Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері

Махамбет өлеңдері өзінің жанр жағынан да зерттеушілердің айрықша көңілін аударуға тиіс. Оның кейбір өлеңдерін лиро-эпикалық түрге жатқызуға болады. Ол өлеңдерінде ақын өмір құбылыстарын Исатай бастаған шаруалар көтерілісімен байланысты тарихи шындық, өз қалпында суреттелсе, сонымен қатар оған өзінің көзқарасын, қатысын, ол жағдайды өзінің қалай сезінуін де көрсетеді.
Лирикалық сезінуге бөлене отырып оқиғаны баяндау лиро-эпикалық жырларға тән нәрсе екендігі кімге де болса мәлім.
Бұлай баяндау сарыны (мотив) Махамбеттің "Соғыс", "Мінкен ер", "Баймағамбет сұлтанға айтқаны", "Исатай сөзі" деген өлеңдерінде айқын сезіледі.
"Соғыс" деген өлеңінде Махамбет көтерілістің әрбір кезеңдерін тарихи оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. Кейбір көріністері баяндау, суреттеулері тарихи фактылармен тығыз байланысты болып отырады. Бір қарағанда осы "Соғыс" пен өрістес біркелкі өлеңдерді тіпті тарихи жар өлеңдер тобына жатқызуға да болатын тәрізді. Бірақ бұл өз алдына жеке тексеруді керек ететін мәселе. Өйткені, ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа өлеңдер) бізде әлі зерттелген емес. Махамбеттің бұл тектес өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі қысқа тарихи өлеңдерімен байланысы барлығы айқын. Бірақ айырмасы қайсы деген сұрақ - әуелі ауыз әдебиетіндегі ескіден келе жатқан қысқа өлеңдердің өзін жеке мәселе етіп талдауды керек етеді. Сондықтан, оны басы ашық қалдырамыз.
Ал біздің бұл жерде айтпағымыз, ақынның тарихи уақиғаларды тамаша шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы жағынан алғанда оның өлеңдерінің тарихи шындықтың салмағы басымдығы және Махамбет өлеңдерінің тарихи мәні үлкен екендігі аңғарылады.
Қырғыз халқының (сонымен қатар қазақтың да) ертегілері мен аңыз,
        
        Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері
Махамбет өлеңдері өзінің жанр жағынан да зерттеушілердің
айрықша көңілін аударуға тиіс. Оның ... ... ... ... ... Ол ... ақын өмір құбылыстарын Исатай бастаған
шаруалар көтерілісімен ... ... ... өз қалпында суреттелсе,
сонымен қатар оған өзінің көзқарасын, қатысын, ол жағдайды өзінің ... де ... ... ... отырып оқиғаны баяндау лиро-эпикалық
жырларға тән нәрсе екендігі кімге де болса мәлім.
Бұлай баяндау ... ... ... "Соғыс", "Мінкен ер",
"Баймағамбет сұлтанға айтқаны", "Исатай сөзі" деген өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... кезеңдерін
тарихи оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. Кейбір көріністері ... ... ... ... байланысты болып отырады. Бір
қарағанда осы "Соғыс" пен ... ... ... ... тарихи жар
өлеңдер тобына жатқызуға да болатын ... ... бұл өз ... жеке
тексеруді керек ететін мәселе. Өйткені, ауыз әдебиетіндегі ... бір ... ... ... ... жыр ... қысқа өлеңдер) бізде әлі
зерттелген емес. Махамбеттің бұл тектес өлеңдерінің ауыз ... ... ... ... барлығы айқын. Бірақ айырмасы қайсы
деген сұрақ - әуелі ауыз әдебиетіндегі ... келе ... ... ... жеке ... етіп ... ... етеді. Сондықтан, оны басы ашық
қалдырамыз.
Ал біздің бұл ... ... ... ... уақиғаларды
тамаша шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы жағынан ... ... ... ... салмағы басымдығы және Махамбет ... мәні ... ... ... ... ... қатар қазақтың да) ертегілері мен
аңыз, өлеңдерінің тарихи мәні ... ... ... ... деп ... ... айтуымен Гередот жинаған Гомердің ... ... ... аз да ... тарихи мәні бар десек, егер де өзгеріліп,, мысал
тәрізді болып кеткен ... ... ... ... ... ... ... өмір тұрмысын, әдет - ғұрпын әр ... ... бір ... суреттеген, сол елдің өткен кездегі өмірінің сәулесі
болған аңыздарын алып, ол халықтың осы ... ... және ... ... ... ... ол ... тарихи мәні болуы
мүмкіндігіне күдіктенбеуіміз керек". Шоқан Уәлихановтың эпостық ертегі-
аңыздардың ... мәні бар ... бұл ... ... ... ... мидай араласып жатқан тарихи уақиғалардың нақтылы сәулесі болған
Махамбет поэзиясының тарихи мәні зор, ол ... ... ... шек
келтіруге болмайтыны ашық, талассыз.
Біз жоғарыда Махамбеттің біркелкі өлеңдері лиро-эпикалық түрге
жатады дедік. Бірақ бұл сөзден олардың ішінде лирика жоқ ... ұғым ... ... ... сөздің өзінде сол түсінік бар. Өзі мен ... ... ... - ... ... хан - сұлтандарға қарым -
қатынастарын жай баяндау түрінде айта ... кей ... не ... ретінде, не ішкі күйінішін сыртқа шығару мақсатымен ... ... аз ... ... ... ... ... өлеңдернде эпостық баяндау сарыны жалынды лирикамен аралас
келеді:
Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай Нарынды
Басушы едік ... ... жапа ... ... ... бір ... ұстаған
қара балта едім,
Шабуын таппай кетілдім.
Қайраса, тағы жетілдім…
Көрмес, келмес деп едім,
Өз еркіммен бетіңді-ай!
Жалпы алғанда Махамбетке тән ... ... ... ... ... лирикалық өлеңдерге жатады. Сонымен қатар, Махамбет
лирикасы өзіне шейінгі қазақ ... ... ... ... ... айырмасы, өзіне тән ерекшелігі де бар. ... өз ... ... ауыр халдерді сезіне отырып, терең толғап
суреттеумен ... ол өз ... ... уақиғалармен байланысты туған
қалың бұқараның көңіл күйін де көрсете білді. Оның өлеңдерінде өзінің ... мен ел күйі ... ... ... оның лирикасын - ... ... ... ... деп ... тура келеді.
Қоғамның тапқа бөлінуінің негізінде таптық күрес туады да,
сол таптық күрес ... ... ... ... бұл жаңа ... ... лирикаларға өзінен бұрынғы поэзияның әсері болуы да мүмкін.
Әйтсе де олардың өзіне тән ерекшеліктерін де ... қиын ... ... ... және сол ... ... ... туған тап күресі қазақтың
фольклорінде де айқын ... ... ... ... ... бастамасы
ауыз әдебиетінде жатыр деуге болады. Демек ... ... ... ... бір ... ... дәстүрімен байланысты. Жалпы саяси
лириканың ... тән ... - үгіт ... ... ... ... бір топтың, не таптың алдында тұрған тілек, ... ... ... ... сана - ... жеткізу, үгіт арқылы оларға әсер ету
болса, Махамбет поэзиясында бұл ... ... ... ... да ... өмірімен байланысты ішкі Бөкей ордасының
шаруашылық жағдайы әлеумет ... тап ... ... сол
қайшылықтармен байланысты шаруалар көтерілісі туды ... Ол ... ... ... ... ... ... де туғызды. Бұл тәрізді
тарихи жүкті мойнына артқан адамның бірі - Махамбет. Сондықтан да Махамбет
поэзиясының басты ... бірі ... үгіт ... заңды. Бірақ саяси
үгіт поэзиясын жасаушы тарихта жалғыз Махамбет емес, басқалар да ... де, ... ... да, ... тағы өз ... ... ... негізгі ерекшелігі оның бір сырлы, сегіз қырлылығында.
Махамбет өлеңдері тек жалаң құрғақ үгіт ... оның ... ... өткірлік пен терең ой, нәзік сезім әрдайым ұштасып, біте ... ... ... бұл ... ... ашып, бөліп алуға болмайды.
Осы қасиеті Махамбетті көтеріліс туын көтерген әрі ... ... ... ... ... Бұл ... Махамбет өлеңдерінің құрылысы мен түріне де
әсер етті. Түр - мазмұнның түрі ... ... ... ... ... ... жауап бере алады. Оның: "Ереулі атқа ер салмай", "Мұңайма", ... ... ... түрі сай, жалынды үндеу сөздер. Махамбеттің досын
мақтап, дұшпанын даттап шығарған өлеңдерінің ... ... ... жыр ... ... шешендікке толы үгітке арналған отты сөздер болып келеді
де, сөйлемдері қаратпалы, сұраулы сөйлемдер болып келеді, не ... ... ... ... ... ... сұрау болып отырады. Мысал ... ... ... алайық:
Ханның ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды.
Қанды көбік киініп,
Бір аллаға сыйынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай - ды,
Жолдастарым,мұңайма!…-
дейді ақын.
Мұндағы "азамат, жолдастарым" деп, ... ... ... ... ... ... ... өзінің айтайын деген пікіріне дәл,
күреске үндеу ... ... ... бұл ... үгіт ... қатар,
лириканың басқа да түрлері бар. ... ... ... ... ... ... салған адамның тіршіліктегі іс-
әрекеттерін әр жағынан алып, толық баяндап ... ... ... ... ... ... ... кездесетін жоқтау
өлеңдердің қысқа түріне жақындайды. ("Тарланым", "Тайманның ұлы ... ... ... ... ... ... ... жалпы
жоқтаулардың әдісімен, батырдың ... ... іс, ... ... санап көрсетеді. Бірақ, мұнда да Махамбеттің ... тән ... бар. ... ... ... ... ... алмайды,
оның өмірінің әлеуметтік-таптық жақтарын алып, батырдың езілуші халық, қара
шаруа, еңбекшілердің мүддесін қорғап феодал, ақсүйектерге қарсы шыққан, ... ... ... ... ... айрықша көрсетеді. Шернияз сықылды
басқа жағына ақын тоқталмайды.
Махамбеттің жоқтау тобына жақын келеді деген ... ... ... ... ... ... байланыста деуге болады.
Өйткені эпитет, метафора теңеулерін алсақ, көбіне фольклордан алынған
поэтикалық ... ... ... ... философиялық бағытқа негізделген
өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар,
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға біткен құба тал,
Кімдерге сайғақ болмаған?
Басына жібек байлаған,
Арулар ... ... ... ... ... ... салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ерлердің,
Қайда басы ... те ... те ... та ... ... жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған?-
деп, риторикалық сұрай арнау түрінде айта келіп, өмірге өзінше ... ... ... ... де осы ... ... шолып келіп, өзінің
одан түйгендерін баяндауға негізделеді. Бірінші шумағында ақын ... ... ақыл ... ... да, онан ... шумақта
ақындық шабыттың шарықтауы, ойдың серпінінен туған ... ... ... ... хан-төренің тағдыры халықпен байланысты, былайша айтқанда,
оларды жоқ ету халықтың қолында деп, халықтың зор күш екенін еске ... ... ... ақын ... деп ... ... жасайды:
Батыр болмақ ойдан-ды:
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім білер, жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды?
Махамбеттің бақыт пен тағдырдың айнымалы екендігін философиялық
түрмен қорытқаным мына өлеңінен де ... ... ... ... көркем нәрсе жоқ.
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем нәрсе жоқ,
Күндіз бар да, ... ... ... ... бар да, ... ... дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ.
Азамат ерлер кімде жоқ,
Еріккен күні қолда ... ... тар ... ... биде жоқ,
Бәрін айт та, бірін айт.
Қаумалаған қарындас.
Қазақта бар да, менде жоқ.
Бұл тәрізді эпифоралық ұйқас, синтаксистік ... ... ... мән ... ақынды бұл дәуірде дұрыстық, әділдік жоқ
деген ... әкеп ... де, ... ақын жалғыздық көріп,
қасіретке шомады.
Мұнан кейін Махамбеттің кейбір өлеңдерін, әсіресе оның өмірінің
соңғы кезіндегі шығармаларын - ... өлең ... ... ... ... " және басқа сол сияқты өлеңдер өткенді еске түсіруге
арналған, жан қасіретін көрсететін, ақынның ... ... ... ... ... мотивті өлеңдер, мұнда оның басында бір зұлым
тағдырдың қара ... ... ... ... ... ... ... тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан,
Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға қуыс қайғырар:
Балапаным суға кетер деп,
Мамығын төккен ұядан,
О дағы біздей ... ... ... ... ... ... аса суретті, тамаша көркем.
Бұлар ақынның тек жалаң өз қайғыруының сәулесі емес, ол ... ... ... ауыр ... ... ... ... ақын туған елі бүгінгі Қазақстан жерінің
табиғат байлығының әдемі көріністерін, ен ... ... тау, ... ... ... суреттейді. Өлеңнің көп жерлерінде ақын көшпелі,
мал баққан, ит ... құс ... ... өз ... өмірінде орыны бар
жан-жануар, аң, құстардың образын көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ,
бұл ел, ... ... ... ... ... ... тек
көркемдік сипатын ғана көрсету немесе тек сұлулық үшін ғана суреттелмейді.
Мұнда да ақын ел ... ... өз ... ... ... ой ... ... толық сезінгендей етіп ашығырақ көрсетуге
құрал есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді толық дәлел:
Назары қайтқан күн ... бауы ... ... ... күн ... боз ... күн болған.
Телегей-теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге жетер-жетпес күн
болған,
Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағынан айрылып.
Қу түбір болған күн болған.
Алқалаған жер ... басы ... ... сұралса
Мәшурат берер едік;
Исатайдан айрылып
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.
Бұл тәрізді элегиялық өлеңдердегі ... ... ... та, ақынның айтайын деген негізгі идеясына бағыныңқы. Исатай өлгеннен
кейін, күрес арқылы жетеміз деген ... ... ... ... ... феодалдар халықты бұрынғыдан бетер езіп, ел басына ауырмалықты
күшейте түсті. Бұл ... ... ... орын ... мүмкін емес еді.
Ақынның бірқатар өлеңдеріндегі қайғының элементі жоғарғы халмен байланысты
болды десек, Махамбеттегі ... ... ... сол жағдайлар деуге
болады. Бірақ бұл сарындағы ақын өлеңдерінде, жауына деген өшпенділік бар,
сөнбес кек бар, ... дем ... ... ... шақырып
болашаққа сенушіліктер бар. Міне осылардың жиынтығы келіп, ... сары ... ... ... түрі сай ... отты ... суырып салып шығаруда да
ақынның шеберлігі тым жоғары, оның ... ... ... ... жоқ.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
Абайдың романы13 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Жұбан Молдағалиев4 бет
Көркем шығармалардағы психологизм18 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь