Бизнес жүйесі

Кіріспе
1.тарау БАСҚАРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Басқару ғылымының заты, әдістері және мәселелері
1.2 Басқарудың заңдары мен заңдылықтары
1.3 Басқару функциялары
2.тарау БИЗНЕС ЖҮЙЕСІ
2.1 Бизнес жүйесі және бизнесті басқару жүйесі
2.2 Басқарудың экономикалық механизмі
2.3 Функционалдық стратегияларды жүзеге асыру
3.тарау «СТН».ҚАЗАҚСТАН МҰНАЙЫН ТАСЫМАЛДАУДЫҢ БОЛАШАҒЫ
3.1 «СТН» ЖШС жүйесі бойынша Қазақстан мұнайын тасымалдаудың негізгі экспорттық бағыты
3.2 «СТН» ЖШС тың қатысуымен мұнай транзиті туралы
3.3 «СТН» ЖШС алдында тұрған аса маңызды міндеттерінің бірі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        ЖОСПАР
Кіріспе 2
1-тарау БАСҚАРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ 3
1.1 Басқару ғылымының заты, әдістері және мәселелері 5
1.2 ... ... мен ... 12
1.3 Басқару функциялары 19
2-тарау БИЗНЕС ... ... ... ... және ... ... жүйесі 27
2.2 Басқарудың экономикалық механизмі ... ... ... ... ... 34
3-тарау «СТН»-ҚАЗАҚСТАН МҰНАЙЫН ТАСЫМАЛДАУДЫҢ БОЛАШАҒЫ 40
3.1 «СТН» ЖШС жүйесі бойынша Қазақстан мұнайын тасымалдаудың негізгі
экспорттық бағыты ... ... ЖШС тың ... ... ... туралы 43
3.3 «СТН» ЖШС ... ... аса ... міндеттерінің бірі 44
Қорытынды ... ... ... 47
Кіріспе
Кәсіпорындардың экономикалық жағдайына және бүкіл экономиканың жағдайына
үш негізгі фактор ... ... ... мен ... ... ... ... және еңбекке ынталандыру, ұйымдастыру және ... ... жүйе ... ... ие ... да, қалған екі
факторға тікелей ықпалын тигізеді. Дәл осы ... ... ... және ... қоса ... ... факторына іріктеледі және
сондықтан қоғамда ...... ... ... ... ... ... болды.
Басқарудың теориясы мен тәжірибесі ежелгі дүниеден бастап, бүгінгі күнге
дейін өзінің қалыптасуы мен дамуының ұзақ жолын жүрді. Оған ... ... ... бойы ... ... ... салынған ертекездегі
орасан күрделі құрылыстар. Бұны басқарудың әдістері мен ... ... ... емес екені айқын шығар.
4 мың жылдай бұрын адамдар ұжымын ... ... мен ... жөнінде
«Птаххотептің ілімі» деп аталатын бірінші трактат жазылған еді. Дәл ... ... ... ... ... ... пайда болды. Онда
табысталған жұмыс үшін ... ... ең аз ... деңгейі
анықталды және құжаттық есеп беру енгізілді.
Адамзаттың тарихы – бұл көптеген соғыстардың және, сонымен қатар, әскери
басқарудың, оның ... және ... ... Мемлекеттерді
қалыптастыру мен нығайтудың үрдістері мемлекеттік басқару қалайша дамып
келгенінін көрнекті мысалы бола алады. ... ... ... ... ... Греция мен Римнің ойшылары қосты.
Нарықтық экономиканы қалыптастырудың ерте ... ... ... ... өзі ... Бірақ өндірістің күрделенуі мен іріленуі
нәтижесінде басқарудың мәселелері де ... ... ... ... ... ... бастады, басқаруда
жіберілген қателіктердің ... ... ... ... ... Сондықтан
басқарудың басқарушылар жұмысының тиімділігін көтеруге жәрдемдесетін және
капитал иелерінің тәуекелдіктерін ... ... ... құрудың
қажеттілігі пайда болды.
Басқару саласындағы бірінші ғылыми жұмыстар ... ... ... пайда болды. Сөйтіп, Вена университетінің ... Л. ... ... басқару туралы ілім» атты 8-томдық еңбек
жазды. ... ... ... ... мен оны ... ... ... Адам Смит (1723-1790) пен Давид Рикардоның
(1772-1823) еңбектері ... ... ... ... ... ... пен Ф.Энгельс енгізді.
Бірақ та XX ғасырдың басына дейін басқарудың бір ... ... жоқ ... ету өнер ... ... да, ... басшылардың жеке тәжірибесі
мен түйсіктеріне негізделді.
1-тарау БАСҚАРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ ... – бұл ... ... топтардың және қауымдастықтардың
әртүрлі объекттерге және қоршаған дүниеде өтіп жатқан үрдістерге, соларға
қатысып жатқан ... және ... ... ... ... бір ... беру және ... талап етілетін,
белгіленіп қойылған нәтижелерді алу мақсатымен саналы түрде ықпал ... Б.А., 2003). ... ... ... ... ... – бұл ... етудің ұйымдастырылмаған жұртты тиімді белгілі бір
мақсатқа бағытталған және өнімді топқа ... ... бір ... ... ... ... объектісіне тәуелді қоғамның,
мемлекеттің, экономиканың, әлеуметтік үрдістердің, ұйымдардың, өндірістік
ұжымдардың, үй ... және т.б. ... ... ... ... ... ... жүйелер болып табылады. Әйтсе
де, бізді қоршаған өмірде табиғи және техникалық жүйелердің табына ... ... ... ... де ... ... кең ... басқару – бұл қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін басқарылатын
объектке ықпал етудің үзіліссіз үрдісі.
Сөйтіп, басқару объектісі ... ... ... мүмкін: биологиялық
жүйе, табиғи орта, адамдық өркениет, әлемдік экономика, мемлекет, ... ... ... ... ... ұжымы, жанұя, жеке адам,
техникалық жүйе немесе ... ... ... ... құбылыстар,
үрдістер, ресурстар және т.с.с. Осындай ... ... ... ғана
тән ерекшеліктерге ие болғанына қарамастан, оларды басқару жалпыға бірдей
заңдарға, принциптерге, ережелерге және әдістерге бағынады.
Берілген курс ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық және ұйымдастырушылық жүйелер алынады. Бұндай жүйелердің
ерекше ... – бұл ... ... күрделі болып табылатын және мінездері
алдынала болжана алынбайтын адамдардың бар ... Сол ... ... ... басқару орасан зор және әлі аяғына дейін ... ... ... ... ... ... ... басқарылатын жүйеге
(басқару объектісіне) сигналдар (тапсырмалар, ... ... ... ... ... ... жүйенің кірісіне басқару объектісінің
жағдайы және келіп түскен тапсырмалар немесе әмірлердің орындалу ... ... ... ... ... ... ... объектісіне басқарушы ... ... ... және оның ... реттелуі іске асырылады. Сыртқы
орта, басқару объектісі және субъектісі арасында ... пен ... ... ... жатады, ал бұл қоршаған ортадағы өзгерістерді
үзіліссіз түрде ... және ... ... осындай өзгерістерге теңбе-
тең түрде жауап қайтару қажеттілігін тудыртады.
Соңғы уақытта «басқару», «басқарушы», «басшы» түсініктерін «менеджмент»,
«менеджер» деген сөздерімен ... жиі ... ... Бұл ... сөзі ... «to manage» – ... ... туындысы екендігінен
болады. Дегенмен, бұндай алмастыру онша дұрыс емес, себебі қазақ тіліндегі
«басқару» түсінігі кеңірек ... ие ... да, ... адам бар ... ... ... мүмкін болатын объекттерінің бәріне де
(табиғи, техникалық, әлеуметтік) қолданыла береді. «Менеджмент» ... ... оған ... «басшылық», «әкімшілік» сөздері сәйкес
келеді. ... мен ... ... ... ... ... ғана қатысты қолдануға болады. Ал егер
табиғи немесе техникалық жүйелерді басқару ... сөз ... онда ... «менеджмент», «менеджер» сөздерін пайдалану орынсыз болады.
Әлемнің өнеркәсібі дамыған елдерінде менеджменттің дамуына көп ... Оған ... ...... ... ... ... басқаруға
және қатаң бәсекелестік күрес және ... ... ... ... ... ... ... қарағанда бұрынғы КСРО-да
басқарушылық ғылымның дамуы мемлекеттік меншік нысанының ... ... ... ... ... өтті, ал бұл нәтижесінде
бүкіл елді құлдырауға әкеліп соқтырды. Бірақ та, бұл – ... ... және ... ең ... ... ұмытқыздыру керек
деген сөз емес. Бұған қарағанда басқарудың әлемдік және отандық ғылымы ... ... ең ... ... ... секілді позициясын
ұстану әлдеқайда тиімдірек болар.
Басқару ғылымы «зерттеу объектісінің ерекшелігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... етудің жүйесін
және әдістерін жасап шығарады және зерделенетін үрдістерді алдынала көру
және болжау әдістерін ... ... В.И., 1999). ...... ғылым ғана емес, сонымен қатар, бұл – ... ... ... ... түрде дамып келе жатқан күрделі өнер.
Басқару өнері тәжірибеде қабылданып жатқан барлық басқарушылық шешімдер
ғылыми негізделе алмайтынымен айқындалады. Көп ... бұл ... ... адамдардың түйсіктеріне негізделеді. Сондықтан шығармашылық
құрамдас олардың ... ... ... рөл ... Шың, ... бір мезетте «ақпарат пен уақыттың ... ... ... ... ... ... да, ... де, шығарымпаз да
болып келеді.
1.1 Басқару ғылымының заты, әдістері және мәселелері
Басқару ғылымының зерделеу ... ... ... ... – бұл ... ... ұйымдастыру заңдылықтары және осындай
үрдіс барысында адамдар арасында пайда болатын өзара ... да бір ... ... ... ... ... ... зерделеу
заты – бұл алдарында тұрған мәселелерді шешетін адамдардың бірлестіктеріне
тиімді ықпал етуді ұйымдастыру үрдістері». Бұл ... ... ... ... ... ... да, берілген ... ... ... ... ретінде қолдану орынды деуге болады.
Дамып келе жатқан ғылым ретіндегі менеджментте қазіргі уақытта ... ... ... ... ... басқарудың
ұйымдастырушылық құрылымдары, басқару функциялары, басқару үрдістері,
стратегиялық ... ... ... ... менеджмент,
инновациялық менеджмент, халықаралық менеджмент, өндірістік менеджмент,
экологиялық менеджмент және т.б. ... ... ... Олардың
барлығы да 050507 «Менеджмент» мамандығының оқу жоспарына кіретін арнайы
пәндер шеңберінде оқытылады.
Басқару тәжірибесі ретіндегі ... ... ... ... ... ... қаржыларды басқару; еңбек ... ... ... алу, талдау және бақылау; стратегиялық,
ағымдық және жедел жоспарлау және т.с.с.
Менеджменттің әдісі деп ұйым ... ... ... өзара
байланыстардың және ұйымдағы адамның өзара ықпал етуінің ғылыми талданылуын
айтады. Оның негізіне диалектикалық қатынас қойылған. Бұл ... ... ... олардың әрдайым өзара байланысында, қозғалысында
және дамуында қарастырылады, қарапайымнан күрделіге қарай, төменнен ... ... ... қарай, ескіден жаңаға қарай бағытта
зерделеніледі.
Менеджмент шешуі тиіс ... ... – ұйым ... ... қол жеткізу үшін адамдардың ... ... ... ... ... ... ... еңбекке
ынталануы және табысталған іс үшін жеке ... ұйым ... ... сыртқы дүниемен де тиімді коммуникация, кәсіпорынның қызмет
ету нәтижелерін бағалау үшін әртүрлі құралдарды ... және ... ... қызмет етуі барысында оның ... ... бір ... ... ... ... бұнда әрбір
жұмыскер белгілі бір қызметтік міндеттерді орындайтын басшы және/немесе
бағынышты ретінде ... ... ... ... ... тапсырмаларды үлестіріп беру, олардың орындалуын қадағалау,
алынатын нәтижелерді талдау, өзі басқаратын ... ... ... ... Ал ... ... оларға табысталған тапсырмаларды
уақытында және сапалы түрде орындаулары, жеке және ұжыммен жұмыс ... ... ... ... ... ... білулері тиіс.
Кезкелген ұйымның қызмет етуі үшін оған ... ... ... да маңызы зор. Өзінің сипаты бойынша олар саяси, халықаралық,
экономикалық, нарықтық, технологиялық, ... және ... ... ... ... шың ... тиімді болуы үшін В.И.Кноррингпен
басқарудың ғылымы мен өнерінің «генеалогиялық ... ... кең ... ... ... ... және бүкіл экономиканың
жағдайына үш негізгі фактор ... ... ... мен ... ... ... сапасы және еңбекке ынталандыру, ұйымдастыру және басқару
(менеджмент). Менеджмент жүйе ... ... ие ... да, ... екі
факторға тікелей ықпалын тигізеді. Дәл осы себептен басқару капиталмен,
еңбекпен және жермен қоса ... ... ... ... ... ... ... – басқарумен кәсіптік түрде айналысатын
адамдарға қажеттілік пайда болды.
Басқарудың теориясы мен тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... мен дамуының ұзақ жолын жүрді. Оған себептер –
көптеген оңжылдықтар бойы ... ... ... салынған ертекездегі
орасан күрделі ... Бұны ... ... мен құралдарын
қолданбай жасау мүмкін емес екені айқын шығар.
4 мың жылдай бұрын адамдар ұжымын ... ... мен ... ... ілімі» деп аталатын бірінші трактат ... еді. Дәл ... ... патшасы Хаммурапидің заңдар кодексі пайда болды. ... ... үшін ... ... ең аз ... ... және құжаттық есеп беру енгізілді.
Адамзаттың тарихы – бұл көптеген соғыстардың және, сонымен қатар, әскери
басқарудың, оның стратегиясының және ... ... ... мен ... ... ... ... қалайша дамып
келгенінін көрнекті мысалы бола алады. Социумды ... ... ... Ежелгі Греция мен Римнің ойшылары қосты.
Нарықтық экономиканы қалыптастырудың ерте сатыларында кәсіпкер-меншік
иесі ... ... өзі ... ... өндірістің күрделенуі мен іріленуі
нәтижесінде басқарудың мәселелері де ... ... ... тұлғалардың жауапкершілігі жоғарылай бастады, басқаруда
жіберілген қателіктердің ... ... ... ... ... Сондықтан
басқарудың басқарушылар жұмысының тиімділігін көтеруге ... ... ... тәуекелдіктерін төмендететін ғылыми негіздерін құрудың
қажеттілігі ... ... ... ... ғылыми жұмыстар бірінші өнеркәсіптік
революция ... ... ... ... Вена ... ... Л. (1815-1890) «Әкімшілік басқару туралы ілім» атты 8-томдық ... ... ... ... ... мен оны ... ағылшын экономистер Адам Смит (1723-1790) пен Давид Рикардоның
(1772-1823) еңбектері арқасында ... ... ... үлкен
үлесті К.Маркс пен Ф.Энгельс енгізді.
Бірақ та XX ғасырдың басына дейін басқарудың бір тұтас ғылымы жоқ болды,
басшылық ету өнер ... ... да, ... ... жеке ... ... негізделді.
Басқару ғылымының негізін қалаушысы болып американдық инженер және
зерттеуші Ф.Тейлор саналады. 1911 жылы ол ... ... ... ... кітабын шығарды, онда басқаруды «не істеу керектігін және оны ең
ЖШСсы, ең ... ... ... ... ... нақты білу өнері» деп
анықтады. Тейлор басқарушылық функциялардың төрт тобын ... ... ... таңдау, құралдарды дайындау, нәтижелерді бақылау. Өзінің
зерттеулері нәтижесінде ол мынадай қорытындыға келді: «ғылыми ...... ... ... бір ... Тейлордың пікірі бойынша басқару
төрт базаға: нормалауға, тапсырманы орындау мерзімдеріне, атқарушылардың
ақыл-ой және ... ... ... оларды іріктеу мен
оқытуға және атқарушы жұмысының соңғы нәтижесін әділетті ... ... ... ... үлес ... өнеркәсібінің негізін қалаушысы Генри Фордпен қосылған еді.
Автомобильдерді құрудың конвейерлік ... ... ... ... ... ... ... бағасы бәсекелес компанияның
бағасымен салыстырғанда талайға төмендетілді.
Басқару бойынша бірінші оқулық 1932 жылы ... ... және ... ... ... деп аталды. Оның авторы ағылшынның математика
профессоры, инженер және кәсіпкер Ч.Бебидж болды.
Француз ғалымы мен ... Анри ... ... ... ... ... және ... адамдық факторды есепке
алу жүйесінің негізін қалаушысы болып табылады. Ол 1916 жылы ... ... ... ... ... және ... ... аталатын үлкен еңбегін жазды. Кәсіпорында орындалатын ... алты ... ... ... коммерциялық, қаржылық,
күзету, есептік және әкімшілдік. Осындай топтардың әрқайсысында менеджер
жоспарлау, ұйымдастыру, үйлестіру (координация), ынталандыру және ... ... ... ... пікірінше «басқару – бұл кәсіпорынды
оның ресурстарын ең ЖШСсы түрде ... ... алты ... дұрыс жүру барысын қамтамасыз етуге тырысып, мақсатқа қарай
жетектеу». Оның басқаруға қатынасы ... ... ... ... ... деп ... Файольмен қалыптастырылған
әкімшілдік басқару ... ... ... да ... ... саналады.
Мемлекеттік басқаруды жетілдіру үшін ағылшын экономисті, соның ... ... деп ... экономиканы мемлекеттік реттеу теориясының
негізін қалаушыларының бірі – Джон ... ... ... ... ... келді. Оның ең танымал еңбегі: «Жұмыспен қамтылудың, пайыздың
және ақшаның жалпы теориясы», онда А.Смиттің ... ... ... ... ... үрдістерді мемлекеттік ... ... ... ... ... ...... ғалымы
мен тарихшысы Макс Вебер (1864-1920). Ол – ұйымның қалыпты қызмет етуі үшін
өндіріс барысында ... ... ... ... жасап шығарып, пайдалану қажет деп ... ... ... ... келесідей:
– функционалды белгі және қызмет ету түрлері бойынша еңбекті бөлу;
– иерархиялық принцип және ... ... ... ... ... ... бір ахуалдарда жұмыскерлердің құқықтары мен ... ... ... және формалдық процедуралардың жүйесі;
– жұмыскерлердің ішкі қарым-қатынастар жүйесін жеке ... ... ... ... ... ... ескере отырып және конкурстік негізде жұмысқа қабылдау;
– алған тәжірибесі мен жұмыс істеген жылдары ... ... ... ... білікті жұмыскерлер үшін оларды қызмет бабында
көтеру және ұйымда ұстап қалу тенденциясымен мансаптың (карьераның)
анық жүйесі.
Өткен ... 20-шы ... ... ... ... ... ... жасалған еді. Ол соғыспен ... ... ... ... ... оны ... ... миллиондаған жаңа жұмыс орындарын құру, сауатсыздықты
жою және ... ... ... сол ... аса ... және ... ... шешілуіне жәрдемдесті. Кәсіпорын деңгейінде ... ... ... ... ... бөлу мен ... нысандарын жетілдіру, кадрларды
рационалды үлестіріп қою;
– жұмыс ... ... және ... ... көрсетуді
ЖШСсарту;
– еңбек қызметінің тәсілдері мен әдістерін рационализациялау;
– еңбектің қатаң тәртібі мен оның ... үшін ... ... ... және моралдық ынталандырудың жүйесін жетілдіру,
оның ең тиімді нысандарын таңдау;
... ... ... арттыру,
рационализаторлылық пен өнертабыстылықты мадақтау;
– еңбектегі озат тәжірибені тарату, жұмыскерлерді ... ... ... ... теориясы дамуының маңызды сатысы XX ғасырдың 30-шы мен ... ... ... Бұл ... ... ... мектебі құрылған.
Оның ЖШСтаушылары адамдық факторды тиімді басқарудың негізгі элементі
ретінде қарастырды, ал ... ... ең ... ... ... ретінде қаралды. Бұл теорияның құрылуына үлкен үлесті американдық
ғалымдар М.П.Фоллет ... және ... ... ... Олардың
жұмыстары зерттеулердің жаңа бағыты – инженерлік ... ... ... ... ... ... бастама берді.
Басқарушылық ... ... ... ... мәселелерінен осы
үрдістің басты элементі – адамға көшті. Зерттеушілердің көңілі өндірістің
әлеуметтік аспектісіне және кәсіпорынның ... ... ... ... Менеджер өзінің айналасында достық, өзара көмектесу және әрбір
жұмыскерді қолдау ... ... ... ... нәтижелері айтарлықтай
жоғарылайды деген қорытынды шығарылды. Жеке ... және ... ... адамдарда «қатысу эффектісін» тудырады,
жұмыскерлердің олар ... ... ... ... ... ... түседі.
Сөйтіп, менеджментте әртүрлі еңбек ынталарына жұмыскерлердің реакциясын
зерделейтін бихевиористік бағыт ... сөзі ...... болды. Адамдық қатынастар мектебі мінез-құлықтық тұжырымдамалармен
толықтырылды. Олардың авторлары – американдық ... ... ... ... (1906-1964). А.Маслоу «қажеттіліктер ... ... адам ... ... ... ... Д.МакГрегор –
адамның жұмыстағы мінез-құлығының екі түрін және осы ... ... ... екі ... ... «X» және «Y» ... ... Олар жайлы толығырақ мағлұмат ынталандыру теорияларын ... ... ... ... ... мен ... ... маңызды сатыны айыруға ... XX ... ... ... ... құрылымдары аса маңызды рөлге ие болды. 60-70-
ші жылдары стратегиялық жоспарлау, ал 80-ші жылдары – ... ... ... ... теориясы мен маркетинг теориясын біріктіру басқарудың
нарықтық тұжырымдамасының жасап шығарылуына әкелді. ... ... ... ... ... ... маркетингтік,
жеке, ақпараттық деп аталатын жаңа тұжырымдама келді. ... ... ... ... ... тұжырымдама компания сәттілігі
компанияның өзінде орналасатын өндіріс ... ... ... ... негізделеді. Берілген жағдайда компания жабық жүйе ретінде
қарастырылады. Бұған ... ... ... ... кезіндегі
компания – бұл ашық жүйе, оның қызмет ету сәттілігі ол сыртқы ортаның
өзгерістеріне ... ... ... ... ... ... ішкі ... – бұл компанияның осындай ... ... ... ... басқаруда жүзеге асырылған. Бұнда
компанияның қызметінің стратегиялық ... оның ... ... ... ... ... болжауға негізделген стратегиясының
жоспарлануымен толықтырылған. Бұл өзгерістер мен ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Басқарудың теориясы мен тәжірибесі дамуының маңызды сатыларының бірі –
шешімдерді қабылдаудың ... ... ... ... экономикалық-
математикалық үлгілеу әдістері деп аталып кеткен мөлшерлік әдістерін жасап
шығару. Олар нақты ... ... ... ... объектілерін
жасалуын көздейді, оның көмегімен ... бір ... ... ... ... де, ... ... көптеген шешімдердің арасынан
оңтайлы (оптималдық), яғни ең ЖШСсы ... ... ... Әдісвтердің бұл
тобына сызықтық, сызықтық емес, динамикалық бағдарламалау, ... ... ... көпшілікке қызмет көрсету теориясы, Монте-
Карло әдісі және т.б. ... ... 70-ші ... ... мәселелердің және үлкен жүйелердің
құрылымға бөлінуін, сонымен қатар, глобалдық ... ... ... ... ... асыруға
жәрдемдесетін жүйелік талдаудың әдістері жасап шығарылған еді. ... ... ... мен ... күрделене түсуімен, өндіріс
ауқымдарының ұлғаюымен, ... ... мен ... ... ... ықпал ететін көптеген факторларды
есепке алу қажеттілігімен түсіндіріледі. ... ... ... бірі – бұл ... ... қол жеткізу үшін күрделі мәселені
шешудің құрылымдық үлгісі болып ... ... ... құрастырумен
байланысты әдіс.
Кезкелген қызмет сыртқы ортаның тұрақсыздық жағдайларында мақсаттардың
алдын ала көру мен ... ... ... Басқарудың ахуалдық теориясы
бірінші орынға басқарушылардың білімі емес, түйсігі, өнері ... ... ... айтарлықтай пайдаға асуы мүмкін. Ахуалдық талдау
қандай-да бір ахуалдарда ... ... ... қол ... бұл ... ... факторлар маңызды болатынын, ал қандай
факторларды ұйымға ... зиян ... ... алмауға да болатынын
ұйғартады.
Барлық мүмкін болатын үлгілердің көпшілігінен әрбір компания ... ... ... ... алуы ... ... ... ететін ортаның сипатына қарай
басқарудың келесідей үлгілері бар:
– бірқалыпты сыртқы ... ... ... ішіндегі басқарудың
үлгісі;
– айтарлықтай динамикалық және әртүрлі нарық жағдайындағы ... ... ... ... жағдайындағы басқару үлгісі;
– сыртқы ортаның ықпалынан күтпеген кезде пайда болатын мәселелерге
бейімделу үлгісі.
Қазіргі заманғы менеджментте ең ... ... ... екі ... ... ... пен ... (коллективизм). Олар
әртүрлі елдерде әртүрлі ара қатынастарда кездеседі. ... ... ... сәйкес келсе, екіншісі – ... ... ... менеджменттің айрықша ерекшелігі – бұл барлық ... ... ... ... да ... ... Осы ... АҚШ-та
шыңында да едәуір нәтижелерге қол жеткізілді деуге ... ... ... 80-ші жылдары АҚШ аса ауыр экономикалық құлдырауды ... еді. Сол ... орын ... басқарудың жүйесі, принциптері мен
әдістері ... ... ... Әлемдік жетекші рөлін жоғалтып алу қатері
ғалымдар мен мамандарды ... ... ... негіздерін қайта
қарастыруға итермеледі. ... жаңа ... ... ... отыруға,
шығындардың барлық түрлерін қысқартуға, өнімнің сапасын ... ... ... ... ... нысандары
мен әдістерін жетілдіруге, ... ... ... ... ... ... ... еді. Әйтсе де, соңғы 20
жылда АҚШ-тағы еңбек өнімділігінің өсу қарқындары дүние жүзінің өнеркәсібі
дамыған ... ... ең ... ... ... ... ... жапондық менеджмент жетістіктерінің рөлі ... ... ... ... ... өнім ... ... бір бөлігі
келеді және өндірістің көптеген салаларында ол дүние жүзі ... ... ... Және бұл жайт – осы ... жер ... тек 0,2%-н ғана
алып жатқанына және халқы жер шарының халқысынан тек 2%-н ғана құрайтынына,
сонымен ... оның ... және ... ... аса шектеулі
екендігіне қарамастан. Басқарудың жапондық үлгісінің ... ... ... ... ... принципінің жүзеге
асырылуымен түсіндіріледі. Бұл ... ... ... белсеңділігі
жұмыскердің тек материалдық қызығушылығымен ғана ынталандырылмайды, сонымен
бірге, оның ортақ іске ... ... және ... ... етіп ... ... мен ... құрметтеуімен, жасалған жұмыстан рахат
алғанымен ынталандырылады.
1.2 Басқарудың заңдары мен ... ... ... ... даму ... ... мінез-құлығы заңдарының, нарықтық экономика заңдарының және
басқару заңдарының (мысалы, ... ... кері ... ... ... ... ... заңы және т.б.) мәні аса зор. Сонымен қатар,
менеджерлерге өндіріс пен ... ... ... мен ... қатысы, экономикалық дербестік пен экономикалық
жауапкершіліктің сәйкестігі, ... ... ... басқару
функцияларының өзгерістері, басқару функцияларының концентрациясы ... ... ... бақылау саласының кеңейтілуі, басқарудың
деңгейлері мен сатылары бойынша басқарушылық шешімдердің кешігулері секілді
заңдылықтарды ескерген ... ... ... басқарудың мамандандырылу заңы, басқарудың
интеграциялану заңы және ... ... заңы ... ... ... ... ... жүйелерді тиімді басқару үшін ғылымның, техниканың және
технологияның әртүрлі салаларында терең арнайы білімдерді және ... ... ... ... ... басқарудың экономикалық,
әлеуметтік-психологиялық, құқықтық және ... ... ... ... ... шешімдердің
сапасына жауапкершілік талап етіледі. Нақты бір жағдайларда, ... ... және ... ... ... ... бөлінеді, бөлшектенеді, ерекше сипатқа ие ... ... ... басқару объекттері жоқ ... ... ... және ... де аса ... жеке ... ие. Бұндай ерекшелікте
басқарудың мамандандырылу заңы көрініс табады.
Басқарудың интеграциялану заңы. Интеграцияның, яғни басқаратын ... ... ... ... ... жүйенің басқаруға
қажеттілігінен туады. Сөйтіп, мысалы, кәсіпорынның ... және ... ... ... ... ... ал ... мен қызметтер – өндірісті басқарудың ... ... Бұл ... ... ... ... жүйе – ... табылады. Кәсіпорындар болса, ... ... ... нысандарына бірігуі мүмкін. Бұндай интеграция
ақталғанына дейін, яғни ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтамасыз етілудің жоғары деңгейіне
жәрдемдесетініне дейін жүзеге асады. ... ... ... ... ... мәселелер, мұқтаждықтар, жүйенің тіршілік
етуін немесе дамуын ... ... ... талаптары және т.с.с.
алынуы мүмкін. ... ... ... мен ақпараттық қамтамасыз
етілудің барлық деңгейлерінде уақытша және тұрақты байланыстарды орнату
арқылы жүзеге ... ... ... ... үнемдеу аяғында уақыттың үнемделуіне
әкеледі. Сондықтан уақытты үнемдеу заңы адамның ... ... ... ... ... ... ... басқарудың тиімділігі және
қойылған мақсаттарға қол жеткізу мерзімдері басқарушы ... ... және ... ... ... үшін ... ішкі және ... резервтерді мобилизациялауға кететін ... ... ... ... ... ... кезкелген мәселені бәсекелестеріне қарағанда жылдамырақ шешуі
фирма ... ... ... оң ... ... және оның
бәсекелестік потенциалын күшейтеді. Глобалды ауқымда ... ... заңы ... ... және ... ... экономиканың экономикалық
дамуының деңгейіне және қарқындарына ықпал ете алады.
Басқарудың барлық заңдылықтарын екі топқа бөлуге болады. ... ... ... сай ... ретіндегі басқаруға тән заңдылықтар
жатса, екіншісіне – менеджмент саласында айқындалатын заңдылықтар жатады.
Егер, мысалы, өндірістің басқарылуы туралы айтатын болсақ, ол екі ... ие. Бір ... бұл – ... ... және ... ... жұмыскерлердің бірлескен қызметіне басшылық ету
үрдісі. Сондықтан, өндірісті ұйымдастыру керек, яғни жұмыскерлердің еңбегін
еңбектің заттары мен ... ... ... ... ... белгілі
бір пропорцияларды және байланыстарды орнату керек, оларды ... ... ... ұстап тұру керек. Дәл осында басқарудың ... ... ... ... жағынан алатын болсақ, басқару
барысында жұмыс беруші ... ... мен ... ... және ... ... ескерген жөн. Олардың
әрқайсысы өзінің мұқтаждықтары үшін ... ... ... ... қатар, жалпы
мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған бірлескен қызметтің мүшесі болып
табылады. Міне, басқарудың әлеуметтік-экономикалық аспектісі дәл ... ... да ... бір ... мен заңдылықтарға бағынады. Бұл
үрдісті әртүрлі тарихи дәуірлер мен ... ... ... ... ... ... ... Олар бір-бірінен
идеология, меншікке қатынастары, шаруашылық ... ... ... ... ... бойынша ерекшеленеді.
Қазіргі заманғы экономикалық теорияда оның ... ... екі ... бар – әлеуметтік және ресурстық. Біріншісі өндіріс
барысында адамдар ... ... ... ... қарым-қатынастарды
зерделеуге негізделсе, екіншісі – адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру
үшін шектелген ресурстарды ... ... ... ... ... ... кезінде ерекше экономикалық заңдарға, ... ... ... – жалпы заңдарға көңіл бөлінеді. Бұл қатынастың
екеуі де олардың ... ... ... ... ... ете отырып, бірін-бірі толықтырады.
Экономиканың жалпы заңдары қоғамның экономикалық дамуындағы ізбасарлықты
бейнелейді де, бұл дамуды бірыңғай әлемдік үрдіс ... ... ... ерекше (тек өзіне тән) экономикалық заңдар экономикалық
жүйелердің ... ... және ... ... ... мен
әртүрлі цивилизациялардағы адамдардың ... ... ... ... ... мыналар жатады: қажеттіліктердің көбею заңы;
прогрессивті экономикалық даму ... ... ... ... заңы;
баламалық шығындардың өсу заңы. Ал, мәселен, ерекше ... ... ... ... ... болады, себебі ол тек нарықтық экономикада ғана
іске асырылады және ежелгі қоғамда жүзеге асуы мүмкін ... ... ... ... мен ... жеке ... ұйымның
деңгейінде іске асады.
Ұйым – бұл алдында қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін ... ... ... зерттеу нәтижесінде ұйымдар тіршілік
етуінің мынадай ... ... ... ... пен
жоспарлылық заңы, синергия заңы, өзін-өзі сақтау ... ... ... ... ырғағының заңы және т.б.
Пропорционалдылық заңының іске асырылуы ... жеке ... ... және ... ... орнатумен айқындалады.
Мысалы, менеджерлердің саны ұйым ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелердің саны оның тағайындалуына,
қойылған мақсаттарға және мәселелерге сәйкес болуы тиіс. Пропорционалдылық
заңы бойынша ұйымдағы қажетті ... ... бір ... ... іс-әрекеттердің жиынтығы ретіндегі жоспарлылықтың қажеттілігі
туралы қорытынды шығады. ... ... ... ... ... ... ... заңы (лат. sinergos – бірге іске асырылатын) біртұтас ретіндегі
ұйымның мүмкіндіктері оның жеке бөліктері потенциалдарының қосындысынан
асатынында ... ... ұйым ірі ... ... ... синергия
заңының әсері көбірек дәрежеде айқындалады, соғұрлым ол ... ... ... ол күрделі мәселелерді шешеді.
Өзін-өзі сақтау заңы ұйым қызметкерлерінің оның тұрақтылығына, ұзақ
мерзімді және өнімді қызметіне, ... ... ... ұжымдағы әлеуметтік
беделін, рөлін және мәнін сақтауға ... ... ... – арқашанда игілік емес. Белгілі бір ... ол ұйым ... ... мүмкін, стагнацияға өтуі мүмкін, оның құлдырауының себебі де
болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... даму арқылы нығайтуға бағытталған шараларды уақытында қабылдау қажет.
Өзін-өзі сақтау заңы табиғат пен қоғамда іске асырылатын ... заңы ... ... ... ontos – ... genesis – туу, пайда болу)
пайда болады. Онтогенез дегеніміз – тірі ... оның ... ... дейін болатын түрлендірулердің жиынтығы. Кезкелген ұйым ... ... ... және қирау сатыларынан тұратын белгілі бір тіршілік
ету циклінің барысында қызмет етеді. Сондықтан, ұйымның ... ... оның ... және ... кететін уақытты қысқартуға, жетілу
кезеңінің ұзаруына және оның ... ... ... ... теріс
беталыстардың пайда болуын бәсеңдетуге тырысу керек.
Кезкелген ұйым үшін заңды құбылыстар – бұл: еңбектің бөлінісі, ... ... ... ... ... ... ... жалпы деңгейіне, оның кәсіби шеберлігіне, біліктілігіне және
қабілеттеріне сәйкес болуы.
Соңғы ... ... ... басқару заңдары мен заңдылықтарына
мұқтаждықтары өсті деуге болады. Бұл – ... ... ... ... өте күрделі сатысында тұрғанымен түсіндіріледі. КСРО-ның ыдыруынан
кейін әлемдегі күштердің стратегиялық балансы өзгерді, көптеген елдер ішкі
және ... ... ... ... ... ... ... да үлкен ауқымдарға ие болып жатыр, жұмыссыздық, ... өсіп ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың
жетіспеушілігі күшейтіліп жатыр, экологиялық мәселелер – адамзаттың басты
мәселелеріне айналуда. Сондықтан, ... ... және ... ... ... ... және осы болашақ жарқын және гармониялық болып келуі үшін
қандай ... іске ... ... ... аса ... ... ... күні әлемде Ғаламдық Ақпараттық Қоғам (ҒАҚ) жылдам қарқындармен
құрылып келе жатыр. ҒАҚ адамдарға өздерінің потенциалын кеңірек ... ... ... мен ... ... асыруға көмектеседі.
Теледәрігерліктің, дистанциондық білім берудің, электрондық сауданың,
виртуалдық жұмыспен ... ... БАҚ ... ... ... ... үкіметтердің» пайда болуы бүкіл әлемдік
экономиканың бейнесін күрт ... Бұл ... ... ... ... ... жүйелерге және оларда өтіп жатқан үрдістерге
белсеңді түрде әсерін тигізеді. Бір-бірінен алыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі пайда
болды.
Еңбек пен өндірісті ұйымдастырудың тораптық нысандарын дамыту ... ... ... ... ... ... ... өзара
әсерлесулер ЖШСсарады, бизнес-үрдістер күрт жылдамдатылады, халыққа қызмет
көрсетудің сапасы жоғарылайды, адамдық ... ... ... ... дамиды.
Интернеттің мүмкіндіктеріне негізделген «әлеуметтік жобалау» атты
болашағы бар бағыт пайда ... ... ... ... ... ... бағыттағы – білім беру, саяси, ғылыми, кәсіби, ... ... ... бос ... және ... ... ұйымдарды
құру үрдісі айтарлықтай қарапайымдандырылады. Әлеуметтік жобалаудың
құралдары – бұл Интернет-сайттар мен ... ал ... ... ... – неше түрлі қоғамдастықтардың мүшелері.
Яғни, қазіргі замаңғы дәуірдің басты ерекшелігі – ... ... рөлі мен ... күрт ... ... ғалым Б.Б.Мелик-
Шахназаровтың [2 нег.] пікірінше «біздің планетамыздағы тіршілік дамуының
негізі – бұл оның ... мен ... ... мен ... ... ... мөлшерінің өсуі». Қоршаған ортадан алынған ақпарат
«әрбір ұяшықты, субъектті, объектті, ... ... және ... ... ... Ол «біз ... ... ұйымдастырылуы деп атайтын ... ... ... ... ... ... ... тиімді басқару үшін қазіргі заманңы халықтармен
халықаралық форумдарда қабылданған және ... ... ... Жалпыға Ортақ Декларациясында, Хельсинкилік келесімде және
басқа да маңызды ... ... ... ... актілер
жеткіліксіз. Сондықтан, бүгінгі күн мен болашақты ойлай отырып, ... ... ... және ... ... ... ... келесідей заңдырының танылу мен тәжірибе түрінде жузеге ... ... ... етеді:
1. Ақпараттың өсу заңы, тірі табиғат пен қоғамның эволюция үрдісін нақты
бейнелейді және термодинамиканың екінші заңының, яғни ... ... ... ... ... өсуінің заңының әсеріне
жанЖШСты қарсы тұрады.
2. Ақпараттың минимизациялану заңы. Ол ... ... ... деңгейлеріндегі ... және ... ... ... ... да, ... ... бар шектеулерімен айқындалады.
3. Ақпарат пен ... ... заңы ... мен ... ... болып табылады. Оның мәні іске асырылып көрілген
және тұрақты ақпаратты басқарылатын жүйелерді ... ... ... мен ... ... ... тиімділікке бағдарланған функционалдық жүйелерді қалыптастыру
заңы
5. Оңтайлы басқару заңы ... және ... ... мен ... ... мен ... ... термодинамиканың екінші
заңының ауқымды, үзіліссіз және қиратушы әсеріне белсеңді түрде қарсы
тұрады.
6. Тікелей байланыстардың заңы қоғамның объекттері мен ... ... және ... ... ... тұру үшін және оны ... яғни жүйенің, адамдар қауымдастығының және жалпы
қоғамның игілігіне бағытталған ... ... ... ... ие ... ... ... заңларға міндетті түрде бағынуды ... ... ... (жер ... пен ... кейінгі) – ақпараттық толқынның
келуімен түсіндіреді. Оның ұлғаюы барысында ... ... ... ... ... бұл ... «басшылар мен билік институттары
беделінің девальвациясымен» күрделене ... ... ... ... басқарудың заңдары мен заңдылықтарын
қалыптастыру үрдісі ... және әлі де ... ... Бұл ... ... ... мен мамандар, соның ішінде қазақстандықтар да,
қатысып жатыр. Мәселен, Телемтаев М. [17 қос.] ... ... ... ... Бұл заң ... «бүгінгі күнгі адамзат (жүйе-субъект),
оның қажеттіліктерін қанағаттандыру тәсілдерінің ғаламдық кешені ... және ... ... ... бір ... ... шеңберінде
орналасқан». Бұл заңға сүйене отырып, оның авторы ... ... ... ... ... ... ... адамзаты
(жүйе-субъект), оның қажеттіліктерін қанағаттандыру тәсілдерінің ғаламдық
кешені (жүйе-объект) және ... ... ... ... ... ... қабілетті болуы және дамуының глобалдық
супержобасы түріндегі ортақ жүйенің бір үлгісімен сипатталуы тиіс.
Бұл жерде талқыланып ... ... ... үшбірліктің
парадигмасын қарастырайық. Бұның шеңберінде адам, табиғат және қоғам
дамуының заңдылықтарын ... ... ... ... А.С., [22 ... ... ... деген философиялық триадасы жатыр.
Аристотельден бастап бүгінгі күндерге дейін ... ... ... ... дұрыс – диадада ма, әлде триадада ма ... ... ... мен ... ... заңларына сәйкес диада – «жұмысты
кеңістік пен уақытта қалайша оңтайлы орындауға болады» деген ... ... ... ... ... тағы да бір, ... да ... сұраққа
жауап береді – «бұл жұмыс не үшін қажет». Мысалы, Лейбниц әлемді алдынала
орнатылған үйлесім (гармония) ... деп ... ... ... ... ... ... объекттің ішіндегі, қоршаған ортадағы және осы екі
үйлесімнің үшіншісіне өзара келістірілуі. Табиғаттың ... ... ... ... заңдарына бағынады. Өкінішке орай, бұны әрдайым
күшті қарама-қайшылықтармен күреске түсетін қоғам жайлы айтуға ... ... бұл ... ... адамдардың
шың мәнінде триада болып ... өз ... ... ... Бұл ... ... үшін ... дәлелдер
келтіріледі:
1) заттың кезкелген атомы өзінің триадасымен сипатталады. Оның энергиясы
атом ... ... ... ... және ... өзара байланысының энергиясынан тұрады;
2) табиғаттың кезкелген объектісі үш айнымалымен сипатталады: пайда болу
себебі, өмірінің соңғы ... және ... ... ... ... үш ... ... заң іске асырылады: энергияның сақталу
заңы, энергияның ... заңы және ... ... ... ... ... үш ... мәні бар: денесі, жаны және санасы;
5) адамның үш физиологиялық қажеттілігі бар: ... ... ... ... ... және ... ... өзіне ұқсасты ұдайы өндіру;
6) экономикада адам үш тұлға түрінде болады – ол тұтынушы, ол ... ол ... нені және ... істеу керектілігі жөнінде шешімдерді
қабылдайтын басқарушы;
7) экономика өндіріс саласынан, тұтыну саласынан және адамның қоғамдағы
мінез-құлығының түрін ... ұлт ... ... ... өзінің азаматтарына қатысты басты функциясы – бұл оларды
сыртқы және ішкі жаудан физикалық, рухани және интеллектуалдық қорғау;
9) биліктің жұмысқа ... ... – бұл: ... саны, халық өмірінің орташа ұзақтылығы, ұлт мәдениеті.
Әлемдік діндердің көбісі үшбірлікке ... ... ... ... қабылданылуын әдетте табиғат құбылыстарына және адамның
өміріне телеологиялық қатынасымен байланыстырады.
Табиғаттың өзі ...... адам ... ... (гармонияға) ұмтылу
бағдарламасын салған. Яғни, үйлесімге ұмтылу тірі және өлі табиғаттың
объективті ... ... ... Бірақ, тек адамда ғана бүкіл өмірі бойы
басынан өтетін ... ... оның ішкі және ... ... ... бір ... ... түрде таңдауға мүмкіндігі бар.
Үшбірліктің ЖШСтаушылары Ресейдегі басқарушылардың дуалдық ... ... ... ... реформалардың мақсаты
бұрмаланады, нарықтық экономиканың дамуындағы мемлекеттің ... деп ... ... қарсы АҚШ-тағы, Ұлыбританиядағы және
Франциядағы қоғам мен экономиканы басқарудағы үшбірлікке ... ... ... сілтеулер келтіріледі. Шетелде де глобализациялау
(ғаламдандыру) мәселелері әлемнің ... ... ... басқарылады,
бірақ адамдардың көбісі оны әлі дуалдық етіп қабылдайды. Нәтижесінде қоғам
дамуының орнына оның кері кетуі (деградациясы) ... ... ... ... ... қорытынды жасауға болады: қазіргі
заманға дейін әрдайым пікірсайыстарға қарамастан, адамзат қазіргі заманғы
қоғамды қалайша басқару керек екендігі және бұл ... ... ... ... негізінде құрылу керектігі туралы бірыңғай көзқарасты жасап
шығарған жоқ.
1.3 Басқару функциялары
Менеджмент бойынша классикалық ... ... М. және ... ... ... ... құрамы қарастырылған: стратегиялық
жоспарлау, стратегияның жүзеге ... ... ... ... ұйымдастыру, ұйымдарды құрастыру, ынталандыру, ... ... және ... да функцияларының мәні кейінгі дәрістерде және
тәжірибелік сабақтарда толығырақ ... ... ... ... ... орындалатынына тікелей тәуелді
екені айқын шығар. Ал басқару функцияларының ... ... ең ... ... ... өз ... ... орындайтынына тәуелді.
Сондықтан, кезкелген ұйымның кезкелген басшысына ... тура ... ... көп ... ... ... жөн. Олардың мәнін ең қысқа
ғылып Цицерон түсіндірген: «Бағыттау, заңдарға сәйкес ... ... ... ... лауазымдық тұлғалардың мәселелері».
Басшының мәселесі ол басқаратындардың жұмысынан ... ... ол ... ... ... және ... ... көп түрлерімен кездеседі. Сонымен ... оған ... ... ... есе көп ... ... ... басшының функциялары көп түрлі, бұл олардың бөлшектеп
жіктелуіне әкеледі. Әртүрлі ... ... ... үш ... ... Б.А., ... ... басшының функциялары.
1. Алдынала ала көру және жоспарлау – «болашақты ... және ... ... ... ... (набросок)». Файоль бұл функцияны
кәсіпкерлік қызметте ғана емес, сонымен қатар, ... ... ... ... ... XX ... басында ол Франция экономикасы
дамуының ұлттық жоспарын жасап шығару қажеттілігін көздеген. Кейін
Файольдің бұл ... «ұлы ... ... ... ... және елді
индустриализациялау, Ұлы Отан соғысы кезіндегі және одан кейінгі халық
шаруашылығының жұмысын ұйымдастыру барысында КСРО-да сәтті ... ... мен ... да соғыстан кейінгі жылдары өз елдері
дамуының ұлттық жоспарларын жасап ... ... іске ... ... – бұл ... ... ... қатар, адамдық
та құрылымын құру». Басшының мәселесі фирманың қызметін оңтайлы түрде
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ұйымдастырушылық ... ... ... беру ... ортасында белсеңділіктің ұстанылуын»
білдіреді. Басшының бұл ... ... екі ... логикалық түрде
байланысқан. Басшының жұмысы жоспарды құрастырудан және ... ... ... ... ... мақсаттарға қол
жеткізуді қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық құрылым құрастырылуы
тиіс. Және тек осыдан ... ұйым ... ... ... ... беру арқылы қажетті бағытта қозғалысқа түседі.
4. Үйлестіру – бұл «күштерді біріктіріп және үйлесімді іс-әрекет етіп,
тығыз байланыста ... ... ... ... қызметінде талай
жұмыскерлер қатысатындықтан, ... ... ... ... пайда болады. Бұл – басшылар мен атқарушылар арасындағы
ақпараттың үзіліссіз айналуы, жүйелі түрде кездесулер мен ... ... ... ... Бақылау – «бәрі де орнатылған ережелерге және жасалған өкімдерге
сәйкес өткізілуін ... ... ... ... тез ... ... белгілі бір процедура бойынша орындалуы тиіс ... ... ... ... бойынша басшының функциялары.
Десслер де, Файоль секілді, келесідей бес функцияны ... ... ...... мен ... қою, іс-әрекеттердің
ережелерін және тізбектілігін жасап шығару, жоспарларды ... ... ... болжау.
2. Ұйымдастыру – бағыныштылардың алдына мәселелерді қою, оларды бөлімдер
бойынша бөлу, оларға өз ... бір ... ... басқару және беру каналдарын жасап шығару, бағыныштылардың
жұмысын үйлестіру.
3. Персоналды басқару – кандидаттар үшін ... ... ... ... ... ... стандарттарын орнату,
жұмыскерлерге өтемақылар (компенсации), ... ... ... ... ... оқып-үйренуі мен дамуы.
4. Басшылық ету – жұмыскерлерді жұмысты орындауға қалай ... ... ... ... ... ... ... көрсету, бағыныштыларды
ынталандыру.
5. Бақылау – сатылымдардың квотасы (үлесі), сапасы, өнімділіктің деңгейі,
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... түзету секілді стандарттарды орнату.
Файоль мен Десслерда басшы ... саны ... ... ... ... ... мен мазмұны бір-бірінен әлдеқайда
ерекшеленетіні айқын.
Адаир бойынша басшының функциялары.
Адаир басшы сегіз ... ... деп ... ... ... ... пікірінше қойылған мақсатқа қол жеткізу
үшін оны ... ... яғни ... ... ... ... Әрбір тапсырманы анықтау үрдісі үш сатыдан ... ... ... шешу жолдарын анықтау және әрбір атқарушыға нақты
мәселені қою. Берілген функцияны жүзеге асыру ... ... ... үшін не ... керек» деген сұраққа жауап қайтаруы керек.
2. Жоспарлау. Бұл үрдістің арқасында ... ... ... ... (оң) ... айналдыруы тиіс. Бұл үшін басшының өзі
шығармашылық түрде ойлауы тиіс, басқаралардың ... ... ... ... ... бағалауы тиіс және талдау
барысында әрқашанда оған дейінгіге қарағанда көбірек ... ... ... тиіс. Бұл функцияның орындалуы басшыға
қойылған мақсатқа ... қол ... ... ... ... ... Бұл функция «бұны қалай істеуге болады» деген сұраққа жауап
береді. Оны жүзеге асыру үшін ... ... білу және ... жаза білу ... ... нұсқаманы өткізу бойынша басшының
бес негізгі ... ... а) ... ә) «түсіндіру», б)
«қарапайымдандыру», в) «жандандыру», г) ... ... ... ... басқаларды бақылау пайдасыз болады, егер сіз өзіңізді
бақылай алмасаңыз деп санайды. Сондықтан, ең алдымен өзі үшін ... ... ... ... содан кейін ғана жоспар орындалып
жатқанына сенімді болу үшін ... ... ... ... ... ... ... Басшыға жұмыстың нәтижелерін жүйелі түрде ... ... ... ... керек. Адамдарға олардың
жұмысының объективті бағалануы аса қажетті болады. Егер олар ... ... ... онда олар ЖШСсы жұмыс істейді деп күтуге
болмайды. Сондықтан, басшы атқарушылардың жұмысын ... ... өтуі ... ... ... ... ... арқылы. Бұнда басшы іс-
әрекеттердің ұсынылған жоспарының салдарын бағалауының ... ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша, адамдардың көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... шкаласы
қолданылады: толық сәттілік (барлық мақсаттарға қол ... ... ... көбісіне немесе олардың біразына қол
жеткізілді) және ... ... ... ... ... ... кезде басты ереже – бұл
бағалаудың әділеттілігі мен объективтілігі.
6. Ынталандыру. Басшының мәселелеріне іс ... ... ... әдістемесін пайдалану жатады. Жұмыскердің еңбегін мойындау қосымша
ақы, қызмет бабындағы көтерілу, неше түрлі ... ... ... жариялау, құрмет грамотасы, атақтар және т.с.с.)
арқылы жүзеге асуы ... ... ... ... – бұл: еңбектің төмен өнімділігі, себепсіз
қалулар, жұмыс уақытын рационалды емес пайдалану, ... ... ... төмен сапасы, ... ... ... ... ... ... ... тұлға аралық
жанжалдар, басшылықпен ... ... ... басқа бөлімдерімен қалыптаспай қалған қарым-қатынастар және
т.б.
7. Ұйымдастыру. Басшы бағыныштыларының жұмысын орындамауы тиіс, бірақ ... ... ... және ... ... ... ... тиіс.Бұл үшін ол бүкіл инфрақұрылымның ... ... ... Ұйымдастырушылық басшының өзін-өзі ұйымдастыруынан
және ұжымға жұмысты тиімді орындауға мүмкіндік беретін құрылымды
құрудан басталады. Ол ұзақ ... не ... бір ... орындауға
арналған қысқа мерзімді болуы мүмкін. Үлкен ұжым және қиын тапсырма
кезінде бүкіл ұжым автономдық топтарға бөлінеді. ... ... ... сәйкес, 5 адамнан 15 адамға дейін болуы ... ... ... де ... ... болатын тапсырмаға және басшының ... ... ... ... тәуелді болады.
8. Жеке (личный) мысал. Гүлденген ... ... ... ... ... таңдалған мақсаттармен және
қойылымдарымен түсіндіріледі. Басшы өз бағыныштыларын мысал болады,
және бұл ... тек қана оң ... ... ... ... және ... ... өздерінің біліктерімен, тиімді жұмыстарымен,
кәсіби білімдерімен және дағдыларымен беделге ие ... ...... ... көру ... ... ... харизмасымен (бедел-ықпалымен)
беделге ие болады.
Басшылар ие болуы тиіс тәжірибелік дағдылар: 1. ... ... ... ... ... ... 2. адамдық қарым-қатынас жасаудың дағдылары,
олар алдына бірыңғай мақсат қойылған топтың ... ... ... ... ... 3. ... ... алыс болашақта
ахуалды көре білу қабілетін білдіреді.
Аталған ... ... ... басшыға әрдайым адамдармен жұмыс
істеу керек болғандықтан, әлеуметтік-психологиялық факторлар ... өте ... рөл ... да, оның нәтижелерін ... ... ... ... қайталанбас индивидуалдылығы бар, ол оның
басқа адамдармен қарым-қатынастарында және қоршаған ортанының ... ... Бұл ... адамның темпераментін
анықтайды, себебі әртүрлі адамдар өздері болып ... ... бір ... ... қайтарады және осындай ахуалдарда өздерін ... ... – бұл ... тума қасиеті, ол оның нерв жүйесінің түрімен
анықталады, ... ол ... және ... ... ... ... ... психологиялық түрі бойынша төрт топқа бөледі:
холериктер – ... ... ... ... ... ... (торможение) әлсіз жүйесі, сангвиниктер – адамдармен қарым-
қатынас жасаудағы жеңілдік, байланысқа бейімділік, бірақ та ... ерік ... істі ... ... жеткізуді қаламауы, флегматиктер ... ... ... ... ұстай білу, қиын ауысады
және өз әдеттерінің ауыстырылуын қаламайды, меланхоликтер – ... ... ... әсерлі (впечатлительны), өкпелегіш, өз күштеріне
сенбейді.
Адамның күрделі ішкі дүниесіне қарамастан, көптеген ғалымдар оны тануға,
не ... оның ... ... ... себебін түсінуге
және түсіндіруге ұмтылыстарды жасады да, және әлі де ... ... ... ... З.Фрейд (1856-1939) жеке тұлғаны
және адам мінез-құлықтарының ынталарын терең зерделеген ... ... ... ... ... ... шығарды. Ол әрбір
психикалық құбылыс белгілі бір себепке ие болады және адамның мінез-құлығы
көбінесе оның миында өтіп ... ... ... ... ... ... және ... да ғалымдардың жасаған ... ... ... теориясы (басқаша айтқанда, үйреніп ... ... Оның ... ... ... ... жауап
реакциясы ретіндегі рефлекс түсінігі салынған еді. ... ... және ... арқылы пайда болатын кейін ... ... ... ... ... инстинкттік, санасыз мінез-құлығын
анықтаса, ... ... тұру ... ... және олар ... ... және ... ықпал етеді. И.П.Павлов адамның мінез-
құлығының негізінде мақсат рефлексі ... деп ... ... ... ... ... адамдарда және билікке тума ... ... аса ... ... Үйреніп қалу теориясының негізгі жағдайлары
адамның жаңа ... ... ... кең ... ... психолог К.Юнг (1875-1961) адам психикасының негізгі
функциялары – бұл оның ойлау ... ... ... және ... деп
санаған да, адамдарды сәйкесінше төрт түрге бөлген: ойлаушыл, эмоционалдық,
сезінетін және түйсіктік. Юнг адам психикасының тума ... ... ... ... қатар, оның экстраверттілігі (сыртқы, шыңайы
дүниеге бағдарлануы) және ... ... ... ... бағдарлану)
түсініктерін енгізді.
Соңғы онжылдақтарда психология мен әлеуметтанудың қиылысында жаңа ғылым
– соционика қалыптасты. Соционика «адамдардың психикалық ... ... ... ... олармен байланысты адам қызметінің көптүрлілігін
де ескереді». Басқаша оны «қарым-қатынас, түсінушілік және ... ... ... ... оны зерделеу және іс жүзінде қолдану ұйымда ұжымның
барлық мүшелері арасында толық ... ... ... ... ... ... үшін ... болуы мүмкін.
2-тарау БИЗНЕС ЖҮЙЕСІ
Бизнес түсінігі ағылшын сөзі business дегеннен шыққан және пайда табудың
көзі болып табылатын кәсіпкерлік қызметті, істі ... ... ... – оның ... және ... ... қамтамасыз етілген
персоналдың санына байланысты шағын, орташа және ірі ... ... ... ... жұмыс істейтіндердің саны 100 адамнан аспайтын, орташаға –
100-ден 500 адамға дейінгі және іріге – 500 адамнан ... ... ... ... ... ... салалары үшін бұл нормалар айтарлықтай
құбылуы мүмкін.
Шағын бизнесте кәсіпкерлер (бизнесмендер), яғни ... ... ... ... ... көрсету барысында басқарушылық
функцияларды өз бетінше орындайтын меншік иелері ... ... ... мен менеджер бір тұлға болып табылады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ...... басқарылады. Олар – меншік ... ... ... ... ... ... ... арнайы білімдерді меңгере
біледі.
«Бизнесмен» және «кәсіпкер» түсініктері синоним болып ... және ... ... ... деп ... ... бұл ... белгілі бір
терминологиялық ерекшелік бар: ... ... ... ... сөзі
белгілі бір істі, бизнесті ұйымдастыруға бағытталған қандай-да бір ... ... ... ... Ал ... болса – бұл нақты бір
іспен, бизнеспен айналысатын адам.
Бизнесті ... – бұл ... оның ... иесіне максималды мүмкін
болатын пайданы тұрақты түрде ... ... ... ... ... ... және менеджердің жұмысында ортақ белгілерді
табуға болады. Олардың бәрі де қойылған мақсаттарға қол ... ... ... бір ... қолданады, кәсіпорын қызметін
ұйымдастырады, жоспарлайды, ... ... және ... егер менеджер өзінің беделі мен ... ... ... мен бизнесмен – өздерінің меншігін тәуекелдік етеді. ... ... үшін және ... қол ... үшін ... ... бизнесті басқару саласында қажетті білімдерді меңгеріп
алулары керек.
Бизнесмендер мен менеджерлерді дайындау жүйесі ... ең ... Ол ... ... ... бакалавр – магистр – философия докторы. Жалпы
мөлшерде елде менеджерлерді ... және осы ... ... жұмыстарды
орындайтын 1300-ден астам оқу орны бар. Солардың ішінде ең танымал ...... ... ... ... ... ... Массачусетстік
технологиялық университетіндегі Слоун мектебі, Мичигандық университеттің
бизнес ... және ... EFMD ... Дамуының Еуропалық Қоры) ... Оның ... ... ... 300 ... бар. Сонымен
қатар, Білім берудің Еуропалық Қоры жұмыс ... Ол ... ... ... табылады да, Италиядағы Турин қаласында орналасқан. Бұл
қорды құру Еуропалық Одақтың ТМД ... және ... ... ... бағдарланған Фаре мен Тасис секілді ірі ... ... асу ... ... ... ... қызмет етуі
– бастапқы кейінгі кәсіби дайындықты, сонымен бірге, ... ... ... ... ... ішінде менеджмент саласындағы да
дайындығын құрай отырып, оқыту саласын қамтиды. Бұл ... ... және ... оқыту орталықтарын құру мен дамытуға көмек
көрсету, бизнес мектептерінің ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... орнату, бизнес
мектептерінің кәсіби сапасын жоғарылату, ... ... ... және ... ... дайындауға мүлдем басқа қатынас Жапонияда қолданады. Бұнда
компаниялардың ... ... ... ... кең қолданыс тапқан.
Ресейде басқарушылық кадрларды көптеген жоғары оқу орындарында
дайындайды. ... ең ... ... ... атындағы ММУ,
Мемлекеттік басқару академисы, Г.В.Плеханов атындағы халық шарушылығының
Академиясы және т.б.
Қазақстан Республикасында да ... ... ... ... ... ... тәжірибелік дағдыларын меңгеретін менеджерлердің
қарқынды ... іске ... ... Елдің кейінгі дамуы үшін аса
маңызды бұл салада Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ-ды қоса ... ... ... ... ... (МЭБҚИ) КИМЭП, Халықаралық бизнес
академиясы, халықаралық бизнес университеті, Алматы бизнес ... ... да MBA (ІӘШ) – ... ... ету Шебері – халықаралық
мойындалған дипломын алуға мүмкіндік жасайтын ... оқу ... ... ... ... етіп жатыр.
Бизнестің дамуы үшін шағын ... пен ... ... мәні зор. Ол ... ... ... мен лицензиялау
процедурасын қарапайымдандыру, кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік орташ үшін білікті
кадрларды дайындауға жәрдемдесу, кәсіпкерлердің одақтары мен ассоциациялары
қызметтерін ұйымдастыру мен ... және т.б. ... ... ... Стратегиясында, сонымен қатар, Қазақстан Республикасы
Президентінің жарлықтарында және әртүрлі ... ... ... жерде Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылдың 6 наурызынан
№3398 «Шағын ... ... ... ... мен ... ... ... Жарлығына, Қазақстан Республикасы Президентінің 1998
жылдың 27 сәуірінен №3928 «Азаматтар мен ... ... ... ету ... ... қорғау туралы» Жарлығына, Қазақстан
Республикасындағы шағын кәсіпкерлікті дамыту мен қолдаудың Мемлекеттік
бағдарламаларына ... ... ... ... құру үшін ... ... ... белсеңді түрде жұмыс істеп жатыр. Оған
70-тен астам ... ... ... ... ... ... зерттеу және Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... үшін ... акционерлік қоғам «Бизнес
Мәселелерінің Ұлттық ... ... ... құрылған.
Сонымен қатар, кәсіпкерлер мен ... ... ... ... ... ... ... және орташа бизнестің мәселелеріне осындай аз емес
көңіл бөлініп ... ... ... бұндай аса маңызды
секторының кейінгі даму мәселелері күн тәртібінен әлі ... ... ...... ... және ... элементтерлің
жиынтығы және бостандықтың көптеген дәрежелері бар аса күрделі динамикалық
стохастикалық жүйе болып табылады. Сондықтан, кәсіпкерлер мен ... ... ... ... тез ... ... алулары, болашақ
нарықтық ахуалды болжай алулары және оны өз ... үшін ... ... ... ... ... ең ЖШСсы нәтижесіне тек мүмкін
болатын басқарушылық шешімдер жиынтығының ішінен ... ... ... ... ғана қол ... ... ... барлық кәсіпкерлер де өзінің бизнесін оңтайлы түрде басқаруға
қабілетті бола ... ... ... ... және ... сапада шығарып, нарыққа ұсыну
керек, бұл үшін қанша және қандай ресурстарды пайдалану керек, дайын ... және ... ... сату ... ... арада және алшақ болашақта
нарқтық ахуал қалайша өзгереді, өзінің бизнесін сақтау керек пе, әлде ... пе, егер сату ... ... онда қандай бағамен сатқан дұрыс, валюта
курстары мен ... ... ... ... қабылданатын шешімнің
тәуекелдігін қалай бағалауға болады және жаңа ... ... ... болады? Барлық осындай және басқа да ... ... мен ... ... ... ... тура келеді.
Бизнесті оңтайлы басқару мәселелерін сәтті шешу үшін осы жолда ... ... ... жоя білу ... Ең ... кедергі – бұл
кәсіпкерлер мен бизнесмендердің көбісінде бұл үшін білімдерінің жоқтығы.
2.1 Бизнес жүйесі және ... ... ... ... ... бар – ... бизнес (тауарларды өндіру,
жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету), коммерциялық ... ... және ... бизнес (тауарлардың ерекше түрлерін – ақшаларды,
шетел ... және ... ... сату және сатып алу). ... және ... ... үшін ... ... мәні ерекше зор.
Бизнестің қалыпты қызмет етуі үшін құрамына бизнеске ... ... ... және ... ... тармақталған инфрақұрылым
қажет. Олар бизнеске әртүрлі қызметтерді көрсетеді – өндірістің қажетті
құрылдарымен, көлікпен, ... ... ... ресурстармен,
жұмыс күшімен, жарнамамен, кеңестермен және т.с.с. қамтамасыз етеді.
Бизнес өзін-өзі – кәсіпорындар, яғни өзінің қызмет етуінен ... ... ... және қызмет ететін коммерциялық ұйымдар түрінде іске
асырады. Бизнеске қатысушыларды және кәсіпорынның нақты ... ... ... оның ... яғни ... және
бизнесмендермен анықталады. Қазақстан Республикасының ... ... ... – жеке ... ... ... иесінде болатын, шаруашылық
серіктестіктер немесе жабық не ашық түрдегі ... ... ... ... ... кәсіпорындар болуы мүмкін.
Нарықтық қарым-қатынастардың субъектісі ретіндегі кәсіпорын – бұл ... ... ... ... ... ... ақпаратты, өндіріс
қалдықтарын және ақша қаражаттарын айырбастау арқылы ... ... ... ашық ... жүйе. Сыртқы орта өзінің екі нысаны түрінде
келтірілген – қоршаған табиғи орта және ... ... ... ... ... әсерлесуі үйлесімді (гармониялық) болып, оған минималдық зиян
келтіруі тиіс. Сондықтан, кәсіпкерлер мен ... ... ... ... қоршаған табиғи ... ... ... заңдылықпен реттеледі және құзыретті (компетентный)
мемлекеттік органдармен ... ... ... кәсіпорынның
қоғамдық ортамен де – биліктің мемлекеттік және ... ... және ... ... ... ... ... ақпарат құралдарымен және т.с.с. қарым-қатынастары
үйлесімді болуы тиіс.
Өндірістік-шаруашылық ететін жүйе ... ... ... ... ... өндірістік-техникалық, кадрлық және энергетикалық
потенциалына және банктегі ортақ есеп айырысу ... ие ... ... ... ... құрамын бейнелейтін нақты ... ... ... Кәсіпорынның кірісіне (вход)
материалдық және қаржылық ресурстар келіп түседі, ал олардың түрлендірілуі
нәтижесінде шығысында (выход) ... ... ... өнім пайда
болады. Өндіріс ... ... ... құны ... ... ал ... өткізілген өнімнің құны – оның қызмет ... ... Қоса ... ... мен нәтижелер кәсіпорынның
экономикасын сипаттайды.
Кезкелген бизнестің негізінде бизнесмендер мен ... ... ... ... кәсіпорын қызмет етуінің
маңызды ынтасы (мотив) мен мақсаты – ... таза ... ... кәсіпорын шағырылатын өнімді сатып ... ... үшін ... ... ... ... ... ресурстарын
үнемдірек пайдаланса, соғұрлым басқа жағдайлар тең болған ... ... ... ... оның ... жағдайы тұрақты болады, соғұрлым
экономика мен берілген бизнес берік, сенімді болады. ... тек ... ... оны сату да аса ... мәселе болып табылады. Сондықтан,
оның сапасын ЖШСсарту, тұтынушы санасында кәсіпорынның, сонымен қатар, ... ... де оң ... (бейнесін) жасау үшін барлық ... ... ... қатар, кәсіпорынның қызмет ету нәтижелеріне банк несиесі үшін
төлемдер, салықтар және айыппұл жазалау шаралары қатты ықпал ... ... ... бір сәттерде айналым қаражаттарды толтыру ... ... алу ... жаңа ... ... игеру үшін, жаңа істі
ұйымдастыру үшін және т.с.с. ақша қаражаттарын ... ... ... Бұл ... үшін ... ... ... керек банк несиесін
тартады. Жоғары банк пайыздары бизнестің дамуы ұстап тұрады және ... ... ... ... ... мүмкін немесе кәсіпкердің
бизнес-ойын жүзеге асырылу үшін ... ... ... ... бизнестің
гүлденуіне банк несиесі үшін төмен пайыздар қажет.
Елде қолданылып жатқан салық ... ... ... тым ... ... ... ... пен кәсіпкерліктің дамуына кері ықпалын
тигізуі мүмкін.
Кәсіпорынның бар ... ... үшін ... ... ... болсақ, олар толығымен кәсіпорынның сыртқы ортамен қарым-
қатынастарды ... ... ... ... ... Сөйтіп, табиғи
ортаны маңызды ластау, салық заңдарын немесе жеткізушілер мен ... ... ... бұзу – ... толығымен күйзеліске
ұшыртатын немесе банкроттық шегіне қоятын едәуір айыппұлдарға ... ... ... ... өндірістің шығындарына ... ... ... ... етуі ... кәсіпорын бостандықтың
келесідей дәрежелеріне ие ... ... ... ... ... ... ... басқа): шығарылатын өнімге баға қоюдағы
бостандық, шығындарды қалыптастыру бостандығы, ... ... ... ... ... және ... өнімнің номенклатурасын және
ассортиментін таңдаудағы бостандық. Барлық осындай бостандықтар абсолютті
болып табылмайды және бір-біріне ... ... ... ... ... төмендеуі немесе өндірістің ... ... ... ... ... және оған ... ... береді. Шығарылатын өнім номенклатурасының және ассортиментінің
өзгерістері де кәсіпорын жұмысының шығындарында және нәтижелерінде, ... ... ... ... ... ... ... алсақ, нарықтық
сұраныстың өзгерістері де ... ... ... ... ... қалыптастырған кезде ескерілуі тиіс.
Әртүрлі ахуалдарда негізделген ... ... ... ... ... стратегиялардың жиыны болуы тиіс. Олардың әрқайсысы
кәсіпорын тұрған ахуалға сәйкес келетін ... ... ... ... ... Бизнес үшін осы стратегиялардың арасынан
оған сәттілік пен гүлденуге ... ... ең ... ... ... ... ... өндірістің негізгі буыны болып табылады.
Ол ресурстардың шығынын, дайын ... ... ... мен сапасын
анықтайды, яғни технологияға өндірістің шығындары да, нәтижелері де тәуелді
болады ... сөз. ... ... ... ... ... ... құрылуына, қолданатын шикізаттың, материалдардың, жартылай
фабрикаттардың, жиынтықтаушы бұйымдардың, жабдықтың, кәсіпорынның кадрлық
құрамының және ... ... ... үшін ... ... ... бұйымдарды, отын
мен энергияны сатып алу үшін, жұмыскерлерге еңбек ақы ... ... ... ... ... үшін ... ақшалай қаражаттардың да маңызы зор.
Бұндай ақша қаражаттарын айналым қаражаттары деп атайды, ... ... ... ... оның ... ... өтегеннен кейін әрдайым
жаңартылып тұрады. Бұл ... ... ... айналым қаражаттар
жетіспеушілігіне және банк несиесін тарту қажеттілігіне әкеледі. ... ... ... ... ... өсуі ... ... өндірістің құлдырауы пайда болады, елдегі
құнсыздану күрт ... және ... ... ... Сондықтан,
кәсіпорынның ақша ресурстары және оның қаржылық жағдайы бизнестің сенімді
және тұрақты қызмет ... ... ету үшін ... ... ... сай ... отыруы тиіс.
Кәсіпорынның құрылымында элементтерінің үш бір-бірімен өзара байланысқан
және өзара әсерлесетін блок (немесе жүйеше) бар: өндіріс блогы, үрдістердің
блогы және басқару ... ... ... ... ... ... жанама (побочный) бөлімшелері, екіншісіне – кәсіпорында болып жатқан
үрдістер ... ... ... ... ... ... ... жөндеу және қызмет көрсету, қоймалау, тасымалдау және т.с.с.), ал
үшіншісіне – ... ... ... алу, ... болжау, талдау,
бақылау, реттеу, ынталандыру және т.с.с. кіреді. Бұл функциялардың барлығы
әрбір бөлімше мен үрдіс бойынша, ... ... ... ... ... үзіліссіз және циклдық түрде орындалады.
Кәсіпорынның аталған үш жүйешесін де бірыңғай ағзаға біріктіру үшін
өндіріс пен ... ... ... жүйе ... ... Ол ... ... және сатып өткізу барысында уақыт пен
кеңістік ішінде тірі еңбектің, ... ... және ... ... және бірігіп қызмет етуін қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... ... оған ... үйлестіру, жедел жоспарлау,
өндірісті диспетчерлеу, еңбекті бөлу және ... оған ақы ... ... өндірісті ресурстармен жабдықтау және дайын өнімді ... ... ... ... ... ... ... ондағы орындалатын барлық
үрдістерді және басқарушылық функцияларды қамтуы тиіс. Өндірістік ... ... ... ... ... өнімділігіне, өндірістік
ресурстардың үнемделуіне қол жеткізіледі де, ... ... ... етілетін мерзімдер ішінде және өндірістік циклдің минималдық
ұзақтылығымен сапалы өнімді ... ... ... ... ... кәсіпорында әрқашанда
ішкі резервтерді табуға болады, олардың жүзеге асырылуы өндірістің соңғы
нәтижелерін айтарлықтай ЖШСсартуға мүмкіндік береді. Көп ... ... ... ... ... ... пайдаланбайды, өндіріс пен
басқаруды жетілдіру ... ... ... ... және ... маркетингтік қызметтер әрқашанда және барлық жерлерде де,
тиісті кәсіби деңгейде ... ... ... ... олар ... ... да.
Осының бәрі басқарудағы маңызды жіберілулер (упущения) ... ... ... ... ... ... зиян келтіреді, оның
тиімділігін төмендетеді, ал кей ... оның ... ... ... шыңымен өздерінің сәттілігі мен ... ... ... бизнесмендер мен кәсіпкерлер – қолда бар резервтерді
ашып, кешенді пайдалану есебінен өндіріс пен ... ... ... еңбекті көп керек ететін жұмыстың қажет екендігін түсінулері керек.
Ішкі резервтерді пайдалануға бағытталған әрбір жасап ... ... ... шара ... ... жұмыстың нәтижелерін экономикалық
бағалау үшін кәсіпорын қарауында қалатын пайданың ... ... ... (инвестициялардың) салынуын талап ететін ... ... ... әдістерін пайдалана отырып, олардың тиімділігін
бағалау қажет.
2.2 Басқарудың экономикалық механизмі
Әлеуметтік-экономикалық механизмдерді басқарудың әртүрлі ...... ... ... ... ... және т.с.с. Бүкіл осындай алуан түрлі ассортименттен
бұнда басқарудың экономикалық ... ... ... ... ... механизмі» түсінігі – іс жүзінде
пайдаланылатын, негізі ретінде басқарудың объектісі мен ... ... ... қарым-қатынастар салынған басқару
механизмінің өзіне ғана тән ерекшеліктерін бейнелейді. Бұндай ... ... ... ... ... ... пен салық төлеушілері,
жұмыс беруші мен ... ... ... ... қызметке
тартылған мемлекеттер және т.б. ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан, басқарудың механизмі туралы айтпас бұрын, ... ... ... ... ... ... мен субъектісі
дегеніміз не екендігін ұйғарып алу ... ... жеке ... ... секлді басқарудың күрделі және ауқымды объектісін қарастырайық.
Экономиканың ... ... ... ... ... ... ... және микроэкономикалық етіп бөлуге болады. Бірінші
жағдайда басқару объектілері: ... ... оның ірі ... ету салаларының экономикасы, екінші жағдайда – ... ... ... ... кәсіпкерлік құрылымдар мен
аймақтар. Макроэкономикалық басқарудың құрамында ... ел ... ... ... ... ... функционалдық басқарылуын
айыруға болады. Басқарудың соңғы түріне мемлекет қаржыларының, ... ... ... және сыртқы экономикалық байланыстардың
басқарылуы жатады.
Макроэкономикалық деңгейдегі басқару ... – бұл ... ... құқығы бар, іс-әрекеті бүкіл елдің экономикасына,
салалық және ... ... ... ... ... ... ... және түрлеріне таратылатын заңдылық, ... ... ... басқару субъектілері – бұл оларға бағынышты
ұйымдарды, кәсіпорындарды, фирмаларды және т.с.с. басқаруға ... ... ... ... мен жеке ... және ... ... түсініктері бір-біріне теңбе-
тең емес, себебі мемлекеттің экономикаға ықпалы макроэкономикалық, ... ... ... де таратылады.
Жалпы түрінде экономиканың қызмет ету сұлбасы экономикалық үрдістердің
үш басты қатысушысын ... ... ... ... ... және
қызметтерді өндірушілер және олардың соңғы тұтынушылары. ... ... ... ... ... тауарлардың, қызметтердің,
ақшалай қаражаттардың және т.с.с. қарқынды қозғалысы ... ... ... ... ... бір ... ... бюджет
қаражаттарынан қаржыландырылатын мемлекеттік тапсырысқа сәйкес мемлекетке
сатылады. Мемлекет ... ... ... ... ... ... әртүрлі түрлеріне мемлекеттік тапсырыстарды беру,
бөлінген субсидиялар немесе жеңілдік несиелер арқылы ... ... ... ... ... ... қолданыстағы
заңдарды ұстаулары тиіс, мемлекетке жүйелі ... және ... ... ... төлемдерді және аударымдарды төлеулері тиіс, уақытында
және толық мөлшерде мемлекеттік тапсырыстарды ... тиіс және ... пен ... ... ... ... ... құқықтарын қорғау, қауапсіздікті қамтамасыз ету, мәдениетті, білім
беруді және ... ... ... ... ... ... қадағалау және т.с.с. арқылы мемлекеттік қызметтерді көрсетуге
тіреледі. Халық тарапынан мемлекетке экономиканың ... ... ... үшін ... ... ... оған көрсетілген қызметтері
үшін салықтар мен төлемдер өтеледі.
Ел ... ... ... ... ... ... – бұл: ... өнімнің тұрақты өсуі, халықтың жұмыспен қамтамасыз етілуінің жоғары
деңгейі, бағалардың ... ... ... ... ... қызметтің баланстылығы және т.б.
Дегенмен, экономиканың тұрақты дамуы шексіз ұзақ созыла беруі мүмкін
емес. Өйткені, ... ... ... ... ... келеді, бұл
олардың өрлеу және құлдырау кезеңдерінің алмасып тұруында көрінеді. Бұл
циклдылықтың негізінде ... ... ... ... ... ... күн мен түннің ауысуы, Күннің белсеңділігі және
т.с.с. Жеке алынған адамның және ... ... ... ... ...... балалық шағы, жастық шағы, жетілуі, ... ... әсер ... Экономикалық өнімдердің де өз тіршілік ету ... ... ... ... ... ... дамуы, құлдырауы,
моралдық және физикалық «өлімі» іске асады және, нәтижесінде, экономикалық
өнімнің ұқсас, жаңартылған немесе жаңа, ... үшін одан да ... ... өнімге алмасуы жүзеге асады. Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... конъюнктураның және т.с.с. өрлеу және ... ... ... ... ... кезеңі онжылдықтармен
өлшенетін ұзақ мерзімді экономикалық циклдар және ... ... ... ... ... ... жылға дейін болатын қысқа мерзімді циклдар
болады.
Ұдайы өндірістік ... ... ... жасалуынан бастап
оның толық тұтынылуына дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл кезеңнің барысында
ұдайы ... цикл ... ... ... жүзеге асады: өндіріс,
үлестірім (распределение), айырбас, тұтыну. Берілген тізбектілік экономика
үшін ... ... бар, ең ... ... ... ... табылады. Сол себептен, экономиканы басқару өнімнің, тауарлардың және
қызметтердің өндірісін, үлестірімін, ... және ... ... ... ... ... келесідей сұрақтарға ... ... нені ... керек? қалай өндіру керек? қанша өндіру керек?
Үлестірім сатысында ... ... ... іздестіріледі: өндірілген
өнімді қалай және қайда пайдалану керек? Бұнда ... ... ... ... ... ... ... ақшалай есеп
айырысу арқылы ақшалай түрде де ... асуы ... ... ... өнім ... ... қозғалады. Оның бір бөлігі қоймаларда
жинақталып қалады, бұдан кейін өндірілген өнімнің екінші реттегі, үшінші
реттегі және ... ... ... іске ... ... ... келеді, бұнда өнім тауарға айналады да, ... ... ... ... немесе басқа тауарға айырбасы («тауар-тауар»
операциясы) жүзеге асады. Осылайша нарықтағы тауарларды ... ... ... жасалады. Бұнда тауарлардың ағындары сатушылардан
сатып алушыларға қарай қозғалса, оларға ... ... ... ... қарай ақша қаражаттарының ағындары ... ... ... және ... басқарылуын олардың өндірушілері
жүзеге асырады, ал сатып өткізу нарықтарындағы тауарлар ... ... ... ... ... кейін ұдайы өндірістік циклдың көрсетілген сатыларының соңғысы –
тауардың ... ... Ол ... ... қалдықсыз) немесе жартылай (бұнда
тауардың бір бөлігі тұтынушының ... ... ... мүмкін.
Әдетте, тауар тұтынылуының басқарылуын оның ... ... ... ... ... тұтынылу көлемінің мемлекеттік
реттелуі қолданылуы мүмкін.
Ұдайы өндіріс бір циклдан басқа циклға ... ... ... ... ... ... өзгеретініне байланысты тарытылған
(суженный), қарапайым және кеңейтілген ... ... ... ... ... бұл ... азаяды, қарапайым ұдайы өндіріс кезінде тұрақты
болып қалады, ал кеңейтілген ұдайы өндіріс кезінде – ... ... ... ... үлкен рөлді сыртқы орта атқарады. Сыртқы
ортадан экономикалық ресурстар алынады да, ... ... мен ... ... ... ... ... тауарлардың өндіріс, үлестірім,
айырбас және тұтыну үрдістерінің өзара келісуін қамтамасыз етеді.
Экономиканы басқару механизмдеріне екі шектес көзқарас бар – ... ... және ... ... Біріншісі А.Смит пен
Д.Рикардоның экономикалық тепе-теңдік теориясына ... ... ... ... болып жатқан үрдістерді өзі реттеп алуға ... ... ... бағалар, сатушылардың еркін ... және ... ... ... ... ... мемлекеттің қандай-
да бір қатысуысыз-ақ нарықтың сұраныс пен ұсыныс бірін-бірі ... ... ... қол ... ... ... К.Маркстың
экономикалық теориясына негізделеді, оған сүйенетін ... ... ... ... ... (тоталдық) мемлекеттік меншік
жағдайларында және ... ... мен ... ... жоспары
негізінде бірыңғай орталықтан жүргізілуі тиіс. Дәл осындай басқару ... ... ... ... ... ... елдің экономикасы таза нарықтық немесе толығымен
орталықтандырылған болып келмейді, сондықтан оны ... ... ... ... ... ... нарықтық қарым-қатынастардың
элементтері кездесті – ... ... ... ... бригадалары жұмыс істеді, «қара нарық» («черный рынок»)
қызмет етті.
Кезкелген түрдегі ... ... ... – бұл ... өнімге бар
қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатымен өнімді шығаратын өнеркәсіптік
кәсіпорын. Сондықтан, ... ... ... ететін, қазіргі заманғы
кәсіпорынды басқарудың экономикалық механизмінің негізгі құрамдастарын
тәпіштеп қарастырайық.
Кезкелген бұндай ... үшін оның ... ... қол жеткізуге
бағдарланған стратегиясы аса маңызды болып табылады. ... ... ... тез ... ... ... ... қатаң
бәсекелік күресте тірі қалуға ... ... ... ... ... барлық түрлерін үш топқа бөлуге болады: шабуыл
стратегиясы (алға түсу стратегиясы), ... ... ... ... және ... қысқарту және түрін ауыстыру ... ... ... ... нақты бір жағдайларымен
анықталатын бірқатар түрлендірулері ... ... ... кәсіпорынның басшылығы осындай таңдауға
ықпал еткен басты факторларды талдау ... іске ... Бұл ... (келесідей ағылшын сөздердің басты әріптері бойынша: Strength –
күш, Weakness – әлсіздік, Opportunities – ... ... ... пайдаланылады. Бұнда кәсіпорын қызметінің ішкі факторлары (оның
күшті және әлсіз ЖШСтары), сонымен қатар, сыртқы ... ... ... да ... таңдалуына кәсіпорынның қаржылық мүмкіндіктері, оның
жұмыскерлерінің біліктілігі, сыртқы ... ... ... мұқтаждықтары, өнімнің портфелі, тәуекелдікке қатынасы және
т.б. айтарлықтай ықпалын тигіздіреді. ... ... ... үшін ... ... ... техникалық және жүйелік
(синергетикалық) тиімділікті (эффектіні) ... ... ... ... Функционалдық стратегияларды жүзеге асыру
Әрбір кәсіпорын күрделі көп функционалдық жүйе ... ... ... ... оның жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін
функционалдық стратегиялары арқылы ... ... ... ... түрлері: маркетинг стратегиясы, қаржылық стратегия,
инновациялық стратегия, өндіріс стратегиясы, ... ... және ... және ... ... ... асыру үшін кәсіпорын
менеджменті оның ... ... іске ... Оның барысында
қойылған мақсаттарға қол жеткізудің жолдары анықталады, ал ресурстардың
алуан ... ... ... ... ... сонымен қатар, қол
жеткізу тәсілдері бойынша да ұйқастырылады. Жоспарлау сыртқы ортаның ... және ... ... ... кері ... ... ... қажетті тұрақтылық пен сенімділікті беруге ... ... оның ... талаптарға сәйкестігімен анықталады:
1. Жоспарлау мынадай сұрақтарға жауап беруі тиіс: не? ... және ... ... ... ... ... – кәсіпорынның болашақтағы дамуының
таңдалған баламасының жүзеге асырылу нәтиежелерін анықтайды.
3. Жоспарлау – бұл ... және ішкі ... ... ... ... ... мен ... орнату мен нақтылу
бойынша шешімдерді қабылдаудың және оған қол ... үшін ... ... ... ... ... ... және мемлекеттің мұқтаждықтарын
қанағаттандыру үшін қажетті деңгейде кәсіпорын жұмысының пайдалылығын
(рентабельділігін), ақша ... және ... ... етуі тиіс.
5. Жоспарлау мынадай түрлерге бөлінуі тиіс: стратегиялық, ұзақ мерзімді,
қысқа мерзімді және ... және ... ... шығаратын
жоспарлардың барлығы бір-бірімен ұйқасуы тиіс.
Кәсіпорын қызметінің жоспарлануы сүйенетін ... ... ... ... қатысушылық (участие), тенбе-
теңдік (адекватность), кешенділік, көп нұсқаулық, итеративтілік.
Жоспарлау барысында өнім ... ... ... ... ... ... және ... мүмкін болатын тиімділікпен
жеткізу бойынша жасалған келісім-шарттар мен міндеттемелердің орындалуын
қамтамасыз ететін өнім ... ... ... ... ... ... ... – бұл өндірістің табиғи және құндық түрдегі
жоспарланған көлемдері көрсетілетін ... ... ... Ол ... ... пен ... ... зерттеу
арқылы жасап шығарылған өнім шығарылымының болашақ (перспективалық)
жоспарының негізінде ... ... ... ... ... және
негізгі цехтар бойынша айларға және тоқсандарға (кварталдарға) бөліп
жасалынады. ... ... ... ... ... ... ... барлық деңгейлердегі ... және ... ... ... ... мен ... келісім-шарттардың қолда бар болуын есепке алу ... ... ... ... ... ... ескеру арқылы
қалыптасады. Кәсіпорынның өндірістік ... ... ... ... ... ... өндірістік бағдарламамен орнатылған
номенклатура мен ассортиментте ... ... ... ... ... ... ... пен өндірістің қазіргі заманғы ұйымдастырылуы
және өнімнің ... ... ... ету ... өнім ... мүмкін көлемін анықтайды.
Кәсіпорынның өндірістік қуаты оның ... ... ... және ... ... ... ... кірістік
(жылдың басына), шығыстық (жылдың аяғына) және орташа ... ... ... ... ... ... ... сәйкес көрсеткіштермен
– өндірістік қуатты пайдалану коэффициентімен және жабдықтың жүктелу
коэффициентімен сипатталады.
Басшылықпен ... ... және ... жоспарлар сапалы және
орнатылған мерзімдерде орындалуы үшін өндірістің жедел жоспарлануы жүзеге
асырылады. Ол цехтарда және ... ... ... ... ... ... бойынша қатаң түрде үйлестірілуіне,
өндірістің жүру барысы және ондағы бұзушылықтар жөнінде ... ... ... анық ... ... ... ... өндірістік
ахуалдың әрдайымғы талдануы мен меңгерілуіне негізделген.
Қазіргі заманғы нарықтық экономика шығарылатын өнімнің ... ... ... Сондықтан, шығарылатын өнімнің сапасын ... ... ... ... ... ... механизмінің ең маңызды
буыны болып табылады.
Өнімнің сапасы – бұл оның тағайындалуына ... ... ... белгілі
бір қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндігін анықтайтын ... ... ... ... өнімнің ең ЖШСсы отандық және шетелдік
үлгілері ... ... ... қажеттіліктер тез өзгеретінін, ал
эталондардың ескіретінін естен шығармаған жөн. ... ... ... қажеттіліктерді әрдайым зерделеулері және шығарылатын
өнімнің сапасын жоғарылатулары тиіс.
Өнімнің ... ... ... ... үшін сапаның келесідей
көрсеткіштері қолданылады: тағайындалу, сенімділік, ... және ... ... ... ... ... ... және қауіпсіздік.
Іс жүзінде мемлекеттік, салалық және халықаралық сапа стандарттары, яғни
стандартизациялау объектісіне нормалардың, ережелердің, талаптардың кешенін
құрайтын, құзыретті ... және ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
кәсіпорындар мен бірлестіктер өздерінің стандарттарын ... ... ... ... ... және ... стнадарттар былай бөлінеді: а) негіз қалаушы стандарттар, ә)
өнімге және қызметтерге стандарттар, б) ... ... в) ... ... және ... ... ... байланыстардың күшті дамуы мен кеңеюі «сапалы өнімді өндіру»
анықтамасына бірыңғай қатынасты жасап шығару, сапа мен ... ... ... ... және ... жүйелерді жетілдіру үшін
бірыңғай әдістемелік базасын жасау ... ... Бұл ... ... ұйымы (ИСО) (СХҰ) ИСО 9000 сериясының
халықаралық сапа стандарттарын ... ... Бұл ... ... ... көптеген елдермен мойындалған бірыңғай қатынасты
орнатты және өнімнің тұтынушылары мен ... ... ... ... Соңғы жылдары ИСО 1400 халықаралық сапа
стандарттары кең қолданыс тапты. Бұл ... ... ... қорғау
және өнімнің қауіпсіздігі тұрғысынан сапа жүйелеріне ... ... ... ... ... болуы сапаның гуманистік
құрамдасының күшеюін білдіреді.
Өнімнің сапасын ... – бұл ... ... өнімнің жасалуын және оның
дұрыс пайдаланылуын қамтамасыз ететін факторларға және жағдайларға тұрақты,
жоспарлы ... ... сай ... ету ... Бұл ... сапаның
оңтайлылығы дегеніміз сапа көрсеткіштері мен ... ... ... ... ... ... ең ... ара қатысы.
Өнімнің сапасын басқару жүйесі дегеніміз басқарушылық ... ... ... өнім ... ... деңгейін орнатуға,
қамтамасыз етуге және ұстап тұруға бағытталған шаралардың, ... ... ... ... ... ... шығарылатын өнім сапасының белгілі
бір деңгейіне қол жеткізу бойынша ұзақ мерзімді мақсат ... ... ... ... қол жеткізуді қамтамасыз ететін шаралар кешенінің
жүзеге асырылуын көздейді. ИСО стандарттарына сәйкес бұл ... ... ету ... ... маркетингтік зерттеулерінен бастап, өнімнің
пайдаланылуы аяқталғаннан кейін оның утилизациясымен аяқтағандағы барлық
сатыларын (жалпы ... ... ... 11) ... ... мен қызметтердің сапасын ЖШСсартуға өсіп келе
жатқан талабы Батыс Еуропа ... ... және ... кең қолданыс
тапқан, сапаны жаппай (тоталдық) басқару жүйелерінің (TQS) ... Ал ... ... ... бір ... ... ... – сапаның
жаппай менеджменті (TQM).
Өнім сапасының стандарттар мен ... ... ... ... үшін ол ... ... өтуі тиіс. Бұл
процедурамен қамтылатын қатысушылардың ... ... ол ... ... көпЖШСтық, екіЖШСтық және ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Құқықтық белгі
бойынша міндетті және ерікті сертификацияны айырады.
Тауарлар мен қызметтердің сапасы – кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігіне
ықпал ететін ... ... бірі ... ... Ол осы ... ... немесе шетелдегі сәйкес ... ... ... ... сипаттайды. Бұл – кәсіпорынның салыстырмалы
сипаттамасы, себебі ол ... ... ... ... ... ... шеңберінде ғана бағаланады.
Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілік дәрежесін анықтау үшін және ... ... үшін ... ... алу ... Бұндай
бағалаудың сыпайылығы (корректность) осындай жетекші-кәсіпорынды таңдаған
кезде: а) шығарылатын өнім сипаттамаларының, ә) шығарылатын өнім ... ... б) ... ... де ... ететін тіршілік ету
циклы фазаларының өзара ... ... ... етіледі.
Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігіне үш топқа бөлінетін ... ... ... техникалық-экономикалық, коммерциялық және
нормативтік-құқықтық.
Кәсіпорынның бәсекеге ... ... үшін ... ... ... ... бірі – бұл ... пайдалылық
(рентабельділік) көрсеткіші.
Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін басқару – ... ... ... жетілдіруге, сатып өткізудің жаңа каналдарын, ... жаңа ... ... ... ... ... ... жарнаманы ЖШСсартуға және т.с.с. бағытталған шаралардың
жиынтығын жасап шығару мен жүзеге асыруға негізделеді.
Кәсіпорынның бәсекеге ... ... ... бәсекеге
қабілеттілігіне толығымен тәуелді болады.
Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі – бұл ... ... ... ... ... ... келу ... бойынша, сонымен қатар,
оны қанағаттандыруға ... ... ... ... ... Бұл ... тауардың (қызметтің) бәсекеге қабілеттілігінің
басты құрамдастары – бұл оның тұтынушылық қасиеттері мен бағасы ... ... ... ... ... ... ... фирманың имиджі (бейнесі), қызмет көрсету деңгейі, жарнамалық
қызметі және т.б. ... ... ... ... болмайды.
Тауардың (қызметтің) бәсекеге қабілеттілігін басқару шығарылатын өнімнің
сапасын жоғарылатуға, өндіріс пен айналыстың шығындарын төмендетуге, сатып
алушыларға қызмет көрсетуді ... ... ... ... жасап
шығару мен жүзеге асыруға негізделеді.
Бәсеке заңының әсері нарықтық ... ... ... ... ... ... ... алушылардың мұқтаждықтарына
бағындыруға, шығарылатын бұйымдардың бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату
жөнінде әрдайым жұмыс істеуге ... ... ... және бүкіл кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігіне
оның баға саясаты үлкен ықпалын тигіздіреді. Ол – ... ... ... ... ... және кәсіпорынның алдында тұрған ... ... ... қамтамасыз ету үшін қажетті бағаларды орнату және
нарықтық ахуалдың өзгерісіне байланысты орнатылған ... ... ... ... баға ... ... ... көрініс табады. Бұндай стратегиялардың саны көп – жоғары
бағалар стратегиясы («қаймақты алу»), ... ... ... ... ... ... стратегиясы, жеңілдік бағалар
стратегиясы, икемді ... ... ... ... ... ... стратегиясы, көпшілік сатып алу бағаларының
стратегиясы, бағаларды тауардың сапасымен ұйқастыру ... және ... баға ... ... ... ... ... нарықтың түріне,
ондағы ахуалға және кәсіпорын өз ... ... ... ... баға стратегиясына сәйкес бағалардың нақты мәндерін негіздеген
кезде кәсіпорынға баға жасау мәселелерін шешуге тура ... ... ... қолданылатын іс-әрекеттердің үлгілі тізбектілігі
келесідей сатыларды құрайды: кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... бағаларын талдау, баға
жасаудың әдісін таңдау, тауарға соңғы бағаны орнату.
Бағаны негіздеген кезде баға ... ... ... ... «орташа шығындар + пайда» әдісі бойынша ... ... ... ... және ... пайданы қамтамасыз ету
негізінде бағаны есептеу, шығарылатын тауардың ерекшелігі (уникалдылығы)
негізінде бағаны орнаты, бәсекелестер бағаларының деңгейінде ... ... ... ... ... ететін экономикалық механизмнің жоғарыда
қарастырылған құрамдастарынан басқа жұмыс ... мен ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлуге
болады. Бұндай құралдардың негізгі мәселесі кәсіпорын жұмыскерлерін тиімді
еңбек ... ... ... ... ... ЖШСсы
істеуіне кәсіпорын қызметінің сәттілігі тәуелді ... ... ... ... ... ... пәннің сәйкес тақырыбын
зерделеген кезде қарастырылады.
3-тарау «СТН»-ҚАЗАҚСТАН МҰНАЙЫН ТАСЫМАЛДАУДЫҢ БОЛАШАҒЫ
Халықаралық рынокта компанияның жұмыс істей бастаған алғашқы бес ... ... және ... даму ... ... ... ... ұлғаюы –осының жарқын мысалы,ол 2001жылы 32млн.тоннадан асты.
Өткен жылы ... ... ... ... және ... ... ... ЖШС-ты экспортқа шығарылатын отандық мұнай
транзитін ресімдеу жөніндегі уәкілетті оператор етіп ... ... ... қол ... ТМД ... ... Қазақстан мұнайының транзитін ретке келтіріп,оның көлемін
ұлғайтуға ... ... ... құбырымен
14.5млн.тонна жеткізілді,бұл 2000 жылдың тиісті деңгейінен 23% артық.
Үшінші мыңжылдықтың ... жылы ... АК ... пен
үйлесімді іс- қимыл жасап,1.2млн. тонна Қазақстан мұнайын айдау мүмкін
болған Махачкала-Новороссийск ... ... ... ... ... ... өндірушілердің позициясын едәуір нығайытты.
Егер республиканың тасымал күретамырларының схемасына көз жүгіртсек,
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... үш: батыс, Ақтөбе және шығыс қосымша ... ... қиын ... ... өзі ... және Шымкент мұнай өңдеу
зауыттарына Батыс Қазақстаннан мұнайды тікелей ... ... осы ... ескріп,ресейлік мұнай компаняларымен айырбас
операцияларын жолға қою арқылы экспортқа және ішкі ... ... ... ... ... ... баса назар аударды. Атап айтқанда,
Павлодар мұнай-химия ... және ... ... ... ... ... ... жол эстакадасына келіп жететін Ресей мұнайының бара бар көлеміне
айырбас ... ... ... ... ... ... үшін «СНПС-Ақтөбе
мұнай газ» ресурстарынан мұнай жеткізу ойдағыдай жүзеге асырылуда.
Компанияның 2001 жылғы қызметінің негізгі бағыттарының ... ... жол және ... ... алма-кезек пайдалана отырып, мұнай
тасымалдаудың дәстүрлі маршруттарын одан әрі дамытуды жатқызуға ... орай ... ... жаңа бағыттарын, ашудың әсіресе,
Ақтөбе аймағы мен ... ... ... ... ... ... байланысты қажеттігі туындады. Әрі, ... ... ... ... құру және жаңғырту жөнінде тиісті жұмыс жүргізілді.
Өткен жылы «СТН» ЖШС ... ... құю ... ... порты,
Махачкала-Новороссийск мұнай құбырымен Ақтөбе мұнайын ... ... ... Біздің қатысуымызбен Бастамақ эстакадасында ақпан айында
Жаңажол және ... ... ... ұзақ шөгінділер мен күкіртті
сутектілерінің жеңіл фракцияларынан ... ... ... Бұл ... өз ... ... ... экспорттық
құбыр желісі арқылы тасмалдауға мүмкіндік жасады. Сөйтіп, бұдан ... Орск ... ... ... ... үшін ... Орск ... жеткізіліп келген осы аймақтың мұнайын өткізу нарқын кеңейтуге
қол жетті.
Ақтөбе аймағында мұнай өндіру 2007 жылы ... 14 ... ... ... ... ... ... ұстап, биыл Кеңқияқ- Атырау мұнай
құбырының құрылысын ... ... ... Бұл жоба ... ... ... асырылады және оны пайдалануға беру 2003 жылдың қыркүйек
айына межеленген. ... ... осы ... ... операторы болатынын
атап көрсету маңызды.
Әрине, аталмыш жайттар да осы ... ... ... ... бола ... ... ... әрқашан әске байыпты көзқарас тән.
«СТН» ЖШС тың ... ... ... үшін ... ... ... дамытудың қолға алуы кездейсоқ емес. ... ... бел шеше ... ... және ... кеніштерін игеру
қарқынын, Кенкияқ Атырау мұнай құбырының ... ... ақ ... ... ... көлемінің болжамды түрде ұлғаятыннын ескеріп, «СТН» ЖШС биыл
Әлібекмола Қенкияқ мұнай құбырының құрылысын бастамақ және оны ... ... ... пайдалануға беретін кезде аяқтау ... ... ... ... ... ... ... мұнай құбырына қосу арқылы,
Әлібекмола кенішінің алғашқы мұнайын тасымалдау мүмкіндігі ... ... бұл ... үстіміздегі жылдың өзінде ақ жобаны жүзеге
асырудың бірінші кезеңі болмақ.
Бірінші кезектегі мәселелердің ... бір ... ... көлемі
қауырт көбейіп келе жатқан Құмкөл мұнайын ... ... ... Құмкөл мұнайы экспортының басыңқы бағыты европалыық нарық ... ... өзі ... ЖШС тан ... кен ... ... батыс
бағытқа жеткізу үшін тиісті инфрақұрылым дамытуды қажет етеді. 2001жылғы
желтоқсанда «Атырау» мұнай айдау стансасының құю ... ... ... ... ... мұнайын Атырау-Самара мұнай құбырымен жөнелтудің
негізі қаланды. Болашақта Құмкөл мұнайын осы бағытта жеткізу көлемі ... Бұл үшін біз ... ... ... ... ... ... ұлғайту жөнінде шаралар қолданып жатырмыз.
3.1 «СТН» ЖШС жүйесі бойынша Қазақстан мұнайын тасымалдаудың негізгі
экспорттық бағыты
«СТН» ЖШС ... ... ... ... ... ... ... Атырау Самара құбыр желісі болып қала береді. ... оның ... ... ... ... ... Бұл ... желісінің
осылай кеңейтуге мол мүмкіндігі бар. Қазақстанда мұнай ... ... ... ... ... және ... ... экспорт мақсатында Самара бағытын пайдалану жөніндегі
ниетін ... ала ... 2006 ... ... ... ... 25 млн. тоннаға дейін мұнай тасымалданатынын есептеп шығардық.
Бүгінгі таңда «СТН» ЖШС пен ... ... ... ... ААҚ арасында осы мұнай құбырының қуаттарын бірлесіп кезең
кезеңмен кеңейту жөнінде принципті уағдаластық бар.
Әлбетте, Қазақстан ... ... ... ... оны ... әр ... қажет етеді. Егер қазір Қазақстан ... ... ... ... қара ... ... және ... болып отырса, Қазақстан мұнайын тасымалдаудың тағы ... ... ... ... теңізінің порттары қарастырылуда. «СТН»
ЖШС пайдалануға ... ... ... желісі жүйесі бойынша Приморск
портына дейін мұнай ... ... ... АК ... ... ... ЖШС үшін мұнай тасымалдау жүйелерінің техникалық мүмкіндіктерін
ұлғайту ғана маңызды емес екенін атап көрсетемін. Осы ... ... ... ... ... ... ... едәуір және бұл заңды
да назар аударыдды.
Біздің компания мұнай тасымалдау ... ... ... ... ол ... ... ... тарифтерді 30% азайтуға
мүмкіндік береді. Бұл әдістемемен әріптестеріміз ... оған ... ... Біз ... ақ әдістеме бойынша «Артур Андерсен» компаниясынан оң
қортынды алдық. Әдістемені ... ... ... ... жаңа тарифтерді 2002 ... ... ... бастап енгізу
жоспарланып отыр.
Үстіміздегі жылы «Харрикейн Құмкөл Мұнай» АҚ пен уағдаластық ... ... жол ... ... ... ... ... оны сапасын сақтап,
КҚК құбыр желісіне айдау үшін «Атырау» мұнай ... ... ... ... ... КҚК да жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
2001жылы Ақтау мұнай айдау стансасының темір жол ... ... ... ... ... құю жүйесінің пайдалануға берілгенін
айта кеткен жөн.Мұның қзі оны танкерлерге қыс кезінде ауыстырып құю көлемін
ұлғайтуға жол ашты. Бұған қосарымыз, ... ... ... ... ... одан әрі ... жоспарлануда.
Ақтау –Баку- Батуми маршруты бойынша мұнайды ... ... ... ... жеңіл мұнай өндірушілер үшін ең тиімді бағыттардың бірі
болып табылатыны құпия емес.Бұған көп ... ... ... ... ... портының дамуына қолайлы жағдайлар туғызу режимі
жәрдемдеседі. «СТН» ЖШС ... ... кеме ... ... ... ... Бұл компания қазақстандық мұнай
компанияларының тенкер ... ... ... үшін ... санын таяу арада көбейтуді мақсат тұтқан. Өз
кезегінде Әзербайжан жағы ... ... ... ... ... бұл Баку ... маршруты бойынша қатынайтын темір
жол цистерналарының паркін кеңейтуден байқалуда.
«ШМОС» ААҚ қа ... ... ... құю эстакадасының қазіргі
ауыстырып құю қуаттары ... ... ... құбырын пайдалануға бергенге
дейін оңтүстікторғайлық өндірушілердің қажеттерін қамтамасыз ... ... ... ала ... ... ЖШС Шымкеттке ЖШСын маңда
өуаты жылына 3 миллион тонналық ... жаңа ... құю ... ... ... ... Ол ... өндірушілеріне «СТН» ЖШС
Құмкөл –Арал құбыр ... ... оны ... ... ... ... таяудағы екі үш жыл ішінде барынша ықтимал мұнай көлемін экспорттауға
мүмкіедңк береді. Осы жоба ... ... ... ... ... Атырау
мұнай құбырының пайдалануға берілуімен қосыла келіп, бұл «СТНд» дың барлық
үш мұнай құбыры жүйесін технологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... Құмкөл Кеңқияқ Атыорау мұнай құбыры жүйесі,
кейіннен Батыс Қазақстан Қытай мұнай құбыры жүйесі жобасын іске ... ... ... ... ЖШС тың ... ... ... туралы
Компания қызметінде Ресей аумағы арқылы Қазақстан мұнайы транзитінің
тұрақтылығын қамтамасыз ету маңызды орын алады. «СТН» ЖШС тың ... ... ... ұзақ ... ... ... жобасы жасалды. Оның негізгі шарттарының бірі тараптар ... ... ... ... ету, ... ақ, ... бағыттарын
әр тараптандару болып табылады. Келісім жобасы ... ... ... ... ... ... бұдан бұрын қол
жеткен уағдаластықтарды ... ... ... бен
үкіметтеріміздің басшылары осындай келісім жасау ... ... ... таяу ... қол ... ... ... банкін жасау компания ... ... ... ... тағы бір ... ... табылады. Құрамында күкірті аз жеңіл
мұнай өндірушілер оны өткізуден түскен ... ... ... мүдделі.
Сондықтан сапа банкісі бар КҚК құбыр желісінің іске қосылуымен, қазірдің
өзінде мұнайдың нақ осы ... ... ... ... елеулі
бәсекелестік пайда болды.
Егер республиканың тасымал күретамырларының схемасына көз жүгіртсек,
Қазақстан Республикасы магистральды мұнай құбырларының ... ... ... үш: ... ... және ... қосымша жүйелерінен
тұратынын аңғару қиын емес. Мұның өзі Павлодар және Шымкент ... ... ... ... мұнайды тікелей жеткізуге мүмкіндік
бермейді.Компания осы жәйітті ескріп,ресейлік мұнай ... ... ... қою ... ... және ішкі рынокқа мұнай жеткізудің
пайдалы шарттарын қамтамасыз етуге баса назар аударды. Атап ... ... ... және ... ... мақсатында Атасу мұнай
құю темір жол эстакадасына келіп жететін Ресей мұнайының бара бар көлеміне
айырбас ... ... ... ... ... ... үшін ... газ» ресурстарынан мұнай жеткізу ойдағыдай жүзеге асырылуда.
3.3 «СТН» ЖШС алдында тұрған аса маңызды міндеттерінің бірі
«СТН» ЖШС ... ... аса ... ... бірі ... ... ... жеткізілетін Қазақстан мұнайының сапасын
экспорттық қоспаға қойылатын техникалық шарттар ... ... және ... ... ауыр және ... ... ... үшін мұнай
тасымалдау жөнінде қызметтер ... ... ету. ... КҚК ... ... ЖШС тепе тең ... ... жалпы пайдаланатын мұнай
құбырларын қолданады. Сонымен бірге сапа банкісін ... ... ... үшін ... ... тартымдылығын арттырудың
негізгі факторларының біріне айналды. Әрі, сапа банкін жасау кезінде барлық
мұнай өндіруші компаниялардың ... ... ... ... ... ... үшін ... ЖШС консультант ретінде француздың Вейсип ... ... ... ... ... бес жыл ... атап ... Осы кезең
ішінде «КазТрасОйл» өзінің қалыптасуында орасан зор жолдан өтіп, ... ... ... бірі ... табылады. Аталмыш жетістіктер
тиімді менеджменттің, басыңқы ... ... ... ... ... орындаудың, сондай ақ, компанияняң көп мың ... ... ... арқасында мүмкін болды.
Қорытынды
Қазіргі заманғы нарықтық экономика шығарылатын ... ... ... ... ... ... ... сапасын басқару жүйесі
қазіргі заманғы кәсіпорынды басқарудың экономикалық ... ең ... ... табылады.
Өнімнің сапасы – бұл оның тағайындалуына сәйкес осындай өнімге белгілі
бір қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ең ЖШСсы отандық және шетелдік
үлгілері алынуы ... ... ... тез ... ... ескіретінін естен шығармаған жөн. ... ... ... ... ... ... және шығарылатын
өнімнің сапасын жоғарылатулары тиіс.
Өнімнің сапасын анықтайтын қасиеттерді ... үшін ... ... ... ... ... технологиялылық,
стандартизация және унификация, эргономикалық, эстетикалық, ... ... ... және ... ... ... салалық және халықаралық сапа стандарттары, яғни
стандартизациялау объектісіне нормалардың, ... ... ... ... ... және ... ... органмен
бекітілген нормативті-техникалық құжаттар қолданылады. ... ... мен ... ... ... ... ... шығарады.
Стандартизациялау объектісінің ерекшілігіне және ... ... ... ... а) ... қалаушы стандарттар, ә)
өнімге және қызметтерге стандарттар, б) үрдістерге стандарттар, в) ... ... және ... ... ... байланыстардың күшті дамуы мен кеңеюі «сапалы өнімді өндіру»
анықтамасына бірыңғай ... ... ... сапа мен ... жүйелерін жасап шығару және қолданыстағы жүйелерді жетілдіру үшін
бірыңғай ... ... ... ... ... Бұл ... ... ұйымы (ИСО) (СХҰ) ИСО 9000 сериясының
халықаралық сапа стандарттарын ... ... Бұл ... ... ... көптеген елдермен мойындалған ... ... және ... ... мен өндірушілері арасындағы қарым-
қатынастарды ... ... ... ИСО 1400 ... ... кең ... тапты. Бұл стандарттар қоршаған ортаны қорғау
және өнімнің қауіпсіздігі ... сапа ... ... талаптарды
орнатады. Осындай стандарттардың пайда болуы ... ... ... ... сапасын басқару – бұл оңтайлы сапалы өнімнің жасалуын және оның
дұрыс пайдаланылуын қамтамасыз ететін факторларға және жағдайларға ... ... ... сай ... ету үрдісі. Бұл ... ... ... сапа ... мен ... ... ... және
пайдалануға кеткен шығындардың ең ЖШСсы ара қатысы.
Өнімнің сапасын ... ... ... басқарушылық органдардың және
басқару объектілерінің, өнім ... ... ... ... ... және ... ... бағытталған шаралардың, әдістердің және
қаражаттардың жиынтығы.
Сапа саласындағы кәсіпорынның саясаты шығарылатын өнім сапасының белгілі
бір деңгейіне қол ... ... ұзақ ... ... түрінде қалыптасады
да, осындай мақсатқа қол жеткізуді қамтамасыз ететін шаралар ... ... ... ИСО ... сәйкес бұл саясат өнімнің
тіршілік ету циклінің нарықтың маркетингтік зерттеулерінен бастап, өнімнің
пайдаланылуы аяқталғаннан кейін оның ... ... ... ... алғанда, бұндай сатылар 11) қамтиды.
Тұтынушылардың тауарлар мен қызметтердің сапасын ... өсіп ... ... ... Еуропа елдерінде, АҚШ-та және Жапонияда кең қолданыс
тапқан, сапаны жаппай (тоталдық) ... ... (TQS) ... Ал қазіргі заманғы менеджментте бір бағыт пайда болды – сапаның
жаппай менеджменті (TQM).
Өнім сапасының ... мен ... ... ... ... үшін ол сертификациялау процедурасынан өтуі тиіс. Бұл
процедурамен қамтылатын ... ... ... ол ... аймақтық, көпЖШСтық, екіЖШСтық және ... ... ... туралы мәлімдеме») болуы мүмкін. Құқықтық белгі
бойынша міндетті және ерікті сертификацияны айырады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Виханский О.С, А.И. Назимов “Менеджмент”, 3 – ... ...... ... “Менеджмент негіздері”, Алматы – 1993;
3. Б.А. Байтанаева “Менеджмент”, оқу құралы, Алматы – 2001;
4. “Нефть и ... ...... ... ... ... №6, 2005.
5. Аль – Пари, №3 – 2005;
6. Экономика и статистика, №6 – 2004;

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ата-тек-Астана» шағын бизнес орталығының басқару жүйесін талдау43 бет
IFRS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты40 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
«ЦентрКредитБанкі» АҚ ұйымдық экономикалық сипаттамасы және қаржы жұмысының ұйымдастырылуы29 бет
Іс бастауда бизнес план қандай көмек береді3 бет
Астананың гүлденуі - Қазақстанның гүлденуі30 бет
Аудит және бизнесті категориалдық талдау34 бет
Аудиторлық қызметті басқарудың парадигмалары 22 бет
АҚ «Альянс»43 бет
Банктің табыстары, олардың қалыптасу көздері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь