпелі қоғамдардағы
қазаққа айналу институтының ... ... ... ... ... ... ибн ... ханзаданың суреттелген әңгімесі, сірә, Сырдариядағы ... ... ... ... орта ... ... көрсеткіштер
бойынша, IX ғасыр деп белгіленетін оқиғаларымен байланысты болса керек.
Өкінішке қарай, Ибн ... ... ... ... ... ... Айта ... оғыздарда мұндай ұғым сол кездің
өзінде-ақ қыпшақгар ортасы ... ... ... ... ... ... ... оғыздар мен қыпшақтардың сан ғасырларға созылған аса тығыз
этникалық-саяси және этникалық-мәдени өзара байланыстарының сайып келгенде
генетикалық, ... ... және ... жақындығын
қалыптастырған объективті мән-жайларынан ғана туындамайды, сонымен ... ... ... ... материалдарына да негізделген. Мәселен,
XIII ғасырда хорасан түрікмендері ... ... ... ... ... ... Маққул у Манқул» кітапханасы ... ... ... ... деп ... ... жазылған: «Бұл
қолжазбаны Біләл ибн Жабрайыл бин Мұхаммед Әли ат-Туркмани әл-Қазақи сатып
алған, хижраның 660 ... ... ... ... 1262 ж.). Бұл ... есімдегі әл-қазақи сөзін, сірә, этникалықтегін (түрікменнің)
көрсететін ... ... ... ... ... ретінде
қабылдаған жөн. Әл-қазақ терминінің түрікмен этнонимімен ұштастырылуы бұл
ұғымның әдеттегідей әлеуметтік сипаты ... ... ... ... ... санауға мүмкіндік береді. Қарастырылып отырған есімнің өзінде, 3. В.
Тоганның пікірінше, хора-сан түрікмендері ... ... ... ... ... Одан ... ... Рашид ад-Дин Раб-и-Рашидидің
хорезм-хорасан жазбасына жататын «Вақфнаме» деген жазбаша құжатында сөзсіз
этникалық сипаты бар «қазахлу», ... ... ... ... аймақта қазақтар айтарлықтай топ ... Ол ... ... ... тіл ... ... ... түрікмен-оғыз ортасына «қазақ»
деп жазылған терминнің занды болғаны атап өтерлік. Баяндалған материал ... ... ... ... ... ... «қазақ» атауымен
әлеуметтік, ал XI-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... береді. Алайда бұдан монғолдардан
бұрынғы уақытта қазақ этносының қалыптасуы туралы, оның бер жағында ... ... ... ... ... жөн. Оның бер ... ... да
айқын XI-XII ғасырларда қыпшақтайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы
қалыптасуының маңызды кезеңі ... ... ... ... ... ... даму ... қазақ халқының этникалық ұйытқысы
қалыптасады. Монғолдардың жаулап алуы қыпшақ тайпаларының едәуір топтары
Дешті ... ... ... жіберді. Қыпшақтардың орын ауыстыруы қазақ
терминінің орын алуына және оның әмбебап ... ие ... ... ... сөзі ... алғанда алуан түрлі еріктілерді айту үшін қолданылды.
Ол кезде этникалық және мемлекеттік кедергілерге қарамай ... ... бола ... ... деректемелерінде түрік халықтарында
қазаққа айналу — қазақлық институтының кең ... атап ... ... ... ... ... ... барысында қыпшақ тайпасы ұйытқы
болған жергілікті этникалық негізде алғашқы ірі мемлекет Ақ Орда құрылды.
Ақ Орда ... ... ... қазақ халқы болса да, оның атауы
деректемелерде кейінірек жазылып, ... ... ... XV ... ... қазақ халқы құрылғаннан соң, ... ... ... ерекшелігінің бірі болып табылатын «қазақ» атауы
этникалық маңызға ие болды.
Қазақ этнонимын шығу тегі ... ... ... ... туу ... ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу
айтыстарына айналды. Түсіндіретін түпкілікті ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан шалғай аймақтардан да кездеседі.
Сақ болжамы. Кейде бұл термин ертедегі екі тайпалық (каспий және сақ)
одақтардың атынан шыққан деп ... Ал ... ... ... және ... ... сөзден құралған деп болжам жасайды.
Кавказ болжамы. Кейбір ғалымдар (Н. М. Карамзин, А. Вамбери ... ... ... императоры Константин «Қызылтуған» (10 ғ. орта
шені) берген мәліметтер бойынша ... елін ... ... (Қырым хандығы мезгілінде Қарачу немесе Қарачай деп ... В. ... ... ... ... деп касогтар айтылатынын
дәлелдейді. Араб тарихшысы Әбу-л-Хасан Әли әл-Масуди «Өсиет және ... ... ... Құбан өзенінің төңірегіндегі тайпалар арасында
әл-касакия тайпасын көрсетеді. Неміс шығыстанушысы И. Маркварт бұл екі ... ғана ...... ... ... ... Парсы тілді «Худуд әл-
алам» жоғрапия ... ... Қара ... ... Касаг қаласының
орналасуын деректейді. Көне Русьтегі жазылған «Повѣсти временныхъ ... ... (965) пен ... (1022) князьдері касогтармен
соғыс жасайды. Ал касог терминін, алғаш рет 8 ғ. аяғы — 9 ғ. ... ... ... ... ... ... ... казахия,
касак, кашак, касог алдыңғы орта ғасырларда Кавказдағы шағын тайпа, ... ... ... ... ... болғаны байқалады. Қазақ
этнонимінің жоғарыда көрсеткен касог, т.б. атауларымен ... ... әлі де ... ... боп ... болжамы. Фин алтайшысы Г. И. Рамстедт және А. А. Семёнов қазақ
терминін «Қасиетті жылнамада» (13 ғ.) ... ... арба ... ... ... ... Ал ... қоныстаған түркі тайпалар осы
қоссөзді пайдаланғанына ешбір тарихи мағлұмат табылмаған.
Енесай болжамы. ... ... В. В. ... ... өзенінің
төңірегіндегі көнетүркі мұраларынан көнетүркіше: қазғақым оғлым — «менің
асырап алған ұлдарым» деген ... ... ... және ... ... және мағына ұқстастығына сүйеніп, В. П. Юдин ғ дыбысы соңыра түсіп
қалып, қазақ терминіне айналды деп ... ... Бұл ... түркі
тілдерінің тарихи фонетикалық заңдылықтарымен үйлеспейтідіктен, мамандар
тарапынан қолдау табылмады.
Қарлық болжамы. И. ... ... ... үш ... тайпасын
хасактар (хаски) деп оқыған. Бірақ, В. Минорский басқа ... ... ... ... ... ... ... елеулі түзету жасады. Бұл ретте, хасактардың орнына баскил деген
конъюнктура енгізілді. Араб саяхатшы Әбу ... ... ... ... ... ... деп оқып Н. Н. ... та қателікке
ұшырады.
Парсы болжамы. Парсы-тәжік әйгілі Фирдоусидің ... ... ... және ... хандары туралы айтылған екен. Кейбір ғалымдар, А.
Левшиннен бастап, нағыз қазақ халқының ... 10 ғ. ... ... ... ... ... ... ақпар жоқ екендігін көптеген
шығыстанушылар (С. Г. ... Т. И. ... т.б.) атап ... ... Халықтың шығу тегін ежелгі Оғыз тайпаларымен және токуз-
окуз, сегиз-окуз, уч-окуз атауларымен ... ... ... ... «ғуз-ағ» деп түсіндіріледі.
Қыпшақ әлеуметтік болжамы. Кейбір деректерде бұл термин әлеуметтік
мәнінде қолданылған «қазақлық» «қашақ» деген атаудан ... ... ... 1245 жылы ... мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында жазылған
ерте ... ... ... ... ... ... ... деген сөз басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым
бойынша «қазақ» терминіне әлеуметтік ... ... яғни ... ... ... ата шаңырақтан бөлініп уақытша ру, тайпалардан кетіп,
күнкөріс үшін әскери жорықтарға қатысуын санаған.
Қазақстан тарихының 2 ... ... 9-10 ғғ. ... Дешті Қыпшақ қыпшақтарының ... ал 11-12 ғғ. ... ... ... ... ... ... тайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы
қалыптасуының да маңызды ... ... бұл ... ... ... де тоқтамай, әмбебап ... ... ... ... ... ... ... 14 ғ. басында
құрылған Ақ Орда ... ... ... ... 15 ғ. 2 ж. қазақ ... ... ... ... ... ... күрделі
ерекшелігінің бірі болып ... ... ... ... ... ие
болды. Немесе «қазақ» атауы Жәнібек пен Керей ... ... ... «өзбек-қазақ», кейін «қазақ» түрінде пайдаланылған деп санайды.
Жәнібек-Керейдің Қазақ аталған ... ... ... бұл ... ... ... ... толықтай ығыстырып шығарды да халықтың атауы ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Қазақ халқының қалыптасуы туралы10 бет
Қазақ халқының қалыптасуы туралы мәлімет27 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақстан Республикасы тәуелсіз - Егеменді бір тұтас мемлекет7 бет
Түркістан өңірінің қазақ халқының саяси және этномәдени құрылымындағы орны мен маңызы98 бет
Қазақ халқы: құрылуы, этнонимнің шығуы, территориясы және этникалық құрамы6 бет
Қазақ халқындағы жүзге кірмейтін субэтникалық топтар: тарихи-этнографиялық зерттеу70 бет
Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама52 бет
Өзбек халқының этнологиясы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь