Әйелдер публицистикасының ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.тарау. Ұлттық әйелдер баспасөзінің тарихы
1.1. ХХ.ғасыр басындағы әйелдер баспасөзінің қалыптасып, дамуы ... ...10
1.2. Қазақ әйел . публицистерінің тұңғыш қарлығаштары ... ... ... ... ... ... 17

ІІ.тарау. Әйелдер публицистикасының ерекшеліктері
2.1. Әйелдер публицистикасындағы қоғамдық.саяси мәселелердің көрінісі ... ... ... ... 35
2.2. Оқу.ағарту, бала тәрбиесі, жер және салт.дәстүр мәселелерінің әйелдер публицистикасындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе.....................................................................
.......................................3
І-тарау. Ұлттық әйелдер баспасөзінің тарихы
1.1. ХХ-ғасыр басындағы әйелдер баспасөзінің қалыптасып, ... ... әйел - ... ... ... ... ... Әйелдер публицистикасындағы ... ... ... бала ... жер және ... мәселелерінің әйелдер
публицистикасындағы
орны........................................................................
..41
Қорытынды...................................................................
................................50
Пайдаланған ... ... ... ... зыр ... ... Уақыт
талабы, заман сұранысы деп адамдар қолдан жасап алған өзіндік ... ... ... ... ... өзгерістер орнатуда. Қалай десек
те қоғам даму үстінде.
Қазақстанға Тәуелсіздік сыйлаған өткен ғасыр соңы мен ... ... үміт ... үстіміздегі ғасыр әлділердің құралына айналып
отырған жаһандану, ғаламдасу ... ... ... отыр. Жер шарын
мекендейтін адамзат ұрпағына ортақ құндылықтар мен ортақ қызығушылықтарды
меңзейтін үрдіс ... оң және ... ... ... ... Осы ... ағаларының «Жаһандану – бірлесіп өмір ... ... ... ... ... ... деп оның ... тұстарын сөз етсе, екінші
бір ағалардың «Ғаламдасу – сан ... ... мен ... ... ... яғни ... мүлде жат мұраларды мойындау, соған сену» деп дабыл
қағып отырғаны белгілі. Әзірге, бір ... ... ... немесе
толығымен жоққа шығарылғаны жоқ. Ақиқаттың сайыс ... ... ... біз де ... кесіп айта алмаймыз. Дегенмен, тарих беттері
ғаламдық үрдістің ... үшін ... ... көрсетеді.
Осы орайдағы төртінші билік атанып отырған ... ... үшін ... етуі аса ... ... ... ... бітіру
жұмысымның тақырыбын «ХХ ғасыр басындағы ұлттық әйелдер баспасөзінің
тарихы» деп ... ... ... ... ... ... деген жанайқайын көрсету жатыр. Шығыс халықтарының сан
ғасырлық ғұрыптары мен ... ... ... ... ... ... ... деген желеулер бүгіндері өзекті әңгіме болып
отыр.
Тақырыптың ... – сол ... ... жағдайы мен оған
деген сұраныстың айырмашылығынан туатынын ескерсек, ... ... ... екеніне ешкім де дау тудырмас. Әйел мен еркектің құқын
да, қызметін де бірдей етеміз деп жар салып ... ... ... іштен
ірітейін деп жүргендей көрінеді маған. Әйтпесе, қазақ әйелінің қашан
болмасын құқы ... ... ғой. ... ... ... ... ... орыстың көрнекті ғалымы В.В.Радловтың өзі де: «Ни ... ... ... ... Они ... ... в каждом собрании, в играх и
вместе с мужчинами поют в хоре и при ... ... В ... и ... ... шутками. Более того, казахские ... себе ... с ... ... ... ... чем, ... женщины и девушки» демеп пе еді /1/.
Халық арасындағы әйелдерге ... ... ... Айша ... ... сәулет ғимаратынан, қазақтар арасындағы әйел-аналар құрметіне
қойылған ру аттарынан да ... қиын ... ... ... ... ... ... теңдік әпереміз» деп жүрген өзгелерді
қойшы, өз ағайындарымыздың қылығын түсіну өте ... ... ... олар ... не ... ... түйсінбейді-ау...
ХХ ғасырдың бас кезін сөз еткенде елім деп етжүрегі елжіреген
арыстарымыздың есімдерін ... өте ... Осы ... ... ... жағдайда халықтың сауатын ашу жолындағы туындылары әйелдер жағынан
үлкен қолдауға ие ... атап өту ... ... ... жою
жолындағы күрес шырғалаңды жолдан өтті. 20-жылдары республикада кең қанат
жайып, бұқаралық сипат ала бастаған бұл процесс ... ... ... ... сол ... ... ... ұйымын басқарған Ф.И. Голощекин
зиянды зардаптарын тигізді. Ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... ... ... аса ... қуғын –сүргінге ұшырады. А.Байтұрсыновтың араб ... ... ... графикасы «ұлтшылдық» ретінде бағалынып ол 1929 жылы ешқандай
дайындықсыз латын ... ... Бұл енді ғана ... ашып ... ... көп қиыншылықтарға ұшыратып, елдің сауат ашу қарқынын
төмендетті. ... ... ... ... ... тең жартысының
жойылуына себеп болған ... ... ашу ... орны ... зиянын
тигізді. «Байтал түгіл бас қайғы болған» бұл кезеңде сауат ашу ісі ... ... ... жан ... ... ... ... да қазақтар
үшін тиімді болмады. Соның салдарынан араға он жыл өтпей ... 1939 ... орыс ... ... ... көзі тірі ... ... сауатсыздықты жою
жолындағы күрес кеңес өкіметін орнатудың ... ... ... қол ... Бұл ... ... ... талабына сай түрлі
қоғамдық-әлеуметтік міндеттерді ойдағыдай орындады. ... ... ... ... шашқан орыс қыздарынан шыққан тәжірибелі ... ... ... ... бірде кеңес қызметінде,
бірде мұғалім, бірде насихатшы, ... ... ... ... ... ... ... Құлжанова, Әмина Мәметова, Әмина Кемелова, Қамаш
Ярлыкамышова, Ләтипа Өтепова, Мариям Бейсенова, ... ... ... Сара ... Алма ... тағы ... ... апаларына бүгінгі
жастар борышты /2/. Қазақтың қаракөз ... ... ... ... жасаймыз, теңдік әпереміз деп қыз-келіншектерге трактор
айдатып, ғарышқа ... ... ... ... бір ... жақсы қадамдар
жасады. Осы кездердегі қоғамдағы әйелдер мәселесіне ... ... ... ашылуы да заңды еді.
Олардың алдыңғы қатарында 1923 жылы қаңтарда «Жетісу әйелі» және 1925
жылы 8 наурызда ... ... ... ... ... ... әйелі» журналын
Жетісу облыстық партия комитетінің әйелдер бөлімі шығарған болатын. Көлемі
32 беттен тұрған журналдың редакторы Сара ... ... ... 1925
жылы жарық көрген «Азат әйелі» атты журнал да осы ... ... еді. 1926 ... ... ... қызмет еткен журналға 150 адам
ғана жазылатын. Ал, 1928 жылға ... ... саны 50-ге ... ... яғни ... 2 ... ... те, тек орыс халқын ұлы еткен Кеңес заманы белгілі деңгейде
ұлтымыздың ғасырлар бойына қалыптасқан ... ... ... ... ... жасалған озбырлыққа біздің қаламгер апаларымыз қолда
бар ... ... не ... ... Не істей алмады? Жалпы, не істеулері
керек еді? Жұмысты жаза отырып, мен ... ... ... ... Және ... осы сауалдарға жауап іздеп көрдім.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... көзі ... ояу ... ... жайында сөз қозғалғанда, олар туралы еңбектер
жазылғанда қазақ қыздарының есімі аталмайды. ... ... ... ... жүргізіп жүрген тарихшы Мәмбет ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қоғамдағы саяси өзгерістерді, сауаттылықты, отарлық езгінің ұлт ... ... ... ашық ... ... сол кездегі қаламгер қыздарының
зиялылар қатарына кірмей қалуы мен үшін жұмбақ қалпында қалып отыр. Бұндай
үрдіс сол ... ... әлі де ... ... ала алмай жүргенін
көрсетсе керек. Әйтпесе, қылышынан қан тамып тұрған Кеңес ... ... ... ... ... ұлтына келіп жатқан
зиянды қоғам назарына алып шығып ... ... ... еңбегі
ерлікпен пара-пар емес пе?! Тақырыбымды шамам келгенше аша отырып, мен ... ... ... етіп ... міндеті. Бұл жұмысты жаза отырып, мен өз ... ... ... ХХ ... ... қазақ әйел баспасөзінің тарихын зерттеген
ғалымдардың еңбектерін бүгінгі заман тұрғысынан қарап шығу;
- Әлі де қазақтың ... ... ... жатқызылмай келе жатқан
журналист апаларымыздың тарихи ... ... ... алуы үшін ... ... ... ... Әйел журналистердің жұмыс барысындағы өзіндік ... ... Қит етсе ... ... ... ... ... халық игілігі үшін жан
аямай қызмет еткен әйел публицистердің есімдерін, еңбектерін насихаттау;
- Оқу-ағарту, бала ... жер және ... ... ... олардың еңбектерін паш ету;
Бітіру жұмысының нысаны. Жұмыстың нысаны ретінде 1920 жылдың ішінде
жарық көрген әйелдер ... ... ... «Жетісу әйелі», «Азат
әйелі», «Әйел теңдігі» журналдары мен «Теңдік» газеттері алынды. ... ... ... мақалалар мен хабарламалар да зерттеу жұмысының
нысаны ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, соңына сара із ... ... Сара ... ... ... ... ... Алма Оразбаева,
Базарайым Қасенова, Әмина Кемелова, Шолпан Иманбаева ... ... ... ... ... ... ... негізі. Өткен ғасыр басындағы
қазақтың әйел баспасөзінің дамуы туралы ... «Көк ... ... ... «Қарлығаш қаламдастар» еңбегінде және
З.Д.Сағыбаеваның «Қазақ әйелдерінің публицистикалық ... ... ... ... ... ... жазылған. Мен
осы еңбектерді басшылыққа ала отырып, ХХІ ғасыр адам ... ... ... ... ... тырыстым.
Бітіру жұмысының жаңалығы. Жұмыстың басты жаңалығы ХХ ғасыр басындағы
қазақтың қаламгер қыздарының ... ... ... анық ... ... ... ... Мәдина Бегалиева, Әмина
Кемелова, Сақыпжамал Тілеубайқызы сынды публицистердің ... ... ... ... ғалым Әлкей Марғұланның «Қазақ публицистикасы
тарихын зерттеуді Айғанымнан бастау керек» деген сөзін ... ... ... ... ... Уәлихановтың әжесі Айғанымның қоғамдық-саяси
қайраткерлігі жайында да кеңінен әңгіме болады.
І-тарау. Ұлттық әйелдер баспасөзінің тарихы
1.1. ... ... ... баспасөзінің қалыптасып, дамуы
Жалпы, еліміздегі әйел баспасөзінің дамуы ... ... ... 1917 ... ... ... ... Әрине, қазақ
жерінде Патшалы Ресейдің саясатын жүргізуге ақпараттық қолдау көрсетіп,
насихат, ... ... ... ... біздің
публицистикамыздың дамуына өлшеусіз үлес қосқан «Түркістан ... ... ... да ... ... ... ... ол
кездер қазақтың әйел баспасөзінің дами бастауына қатысы жоқ деп жүрміз.
Қолда бар деректерге сүйене отырып, ұлттық ... ... ... ... ... газеттерімен байланыстырған дұрыс секілді деп
ойлаймын. Осы жылдары ойлы мақалаларымен ... ... ... көпшіліктің көкейіне ой салған Сақыпжамал Тілубайқызының БАҚ
беттеріндегі публикацияларын ұлттық әйел ... ... ... материалдар деуге болар.
Осы кездердегі көпшілік газеттерде әйелдер мәселесіне арналған
айдарлар мен ... ... ... әйел баспасөзінің пісіп-жетіліп келе
жатқанын көрсетсе керек.
Сонымен, жеке ... ... ... ... жарық көрген 1923 жылдың
қаңтарында шығарылған «Жетісу әйелі» журналы еді. ... ... ... ... ... шығарған ол журналдың көлемі 32 бет болатын.
Сара ... ... ... ... ... ... ... тапты деу
шындыққа жанаспайды. Дегенмен, білікті басшылықтың арқасында журнал өзіндік
мақсаттарына жету жолында жан ... ... ... ... ... ... ... әйелі» журналының жарық көре
бастағанын да айтып кету ләзім.
1925 жылдың көктемінде С.Сәтбайқызы ... ... ... ... ... ... ... ауысты. Сол жылы ... ... ... ... ... 1926 жылдың қаңтарынан оның орнына
«Әйел теңдігі» журналы жарық көре бастады ... ... ... зерттеушілердің ... ... орын ... ... ... Т.Қожакеев 1926 жылы «Әйел
теңдігі» журналын, «Теңдік» газетінің орнына ... ... ... ... 1925 жылы ... қазақ» газетінің қосымшасы болып шыққанын айтады.
Сондай-ақ, кей зерттеушілер бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... басылымымен байланыстырып, оның туған күнін
сол 1925 жылдың 8-наурызы дегенді ұсынып жүр. Бұл ... ... ... мен ... Л.Ахметованың сөзінің жаны бар екеніне көзім
жетті.
Тарихи деректерге сүйенсек, «Әйел ... ... ... рет ... 1925 жылы ... ... ... («Социалистік Қазақстан»)
газетіне қосымша болып шыққанын және жеті нөмірінен соң ... ... ... көшкеннен кейін, яғни 1926 жылдан ... бір рет ... ... ... атты ... журналға айналғанын
байқаймыз.
Дегенмен, журналдың көлемі қазіргідей болмаған, 1926 жылы журналдың
13 саны ... ... ... 122 ... ... ... Жалпы, көркемдігі
нашар, суреттің көпшілігі қолдан салынған еді.
Алғашқы жылдары 3000 дана ... бар ... ... 150 ғана ... еді. ... екі ғана ... ... Әйелдердің саяси сауатын
ашу мен олардың қоғамдық-саяси өмірге ... ... ... үміт
күткен үкімет журналған қолдау танытып, оның дамуына ... жол ... ... ... 1928 жылы ... тілшілер саны 50-ге жетіп,
жазылушылар саны 2 мыңға жуықтады.
1926 ... ... ... ... ... жылдардағы
нөмірлері әрі көлемді, әрі мәнерлеі, нақышты шықты. Сол кездегі ... ... ... ... ... 60-70 бет ... ... теңдігі» журналы
оқуға ұмтылған, азаттық алған әйелдерді қырық жетінің қыл шылбырын үзген
қыздар деп дауыс ... ... ... ... ... ... ... істеріне өз үлесін қосты, сауатты қыз-келіншектер көбейген ... ... да арта ... ... тиражы 1926 жылы 3000 дана болса,
1936 жылы 10 000-ға, 1950 жылы – ... 1993 жылы 316 344 ... ... ... ... қиын кезеңдерде қол ұшын беріп, оның
мазмұндық, сапалық ... ... ... ... ... ... Әуезов, Сәбит Мұқанов сынды еліміздің маңдайалды жазушылары еңбек
сіңірді. Сондай-ақ, Б. Кенжебаев, Е. Алдоңғаров, А. ... А. ... ... танымал қаламгерлер де өз туындыларымен журналдың таралымын
көбейтуге, мазмұны мен сапасының артуына ... Көзі ... ... ... не ... не ... жүргендері әріп танитын ... үшін ... ... ... теңдігі» журналының алғаш шыға бастағанда қаншалықты маңызды
болғандығы жөнінде «Жас қайрат» журналы былай деп ... бойы ... ... ... ... әйелдерінің ерік алып,
адамшылық белгісіне аттауына алдына ... ... ... – «Әйел теңдігі»
журналының бір жылдық өмірін «Жас қайрат» басқармасы құттықтайды.
...Мал есебінде сатылып, көрінгеннің қуыршағы болған қазақ елінің ... ... ... ... теңдікке жетіп отыр. Сол бостандық,
теңдік жолындағы қараңғы қазақ ... сана ... ... ... егетін баспасөзінің «Әйел теңдігінің» қадірі қымбат, қызметі
ауыр. Ен далада мыңдаған қазақ әйелдері қараңғыны қармалап ... ... ... ... қалдықтары бостандық сәулесін көлегейлеп отыр. Мыңдаған
әйелдердің ыңырсыған дауыстары енді ... ... ... қол жайып,
құлаш серпіп талпынып ... ... жол ... көсемі әйелдердің
баспасөзі «Әйел теңдігі» қазақ әйелдерінің таңы, жаңа ... ... жол ... темірқазығы дейміз.
Жаса, «Әйел теңдігі», жаса!» /5/.
Осы орайда журналдың ... ... ... ... ... біржылдық мерекесімен құттықтай отырып, былай деп жазады:
«Қазақ еңбекші әйелдерінің ... ... ... тілі «Әйел
теңдігі» журналының жыл толып, бір жасқа шығуын, Қазақстан жалпы ... ... ... шаруа, саясат, мәдениет реттерінен артта қалған, оның
ішінде әйелдер одан да артта ... әр ... ескі ... ... ... әлі іске аса ... жоқ. Қалыңмал төлеу, екі қатын алу, қызды
жастай күйеуге беру, қызбен ... ... ... ұру, ... құл ... сияқты ескі әдеттер әлі жойылған жоқ. Міне, бұларды жоймай біздің
жұртшылығымыз алға баспақ емес...
Осы күндерде ... ... ... жұмысына араласып жүр ме? ... ... аз. ... ... ашып, саяси тәрбие беру керек. Бұл
реттегі үлкен құрал баспасөзі – ... ... ... ... теңдігі» аз
ғана өмірінің ішінде әлі келгенше аянбай, ... ... ... ... саяси тәрбие беру ретінде еңбек сіңірді...
Өлкелік жастар комитеті»/6/.
«Әйел теңдігі» ... ... ... мен ... ... ... ... мен «Жас қайрат» басқармасы осы бір құттықтау ... ... ... төрт ... ... байланысты республикамыздың
түкпір-түкпірінен келген тілшілер хаттарынан, сондай-ақ «Бостандық туы»
газетінің басқармасының құттықтауларынан ... ... ... ... ... ие ... ... бөленуі балғын шақтарынан
бастап, әйел теңдігі журналына белсенділікпен жәрдемдесіп, ... ... ... ... ... ... өз ... бірінде
былай деп жазады:
«Әйел теңдігі» журналы барлық ... ... ... ... ... өткізген сайын, «әйелдердің кітабына жазылайын деп
едім» ... ... көп ... жиі ... ... 1927 жылы ... мектебінде оқып жүргенде қалыңмалға арнап жазған және тағы
басқа бір топ ... ... туы» ... ... алып
келсем: газеттің жауапты хатшысы көп әйелдің суреті басылған кітап оқып
отыр екен. Қызыға ... ... ... ... келе ме, ... үшін шығатын
журнал. Бұл журналға өлең, мақала жазуға болады», - деп ... ... ... ... ... деп ... «Әйел теңдігі» журналы ... ... ... ... өнер-білімге аңсап, алыстан келгендігі мақсатымныың
дәл өзіне жеткендей ... Мен ... ... қыздарын өнер-білімге тек осы
журнал бастайтындай көрінеді. Бұл еш уақытта ұмытылмайтын, жас өмірімнің
және еш нәрсе түсінбейтін ... ... ... ... әлі есімде» /7/.
1927 жылы Қызылжарда ... ... оқып ... ... сияқты сауатты қыздардың оның не екенін түсінбей, жаздыртып
алуды білмей жүргенде, «Әйел ... ... ... ... осы бір ... ... ... түскендей. Тілшілерінің,
сондай-ақ жаздыртып алушылардың аздығынан журналдың алғашқы жылдары екі
саны, кейде ... ... ... ... шыға ... не бары екі ... қызметкері бар еді. Алғашқы екі жылда журналдың әрі хатшысы, әрі
корректорлық жұмысын ... ... ... Шияп ... мәні бар әр ... істерге дер кезінде үн ... ... ... ... ... теңдігі» журналының материалдары
сан-саланы, түрлі ... ... ... ... әйел болған редакция
мүшелері әртүрлі кәсіп иелерінен құралған болатын.
Сонау балғын ... ... ... ... журналы аталуына
дейінгі аралығында игі іске көлденең сыншы ретінде қарап отырмай, ... ... ... хабардар етіп, достық лебізімен еріксіз иіріп,
мұңдасы, сырласы, ақылшысы болып келген журнал 1925 ... ... ... ... еді. Ал, 1930 ... ... сол ... Голщекиннің
бастамысмен қолға алынған саясаттың салдарынан ол латын әліпбиімен Ұлы Отан
соғысына ... ... ... Ал, ... соғыстың тауқыметімен 1950 жылға
дейін оның жұмысы уақытша тоқтап тұрды.
1932 жылы «Әйел ... ... ... Сара ... ... де, өлкелік партия комитеті уақытша ... ... ... ... ... ... ... Рақым Сүгіров
біраз уақыт қана істейді. Содан кейін редакторлық қызметті өлкелік партия
комитеті жанындағы әйелдер ... ... ... ... жауапты хатшысы Мәриям Хәкімжанова болады. Біраз уақыт ... ... да ... ... қол ... ... ... Нағима
Арықованың партия-кеңес қызметіне ауысуына байланысты журналдың редакторлық
қызметін Мәриям Бектенбекова атқарады. Журналдағы ... жиі ... оның ... ... ... кедергі келтірді. Десек те, басылым
бастапқы мақсаты мен міндеттерінен ... ... Әрі, ... әйел
журналистиканың негізін қалаған танымал қаламгерлердің табанды ... ... жаңа ... ... ... ... ... өміріндегі тарихи кезеңдермен тығыз
байланысты. Кеңес үкіметінің ұлт саясатын насихаттады. ... ... ... ... Алма Оразбаеваны, Нағима Арықованы, Шолпан
Иманбаеваны, Мариям Хакімжанованы, Әмина Мәметованы, Әмина ... ... ... сияқты көптеген қаламгерлерді өсірді. Олар «Әйел теңдігі»
журналы арқылы тіл шеберлігі мен ой ... ... ... ... ... білді.
Журналдың «Баспасөз бен әйелдер» деген мақаласында: «Тіл жағынан да
саяси тәрбие жөнінен де ... ... хат ... ... ... емес-ау, еркектерге түгел үлестіре ... бар ... ... ... оқушылардың талқысына сала отырып, шешу баспасөздің өз
міндеті», дей келіп, баспасөздің қаншалықты маңызы бар екенін түсіндіреді.
Өнер, ... ... ... кем ... жетімдік көріп, ілгері
баспай кенже қалған жұрт ... жеке ... бір ... екі ... ... бүркеншек атпен жазылған материалдар да ... ... ... ... ... ... «Быж,» «Матай», «Бөгде»,
«Содыр», «Әтен», ... ... - ... ... Әр мақаланың
басталғанын, не аяқталғанын білдіретін суретті нұсқа ғана кездеседі /8/.
1.2. Қазақ әйел - публицистерінің тұңғыш ... ... ... ... ... ... тағдырында
ерекше маңызды болғанын бүгінгі ұрпақ – біздер тарих беттерінен ... ол ... ... соны өз ... ... болды. Сол жылдардағы
әрбір оқыған кеңес - партия қызметкері, зиялы қауым өкілдері - мұғалімдер,
заңгерлер, дәрігерлер шетінен қаламы ... ... ... ... ... емес. Бұған сол жылдардағы баспасөз беттері айғақ. Ал енді
әйелдің мұңын әйелден артық ... айта ... ... ... ... ... әйел қаламгерлер тобының тууына басты себеп болды. Солардың
көбісі тағы да ... озық ... ... ...... еді.
Ал енді солардың қолдарына қалам алуға мәжбүр ... не ... ... ... қалың бұқараның ортасына ой тастау. Сол арқылы
өнер-білімге, ... ... ... ... ... ... ... жаңа қоғамның мән-жайын түсіндіру, өз мүддесі үшін күресуге
жұмылдырып, еңселерін көтеру еді. Бұл ... ... ... орындағанын
сол жылдардағы мерзімді басылымдар беттерінде жарық көрген және жеке
кітапшалар ... ... ... ... ... айқын аңғарылады.
Есімдері ерекше атап өтуге ... сол ... ... қазақ қыздары: Нәзипа Құлжанова, Сақыпжамал Тілеубайқызы, Нағима
Арықова, Сара ... Алма ... ... Бегалиева, Әмина Кемелова,
Базарайым Қасенова, ... ... ... Сейдәлинова, Зейнеп
Тоқберлина.
Нәзипа Құлжанова, Нағима Арықова, Сара Есова өздерінің бүкіл ... ... ... ... өмір бойы қаламды серік етсе,
өзгелері де өздерінің қызмет бабына, ... ... сай ... жиі ... ... Сондықтан да оларды қазақ
журналистикасындағы қыздар ... ... ... ... болады.
Тағдыр үкімін атаның батасы шығарып берген мұңлық жандардың ... ... ... зор еді. Олар қара ... ... ашу арқылы уақыт сырын
ұғатын, қапас тіршіліктің ғасырлар бойы ... езіп ... ... ... ... жетті. Сондықтан әйелдерді ... ... ... ... ... тұсынан бері ойына арқау, сөзіне желі болды.
Адамзаттың сана-сезімінің өсуі, ұйқыдан оянып серпілуі оқумен, білім
алумен байланысты. ... ... аяғы ... ... бай ... ңідеп қолынан босатпаса, қыз балалардың алдыңғы қатарға шығуы, өз
басын қорғауы, біреуге арашашы болуы мүмкін емес еді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... теңіне қосылуына, көппен
бірлесіп еңбек етуіне, ... ... ... ерік ... ... республикадағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік өмірге
белсене араласуы 20-жылдардан басталады. РК(б) П ... ... ... орай жұмысшы және шаруа әйелдеріне ... ... ... ... ... ісіне және шаруашылық құрылысына ... ... ... ... құрылды.
Адам өмірінің мазмұны игі еңбекпен өлшенсе, сол ... бірі – ... ... ... Нәзипа Құлжанова қазақ баспасөз
тарихында проза жанрына ... ... ... ... айта ... ... ескі санақ бойынша 1887 жылы маусым айының 27 жұлдызында
қазіргі ... ... ... ... ... ... 1903 ... қаласында орыс-қазақ гимназиясын тәмәмдап, екі тілде ... жаза ... ... ... ... ... ... бала оқытумен
айналысып,ұстаздық шеберлігін шыңдайды. 1903-1904 жылдарда Торғайдағы
қыздар училищесінде ... ... ... ... ... ... семинариясында оқытушылық қызметпен айналысады.
Елдің қоғамдық-саяси өміріне белсене ... ... ... екі ... ... ... көзге
түседі. Осында жүріп Орыс географиялық қоғамына мүшелікке өтеді. Нәзипаның
сол ... ... ... ең ... ретінде қазақтың ұлы ақыны
Абайдың қайтыс болуының 10 жылдығына орай 1914 жылдың 26 қаңтарында ... ... кеш ... ... ... Ол ... ... «Үйрену, үйрету» деген айдармен берілетін «Шаруа» бөліміне үзбей
қатысып отырды. Мәдениет жайлы да дәрігерлік кеңестер беріп, ... ... ... мен ... жолы ... Семей
мемлекеттік медицина институты қазақ тілі мен әдебиеті ... ... М. ... ... деп ... ... ... өңірінде өздерінің қысқа да ... ... ... екі азамат жайлы әңгімелер әлі күнге ... ... Тағы да ... ... тағы да ойға ... «Апыр-ау, неткен ғажап
адамдар еді бұл, ерлі-зайыпты Құлжановтар деген екі жас!» - деп ... ... ... ... ... ... тікелей
ұйымдастыруымен 1914 жылы Семей қаласында өткізілген сол бір кеш ойға қайта-
қайта орала береді. Абайды еске ... ... кеш ... ол ... ... арада Семейдегі «Учительская семинарияның» оқытушылары Нұрғали
мен Нәзипаның өмір ... ... ... берерліктей архив материалдары
кейінгі жылдарға дейін Абай музейінде болмай келгенін айта кеткіміз келеді.
Тек таяуда ғана ... ... ... ... арасында Абай
творчестосын тұңғыш насихаттаушы ... ... ... келгенге
дейінгі өмір жолы туралы сыр шертетін аса құнды ... ... ... түпнұсқасымен танысып көрелік:
«Единственное в Тургайской области женское среднееучебное заведение –
Кустанайская ... ... ... в ... ... по времени, восьмилетней деятельности уже вполне заслужила
себе право на дальнейшее существование по ... ... (14 ... из нее ... ... ... в этой ... обучалось
пять киргизок, а именно: Карджасовы Кафиза и ... ... ... ... и ... ... ... прошла весь четырехгодичный курс прогимназии,
училась отлично, была прекрасного ... и курс ... ... ученицей
в 1903 году. По выходе из прогимназии она была с июля ... ... ... ... в Тургайское женское училище».
Демек, бұдан шығатын қорытынды: ... ... күні ... ... келгеніндей Нәзипа Сегізбаева ... ... ... ... ... ... прогимназия»
деп аталатын оқу орнын бітіріпті. Сонан соң өзінің туып өскен жері – ... ... уезі ... жас ... ... ... ... отыр.
Бұл ойымызға тағы да дәлел бар. Мәселен, «Киргизская степная
газетаның» 1900-1901 ... ... ... бірнеше санында «Начальное
образование ... ... ... Тургайской области» деген
тақырыппен көлемді материалдар ... ... 1901 ... ... ... ... женская прогимназияның» 13
қыркүйекте ашылғандығы, жаңа оқу орнын қаржыландыру үшін оған қостанайлық
қазақтардың 1894 ... ... 12 мың сом ... ... туралы
айтылады.
Біз «Киргизская степная газетада» ... ... ... ... бір көңіл аударарлықтай дерекке кездестік. Әрбір оқу ... ... ... барлық шәкірттер түгелдей дерлік үйлеріне қайтқанда
бір ғана қазақ қызы жатақханада қалады екен. ... ... одна ... ... ... ... непоехавшая на каникулы за
дальностью расстояния от ... - деп ... ... ... Біз ... ... Нәзипа Сегізбаева болар дей отырып, оған екі түрлі дәлел
келтіреміз.
Бірінші ... ... Абай ... ... ... тапқан құжатында айтылғандай Нәзипа қазақтың ескі салты
бойынша бесіктен белі шықпай ... ... ... ... ... Ер
жетіп, білім алумен көзі ашылған Нәзипа ендігі ... ... ... ... ... тор ... жақсы біледі. Екіншіден, ол осы оқу орнында
оқып жүргенде Қостанай ... ...... ... мектебінің
мұғалімі, болашақ жары Нұрғали Құлжановпен танысады.
Нәзипа Құлжанованың қай жылы туғаны белгілі ... да, оның ... ... жары ... Құлжановтың туған жылы белгісіз. Қолда бар
жалғыз дерек ол – ... ... оқу ... ... ... ұзақ ... бойы Зайсан қаласында халық ағарту ... ... ... Хомутовтың Семейге келіп, Қазақ КСР-нің
халық артисі Күләш Сәкиеваға табыс еткен Нұрғали мен Нәзипаның ... ... ... Осы ... ... ... ... Нәзипадан біраз жас
үлкен сияқты ... ... ... өз ... ... «1908 жыл. ... ... Н.Құлжановадан ескерткіш. Семей қаласы.» - деген қолтаңба
бар. Енді міне, ... өзі ... ... 1893 жылы ... ... ... ... жолын бастағанына қарағанда
жұбайы Нәзипадан он ... ... ... 1905 ... жазында Семей қаласына ... ... ... ұлы ... қайтыс болғанына бір жыл толған
еді. Бұлар 1886 ... май ... ... ... ... ... мүшесі болған ең бірінші қазақ – Ибрахим Құнанбайұлы туралы және оның
балалары Ақылбай мен Мағауия жайлы ... ... ... «Дала уалаяты»
газетінен оқығандары болмаса есімін қалың ел ... ... Абай ... аз білетін еді. Кейіннен ақынның өмірі мен творчествосы жайын кеңірек
баяндайтын азалы ғұмырнама Мемлекеттік ... ... ... ... 1907 ... 3-ші ... жарияланады. Ерлі-зайыпты
Құлжановтар соны оқығаннан кейін ғана Абайдың шынында ұлы ақын ... әрі көз ... ... ... ... ... ұстаз-ағартушысы
Ыбырай Алтынсарин мектебінің түлектері Нұрғали мен Нәзипа кең байтақ ... ... бір ... ... – Абай Құнанбаевпен осылай танысып,
ақын творчествосымен осылай достасқан еді.
Қазақ әйелдері арасынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... естеліктері мен зерттеу мақалаларында,
жастармен кездесу кештеріндегі әңгімелерінде ... ... ... ... ... ... ... комитетіндегі жұмысшы шаруа
әйелдері бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарған ... ... ... ... ... В.И. ... идеяларын насихаттаушы ең алғашқы
қазақ қызы Алма Оразбаевамен қатар қояды. Сара апай ... ... 1977 ... ... ... ... «Тірлік болса осы
кісілердің бойындағы ізгі қасиеттерді жазып, қызмет атқарысқан, ... ... ... да ... ... болғанын асқан
сүйіспеншілікпен есіне алады.
Деректерге қарағанда Құлжановтар алғаш рет 1914 жылы ... ... Орыс ... ... Батыс – Сібір бөліміне
қарасты Семей бөлімшесінің 1914 ... ... VIII ... 1913 ... ... есебі жариялануы бұған дәлел боларлықтай.
Онда 1913 жылы бөлімшеге жаңадан 7 ... ... ... ... ... бірі ... Сегізбайқызы Құлжанова екен. Ал орыс
Географиялық қоғамның қызметкер-мүшелерінің екеуі ерлі-зайыпты Нұрғали ... ... ... олар ... неліктен мүше болып қабылданған? Оның сырын
қоғамның Семей бөлімшесіндегі ... ... 1913 ... 28 ... ... ... ұғуға болады. Мұнда қаралған бірінші
мәселеде бөлімшенің халық арасындағы ... ... ... «Баяндамалар мен лекцияларды, әңгімелерді жандандыра түсу қажет,
ол үшін іске пайдасы тиеді-ау дейтін адамдарды бөлімшеге ... ... ... ... - ... ... алынады. Сөйтіп, Нәзипа
Құлжанова қоғамның Семей бөлімшесіне осы ... ... мүше ... ... ... ... бар Нәзипа деген ханым, ... ... ... ... деп ақын ... ... ... Нәзипа атқарған жұмыстары жайлы «Айқап» журналының 1914 жылғы ... ... ... ... ... ... бір сөз оның ... да нағыз мәдени
қайраткер, әнші әрі жан-жақты ... иесі ... ... Ол
ағартушылық қызметімен қоса ... ... ... ...... мен ... да мол ... болған. Мәселен, 1919-1922
жылдарда кең байтақ өлкемізде болып, халқымыздың ән-күйін ... ... ... ... өнер зерттеушілері А.В.Затаевич пен
А.Э. ... ... ... ... ... көптеген халық әндерін
нотаға түсіртеді.
1919-1922 жылдары Ақмола қаласында тұрып еңбек еткен музыкант Альбин
Эрнестович Бимбоес ... 25 әнін ... ... ... ... Солардың арасында ұлы Абайдың да екі ... Олар – ... аяқ» пен ... ... ... жазбаларына қарағанда ол халқымыздың басқа әндерімен қоса
Абайдың екі әнін ... ... ... Құлжановадан естіп, нотаға
түсіріпті.
1922 жылы Петроградқа біржола оралған Альбин Бимбоес өзі жинап нотаға
түсірген сол 25 ... ... ... ... академиясы жанындағы Радлов
үйірмесінің кезекті мәжілісінде «Қырғыз-қайсақ музыкасы» ... ... ... оның ... ... ... ... әндері автордың
алғысөзімен «Музыкалық Этнография» жинағына енгізіліп, «Қырғыздың 25 әні»
деген ... ... ... ... ... мен өнер ... деген құштарлығы
өмірінің саналы кезеңі өткен Семей ... ... ... ... ... ұстаздық ете жүріп, Орыс Географиялық қоғамы
Семей бөлімшесінің мүшесі болу ... ... ... ол ... көзі ... білімді де зиялы қазақ және орыс
азаматтарымен қарым-қатынаста болды. Кейін тіпті олардың біразымен ... ... ... ... ... ... «Әйел теңдігі»
журналында қызмет етеді. Осында жұмыс ... ... ... ... түскен
журналист ендігі жерде үлкен творчестволық жолға бетбұрыс жасайды.
Орынборда, Қызылордада, ... ... ... ... жылдарында да Нәзипа
Құлжанова жас республикамен бірге тыныстайды. Оның ... ... ... 1923ж.) «Ана мен бала тәрбиесі» (Қызылорда, 1927ж.)деп
аталатын педагогикалық, методикалық мақалаларының жарық көретіні де ... ... ... ... ... сөз ... тұрарлықтай
еңбектерінің бірі «Қоса жоқтау» мақаласы. Осы жылдары қазақтың қазақтың
тұңғыш журналист қызы ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқанов және басқа әдебиетші-
журналистермен бірге ең ... ... ... бірі ... ... шығарма мен әдеби сын жазу, аударма жасау, зерттеулер
жүргізуге де қабілетті, білімі де, тілі де, ... де ... ... ... ... өзі еді. Бірақ денсаулығы мен білген ... ... ... - деп ... ақын ... Мәриям Хәкімжанова «Жұлдыз»
журналында (1984ж 9-саны) жарияланған естелігінде. Бұл 1930 жылы ... сол ... ... өзінде денсаулығы келмей жүрсе де ... ... ... Оның ... ағарту комиссариатының
тапсыруымен «Ана мен бала тәрбиесі» атты ... ... оны ... ... ... да, орыс ... ... ана
тілімізге аударуға талпыныс жасайтыны да міне осы жылдар екен.
Өмірден ерте ... ... ... ... айтарлықтай жазбаша
деректер де болмай отыр. Соған ... ... мен ... ... ... өздерінің туған жері – Торғай өлкесінен шыққан қос арыс Ахмет
Байтұрсынов пен ... ... ... білген деп айтуға толық негіз бар.
Басқасын былай қойғанда Семейге ... ... ... ... ... ... ... мол Нұрғали Құлжановтың Ахаңмен сырлас әрі
пікірлес болғаны анық. ... да ... Ахаң 1909 ... ... айында жалған
жаламен тұтқындалып, Семей түрмесіне ... бұл ... ... ... ... ... ... болған Нәзипа мен Нұрғали қабырғалары қайыса
жүріп бұл іске ... ... ... ... ... да ... ... бірінде ақын Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... де енді белгілі болып
отыр. Олар Семей түрмесінде туған «Анама хат», «Нұқаға хат» және ... ... ... еді. Артынша, аға аманатына берік ақынжанды
қарындасы ... бұл ... ... ... ... ... ... семьясына (анасына) жөнелтеді. Қазір сол ... ... ... әрі ... (бұл жылы ... 22 жаста еді) арнаған өлеңінен үзінді келтірсек.
Рахатсыз өтсе де өмір ... ... ... айырмасын.
Ұзақ жолға ниет қып бір шыққан соң
Жарым жолдан қайтпасын қарындасым.
...Шаршадым деп ... ... ... ... ... ... ... сақтап мен аяп алып қалман.
Тән көмілер көмілмес ... ... мен емес бір ... ұқпаса ұқпасын жабықпаймын
Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін, - депті.
Өлеңнің мазмұнынан-ақ көрініп ... ... ... ... ... ... та мұңдас болғанын анық байқаймыз. Ғұламаның: «Ел бүгіншіл,
менікі ертеңгі ... деп ... ... бере ... де ... ... ... «Қызыл Қазақстан», «Жас қайрат» журналылың әр ... ... ... да ... ... таныс болған Алма Оразбаеваны
көреміз.
Алма Оразбаева 1898 жылы Орда ... ... Орал ... ... ... ... ... Ол Қазақстанда Кеңес өкіметін
орнату күресіне белсене араласқан қазақ әйелдерігің ішінен шыққан тұңғыш
қайраткерлеріміздің бірі. Ол 1919 жылы ... ... ... ... партия қатарына кірді.
Алма 1922 жылы РК(б) П ... ... ... ... ... Ол ҚАССР Орталық Атқару комитеті мен Халық ... ... ... көп әйел ... әмеңгерлікті жою
жөніндегі декретін дайындауға белсене ... Алма ... ... ... ... съезіне дайындық жүргізу
мақсатымен қазақ ... ... ... ... жас ... ... тұрған міндетін қазақ еліне насихаттады.
Ол 1925 жылы Қазақстан Оқу комиссариатының жанындағы ... ... ... ... ... қарамағында істеді. Ол
1921 – 1925 жылдары Қазақстан ... ... ... бюро ... бөлімінің меңгерушісі, 1926 жылы БК(б) П Қазақ ... ... ... ... 1929 жылы Коминтерн тапсырмасы бойынша еңбекші
әйелдер арасындағы жұмысты ұйымдастыру үшін ... ... ... іс ... ... респубикалық «Әйел теңдігі», «Қызыл Қазақстан», «Жас ... ... ... ... көп ... ... «Әйел теңдігі»
журналының 1926 жылғы 5-санындағы баспасөз күніне арналған ... ... ... ... , ... ... деп жазған еді:
«Әйел теңдігінің» шығуына себепші болғандардың бірі. 1921-1926 жылдан
Өлкелік ... ... ... ... ... ... ағарту
қызметінде».
Алма Оразбаеваның алғыр ойлы, ұшқыр тілді, қоғам қайраткері ... «Жас ... ... ... ... жарияланған еңбегінен
байқаймыз. «Жастар ұйымы қазақ қыздарының арасында оқу керектігін ... ... оқу ... ... ашу керек. Жастардың ... ... ... ... ... ... ... беру үшін
партиядан тыс қыздардың конференцияларын ұйымдастыру керек... Қалыңмалды,
көп қатын алуды, әмеңгерлікті түбірімен ... күш салу ... ... қатар
оқыған сауатты қыздардың тізімін алып, оларды жастар ұйымының жұмысына-
қатыстырып отырған аса ... ... ... қатысуымен Қазақстан ОАК 1923 жылдың 6
желтоқсанында ... ... ... жою ... ... ... Бұл күн
республика бойынша жыл сайын 1 қаңтар күні «Қазақ әйелдерінің азаттық ... ... ... болып шешілді. Алма Кеңестік шығыс әйелдерінің
Бүкілресейлік съезіне ... ... ... ... ... талай
жерін аралап, Жас кеңес республикасының алдынды тұрған міндетін қазақ еліне
насихаттады /10/.
«Әйел теңдігі» журналының әр ... ... ... жиі ... ... ... Арықова. 1926 жылы Москваға Шығыс әйелдері арасында жұмыс
істеушілердің кеңесіне Қазақстан өлкелік партия ... ... ... ... ... ... еді. Ол ... әйелдерінің
арасында жүргізіліп жатқан жұмыстың тәжірибесін, әдісін айтты. Арықованың
сөзіне зер салып тыңдап отырған Клара Цеткина ... ... ... «Мына
Күншығыс әйелдерінің қозғала бастауы – қара ... адам ... ... ... Күнбатыс әйелдеріне үлгі болуға жарайды» деп бағалады. Арықова
үнемі әйелдердің азат болғанын, оларға әлеуметтік қызметке ерік ... ... ... ... ... ... тіршілігі», «Өкіл әйелдер»,
«Күңдіктен теңдікке», «Әйелдер арасындағы жұмысың жайы мен ... ... ... ... ... басқалар
мақалаларында Нағима Арықова әлеуметтік маңызды ... ... ... орай ... ... ... Бұл мақалардан
Арықованың публицистік келбеті өзіндікерекшеліктері жақсы аңғарылып тұрады.
Нағима ... 1927 ... ... ... ... ... орталық атқару комитетінің мүшесі болды. Ал 1929-1931 жылдары
ҚАССР Жоғары сотының төрағасы ... ... ... да ... ... ... ... көптеген мәселерді шешіп, әйелдер мүддесін
қорғады. Арықова «Өкіл әйелдер не ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік баспасынан 3000 дана болып жарық көрді.
Шығарманың ... ... ... туралы 12 кітаптың тізімі
басылған.
Алманың құрбысы, әрі шәкірті Мәдина Бегалиева да жиырмасыншы ... ... ... ат ... ... Ол да қоғамдық
ұйымдастырушылардың жұмыстарымен қатар, қаламын серік ... сол ... ... ... ... ... ... отбасында туған Мәдина Қожбанқызы тұрмыс
тауқыметіне қарамастан екі кластық ... ... ... одан ... ... мұғалімдер курсын бітіріп, Шолан деген елді мекенде ... ... ... ... ... оқып ... Алма ... оған игі ықпал етеді.
1922 жылы өзінің белсенді қоғамдық жұмысымен көзге түскен ... ... ... комитеті әйелдер бөлімінің меңгерушісі қызметіне
тағайындалады. 1925 жылы өлкелік ... ... ... ... ол 1927 жылы ВКП (Б) ... ... ... жұмысшы және шаруа
әйелдер арасында жұмыс жүргізетін нұсқаушылығына тағайындалады.
Партияның әйелдері Кеңес, әкімшілік – шаруашылық жұмысына ... ... ... орай 1929 жылы ... ... ... ... болып сайланғанда да Мәдина өзінің іскерлігімен
көзге түсті. Мұнан кейін Мәскеуде оқу, одан Балқаш мыс комбинатына ... ... бел шеше ... ету ... ... шын мәніндегі
шыңдалу мектебі еді.
Соғыстың қатаң жылдарында әйелдер арасындағы жұмысқа қайтып, Гурьев
облыстық партия ... ... ... меңгерушісі, одан кейін
Қазақстан компартиясы Орталық Комитетінің әйелдер бөлімінде нұсқаушы болып
қызмет атқарды.
Еңбек жолының ... ... ... Мәдина Қожбанқызы қаламын да
айнымас серік етіп, баспасөз ... ... ойлы да ... ... жүрді. Солардың басым көпшілігі мәдени революция, әйелдердің
сауатсыздығын жою, олардың ... ... ... ... ... ... ... өзіне лайық орнын алып беру тақырыбына арналған.
Осы жерде Мәдинаның «Қазақ әйелі» атты көлемді ... ... Бұл ... ... ... ... ... Онда қазақ
әйелдерінің патша заманындағы, төңкерістен кейінгі әлеуметтік – тұрмыстық
жағдайы, әдет-ғұрып мәселесі, төңкеріс заңдары мен ... ... ... айқын мысалдармен талданады. Осы тұрғыдан алғанда мақаланың
танымдық, насихатшылық мәні үлкен екенін байқаймыз.
Сол жылдары елдегі жаңа өмірдің ... ... ... көздері
ашық әйелдер, әсіресе мұғалімдер айрықша қызмет атқарды. Солардың бірі 1926
жылы Қызылжардың педагогикалық училищесіне түсіп, оны ... ... ... ... Қасенова.
Ол 1935 жылы өлкелік Комсомол ... ... ... бюро мүшесі болады. Кейіннен Қазақ тұтыну Одағы басқармасы
төрағасының орынбасары қызтетіне жоғарылап, ... ... ... да ... ел ... арасындағы ұйымдастырушылық, ұстаздық
жұмысымен қатар атқарылып жатқан ... ... ... ... ... тұрған.
Сол жиырмасыншы жылдары өмір сүріп, еңбек ... ... ... да оңай ... жоқ. Ел ішін ... ... пен қараңғылық,
Қазан төңкерісінің дауылды күндерінен кейінгі аш-жалаңаштық, күйзелген
шаруа ел тұрмысын туралатып, ... ... да ... тигізді.
Аққағаз Досжанова да осындай кезеңде қызметке араласқан еді. Ол ескіліктің
қалдығына қарсы батыл да ... ... ... Бұл үшін ... бір
дәрежеде сергектік, сақтық және ұстамдылық қажет еді, өйткені мұндайда
буынсыз жерге ... ... ... ... ... кейде зиянды
зардабы болуы да мүмкін еді.
Сол уақытта денсаулықтың, тазалық, бала тәрбиесі мәселесінің де ... ... ... білеміз. Әсіесе, «Әйел теңдігі» журналында бір
топ ... ... ... ... ... көпшілікке түсінік берерлік
мақалалар жазып тұрды. Солардың ішінде Аққағаз ... Сара ... ... тағы ... ... ... ... дәрігерлер болды.
«Тәні саудың – жаны сау» ... ... ... ... ... әйелдер мен жас туған ... ... ... ... үнемі көтеріліп, әйелдердің гигиеналық сауатын ашуға
ерекше мән берілген. Бұл сол ... ... ... өте ... іс еді.
«Әйел теңдігі» журналының 1926-1930 жылдары арасындағы сандарынан
Аққағаздың дәрігерлік кеңестерін жиі ... Осы ... ол ... ... ... ... әйелдерге жасалатын күтім жайлы кеңінен
түсініктер беріледі.
Осы бір ескі ... ... да ... тұрмыс-салттық түнегінде
мүлгіген қауым ішінде тұңғыш қадам басқан азиялық әйел-дәрігердің ... ие болу қиын еді. ... ... көп ... ... Аққағаз
Досжанова өз міндетін абыройлы атқарып, ел есінде қалды /11/.
Келесі сөз етер аяулы жанның бірі ... ... ... ... ... әйелдер бөлімінде нұсқаушы, кейінірек «Бостандық туы»
газетінде әдеби қызметкер болып жұмыс істеді. ... ... ... ... ... ... ... жаңа адамдар даярлауға күш салды.
Әмина Кемелова кеңес өкіметінің алғашқы он жылында ... ... ... Ол 25 жыл бойы жас ... ... педагогтік қызметін
ойдағыдай атқарып, ұлт кадрларын даярлауға көп еңбек сіңірген ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин,
Мұхтар Әуезовтің, Қажымұқан Мұңайтпасовтың, Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... сол бір ... ... ... түсіруге асығады, өзінің болашақ ұрпақтың бақыты үшін
ерте есейіп, жаңа ... ... бірі ... мақтан етеді. Өзі
куәгер оқиғаларды суреттейді.
Әмина Кемелованың «Маржанның тағдыры», «Кеше мен бүгін» ... ... ... ... және ... ... атты ... өкіметінің алғашқы жылдарында өзінің талантты ... ... ... қазақтың қаламгер қыздарының бірі – Шолпан
Иманбаева. Ол өзінің аз ғұмырында азап пен ... ... көп ... ... көп көрген жан. Шолпан қазақ әдебиетінің іргетасы ... ... ... ... ... ... заман тынысын ерте
сезінген, өзінің өршіл,отты өлеңдерімен көзге ... ... ... ... ... даласын құрсаған дін заңдарымен ескі әдет –
ғұрыптың тегеурінді тырнағына ерте ... ... суы ... ... ... ... төсеп жатуға,
Жапырағы жоқ жері саз.
Ұясына,өскен жеріне
Қайтайын десе қаңқылдап,
Болар ма екен оған ... ... ... ... 1921 жылы ... ... ... ашу мектебінде 6 ай
оқиды, жетім балалар ... ... ... болып қызметке
орналасады. Коммунаның қабырға газеті ... үшін ... ... ... тұңғыш өлеңі 1923 жылы «Еңбекші қазақ» газетіне басылады.
Шолпан өлеңмен айналысқан үш жыл ішінде 50-60 өлең ... ... оның ... ... жас ... ... дәптерінде қалып қойған. 1926 жылы ... ... ... ... ... ... жанашыр адамның дер
кезінде шықпағандығынан жоғалып кеткен. Қазір оның 27 ... ғана ... ... жылы ... ... ... «Шолпанның таңдамалы өлеңдері» атты
жинақта басылып шықты. Ол 1950 жылы ақын ... ... ... шықты.
Шолпан Иманбаева «Әйел теңдігі» журналының есігін:
Еңбегімнің бәрі кетіп далаға,
Шерлі жүрек толған қайғы-санаға.
Ас орнына ішіп сары су ... ... ... аңдып қорада, -
деген өлеңімен ашқан еді. Қазан революциясына дейінгі отбасы, ошақ қасынан
аттап шыға ... ... мал ... жетегінде кете барған күллі қазақ
әйелдерінің ... ... ... ... ... өлең етіп ... журналына жазған.
Ол небәрі 23 жыл ғана ғұмыр кешті. Соған қарамастан ... ... ... ... есінде мәңгіге қалды. Ол жарияланған газет-
журналдардың мазмұндық-сапалық өзгерістерін бірден-ақ ... ... ... ... ... ... мәселелері жөнінде алғаш ой толғаған
қазақ қызы – Сақыпжамал ... ... ... қалдырған мұрасы
туралы зерттеуші Серікбай Оспанұлы «Тұңғыш ... қыз» атты ... деп ... жылы ... ... Бас редакциясынан шыққан «Айқап»
кітабында, «Айқап» ... ... ... ... ... да ... ... баласының тәлім-тәрбиесі анадан ауысады, бүкіл адамзатты
тәрбиелеуші ана» деп, олардың үйдегі, ... ... ... жоғары
бағалағанын айта келіп, «Журнал осы мәселені көтере отырып, езілген қазақ
әйелдері қатарынан жұмысқа тілшілер тартты» (26 б), - деп сол ... ... ... атын ... ... ... бұрын шығып
тұрған газеттерде тілші болған ешбір ... ... ... Сондықтан да әйелдер арасынан шыққан ... ... ... деп ... С. ... ... қай жерде туғаны,
тұрғаны, қайтыс болғаны әзірге белгісіз /13/.
ІІ-тарау. Әйелдер публицистикасының ерекшеліктері
2.1. Әйелдер публицистикасындағы қоғамдық-саяси мәселелердің ... ... ... ... рөлі ... болып келеді.
Публицистика өмірдің барлық салаларына назар аударып отырады. Ол қалың
бұқараның ойлары мен ... әсер ете ... ... ... ... сөйлеседі де, оларды сендіре біледі.
Ғылым мен көркемөнер сияқты публицистиканың да объектісі өмір шындығы
болып табылады. Ал, енді осы өмір ... ... нені ... ... жайларға назар аударады, публицистің шығармасында әлеуметтік ... ... ... Бұл ... ... беру үшін публицистик оның
әдісін, мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ең ... публицистің еңбек
сүйгіштігі мен талант, қабілетіне, оның лабороториясының әр қилы ... ... ... ... ... ... шығармасының мазмұнды, құнды
болып шығуы үшін фактіге сүйенеді. Сондықтан публицист творцествосында
факті ... рөл ... ... ... рөл атқарады дегенде фактінің әлеуметтік
мәні болуы ... ... аясы тар ... емес. Факті қандай ойларды оятатынын,
нелерге үндейтінін анықтап алу – ең ... ... ... ... ... - өз кезеңіндегі қоғамдық
өмірдің өзекті проблемаларын, құбылыстарын және ... ... ... ... бір ... және оның ... ерекшелігі – саяси
тұрғыдан күштілігі мен жанды ... ал ... ... ... (тыңдаушының, көрерменнің) сана-сезіміне және мінез-құлқына
белсенді түрде әсер ету, сөйтіп көпшіліктің саналы ... ояту ... ... ... әйел ... ... ... атап өту
керек. Қазақ публицистикасының тарихын ... ... ... ... сөзінің жаны бар. Әйел публицистикасының табиғатын сөз етпей
тұрып, қазақтың маңдайына біткен тұңғыш ғалымы ... ... ... ... ... әжеміз туралы бір-екі ауыз сөз айта кетуді жөн
санаймын.
Әйел, Ана... Таусылмайтын тақырып. Қанша ақын жырласа да ... ... ... ... ... ... толы сұлу жаратылысы қоғам
дамыған сайын беделін ... ... ... ... ... қазақ
әрдайым төрге оздырған, үкі тағып үлпілдетіп өсірген. Сөйте тұра үкі тағып
үлбіреп ... ... өзі атан ... ... ... ... үлкен
жауапкершілікті арқалап, ел мен елді елдестіріп, дұшпанының ... ... ... ... ... ... Әйел тек қазан қайнатып, ... ... ... күлімен шығу сияқты күйкі тірліктің шеңберінен ... ... ... ... орын ... ер-азаматқа пара-пар
еңбегі сіңген қазақ әйелдері аз болмаған. Міне, сондай қайраткер ...... ... ... Ол ХІХ ... ... жартысындағы
қазақ тарихынан айрықша орын алатын әйелден шыққан тұңғыш саяси қайраткер.
Ол – қазақтың үш жүзін біріктіруге бар ... ... ... жұмсаған
хан Абылайдың ұлы Уәлидің кіші әйелі, Шыңғыстың шешесі, Шоқанның әжесі.
Айғаным ұлы Шыңғыстан бастап ... да ... ... білім дәрежесіне қарай белгілі ... де ... ... ... ... күш ... міне осы ... бәрі
күрескердің ғана қолынан келетін қайсарлықтар. Ұлы ... ... ... ... ... да ... әсер – ... зор болған.
Төре тұқымында орныққан дағдының бірі - әр ... ... ... міндет саналған. Анамыздың қазақ және орыс тілдеріне жетіктігіне
ешкім таласа алмаған. Бұған дәлел қызмет бабындағы ресми хаттар мен ... ... ... ... ... ... тәртібі. Сол
кездегі қазақ даласы ауқымындағы саяси іс-әрекеттердің және орыс ... де сол ... ... өтіп ... ... ... іс-
қағаздарын оқып, қол қойған соң мөр басқан.
Айғаным Сырымбет мекен – жайын салдырған кезде ... да ... Сол ... ... ... ... тырысты.
Сол кездегі Александр патша да Айғаным ... ... ... ... құлақ асып, орындап отырған. Соның бір көрінісі оның
мекен – жай ... ... ... ... ... еді. ... ... иелігіне айналатын болғанда оның маңайына жер бөліп, өзіне арналған
зәулім үй салдыру жөнінде Капцевке (Батыс ... ... ... Өтінішінде үйдің жанынан мекеп, медресе, мешіт, монша,
тұрмысқа аса ... ... үй, ... ат кере ... ... да ... халықтың оқу-білімге бейімделуіне ерекше күш салып, елдің
өзін-өзі басқаруын ашық мәселе етіп көтере ... ... ... ... болды. Және оқу бағдарламасын өзі бірге жасасып, оның барысын қадағалап,
басшылық ... бұл жер ... сұлу ... ... әсіресе, ұрпақтары мен сол
жерді мекендеушілердің жүрегінен ертегідей берік орын ... Бұл ... ... ... ... ... ... көрінісі», (Ханшаның ескі ... ... ... шынайы
суреттемелері дәлелдей түседі. Айғаным ордасының ... ... ... ... ... ... ... кітаптарында
мейлінше шебер суреттеледі. Осы жазбаларында Г.Н.Потаниннің Сырымбет жеріне
басқалардың көз алартпауы керек, Бұл ... ... деуі ... ... Шоқанды бес-алты жасынан бастап ертегі, қиссаларды жатқа айтуға
баулып, оқуға ... ... зер ... ... ғибраттың жемісін
Шоқанның кейінгі өмірінен айқын көреміз.
Әлкей Марғұланның Айғаным Шоқан үшін: «... ... ... ... ... деуі ... ... өзі де көркем сөзге шебер, тілі өткір, ақын жанды адам болған
деседі. Айғаным мұрасына екі тілде ... ... ... мен ... ... ... ... үлгісіне жырлары мен жоқтаулары қосылады.
Уәли хан қайтыс болып көңіл айтып, дұға оқуға ... ... ... Айғаным: «Ханның қадыр тұтар тұстасы, құрбысы, елдің сыйлы ақсақалы
едіңіз, не ақыл бересіз, ел ... ... - ... Бұл ... естіген
Байдалы би тітіркеніп қалады да: - Сенің қойған сауалың діңкелетіп тұр.
Қайын атаң Абылай хан ... екі ... ... деп ... еді. ... алмады. Бұл істі өз жұбайың Уәли де тиянақтай алмады. Бұдан былайғы
заман – қоныс теуіп, ... екі ... ... ... Ол - мал ... мен
жер емшегі. Ел иесіз қалды дегенде көкейіңде Уәлидің ... ел ... ... ... ... деген ой тұр. Ел билеуді мен қызғанбас
едім, қазаққа екі емшек емізу ... ... ... ... ... ... ой ... , білім сайысы жатыр.../16/.
Алдағы жылы Айғаным Сарғалдаққызының туғанына 225 жыл ... ... ... ... де ұмытпағанымыз жөн. Қазқ тарихында
Айғанымдай асыл апаларымыздың аз болмағаны белгілі. Отбасының ұйтқысы ... ... бір ... елге қамқорлық еткен, халықтың сауат ашып,
оң-солын тануына үлкен еңбек ... ... сара ... ... ... ... «Әйел теңдігінің» 1926 жылғы 10-11-санында шыққан «Жаңа ... ... ... атты Мәдина Бегалиеваның мақаласынан ... ... ... ... көз ... ... ... ашуға
талпынысы аңғарылады. Мақала мәдени революция ... ... ... қазақ өмірінің ерекшеліктерімен тамырлас проблемаларға көңіл
аударды. Қазақ халқының ... ... ... ... қалу себебін
патша үкіметінің орталық саясатынан табады. Ұлттық езгі сыналады. Автор
қазақ әйелдерінің қоғамдық істерден тыс, үй ... адам ... ... кезінде адам болғанмен шындығында ерінің күңі, үйдің бар ... ... ... ... ... Қыз туса ... ... ұл туса
«ат келеді» секілді тоғышар мәтелдердің надандығымен кіндіктес астары
әшкереленіп, таршылықта өсетін қыз ... ... ... ... да ... ... ... жеткізу үшін Мәдина өз ... ... ... қыз зарын тыңдатады /17/.
«Әйел теңдігі» журналының 1926 жылғы 7-10-санында Нағима Арықованың
«Өкіл әйелдер науқаны» ... ... ... ... ... ... сайлау
науқанына байланысты ойларын ортаға салады. Қазақ өмірінң ерекшеліктері
ескерілмегендіктен ... өкіл ... ... ... ... делегат әйелдер өз міндетін дұрыс ... ... ... елдің бытыраңқы орналасуы жұмыстың алға ... ... да атап ... ... саяси-ағарту жұмыстарының олқылықтарын сынады. Келесі
сайлаудың жоғарыдағы кемшіліктерді пайдаланбауы тиянақталды. Партия ... ... ... ... ... жұмысының төмендігі сыналады. «Өткенмен,
өткен жылғы тәжірибелерді ескере келгенде, біз өкіл әйелдер саны аз болса
да, сапасы күшейсін ... Өкіл ... өз ... әр ... ... ... жекешелігі мол жерде ғана сайлансын дейміз. ... ... ... ... аудандарында партия ұйымдары
арқылы әйел көпшілік арасында даярлық жұмысын жүргізуі керек. ... 2-3 жеті ... ... ... өкіл ... не екенін,
өкіл әйелдерге қандай кісі сайланатынын, олардың қысқаша міндеттерін айтып
беруі керек» деген ой қорытылады ... ... өкіл ... ... ... мінезімен де таныс. Ол
байыптылықты, аспай-саспай, ойланып сайлауды жөн көреді.
Мақалада ... ... ... ... саны ... ... ... жерде бірдей өткізілмей, біртіндеп рет-ретімен жүруі, өкіл
әйелдердің жұмысн жүргізетін ... ... ... өкіл ... ... ... ... Салмақты, іскер, сөзі өтімді
әйелдердің сайлануын автор ерекше құптайды.
Сондай-ақ, 1922 жылғы «Қызыл ... ... 12-ші ... ... ... ... ... төңкерісі және қазақ әйелі атты»
мақаласынан қоғамдық-саяси сарынды анық ... ... ... қазақ
халқының ешкімге бағынбай, өз күнін өзі көріп, кең сахарада мал ... ... ... ... ... еркін, қайратты тіршілік күресінде
ерлерге шын жолдас болған. Қандай ... ... ақыл ... айла
тапқан әйелдер болғанын айтқан ол хан дәуіріндегі әйелдердің ауыр ... ... ... ... ... ... қазақ халқын орыстың патшасына
бағындырды. ... ... ... ... ... ... жүргізе
бастады. «Степное положениені» шығарып, қазақты ... би, ... ... ... баламен, ағаны інімен жауластырып ... ... ... ... ... жатқан балаға, іште жатқан балаға құда ... ... хан ... соры ... келе ... ... әйелі патша
заманында кәдімгі сауданың малы болып алды» /19/.
Автордың жанайқайынан қазақ әйелдерінің басына төніп ... ... ... ... бұндай күйге түсіп кетуін елдегі хандық биліктен
көргенімен автор оның негізін Патшалы Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... жеткен салт-дәстүрімен байланысты болғанын көреміз.
2.2. Оқу-ағарту, бала ... ... ... ... ... ... ... зиялылары аз болған жоқ. Өткен ... ... ... көп ... ерлерді былай қойғанда, оқыған
қазақ қыздары шыға бастауының өзі – тарихи ... Бұл ... ... пен ... ... ... мұра боп ... қазақ халқы жаппай
сауатсыз болды, оның ... ... оқуы ... сөз ... өзі ... ... ... қателігін көрсетеді. Нақты деректермен дәйектелген
беделді басылым мағлұматтарына сүйенер ... ... 1897 жылы ... ... ... ... бойынша Қазақстан халқының 9 бен 49 ... 8,1 ... ... – 1,2 ... – 3,6 ... еді ... Міне, осыдан көріп отырғанымыздай, ұлтымызға өнеге
көрсетіп, оны алға бастайтын, рухани көсем болып, ... ... ... сол ... ... ... дау тудырмайды.
Әйел публицистикасының негізгі ерекшеліктерінің бірі бала тәрбиесіне,
салт-дәстүр мәселесіне және оқу-ағарту жұмыстарына жақын болуы деп ... ... ... ашу ... назарда болған ХХ ғасырдың
басында ... ... ... да бұл ... ... ... ... Тройцк қаласында 1911-1915 жылдары аралығында шығып тұрған «Айқап»
журналының ... ... ... ... мен ... ... осы ... арналған. Ол «Қазақ қыздарының аталарына»
деген ... ... ... ер ... бірдей қарап, оларды
да оқыту керектігін, ел ... ... ... ... деп ... олай еместігін, оны оқыған қыздарға қарап білуге болатынын,
жалпы адамдарды оқу ... ... ... ... ... оқығаннан бұзылған ба екен?» деп сұрақ қоя отырып ой айтады.
«Біле білсеңіздер, - дейді автор,ең әуелі ... қыз ... ... ... ... ... бұл ... түбінде балаларға ана , болашақ ана болған
соң бала тәрбиелеу олардың ... ... ... ... ана ... ... ... өнеге бере алмайды. «Алып анадан» деген ғой. Баланың
әдепсіз болып шығуы, ... ... ... баласын тәрбие қыла
алмағандығынан ... ... бала ... ... ... ... ... әрі қыздардың ауылынан ұзап басқа жерге барып оқи ... оған ... ... ... ... ... ең болмаса 7-8
жастан 15 жасқа дейін ... ... ... ... ... Сонымен бірге
теңі ме, теңі емес пе, ... кете ме, ... ма оған мән ... ... жатқанда малға сататынын, сөйтіп олардың бүкіл ғұмыры
жәбір-жапада өтетінін жазады. «13-14-тегі қыздарыңызды малға ... ... ... ... ... ұстап бересіз, қыз жасына қарамай.
Осыларыңыз жөн бе? – дейді. 60-тағы шал 13-14-тегі қызға тең бола ма? ... ... ... ер ... ... ... неге
алып бермейсіздер?» - дейді.
Сақыпжамал Тілеубайқызы мақаласының соңында бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... қыздарының көбі жаза-сыза
білмейтінін, өздерінің қалада оқып сауат ашқанын айтып, ... ... ... ... ... соң, мен-дағы басымдағы кеңесті қозғап жаздым.
Журналға басылар деп үміт етемін, әгәр басылмаса, ... үшін ... де, ... үшін ... екен ... де, бақытымның жоқтығынан
қала берем,» - деп ... ... ... ... тілі жатық, ойы орамды, айтқан пікір-ұсысныстары көкейге
қонымды. «Мүхтарам аталарымыз! Біз-дағы ... ер ... ... Ер ... ... ... ... үлгілі болса, соншама
сіздерге абырой емес пе? Сол сияқты біздер де білімді, үлгілі болып, ... ... ... ... абырой болмас па екен? Шариғат бұйрығынша
ер бала менен қыз бала тең болуға тиісті, ер баланы артық ... ... да, қыз ... кем ... ... ... ... шариғат бар ма?»
/20/.
Бұл сол тұстағы өмір сүрген барлық қыз баланың жан ... еді. ... қыз дәл ... айта ... ... ... үмітім һәм бас адамдарға бір-
екі сөз» («Айқап» 1911ж. № 9, 7-8 бет) ... ... ... ... ... ... жоғарғы жазғанына журналдан орын бергеннен кейін
үміті жана ... ... жаны ... жігіттердің бар екендігіне
ризалығы білдірілді. «Мен өткен нөмірде жазған сөзімді «Қыз аталарына» деп
хаслап жазып ... енді ел ... ... ... ... ... сөзі ... адамдарға бір-екі сөз айтқым келеді.» дей келіп, күйеуі өлген ... ... ... ... бұл іске ... салу керектігін
айтады. Осындай өзек жарды ... ... ... ... жағдай жасау
керектігін айтқан ол халқымыздың әмеңгерлік ... ... де ... ... ... адамдарын жаңаша ойлауға, мәселеге ... ... Осы ... ... ... 1913 жылы шыққан мына мақаласын
ұсынамын.
«Біздің бұрынғы һәм қазіргі халымыз
«Заманың түлкі болса, тазы боп ... ... ... ... кең ... бір ... екінші
жағына көшіп жүріп, мал бағып, шаруашылықпен күнін көрген. Ол уақытта қысқа
қарай мал шаруасы үшін шөп ... жылы қора ... өзі үшін жылы ... егін ... ... болмаған. Тек табиғаттың даяр дәулетін
пайдаланып жүре берген. Бірақ ... өз ... ... ... ... ... тырысқан. Жаз болса, жазық сахараға жайлап, көкорай
шалғынға мал жайып, айдын көлден суғарып, маса,сона, шыбын-шіркейден ... ... ... Қыс болса қалың паналы һәм қысы жұмсақ болатұғын
жерлерді сағалаған. Осы заманымызда кенет ... ... ... ... ... ағын, сүргіндер ол заманда да ... ... Сол ... бар ... ... ақ сирақ болған жұтқа ұрынған. Бар күн ... ... ... ... үшін ондай жалпақ жұрт қазақ үшін тым-ақ
қатты соғылған. мінетұғын көлігінен, ... ... ... ... ... ... үшін ... келген. Араларында тамақ асыраулары
қиындыққа қалған соң өздерінің ғазиз балаларын бір пұт ұнға ... ... ... деген тас бауыр пенденің еркелігін көтере ме? Құр ат
мініп, қазы-қарта жал-жая жеп, ... һәм ... ... ... мәз ... ... басы» деп менсінбей жүрген мырзаларды ашаршылық деген дұшпаны
қара жерді ... әлі ... ... ... ... ... ... жоқ, аштық не жегізбейді, қазақ ашаршылықтың арқасында егін ... ... ... ... ... ... ... айналдырған шаруа
малын қатты қыстарда аман сақтау үшін шөп ... ... ... дауыл
боран соқса, малын паналату үшін қора-қопсы салуға, өз бойын да жылы сақтау
үшін жылы үй салудың пайдалы екендігін де ... ... бәрі «жұт ... «жұт ... ... қазаққа
үйреткен сабағы, бұрын табиғат не ... тіл ... жүре ... ... енді сол ... табиғатқа қарсы тұрып ... ... ... ... ... ... қосылып алған соң табиғаттың
оқтын-оқтын жіберген сұрапылдары елге ... ... ... ... етіп ... ... һәм ... тырнағынан құтқарып
алған соң, жұрт дамыл алған секілденіп, өзін-өзі ілгері ... ... ... бар ... мәз ... жата ... болды.
Орыстардың бір мақалы бар: ... гром не ... ... ... ... тұрып, мұжық шоқынбайды) деген. Сол секілді
қазақ халқы жұтшылық һәм ашаршылық деген екі ... ... соң, ... дүние керек емес, ісі біткен адам секілді, көрпесін ... ... ... ... ... жау кімге дос болсын, біздің қазаққа болған «жұт
қояндар» ішкі ... ... да аман ... жоқ. Оларға «жұт
қояннан» соң да ... ... ... ... ... егіп, шөп шауып, ғайыры әр түрлі өздерін өздері табиғатқа қарсы
тұруға үйреткен бұл ... ... ... жолығуы, жұрттың бас
адамдарын ойға қалдырды. Егін шөп неге шықпайды деген ... ... ... қозғауға себеп болды.
Ойшылдардың тапқаны мынау болды. Ішкі Россияда мұжық қолында жер ... ... ... ... барады. Сол үшін аз ғана жер көп жанды
асырай алмайды. Бұл қиыншылықтан құтылудың екі түрлі жолы бар: ...... ... ... бірсыпырасын кең жерге көшіру. Екіншісі егін
шаруашылығын бұрынғы ... ... ... ... ... елдер
секілді жаза тәртіппен жүргізу.
Міне, осы айтылған пікірлерді орнына келтіру үшін бас ... ... ... ... ... ... ... қазақ жеріне
көршілес болып мұжықтар қоныс ала бастаған соң, жер тарылды. Жер тарылғанда
да қалайша күн ... деп ... ... осы ... ... ... тұр. Жер ... үстіне биылғы жылдлың қолайсыз келуі қазақтың
баяғы ескі дұшпаны «жоқшылық, ашаршылықты» есіне түсірді.
Енді қалай күн көреміз? Деген сауал ... ... ... да ... Ойшылдардың мәселесі де осы «Қалай күн көреміз» ... ... құр ... ... ... ... да бір жағына бет алып, жөн
тартар, бұл табиғи болған бір іс. Иликин ... үшін ... ... ... зор ... терең ойшы болмасам да, ойыма келген бірнеше пікірлерімді көптің
ортасына салғым келеді.
Менің ойымша, бұрынғы ... ... ... ... жұтатып,
ашаршылыққа қалған кезде қорықпай-ақ, үрікпей-ақ, арланбай-ақ егін кәсібіне
жармасқан һәм сол кәсіптің ... ... ... ... ... ... зор үлгі емес пе?
Мал шаруашылығы мен егін кәсібін біріктіріп, жарым ... ... ... күн ... ... ... енді ... келмейді. Ол
заманды сағынбасқа да һәм қумасқа да керек. Енді тар жерде ... ... ... құрастыру керек. Мұнан былай біздердің күн көруіміз үшін ең
алдымен қала болып отыруымыз тиіс. Қала ... ... соң, ... ... ... ... ... бұл сөзіме қарсы қалалы халықтың да биыл оңып отырған ... ғой ... ... ... айтатын жауабым: қонысынан ауып ... ... ... алмай жатқан халықты үлгі қылу керек емес, біздің
құдайға шүкір, қазіргі ... бар. ... ... қала ... ... ... ... бойымызды үйрете берелік. Балалаарымызды заманға
муафық оқу оқытып, таршылықта күн көруге лайықты адам етіп ... ... ... ... ... ... қала салуға мойын қойса, қай халықтан кем күн көрмесіне менің
көңілім ... ... ... ... ... Самарқан, Қоқан
маңайындағы қазақтарға көз салсам, зор-зор бақтарға ие болған., ... ... ... ... ... көрген қазақтарды көремін.
Астрахань жағында ... ... ... ... ... ... ... Заречный, ... ... күн ... оқыған жастардың приказчик, переводчик,
писар, писмоводитель, учтель, фельдшер, доктор, ... ... ... күн ... жатқандығын көремін. Соның үшін ойланамын бізге қазіргі
қалыпта екі ... ... бар. ... ... пен ... екіншісі, қала
сала алмай, көп мұжық қаланың ... ... ... ... Екі ... ... ... біздерде сүйікті Отанымыз болған
ұлық Россияның граждандары есімін көтеруге ылайықты болар едік деп.
Біздер жақсы яки жаман болушылығымыз өз ... ... ... ғаділ низамінің арқасында, біздер нендей дәреже істесек
те табамыз. Келіңіз, ... ... ... жұрт ... ғылым-өнерге
талпына жармасалық.
Егін шаруашылығын өнерлі жұртша жүргізудің реті қалайша болатындығын
екінші бірде кеңесерміз.
Қыз батасы
Үйін жандыр, надандықтың білім ... әрі, ... ... ... бер, ... ықталық панаңа
Көпке бірдей жауған нұрдан қалмай шет
Санасыз ит, саналы боп көзіңді аш,
Көңілі соқыр, көзі ашықтан кейін қаш,
Змиянды қасқыр, тамағыңа құм ... үлгі ... ... ... ... алпыстағы қызыл көз
Қой мұныңды мұнан былай күдер үз
Жетер енді солдырдың көп алманы
Көз алартпақ ынсап етер келді кез.
Кедейлерім ... ... ... ... тың ... ... міндеткерме қыздарың
Ұстап бердің қанша зарлап тұрсақ та» /21/.
Ал, енді ... ... ... ... ... 1929 ... 7-
8 ... жарияланған «Әйелдер арасындағы ... жайы ... ... атты ... ... ... ... жұмысы, теңдік қорғау, қалыңмал, көп қатын алушылықпен күресу,
әйелдердің сана сезімін ояту ... ... қара ... көру ... ... ... қарсы шара қолданбай,
бірден еңбекші әйелдерді түгелімен кеңес құрылысына қатыстыру ... ... ... ... ... жұмысын қолға алғанына 7-8 жыл уақыт өтті.
Қазіргі күн әйелдер ... ... қара ... ... ... ... көшіп, еңбекші әйелдер ... ... ... туып ... Әйелдер арасындағы жұмыстың жаңа дәуірі басталып,
еңбекші әйелдер теңдік ... ... ... тең мүшесі болуға жарап
отыр.
Қазіргі күні еңбекші ... ... ... ... саяси науқандарға қатынасынан көруге болады.
...Біздің негізгі мақсатымыз қара ... ... ... ... ... ... ... қою, солар арқылы қалың еңбекші
әйелдердің мұң-мұқтажын шешу, ... ... ... ... ... қойылатын әйелдеріміздің ішінде қызметкер әйелдер көбірек
болып отыр.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ұйғыр
халықтарының салтында паранжы деген бет бүркейтін әдеттер бар. Ұсақ ұлт
әйелдері арасындағы жұмыс осы 1929 жылы ғана ... ... ... ... ... округінде 13 276 әйел пәрәнжісін тастады. Қарақалпақта –
7000 әйел, Қызылорда да 390 әйел ... ... Өмір бойы ... ... ... ... әйелдерге паранжы тастау шынында да зор қуаныш,
төңкеріс болды.
Әйелдер арасындағы ... ... ... ... ... ... Барлық партия кеңес орындарының социалдық құрылыс жолындағы ірі
міндетінің бірі болуға ... Бұл ... ... ... ... ... ... қолтаңбасын көреміз. Бұнда да ... ... ... үйрету мәселесі басты назарда болғанын байқаймыз.
Ұрпақ тәрбиесі – қай халықтың, қай ... ... да ... үзілмейтін, жалғаса беретін алтын арқауы. Ғасырлар қойнауынан
бастау алатын жас ұрпақ тәрбиесіне арналған дәстүр-салтымыз, ... бен ... ...... ... Бұл ... да
бар білгенін бұқараға таратқан қаламгер апаларымыз жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... ... мұқтажы, сан-салалы өмірінде күтіп
тұрған міндеттері толып жатқан-ды. Әсіресе қараңғылық ... ... тең ... ... ... - әйелдерді, қыз-келіншектерді
қатарға қосу, ескі күні өткен әдет-ғұрып шырмауын бұзып, оларды ... ... ... ... ... ... жалпы жұртшылықты қоғам
ісіне жұмылдыру ... ұлы ... ... ... ... ... да ... қоғамдағы үлкен өзгерістер, сапалық сілкіністер кезінде
соған сайма-сай, қиындығына қайыспай, ауырын, ... ... ... ... де ... ... Олар болып жатқан өзгерістерге
жай ғана ... ... ... ... ... ... соларды
жасаушы, жүзеге асырушы болады. Сондықтан да олардың ел үшін ... ... ... ... ... тарих бетінде қалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда жазылған ХХ ғасыр басындағы қазақ әйел публицистикасының
дамуы, қалыптасу жолдарына қатысты деректер ... ... әйел ... ... көрсетеді. Осы кездегі мамандықтары басқа болса да,
қоғамның өзекті мәселелеріне қатысты өзіндік көзқарастарын астарлап ... ... ... ... ... апаларымыздың әйел
публицистикасын дамытудағы еңбектерін ерекше атап өту ... ... ... ... ... ... жоғары білім
алған Г.Ж.Асфендиярова, М.С.Асфендиярова, Ғ.Қ.Сабатаева, ... ... ... ... желеулермен қоғамдық қызметке тартылмады. Қазақ
қыздары арасынан шыққан алғашқы профессор Елизавета Сәдуақасоваға ... ... ... ... ... үшін ... жұмыс істеуіне мүмкіндік берілмеді. Олардың ғұмыры әлі де тереңірек
зерттеуді ... ... жан ... еңбек еткен танымал тұлғаларды шетелдік шпион ретінде
санап, 2-3 адамнан құралған топ ... ... өлім ... ... ... да ... партия ісіне шын берілген көзі ашық
қаншама қаракөздерімізді жер жастандырды. Сөздің реті ... айта ... биыл сол ... ... ... ... жеткен 1937 жылғы
құрбандарды жетпісінші жыл еске алып ... Осы ... ... ... ... Омарбеков, Қамбар Атабаев, Мәмбет Қойгелдиев) сол дүрбелең
жылдарындағы көптеген тағдырлар толық зерттелмей жатқанын айтады.
Біз білетініміздей, ... әйел ... ... ... ... ... ... Алма Оразбаева, Нәзипа Құлжановалар да саяси
қуғын-сүргінге ұшырап, тағдырдың тәлкегін бастан ... Біз ... ... ... ... ... ... саяси қуғындау тарихын еліміздің ұлт-
азаттық көтерілістер тарихымен сабақтастыра отырып, ... ... ... ... жүр. Бұл өте ... көзқарас дер едім. Осы арқылы біз ... ... ... ... ... ... берер едік. Оларды
ұлт үшін еңбек еткен күрескер ... ... ... Қазақтың қайраткер
қыздарының есімдерін ақтаңдақтарымыз атанған ағаларымыздың ... ... ... ... ... бүгінгі заманда баспасөз айтарлықтай
үлкен күшке ие болып отыр. Болашақта оның күші арта ... ... бар. ... ... тағы да мысал алар болсақ, Кеңес баспасөзінің
әйел мәселесін қозғаудағы игі ... атап ... ... Ол ... ... саяси және ауылшаруашылық мәселелерге белсенді түрде
араласып, әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... насихаттық, үгіттік, ұйымдастырушылық жұмыстар жүргізді. Ол
әйел жұмыстарын жандандырудың, қоғамдық ойды бейнелеудің, қалың бұқараға
әлеуметтік ... қыры мен ... кең ... ... ... ... баспасөз қалың еңбекші әйел қауымымен аса кең қарым-қатынаста болып,
олардың ... ... ... ... рөл ... ... санасын
қалыптастыруда, әйелдің моральдық ... ... оны ... ... да баспасөз келелі істер атқарды.
Өткен ғасырдағы баспасөздің бұндай жақсы бастамалары бүгіндері де
жалғасын тауып, ... ... ... ... ... ... Елімізде
қазақ тілінде шығып келе жатқан «Қазақстан ... «Ақ ... ... ... ... ... қыз-келіншектерінің
өмірін өзгелерге үлгі етіп келеді. Әсіресе, сонау 1926 ... бері ... ... ... ... «Қазақстан әйелдері» деп аталатын қыз-
келіншектер журналы өз ... «Ел ... ... ... ... ... сабақтары», «Отбасы әлемі», «Дау-дамай»,
«Тылсым дүние», «Жұлдыздар», «Сұлулық ... ... мен ... ... менің сізбен», «Жасырын жазбалар», «Дәрісіз денсаулық»,
«Сүйіктімнің сүйген асы», «Іздеймін сені», «Үкілі ... ... ... ... ... береміз», «Тарих ... ... ... ... ән», ... ... айдарларындағы қызықты,
танымдық мақалаларын жариялап келеді. Басылым сіңірген ... үшін ... ... ... ... ... жаза отырып, мен өз алдыма қойған ХХ ғасыр басындағы
қазақ әйел баспасөзінің тарихын зерттеген ғалымдардың ... ... ... ... ... Әлі де ... ... элитасы қатарына
жатқызылмай келе жатқан журналист ... ... ... ... алуы үшін ... ... алтыннан сырға ілу; Әйел ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсету; Қит етсе
«Халық ... ... ... ... ... игілігі үшін жан аямай қызмет
еткен әйел публицистердің есімдерін, еңбектерін насихаттау; ... ... жер және ... ... ... ... ... паш ету сынды міндеттерді өз дәрежесінде орындаған
секілдімін...
Сілтемелер:
1/ Радлов В.В. Из ... М., 1989, ... ... Л. ... ... 1993, – ... Қожакеев Т. Көк сеңгірлер1992, 257-бет.
4/ Ахметова Л. «Қарлығаш қаламдастар», 1993, 75-бет.
5/ «Әйел теңдігі» 1926 жыл, №5, 6-7 ... ... Х. ... баспасөзі тарихының очеркі. 1981 жыл, 49-бет.
7/ «Әйел ... 1926 жыл, №7, ... ... З. ... ... ... мұрасы»(кандидаттық
диссертация) 1999 жыл, 60-бет.
9/ «Ақиқат» журналы 1991 жыл, №12, 63-бет.
10/ Ахметова Л. «Қарлығаш қаламдастар» 80-бет.
11/ «Қазақстан әйелдері» 1976 жыл, №2, ... ... ... 1925 жыл, ... «Ана ... 2004 жыл, ... Амандосов Т. Публицистика дәуір үні. 1974 жыл, 19-бет.
15/ Жақып Б.Ө. Қазақ ... ... даму ... 2004 ... ... әйелдер журналы. 2006 жыл, № 4, 4-бет.
17/ «Әйел теңдігі» 1926 жыл, № ... ... ... 1926 жыл, № ... ... ... 1922 жыл, № 12.
20/ «Айқап» 1913, № 7, 11-12-бет.
21/ «Айқап» 1913, № 10, 17-бет.
Пайдаланылған ... ... ... Б. ... ... ... даму ... - А.: Білім,
2004
2. Амандосов Т.С. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. - А.:
Мектеп, 1978
3. ... Л. ... ... – А.: ... ... ... ... Т. Көк сеңгірлер. – А.: Қазақ университеті, 1992
5. Амандосов Т. Публицистика – дәуір үні. А.: ... ... ... М. Алаш ... ... пен ақиқат. – А.: Атамұра,
2000
7. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита қызметі мен ... – А.: ... ... ... З.Д. ... ... ... мұрасы. /кандидаттық
диссертация жұмысы/ 1999
9. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – А.: Мектеп, ... ... ... ... ... ... қолжазбалар
қорындағы» «Азат әйелі», «Әйел теңдігі» журналының тігінділері
11. «Аружан» әйелдер журналы. 2006 жыл, № 4
12. ... ... 1991 жыл, ... «Ана ... 2004 жыл, ... Прохоров Е.П. Журналистика, государство, общество. - М.: 2001.
15. Бекниязов Т. ... ... ... - А.: Қазақ
университеті, ... ... ... ... ... ... жыл.
17. ҚазҰУ-дың 70 жылдығына орай шығарылған, ... ... ... ...... ... Т. ... бастауы. А.: мектеп, 1984
19. Қабдолов З. Сөз өнері. А.: Қазақ университеті, 1992
20 Омашев Н. Ақпарат әлемі. А.: Қазығұрт, 2006

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
М.Әуезовтің "Адамдық негізі - әйел" мақаласы6 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні60 бет
Қасым Қайсеновтің публицистикасы179 бет
Бала емізулі әйелдер мен жүкті әйелдердің тамақтануы8 бет
Балалар мен әйелдердің теміртапшылық анемиясы4 бет
Жекелеген санаттағы қызметкерлердің еңбегін қорғау (әйелдер, кәмелетке толмағандар мен мүгедектер)37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь