Түркі – Соғды қатынастары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТҮРКІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫТАЙ
1.1 Саяси байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Қытай жылнамалары түркілер туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

2 ТҮРКІ . СОҒДЫ ҚАТЫНАСТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

3 САСАНИЛІК ИРАН МЕН ВИЗАНТИЯ ТҮРКІЛЕРДІҢ СЫРТҚЫ САЯСАТЫНДА ... ... .34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
        
        БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
«Ежелгі түркілердің көршілес елдермен
қарым – қатынастары (6-8 ғғ)»
МАЗМҰНЫ
| | ... ... | |
| | |
|1 ... ЖӘНЕ ... | |
| | ... Саяси байланыстар | ... ... | ... ... ... түркілер | ... | |
| | |
| | |
|2 ...... | ... | |
| | |
| | |
|3 ... ИРАН МЕН ... ... СЫРТҚЫ САЯСАТЫНДА | |
|.................................................................34 | |
| | |
| | ... ... | |
| | |
| | ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
К І Р І С П ... ... ... ... ... ... ... зерттеп-зерделеуге ұмтылыс жасайды. Патшалық, кейін Кеңестік
дәуір тарихшылары түркі халқының бай тарихи ... ... ... қалыптастырды.
Мемлекетіміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін бұрмаланып
тарих бетінде ақтаңдаққа ... ... ... ... ... ... ... отырған көне түркілердің ... ... ... ... саяси, экономикалық, мәдени байланыстарындағы бай
тарихи мұраларды бітіру жұмысының тақырыбына арқау етіп отырмыз. Бұл ... ... ... ... ... өзекті мәселе екенін атқымыз
келеді.
Әлем тарихының аясынан алып ... көне ... ... мен оның ... ... мемлекеттің тарихы: түріктер неліктен пайда болды, сосын тіпті де
өз жұрағаттары болып табылмайтын көптеген халықтарға атын беріп, неге құрып
кетті? – деген ... ... ... Осынау мәселені тек саяси ... ... ... ... ... шешу жолында талай-талай
талпыныстар жасалса да одан ешбір нәтиже шықпады.
Адамзат тарихынан алатын орнының орасан зор ... ... ... саны аз болған, сол себепті де Қытай мен Иранға қоныстас ... ... ... әсер ... тұра ... Демек, осынау
елдердің әлеуметтік және саяси ... ... ... ... кеткен,
сондықтан да оқиғалар желісін қалпына келтіру үшін біз олардың әрқайсысының
тарихын ... тыс ... ... ... деңгейі.Көне түркілер мен Қытай арасында,ы қарым-
қатынас жөніндегі зерттеу жұмыстары ХІХ ... орта ... ... ... ... ... ... Н.Я.Бичуриннің ғылыми қызметі ерекше. Н.Я.Бичуриннің
қытай жазба ескерткіштерінің ... Орта Азия ... ... жинағын бастырып шығаруы синологиядағы аса көрнекті құбылыс
болды.[1] ш томдық еңбекте қытай деректемелерінің Қазақстанды ... ... ... хуннулардың (сюннулардың), үйсіндердің,
қаңлылардың, янцайлар мен түрік ... ... ... негізгі
ақпарат жинақталған.
Қытай хроникаларының материалдарына ауқымқы тарихи филологиялық
түсініктемелер берілген. Қытай ... ... нақ ... ... араб ... қоса ... ... Ремюза,
Ст.Жюльен жүргізген [2]. Оларда түріктердің, ... ... Орта ... ... ... ... ... таралуы қарастырылады. Орталық
және Ішкі Азияның ортағасырлық тарихын жасауға ... ... ... ... өз ... одан әрі жалғастырылды. Қытай және ... ... ... ... (1903) ... ... ... түріктерінің тарихын зерттеді[3]; Қытай, Үндістан, Алдыңғы
Азия және Византия арасындағы ... ... мен ... ... ... ... түріктерінің атқарған рөлін анықтады: Сюань Цзанның
маршрутын тарихи-географиялық тұрғыдан түсіндіріп берді, Сыма ... ... ... ... ... оған ... ... жазды. Біршама уақыт өткен соң да Грот (1921) ... ... ... және олар ... ... толық текстологиялық
мәліметтер келтіру үшін Сыма Цяннің шығармасын қайтадан қолға алады.[4]
Жазбаша ... ... және ... ... ... ... ежелгі түрік мемлекетінің әлеуметтік құрылымын зерттеп, әскери-
демократиялық қоғамның ерте ... ... ... ... Ол ... ... ғасырлардағы соғды қоныстанушылығының рөлі
мен маңызын және оның Түрік қағанатымен өзара қатынасын анықтады.[5]
Н.Я.Бичуриннің жақсы дәстүрін жалғастыра ... ... ... ... ... қытайдың құнды хабарларының үлкен топтамасын
жариялады. Түріктер туралы тарихи мәліметтердің қытай тілінде екі ... ... ... және ... орта ... Қазақстан жөніндегі қытай
деректерінің хабарлары тартылды. Оларға үйсіндер, Түрік қағанаты кезіндегі
түріктер, түркештер, қарлұқтар ... ... [7]7[] ... талдау
жемісті болып шықты. Қытай жылнамаларынан аудармалардың ... ... ... ... ... ... ... аңыздардың материалдарымен, сол сияқты антик дәстүрімен
салыстыру ертедегі Қазақстанның этникалық үрдістерінің, ... ... ... ... кейбір жақтарын жаңаша түсінуге мүмкіндік берді.
Көне түрік жазуын зерттеу ісінде С.Е.Маловтың еңбектерінің маңызы
ерекше. ... ... ... ... ... ... нәтижелері түрік қағанаттары шеңберінде болған
этногенетикалық үрдістердің Орталық Азия мен ... ... ... қалыптасу тарихына өте елеулі ықпал жасағанын көрсетті.[8]
С.Г.Кляшторный монографиясында ежелгі түріктердің руналық текстерінен
алынған материалдар ... ... ... олар басқа
деректемелердің ... ... қол ... ... мен Орта Азия ... ... ... тұрғыдан да,
деректеметану тұрғысынан да қорытылған. Түріктер тарихын талдап жасаумен
бірге, ... ... ... ... қоныстануы соншалықты мұқият
зерттелді.[9]
Л.Н.Гумилев түрік халықтарының тарихы жөніндегі кітаптарының жарыққа
шығуын да атап өту ... Олар ... ... мен ежелгі түріктердің
мемлекетіне арналған. Сол әлеуметтік-саяси көшпелі қауымдастықтардың пайда
болу, даму және ... ... ... ... кең көлемді тарихи
проблемаларға (хуннулар мен түріктердің саяси өміріне, олардың тұрмысына,
дініне, мәдениетіне), сондай-ақ екі ...... ... мен ... ... Ішкі және ... Азия көшпелілерінің географиялық
орналасуына зор көңіл бөлген.[10]
Қазақстанның аса көрнекті ғалымы, ағартушы, саяхатшы, ... Орта және ... ... ... мен ... зерттеуші
Ш.Ш:Уәлихановтың туғанына 150 жыл толуына қарай 5 ... ... жаңа ... жарыққа шықты.[11]
Мерекелік 1985 жылы Алматыда ЮНЕСКО шеңберінде “Орта ғасырлардағы
Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... Онда ... ғасырларда Орталық Азияда болып өткен этно-мәдени
үрдістерге, аймақтың көшпелі және отырықшы халқы өркениетінің әлеуметтік-
экономикалық базасы мен ... ... ... ... мемлекеттік
құрылыс сипатына, мәдениеттердің өзара байланысы мен өзара ықпалына ... ... ... ... ғылыми айналымға енгізу, ертедегі
және ортағасырлық Қазақстанның түрік тайпаларының тарихын талдап шешу
жалғастырылды ... ... ... И.Рахевильц,
А.Ш.Қадырбаев).[12]
С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтановтың ... ... ... ... бай материалына сүйеніп жазған “Қазақстан ш
мыңжылдық жылнамасы” деген кітабының шығуы ... ... ... ... ... ... шығыстанушы-тарихшылары мен
археологтарының халықаралық үлкен қоғамдастығы жетістіктерін қорыту еңбегін
өз мойнына алған. Қазақ халқы этногенезінің жалпы үрдісін ... 2-3 ... бойы ... екі тобының: үнді-европалық және ... ... ... мен қосылуы деп көрсетеді.[13] Сондай-ақ бүгінгі
таңда қазақ-қытай қатынасына байланысты еңбектерді жазған Мұхамедханұлы Н
[14], ... Н [15], ... З [16] ... ... ... Аталған
авторлар еңбектері бітіру жұмысының мазмұнын ашуда үлкен көмекші құрал
болды.
Деректік негізі. Жібек ... ... ... Қытайда Таң әулеті
билік еткен кезеңге (618-907) тұстас келеді. ... Азия ... ... ... ... келесі үлкен кешені сол дәуірге
арналған екі хроникада бар. “Таң әулетінің ескі ... ... ... ... ... – автордың тобы, ал ... ... ... ... ... да Сун дәуірінде (1043-60) Қытайдың аса көрнекті
ғалымы әрі ақыны Суян Сю (1007-72) ... ... ... ... ... ... жөніндегі екінші еңбек біріншісінен жаңсақтықтар мен
қателер көп табылуына байланысты жазылған. ... ... ... ... этногенезі, Батыс түрік қағанатының, Түркеш қағанатының
құрылуы мен ... ... ... ... ... пен ... мәліметтер
берілген.
Қарлұқтар, олардың Жетісуда және ... ... ... ... ... туралы қытай материалдары өте ... ... мен б.з. УІІІ ... ... Орталық Азия тайпалары мен
олардың мемлекеттік құрылымдары тарихыныңнегізі ... нақ ... ... ... ... ... болады, бұл әсіресе
үйсіндердің, ... ... ... ... ... ... байланысты.
Орталық Азияға саясатшылардың жазбалар жанры Таң ... ... де, ХІІІ ... да ең басты деректеме болып қала береді. “Сянь
Таншу” мен “Цзю ... ... ... ... полистері арқылы жүріп
өткен қытай саяхатшыларының маршруттары: Шу, Талас өзендерінің аңғарлары,
Ыстықкөл ... ... ... ... ... ... етуші Сюань Цзан
(шамамен 596-664) қалдырған жазбалар мейлінше толық болып табылады. ... ... ... Таң ... ... ... өлкесі туралы жазбалар” (“Да
Таң Сиюйцзи”) деп аталады және Сюань Цзанның Орта Азия ... ... ... Сюань Цзан Суяб, Невакет, Талас арқылы жүріп өткен. Ол
қаһан сарайын, түрік тайпалары мен басқа да тайпалар ... ... және орта ... ... ... ... қарамастан, Қазақстанның тарихы мен мәдениетін зерттеуде ерекше
құнды.
Біздің заманымыздағы ... ... ... және ... ... мекендеген жерлерден шыққан көне түрік жазбаша ескерткіштерінің
құны баға жеткісіз.
Түрік авторлар жазған бұл жазбаша деректемелердің ... және ... ... бар, олар – ... яғни ... ... ... және
түпнұсқалылығымен ерекшеленеді – автор өзінің көз алдында не болғаны немесе
болғанынан көп ... ... ... жайында, өзі жақсы білетін фактілер
туралы жазған. Сол ... ... ... ... ... қоғамындағы
этникалық, әлеуметтік және мәдени үрдістер туралы жат жерлік байқаушылар
жазған мәліметтерге неғұрлым дәл түсінік береді. ... ... ... ежелгі түр текстері табылды.
Деректеметануда Енисей мен Таластан ашылған ... зор ... ... ... ... Күл-тегін (732) мен Білге ... ... ... ...... құлпытастарын атап өту керек.
Бұл жазбалардың авторы, басқа да көпшілігіндегі сияқты, қаған әулетінен
шыққан Йолығ-тегін ... ол ... ... ... ... ... ... жазушы. Осы екі ескерткіш басқа да руна ... бәрі ... ... бір ... айналды. Тоныкөк ескерткіші (шамамен
716), Құлшора құрметіне орнатылған ескерткіш (722), Онгин ... ... ... ... ... Шығыс түрік қағанаты ... ... ... ... ... мен Орта Азияның батыс түріктері тарихының
оқиғаларына қатысты маңызды естеліктер бар, оларға талдау жасау ... ... және ... прроблемалардың тұтас кешенін
зерттеу жолдарын белгілеуге мүмкіндік береді. Ең құндысы – “он оқ” ... ... ... ... оғыздар, кенгерестер, Жетісу соғдылары
туралы мәліметтер.
Елтеміш Білге қаған (747-759) құрметіне жазылған ... ... ... тасы (яғ,и Шине Усу ... ... есерткіштеріне
жатады. Бұл жазбада түріктермен бірге ұйғырлардың тайпалық бірлестігіне
билік еткен қыпшақтар уақыты жағынан бірінші рет ... ... ... түріктермен, түркештермен, қарлұқтармен және басмылдармен өзара
қатынастарының ... да ... ... ... ... ... өңірінен) табылған
ескерткіштері елеулі мәдени тарихи қазына болып табылады, оған қабірлерге
қойылған құлпытастарға, теңгелерге, тұрмыстық заттар мен ағаш ... ое екі ... ... Бұл ескерткіштердің жоғарғы мерзімі едәуір
айқын – УІІІ ғасыр, ал төменгі хронологиялық шегі тегінде, ... ... ... ... ... ежелгі түрік ескерткіштерінің алдыңғы ортағасырлық
Қазақстанның тарихи географиясы мәселелерін талдап шешуге ... ... ... ретіндегі маңызы бағалау қиын.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті.УІ-УІІІ ғасырлар
аралығындағы көне ... мен ... елі ... қарым-қатынасты
қарастыру үшін біз алдымызға мынадай мақсаттар мен міндеттерді қойдық:
- УІ-УІІІ ғасырлардағы ... ... ерте ... мәселеге ден қою;
- УІ-УІІІ ғасырдардағы қытай тарихын хронологиялық деңгейде ... ... ... байланысын баяндау;
- Түркі қағанатынан батыс қағанатының бөлініп шығу ... ... ... ... ... ... ... Көшпелілердегі феодалдық қарым-қатынастың ертеректегі түрлерін
көрсету;
- Түрік-қытай арасындағы мәдени ... ... ... ... ... деректеріндегі Түркілержайлы мағлұматтарға талдау жасау,
- Түркі –соғды қатынастарының ерекшеліктері,
- Сасанилік Иран және ... ... ... ... ... ... ... кіріспе, үш тарау, қорытынды және
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ТҮРКІЛЕР ЖӘНЕ ... ... мен ... ... ... қарым-қатынасы
545 жылы Ұлы түркілер мемлекеті құрылғаны белгілі. Құрылған
кезеңінің алғашқы жылдарынан бастап ... ... мен ... ... ... ... ... орнады.545 жылы Солтүстік Қытайда Шығыс
Вэй империясымен Шығыс Вэй империясы соғысты. ... Вэй ... ... ... одақ іздеп, түркілер мемлекетіне елші жібереді.
Түркілер ... ... ... Вэй ... ... көп ... елшілер
жіберіп, одақ құруды қабылдады.
Бумын қаған түрік елінің ата жауы ... ... ... (жужандар
немесе жуань-жуань) қағаны Анағұйдың қызына ... ... ... ... арқылы аварлармен арада жанжал тудырады. Анағұй келісім бермеді. Өзіне
тәуелді түркілер қағанының бұл қылығына ... Бұл ... ... Вэй ... жасаған одағын жандандырып, аварларға қарсы көмек
сұрауға итермеледі. Нәтижесінде, 551 жылы Бумын ... ... ... ... ... ... ... лауазымын алады [1].
Кейінгі жылдары да түркілер мен аварлар ... ... 555 жылы ... Вэй территориясына көшіп барған аварларды Батыс
Вэй императоры түркілерге ұстап берді. ... ... Вэй ... ... соғыста түркілерге үлкен үміт артқан еді. Батыс Вэй
мемлекетінің көмегімен ... ... ... ... ... ... оқиға Мұқан қаған (553-572) билік құрған жылдардың алғашқы ширегінде
орын алды.
УІ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... түбегінен, батысында Каспий теңізіне дейін,
оңтүстігінде Алашань, Гоби ... ... ... ... ... сөзінің деректерде жиі кездесуі, ... ... ... ... ... салмағын көрсетеді. Вэй-Чжоу мемлекеті де
өз қарсыластарымен соғыста Түрік қағанатына ... мән ... үміт ... Вэй мемлекетінде 557 жылы Вэй әулетінің соңғы императоры ... ... ... ... ... ... Вэй-Чжоу деп аталған еді.
Вэй-Чжоу мемлекеті де шығыстағы Бэй-Ци мемлекетін құлатуды көздеді. Осы
жолда екі ... да ... ... ханшаларын айттыруға елшілер жіберді.
Мұқан қаған Вэй-Чжоу мемлекетімен одақ ... ... ... жылдары да бұл одаққа ... ... Ал ... да өз ... одақ тәртіптерін орындап отырды. Атап ... ... ... жыл ... 100 мың тең ... мата ... ... жылы Мұқан қаған қайтыс болды. Оның інісі, әрі мұрагері Тобохан Чжоу
империясымен қатынасын үзбеді. Сонымен ... Ци ... де ... ... ... ... оңтүстегі екі бала (Чжоу мен Ци) бізге ... ... ... онда ... қорықпаймыз”,- деген сөзі тарихта
сақталған. Көп мөлшерде Чжоу және Ци ... өз ... қалу үшін ... ... көп ... ... ... тұрған
түркілер мемлекетінің басым күшін мойындағанын байқаймыз.
576 батыс Чжоу мемлекеті шығыс ... ... ... Ечен ... ... ... Ци ... 577 жылы тағын Тао
Юань-Узунь деген князьге беруге мәжбүр болады.Түрік ханы ... ... кете ме ... қауіппен жеңілген әулет жағына шығады. 578 ... ... баса ... ... Чжоу әскерінің күл талқанын шығарады.
Алайда ... ... ... сыйлықтар жіберіп, Тобоханды өз
жағына шығарады. Нәтижесінде Тобохан ... ... ... ... ... ... өкілі Гао-Шаоны Чжоу мемлекетіне қайтарады. ... Суй ... ... ... ... Ян ... Чжоу
әулетін құлатқаннан кейін, бытырап кеткен қытайды өз билігінің астына
бағындырады. 581-618 жылдары Суй ... ... ... ... ... ... күшеюіне әкелді[2].
582-603 жылдары қағанаты құлдырап, орнында Шығыс түрік және Батыс түрік
қағанаттары ... жылы Суй ... ... күші ... ... ... шағында,
оның негізін салған Ян Цзянь дүние салды. Оның орнында таққа баласы Ян ... ... ... ... ... Батыс түрік қағанатының территориясы Алтай,
Сібір жерінен бастап, Амудария өзені мен ... ... ... дейінгі аралықты қамтиды. Бұл ... ... ... оңтүстік, оңтүстік-шығыс жері енді.
Енді, Батыс түрік қағанаты мен Қытай империясы арасындағы ... шолу ... ... ... ... жылдары Сүй әулетінде
үлкен дағдарыс болды. Өйткені, бұл билеуші мемлекеттің сыртқы ... ... ... ... ... және т.б. көрші
мемлекеттермен кореямен соғыс ... ... ... ... халық алдында беделі төмен болды. Өйткені ол ... тек ... ... ... ... ... да, бұл әулетке қарсы
пайда болған күштер төңірегіне ... көп ... аз ... жиналып,
мемлекеттің өз ішінде азамат соғысы басталды. Бұл қатынас барысында Ян-ди
саясатына тек шаруалар емес, басқа сословие ... де ... ... әулеті өз билігін қорғауға бар күшін ... ... ... ... ... ... ... әулеттердің
қиын-қыстау кездерде түркілерді өз жағына шығару саясатын Сүй әулеті
билеушілерінің жүргізбеуі, бұл ... аз өмір ... ... ... ... Нәтижесінде, Сүй әулеті 618 жылы құлады. Осы жылы Ли Юань ... ... деп ... Таң ... ... ... ... Сүй әулетінің құлауына түркілердің әсері зор болған.
Түркілер Ли Юаньнің таққа ие болуына көмектескен.
Шығыс түрік қағанатының хандары – ... мен Ел ... ... ... жатқан саяси оқиғаларға белсене қатысуға тырысқан. Түркі
қағандары Қытайдағы бір-біріне қарсы ... ... ... бір-біріне
айдап салу саясатын жүргізеді. Бұл саясатты іс жүзінде жүргізу барысында
түркілер әуел баста ... ... ... ... да қолдау
көрсетуден бас тартпаған. Өйткені, түрік билеушілері мемлекетінің күшеюі
үшін бытырап жатқан ... ... ... ... ... ... ... заманында да тыйылмаған, керісінше, өрши түскен[4].
Енді, Батыс түрік қағанаты мен ... ... ... ... толығырақ тоқталуды жөн көрдік. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... өзегі.
Жазба деректерде қағанаттың саяси-әкімшілік жағынан тарих сахнасына
көтерілген кезі Жегу қаған (610-618 ж.ж) мен Тон ... ... ... ... ... ... ... шекарасы Алтайға дейін
жетті. Тон қаған өзінің қыстық резиденциясын Суяб қаласына көшірді. Суяб Шу
өзенінің бойында ... аса ірі ... - ... ... ... Тоқмақ қаласының маңы). Ал, жаздық резиденциясы Исфиджаб маңындағы
Мыңбұлақ қаласына көшірді (қазіргі Түркістан қаласының ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы ағысы мен
Гиндукушка дейін жетті[5]. Жорықтар нәтижесінде күшейіп, әбден ... ... ... Тон қағаннан мемлекетте орналасқан деспоттық ... ... ... ... ... ... билікке талас қақтығыстары басталады.
Бұл қақтығыстар мемлекеттің сыртқы ... кері ... ... 630-634
жылдары мемлекет Орта Азия территориясындағы иеліктерінен айырылды. Сонымен
бірге мемлекетте көп жылдарға созылған саяси дағдарыс басталды.
Билікке талас ... ... ... екі ... бөлінеді: дулу
және нушуби. Тон қаған өз билігін нығайту мақсатында Қытаймен жүргізілген
келіссөздерге үлкен мән береді. ... ... ... ... отырды.
Сөйтсе де, ол тәуелсіздігін сақтап, өлер алдында түрік салтына сай, інісі
Ышбарі Төлістадты таққа отырғызды.
Ышбыр ... ... ... дулу мен ... тайпалары
өздерін өздері басқаруға қол жеткізіп, дулының бес тайпасы мен ... ... бір ... ... Бұл ... ... руынан емес,
жергілікті тайпалар тегінен ... Екі ... ... ... Шу ... ... бұл ... негізінде орнаған тыныштық
көпке созылмады. Оқ ала ... ... ... ... ... ... ... яғма, қыпшақтар, басмылдар, сол
сияқты ғұндардың ұрпақтары шумилар мен шаталар кірмей қалады. Мемлекетте
бір-біріне қарсы екі күш ... ... мен ... ... қаған билік еткен кезеңнің екінші жартысында тағы да ... ... ... ... ... ... наразылығын өршіте түсті[6].
638 жылы шүйе мен шуми тайпаларын басқарып жүрген кітад ... ... ... дулу тобын басқаруға шақырылады. Осы басшының қолынан
639 жылы Ышбара ... қаза ... ... ... қаза болғаннан кейін аз
уақыт ішінде таққа ... ... ... Осы ... ішінде нушубилер
Қытайдың қолдауымен, Ышбара ханның немересі – ... ... ... ... ... Батыс түрік мемлекеті мен Қытай арасындағы шиеленіскен қатынас
қайта жанданады.
Атап айтқанда, бұрын ұсталып ... ... бәрі ... рұхсат алады. Қытайға тиісті ... ... ... ... сұрайды. кітадқа қарсы шабуыл жасайды, бірақ ... жылы ... ... хан ... одақты Тон үйінен шыққан
ханшайымен ... ... үшін ... ... ... ... ханшайым үшін бес қаланы: Куга мен Хотанды, Қашғар мен Чжубоканы
(Жаркент маңында), Чунлинді (бұл да сол жерде) ... Бұл бес қала ... ... ... ... Куга 630 ... Хотан 632 жылы, Қашғар мен
Жаркент 635 жылы ... ... ... ... ... бұл ... орындамай, келіссөзді үзіп, одақты бұзды. Осы
кезде сахнаға дулылар шығады. Кезінде кіден жабғы шені мен ... ... ... ... ... ... ... лақап атпен тарихта аты
қалған дулылардың ... рөлі ... ... айтсақ, Халлығ дулылар
басшысы болып тағайындалады. Халлығтың таққа ... ... мен ... ... ... жылы ... ... мың түркі жауынгері бар қалың қол
Қытай мен түркілер қолбасшыларының бірккен басшылығымен шөл даланы ... ... ... ... ... Вэй-тай аяқ астынан қайтыс болады.
Гаочан бекінісін аз ... ... ... ... ... ... ... халықтың рухын түсірді. Жиырма екі қала ... ... біз ... ... мемлекетінің сыртқы саясатында шешуші
рөл ойнағанын көреміз. Тарихшылар бұл соғысына түркілердің үлкен ерлікпен
шайқасқанын баса ... ... 641 жылы ... ханы Инан ... Инан ... императордың Тань-Шань тауына дәстүрлі құрбан шалу
сапарына атанғаннан кейін, өзіне қарасты күллі тайпаларды жинап, ... ... ... ... кейін, Тайузин Инан императормен саяси байланысты
үзеді. Яғни, бұл жағдай түркілер мен Қытай мемлекеті арасында ... ... ... Көп кешікпей қытайлар Сеянто хандығынан кегін алады.
646 жылы ұйғырлар шапқыншылығынан әлсіреген Сеянто ... ... ... көп ... ... ... ... тұтқындалады[8].
Ірбіс Шегуйхан өзін таққа отырғызған он оқ түріктерінің үміт-
сенімін ақтамайды. Отырықшы иеліктер оның қолынан сырғып ... ... ... ... ... шекарасына тақалып келеді. Осы көршіліктен
ешбір қайырым ... ... ... бәрі ... анық ... ... қуғын-сүргінінен империяның иелігіндегі жерге қашып
кеткен чуйе мен чуми тайпалары туған ... ... ... ... ... ... ... Халлығ болатын.Қағанат шебінен қашып шығып,
Тайцзун қызметіне тұрған Халлығ, ... ... ... түсіп Тичжоу
соғыс округін (Бесбалық) басқаруға ие болады. ... ... ... ... ... ... дәрежесін місе тұтпайды да, Тайцзун
өлгеннен кейін, тек Бесбалықты ғана емес, Тұрфанды да азат ... ... етіп ... бір ... ... ... ... шығады.
Қаскүнемдік дәл кезінде ашылады, бірақ қылмыс ... да, ... ... ... ... ... ... ету үшін” Чаньанға аттандырады. Тиейін Қытайда аз уақыт болады. Ол
әкесіне рұқсат алып келіп, оған ... ... ... ... ... кетуге кеңес береді.Бұл шабуыл әрекеті Қытайда ... ... ... ұмтылудан туды ма немесе осы дәлел бірге ... ... ма ... ашып айту ... ... Тұтас бір орданың империя уәлилерін бейхабар
қалдырып кете қойғанына сенудің өзі қиын, бірақ қалай болған кезде де, ... ... ... шептен өткеннен кейін, Халлығ өзін ... ... ... деп ... да, 651 ж. ... ... ... (кі) басып алады.
Бірақ 651 ж. оңтүстікке баратын жолды арабтар, шығысқа баратын
жолды империялықтар жауып тастағанды. ... кі ... ... ... ... ... ... ашық бір-ақ жол – батысқа
баратын жол ғана қалады, өйткені Еділ мен Терек ... ... ... ... ... еді. ... да УІІ ғ. Орта шенінен бастап,
Каспий жағалауынан дербес Хазар қағанаты пайда болған, оны ... ... хан ... УІІ ғ. орта ... өмір сүрген
мүшелерінің бәрі белгілі болғандықтан да, шығарып тастау әдісін қолдансақ,
Хазарияда Ірбіс Шегуйханның мұрагері ... ... ... ... Бұл ... ... ... қағанатынан бөлініп кеткен болатын. Ал,
Ышбарахан мен он оқтүріктің хазарды ойлауға пұрсаты болмай жатқан.
Ышбарахан ... ... – ішкі ... пен ... ... береді. Біріншіден, ол он тайпа көсемдерінің құқын танып,
бекітіп, дулыларға ... ... ал ... ... ... Ол өзі мен ... ... арнап, “Мың бұлақ” алқабынан бекіністі
қала салдырады, ал баласына “Баһадүр-жабғы” лауазымын береді яғни Батыс
қағанатының ... ... етіп ... ... мен он оқ ... ... ... күткен
мәмлеге-ымыраға қарсылықсыз хан деп таниды. Бұл ... ... ... ... ... чуми және ... тайпаларының
мақсатына кереғар келеді. Бұл ... ... өз ... негізгі
бұқарасының есебінен емес, өзге жолмен ... үшін ... ... соғысты тудырады.
562 жылдың бастапқы кезінде Лан Гян-фанның қолбасшылығымен 20
мың қытай әскері және Киби Хэли ... 50 мың теле ... ... Соғыс жоспары мейлінше мұқият жасалады. Ұзақ соғыс жүргізуге
азық-түлігі жетпейтін Ышбараханды, теле сарбаздары тез ... ... ... Көшпелі тайпаларға, оның ішінде чуйе мен ... ... жағы ... ... өзі ... жау деп танылады.
Көшпелілерді қуып тастап, бөрілерге яғни ... ... әмір ... ... ... ... ал басқа тайпаларды
“бұтақтар мен жапырақтар” деп атаған.
Өзінің ... ... ... ... Тайцзун
қоластындағы елді, оның ішінде көшпелілерді де ... ... етіп ... ... ... ... деген жаңа қарым-қатынасты, дәстүрлі менмендікке
толы бұрынғы қатынасқа айырбастаған еді. Көшпелілер өздерінің бөтен жұрт
екенін тағы сезеді де, оның ... ... ... ... ... ж. ... яғни теле ... – юаньге, бауегу, сиге, пугу
және тунлолар көтеріліске шығады. Оларды марқұм болған көсемнің ... ... ... 662 ж. бас кезінде көтеріліс жанышталады. Бисуду
қашып ... ... ... ... ... қатты суығынан орасан көп шығынға
ұшырайды.
Жаулап алынған жерлерді ұстап қалу мәселесі бұрын ... ... ... Тіпті Қытайдың өте мол материалдық және
адамдар қорының өзі жаңадан басып алынған ... ... ... жеткіліксіз болып шығады. Гаоцзун үкіметінің қолынан келген ең үлкен
іс – төрт бөлімдерімен қамтамасыз ету болады. Осынау “төрт гарнизон” Куча,
Қашғар, ... мен ... ... еді де, Қытай сарайының ісін
қамтамасыз етіп тұруы керек-ті.
Күллі бағындырылған облыстар төрт уәлилікке бөлінген еді, ... ... ... батыста болатын. Батыс түркіттерінің жері солтүстік-
батыс уәлилігіне енген-ді. Осы бір ... ... ... ... қытай үкіметі шын берілгендігін іс ... ... ... ... сүйенеді. Дулы тайпаларының жер-суы
Мишеге, нушевилер жер-суы – Бучженге сеніп тапсырылады. ... ... ... ... ... ... ... болмайды, қанша күш-
жігер жұмсағанымен олардың сеніміне кіре алмайды.
Рас, көшпелі бексымақтар мен отырықшы иеленушілредің ... ... ... бірақ екі хан бір-біріне қарсы айла-шарғылар
жасап, ел арасын шиеленістіріп жібергені ... ... ... ... жасаған табыстары зая кетеді. Бучжень 664 ж. ... ... ... кезде Мишені көтеріліс жасауды ойлады деп айыптап, өсек
таратады. Қытай қолбасшысы Су қарауындағы ... ... ... ... қырып салады. Бұл дулылардың ашу-ызасын өршітеді, бірақ ... ... ... ... ... біліп, Тибетпен байланысады, бұл
сосын “Батыс ... ... ара ... ... ... ... ... жоқтап, орталық Тянь-Шаньды мекендейтін гунюз тайпасы
көтеріледі. Олар теле тайпасы ... және ... ... әскеріне қарсы шабуыл жасамақ болады, бірақ ... ... ... ілі-шала 663 жылы көктемінде Гун-юэ Хотан мен турфандағы
Қытай гарнизондарын шауып ... ... ... тағы да сәтсіздікке
ұшырайды.
Ақырында 664 жылы Гун-юэні империялықтар ... ... ... бетіндегі сайын дала мен оңтүстік пен батыстағы ... - ... ... ... кіре ... бірақ империя олардың ідет-ғұрпына -,
тұрмыс-салтына тиіспейді.
Шет елден көмек бола ма ... ... ... ... ... арабтар содан кейін қаруын оңтүстікке қарай бұрады. 662 ... ... ... ал 664 жылы ... ... ... де Орта Азияны
жаулап алуды келешен күндерге қалдырады. Тянь-Шань ... ... да, ... көсемі ашин Таң империясына адал ниетпен қызмет ете
береді. Бұл жағдай жұртқа өзгерместей болып көрінеді. Бірақ 667 жылы ... ... да, ... оның ... ... адам таба ... ... орнын басатын кісіге зәрулік күннен-күнге аса түседі.
Империяның таңдаулы әскері өз ... ... ... ... ... ұрыс ... Тап сол ... күштердің ара-
салмағын батыл өзгертіп, ойынға жаңа ... ... ... ...... бақталасы ретінде нық теңестіріп шыға келеді. Жаңа ... ... ... ... ... ... жана жөнеледі де тездетіп
Тәрім өңіріне ... ... ... ... ЖЫЛНАМАЛАРЫНДАҒЫ ДЕРЕКТЕР
Түріктер мен соғдылар, парсылар мен ... үшін ... ... ... енді ... шығатын көзі - Қытайдың не
табатынын байқап көрелік. ... ... ... ... ... ... оны ... мүлде пайдаланбады десе де болғандай еді, ... көп еді және олар ... ... ... ... ... бай ... патша сарайының қажетін қанағаттандырудан артылмайтын
және ішкі базарда елеулі роль атқармайтын.
Мұның үстіне олар шетке шығарылатын ... ... ... сол ... де ... үшін бұл ... ... алғанда, зиянды
болатын. Бірақ Бэй-Чжоу ... осы ... ... ... ... жүрегі дааламады[9], өйткені оның саяси табыстары түгелімен
түсріт хандарының іс-әректтеріне тәуелді еді. Бэй-Ци мен ... ... ... ғана ... ал ... қоса ол енді ... Қытайды
бағындыруға тиіс, ал бұл іс тылың қамсыз болмаса – ... ... ... естен шығармайтын бір нәрсе, Бэй-Чжоу әулетінің
тегі қанша айтқанмен, қытайдан емес, сәнбиден шыққан және ... аса ірі жер ... ... ... ... ... дәулетті адамдарына сүйенеді. Баяғы “бұрымды” тобалардың ұрпақтары
өздерінің тілі мен әдет-ғұрпын ұмытып кеткенін, ... ... ... ... ... ... ... салғандардың жұрағаттары
екенін айтудың қажеті де бола қоймас.
Бэй-Чжоу үкіметінің сыртқы саясат бағдары да қытай жұрты ... ерсі ... Құны аса ... ... ... одақ та ... де дала ... қол үзбегенін байқатады. Бұны былай қойғанда,
даосизм мен ... ... ... ... ... ... ... итермеледі. Ақырында халқы қыруар көп Бэй-Ци патшалығын қосып алу
империядағы қытайлық элементтерді күшейе түсті. Бірақ толысып пісіп ... ... ... тобы ... ұйым ... роль атқарды[10].
Вэй әулеті құлайтын сұмдық қатал кезде, көптеген бай
дәулетті ... ... ... Шэнсидегі Юйвынь Тайға көшіп ... мен ... ... ... ... болатын. Олар бұл арада
жергілікті қытай шенеуніктерімен, помещиктермен көршілік, этникалық ... ... ... ... ынтымақтасып кетеді де, мекенжайлары –
Гуань-(Чжун) мен Лун (си) атымен Гуаньлун атанып кетеді. Ақыры ... ... ... ... бала ... атасы
(шешесі тарапынан), қолбасшы Ян Цзянь болады. Ян Цзянь “ызақор, ешкімге
сенбейтін және кітапты ... тек ... ... жасайтын
кісі екен; ол жұртты өзінен қолқатын күйге ... сол ... де ... тез де дәл ... ... ал өзі ... ертеден кешке
дейін мемлекет істерімен шұғылданған”[11].
Оның бірдеңені саяси жағынан ұнату, ұнатпауы өзі арқа ... ... ... ... Ел ішінде ол әлеуметтік ... ... ... ... ал ... ... ... шиеленістіріп жіберуді ұнататын болған.
563 ж. Ян Цзянь саясат ... ... ... да, ... ... Ол мұны мынадай дәлелмен негіздейді: “Түркіт сабаздары сый-
сияпатты да, жаза-сазаныдакөздеріне ілмейді, бастықтарын онша ... көп ... ... ... сақтамайды. Оларды жөнге салу қиын
емес.
Ендеше олардың құдырет-күші жөніндегі көп ... бос ... ... ... олар ... ... үкіметті мейлінше жомарт сый-
сияпат көрсетуге ынталандырғысы келеді, сондағы үміті өздері ана ... ... ... ... ... ... ... бір сыбыс жетсе
болғаны, үрейлері ұша бастайды. Дұшпандар сырттай қарасақ ержүрек болып
көрінеді, ал шын ... ... ... салу оңай. Енді бүгін, ... ... және ... ... ... бәрінің басын шабу
керек”[12].
Алайда бұл сөздер сол кездегі ақиқат ... ... ... ... білдіреді. Түркіттердің ауыр атты әскері, қытай жаяу
әскерінен әлдеқайда оңтайлы-ұшқыр ... ... ... ... бір ...... ... беру шеберлігіне жетілген
еді. 578-579 ж.ж. қақтығысу түркіттердің соғыстағы ... ... ... ... ... ... мұнысы шындыққа сәйкес келмейтін тәрізді.
Бірақ оның ең маңызды қағидасының бірі – түркіттерге ... яғни ... ... ... ... Бұл шара ... хандарының экономикалық
қуатын шын мәнінде кемітіп, сонымен бірге қытайдың өз ішіндегі алым-салықты
азайтуға жағдай туғызар еді[13].
Сөйтіп “ Гуаньлун тобы” елді ... және ... ... тастауға ұсыныс жасайды. Бұл программаны император қайтарып
тастайды, бірақ Ян Цзянь күтуден ... ал ... оның ... жатқан. Түркіттердің талабы мен қытайлардың күш-қуаты, Бэй-Чжоу
әулетіне адал сәнбилік элементтердің әлсірей беруіне сәйкес ... ... ж. ... ... ... ... ... бүліншілік туын көтереді
де, оларға халықтың қалың бұқарасы қосылады.
Осынау сәтті Ян Цзянь соңғы император, тоғыз жасар баланы ... ... ... ... ... ... Көп ... бақытсыз
бала өлтіріледі, ал Юйвынь тұқымы, түп-тұқиянымен құртылады, осыдан кейін
бүліншілік те ... Жаңа ... Сүй ... ие болады.
“Қытай” партиясының түпкілікті жеңіске жеткеніне қарамастан, Ян Цзянь
толып жатқан сәнбилік бай-бағыландарды қатты ... ... ... арнаулы жарлықпен “алдыңғы әулеттің күллі дәрежелері мен лауазымдары
бұрыңғыша күшін сақтайды” – деп тағы да ... ... ... ... ... аман ... бұл
жәйт Қытайдың бұдан кейінгі өз тарихын да, сол сияқты Кіндік Азияның да
тарихын анықтайды. Ян ... ... ... ... ... әлгі ... соло соғыс сөзсіз туып кетер еді, ал, оның алдыңғы аса маңызды екі
саяси міндет тұрады: Оңтүстік ... ... ол 580 ж. оңай ... сосын түркіттерді күйрету еді. “Гуаньлун тобының” көсемдері күні
бұрын ... ... ... ... ... әлдеқайда ауыр болып
шығады[14].
Сауда саттық қазандай қайнап жататын және тиімді ... ... ... күн ... ... ... қызмет етпейтін, тек сән-
салтанат жиһаз мүліктеріне ... ... ... ... ... қызмет етеді. Қытайлар, мәселен, Ираннан тек өз патшайымдары
үшін аса қымбас ... қас пен көз ... ... сол сияқты
вавилон кілемдері сирек кездесетін мүлік еді.
Ақырында қытайға Сирияның табиғи да жасанды асыл тастары, Қызыл ... ... мен ... ... Кіші ... ... нашалары
жеткізілетін. Бірақ сауданың ең маңызды мүлкі жібек болатын, ол ... ... бері ... ... ... ... деген мұқтаждығы
аса зортұғын, өйткені ол хан сарайы мен ақсүйектердің қажетіне ғана емес
түз тағыларымен қарым-қатынаста мәселенки, ... ... ... ... ... ... 629 жылы буддалықтар тауап етуші Сюань-Цзян ... ... ... дін ілімін тыңғылықты зерттеу үшін” Қытайдан ндістанға
аттанды. Ол Қытайды Батыспен жалғастырып ... және ... ... ... мен ... жетістіктерін жеткізуші болған халықаралық жолмен
жүрді[15].
Чаньаннан шыққан көпестер ... ... ... ... ... арқылы
ұлы Гоби шөлінің шетімен жүріп, “Ұлы Айдаһар шағылдары” деген атпен мәлім
тұзды ... Хами және ... ... ... ... ... өтіп, сірә, Музур-Ола жотасы болуы мүмкін деп саналатын
мұзды таулардан шыққан Сюань-Цзян мен оның ... ... ... ... “Қайнаған көл” деп те атаған, сондықтан оның Ыстықкөл екенін білу қиын
емес. Көлді айналып өткен тауап етуші Суяб ... ... онда ... Қара ... ... ... ... орасан зор империяның әміршісі
түрік қағанымен кездескен. Сюань-Цзян түріктердің қағаны мен ... ... ... ... жаткерліктердің жылқылары тамаша
екен.
Қаған жасыл жібек шапан ... оның басы ... тек ... бір ... м) ... жібек шүберекпен орап, ұштары артына салбыратып жіберілген.
Оның ізіне зерлі шапан киіп, шаштарын бұрым етіп ... екі ... ... еріп жүр. Аң ... ... киім және ... бас киім киген
өзге жауынгерлер айбалталар, тулар мен садақтар ұстаған. Түйелер мен атқа
мігіп келе ... көп ... ... ... шолып шығу мүмкін
емес”[16].
Өзіне ... ... ... суреттей келіп, Сюань-Цзян ... ... ... ... талай рет атап көрсетеді
және өзінің сыйлыққа “қызыл күрең сәтеннен ... ... ... ... мен елу тай ... ... да хабарлайды. Бұл көріністе Шығыс пен
Батыс саудасының негізгі өнімі, ертедегі және орта ... ұлы ... атын ... ... ... болсын, еріксіз болсын
бірнеше рет айтылады.
Бұл жолдың қашан “іске ... ... ... осы ... ... ... ... Егер “Жібек жолының” жекелеген учаскелердің
түп-негізі туралы айтар ... ... мен ... басы ... жағынан б.з.б. ІІІ-ІІ мыңжылдықтарға барып
тіреледі. ІІ-У ғасырларда Жібек жолы, егер ... ... ... ... ... ... арқылы өтетін өткелге, одан әрі Тянь-
Шанның солтүстік сілемдерін жағалап, Ұлы Қытай қорғанының батыс шеті ... ... ... ... Осы ... бір жол ... Такла-Макан
шөлінің солтүстігі мен оңтүстігін жағалап кеткен. Солтүстік жол Хами,
Тұрфан, Бесбалық, Шихо ... ... Іле ... аңғарына; ортаңғы жол
Чаочаннан Қашғарға, Ақсуға және Бедел асуы ... ... ... ... жол ... ... Жаркент арқылы Бактрияға, ндістан
мен Жерорта теңізіне шыққан, бұл – “оңтүстік ... деп ... ... ... ... Ферғанаға және одан әрі Самарқанд, Бұхара, Мерв
арқылы Хаманданға, Сирияға барған.
УІ-УІІ ғасырларда, Ферғана ... ... ... жол төте ... ... ... ... Жетісу мен оңтүстік Қазақстан арқылы
өтетін жол мейлінше жандана түседі. Жолдың ауыстырылуын мынадай себептермен
түсіндіруге болады. Біріншіден, ... ... ... ... ... Азия арқылы өтетін сауда жолдарын солар бақылап отырды. Екіншіден,
Ферғана арқылы өтетін жол ... ... ... УІІ ... ... шіншіден, түріктердің бай қағандары мен ... ... арғы ... ... ірі ... ... ... бұл басты жолға айналды да елші және сауда керуенінің
негізгі көпшілігі УІІ-ХІУ ғасырларда осы ... ... ... жолының бұл
бағыты бір орнында ... ... жоқ. ... ... ... бір
учаскелері мен тармақтары алма-кезек мейлінше үлкен маңыз алып, керісінше,
басқаларымен жүріс ... ... Ал, ... ... ... мен ... құлдырауға ұшырады. Мәселен, УІ-УІІІ ғасырларда негізгі бағыт
Сирия – Иран – Орта Азия – ... ...... ... - Шу ... ... ... Шығыс Түркістан болды.
568 жылы Константинопольге император ІІ Юстинианның (565-576) ... ... ... ... ... ... ... келді, Маниах,
Қытай шежірешілерінің айтуынша, “… ... ... ... бірі ... Алайда бұл жолы түріктерде, соғдыларда жібекпен
көп мөлшерде сауда ... ... ... мақсат көздеді. Ол бұлардың
екеуіне де орасан көп кіріс келтіретін еді.
Жібектің бір бөлігі Қытайдан келіп түсетін, ... ... ... ... мен ... ... ... бұл орайда оны өндірудің өскені
сонша, оны өткізу өткір мәселеге айналды. Оны жібекті ірі ... ... ... ... кедергі жасауы тереңдете түсті. Оған ... ... ... ... жібек Византияға дейін жетсе, “онда бірнеше
жылдан кейін Евфратта сансыз көп ... ... ... еді де, оған
тойтарыс беруге иранның бүкіл күші жетпес еді”.
… Қытайлар Цзуйлань деп ... ... ... “түріктер елінің Мәуереннахр
жағындағы шекарадағы сүйкімді қалашық” ретінде белгілі. Жол ... ол ... ... ... ХУІІ ... ... ... және Құлан
ауылының шығыс шетінде орналасқан Луговое қаласының ... ... ... әрі ... ... ... төрт фарсах жерде Мирки және ... ... ... ... бір тармақ Сарыққа, сонан соң “түрік
қағанының қонысына” және ... ... ... шыққан жол
Жетісудың аса ірі қалаларының бірі ... - ... ... ... ... екеуі де жаңа қала деп аударылады. Невакет түрік қағандарының
ордасы ретінде және соғдылардың қаласы ретінде белгілі[18].
Ал енді Жібек жолы ... ... ... ... ... сөз
ететін болсақ, археологиялық ... ... ... ... бұл ... ... арқау болады. Талғар қаласының жұртынан
шетелдік бұйымдардың қызықты олжалары табылды. Бұл – көмбе, оның құрамына
ішкі жағы ұзақ ... ... ... ... ... медальондармен
көмкерілген бала мүсіндерінің ... ... ... ... төрт ... тостағаны кіреді.
Ыдыстардағы нышандар ер баланың дүниеге келуін (төрт бала) және
бірлікті – “и туань ... (бір ... ... ... деп те ... ... тостағанның сынықтары да болды. Ішкі жағында, қызыл ... ... тау және ... пейзажы көрінісінде отырған он бір ер кісі
мен бір әйел ... ... ... ... әсем ... алты ... киімі қызыл, алтауында – алтынмен әдіптелген қара
киім.
Адамдардың ... ... нұр ... тұр. ... бет ... етті және қастарының қою болуымен ерекшеленеді. Он еркектің
шашы ... ... ... ... бар. ... ... жағында нақ
сол адамдардың мүсіндері екі қатарға бейнеленген. Оларды Қара ... ... ... ақ ... бөліп жатыр. Тостағанның сыртқы
түбінде иероглифтер жазылған соқпақша таңба бар[19].
Көмбе құрамына кіретін үш мыс ... ... де сол ... ... ... жиырма жылдай уақыт бойы кең көлемді зерттеулер
жүрзізіліп жатқан Отырарды қазу жұмыстары кезінде Қытайлық заттар ...... атып ... ... ... ... бедерленіп бейнеленген
нефрит қапсырма. Бейненің иконографиясы оның Қытайда ... ... ... ... ... аспан аждаһалары “Лун” және
аждаһа сияқты қасиетті “ақ жолбарыстар - ... ... өте ... ... қапсырма – регалиялардың” ертедегі үлгілері Чжоу
дәуірінің Чжанго кезеңіне жатады.
Қапсырмалардың жасалған уақыты - Таң ... Сун ... ... ... ... қорытар болсақ, көне түркілер кезеңінде Қытай ... ... ... ... Жібек жолы бойындағы қалаларды қызу
жұмыс істегенін көрдік және біз оны ... ... ... ... барысында дәлелдеуге тырыстық
618 жылы тек Қытай ғана емес, бүкіл Азия үшін ... ... ... Ұлы ... әкім және ... Ли Ши – минь ... ... ... ... ... жаулап алып қана қоймай,
“өркениетті” Қытайды жабайы көшпелілірге қарсы қоятын ежелгі ... ... ... ... ... осынау мәдениеттерді
туыстастырғысы келеді. Оған дейін мәдени алыс-беріс бей-берекет өз бетімен
жүріп жататын, 618 ж. бастап оны саналы ... ... ... ... ... енді ... іске медеу болады: Суй жауыздығынан қашқан
қыруар көп қытай түркіттердің өріс-қонысында тұрақтап қалады да, өздерінің
меймандос қожайындарымен туыстасып кетеді.
Ержүрек ... Ли ... туы ... ... ... ... ... Бұлар кімдер - қытай ма, түрік пе? – деген
бос сұрақты қоймай, оларды қызметке қабылдай берген. Олар ... ... ... ... жаңа ... ... ... тауып,
ендігі өмірінің мән-мағынасын әскери ... пен ... ... ... Сөйтіп империя құрылып, “табғаш” халқы көбейе береді,
хош, сонымен Ұлы қамал тікелеп ... та, ... ... та, ... ... ... ... нәрсенің бәріне қызығушылық
күшейеді. ... ... ... бірақ, бір өкінішті жері, ол
сақталмайды. Таң әулетінің алдында ғана өткен ... ... ... ... ... әртүрлі халықтардың, оның ішінде түріктердің де
музыкасын ойнайтын болған, біз қарастырып отырған дәуірде жұрт оны ... еді. ... ... ... араласып жататын: УІІ ғ. ... ... 10 мың ... семьясы тұрған. Олардың киімі мен Әдет-ғұрпы
қытайдың асыл тектілеріне ұнайды.
ІІ ғ. Римде гермен мәнеріне, УІІІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... нәрселері сәнге айналды. Жыл
өткен сайын көшпелілердің әдет-ғұрпына деген сән етек алып, ақырында сарай
маңындағылар мен ... ... ... кетеді. Той-томалақтарда
жатжерлік музыка ойналып жатқанда “шетелдік ... ... ... ... – сол ... ... белі ... қынай буылатын, жағалы
жасыл немесе қоңыр шекпен Таң дәуірінде үйреншікті киімге айналады.
Бірақ қытайларға бәрінен де гөрі киіз үй ... ... ол ... УІІ ғ. ... ... ... әлдеқайда қолайлы болады.
Киіз үйдің артықшылығын ақын Бо Цзюй-и (772-846) келістіре суреттеген.
Қытай бекзаттары киіз үйлерді ауласына ... ... ... күні ... ... ... киіз үйді “көгілдір” деп атайды, тегі, түріктер бейнесін
білдіретін ... ... ... тәрізді.
Бұл бастаухат ғылыми қолданымға таяуда ғана ... біз ... ... жөн ... ... қоштасу
Ұмытқан жоқ қарлы қыстың дірілін,
Ұмытқан жоқ ақ боранның гуілін …
Көрдім ғой мен Көк Ордамнан ірәтті.
Желпіп мені жел ... ... ... ... еді ақ боран
Сол шырақ қой мені жылытып сақтаған [21].
Орта ғасырдағы көптеген ... ... бұл ... де қос ... тура және аллегориялық. Көктемнің еліткіш иісі мен құбылмалы уақыттан
жыл мезгілінің ауысуы ғана емес, көшпелілірмен қарым-қатынастың шиеленісіп
кеткені де аңғарылады. ... ... ... оң ... ... ... шенеунік Бо Цзэюй-и бәрі де орны-орнына келіп, көрші
жабайылармен бейбіт өмір ... ... ... ... ... ол
империялық саясаттың негізгі бағытын поэтикалық образдармен береді.
Сөйтіп, Таң империясы дүниежүзілік маңызға ие болғысы келеді. ... ... ... ... ... ... көрмеген гүлденіске жетіп, қанды
істермен күні бітетінін анықтап береді. Бүкіл ... ... ... мен
даланы біріктірудің де астары бартұғын: Таң ... ... ... ... келеді, бірақ сын-сынақ сәтінде оларды ешкім қолдамай
қояды. Командирлердің жаужүректігі мен ... ... ... Таң ... ... ... ... бірақ содан олардың
мемлекеті тек әлсірей береді. Шын мәнінде олардың қоластындағы жердің бәрі
қарудың күшімен ... еді. ... ... ... ... ... сұлулықты бағалап, алыс қиырларды сүюі – ол ... ... ... ... ... ... Суй ... ал содан соң Тан (618-907) әулеттерінің
билігімен біріккен Қытай, орталығы Гангадағы Канауджа қаласында болған үнді
билеушілерінің патшалығы, Тынық ... Қара ... ... ... ... құдіретті мемлекеттің құрылуы әлемнің төрт ... ... төрт ... оңтүстіктегі пілдер патшасының
(ндістан), батыстағы асыл ... ... ... мен ... ... ... ... қағанаттары), шығыстағы адамдар
патшасының (Қытай) империялары идеясының негізі болды. Нақ сол ... ... да ... ... ... ... бірге үнді
философиясы мен ғылымның дамуымен ... ... ... патшасы –
мемлекеттік басқару және атақты қытай өнертабыстары себепті өнеркәсіп
патшасы деп те ... ... ... жыртқыш аңдар патшасы делінеді;
Бұл тұжырымдаманың көрінісі Самарқандқа жақын ... ... ... ... ... әшекей суреттер болып табылады; онда біреуінде
- қытай императорлары, екіншісінде – ... ... мен үнді ... ... ... мен рим императорлары бейнеленген.
Әрбір халықтың бір нәрсесімен атақты да даңқты екенін ақындар былайша
суреттейді:
Біліп қойғын, арабтардан ... ... ... ежелгі гректердің ұлдарына көрінсең,
Ем-домымен жан-дүниеңді ұозғайды.
Сауық-сайран үнділердің мекені,
Есеп-қисап, ән-әуенде Римнен кім өтеді,
Сурет ... ... ... ... ... жалғанда хас шебері Бағдаттың
Қашан да артық бәрінен.
Сөйтіп, қолданбалы өнерде[22]
Сөйтіп қолданбалы өнерде, сәулет ... ... ... ... ... ... шығыс және батыс
елдеріне таралуымен қатар, музыка мен би өнері, қызықты ... ... бір ... өріс алды. Қызықты ойын-сауықтар,
музыканттар мен бишілердің, жабайы аңдарды үйретушілердің, акробаттар ... ... өнер ... ... ... ... тілмәш керек болмады, кезбе труппалар үшін тіл кедергісі болған
жоқ - “дене қимылдарымен түсінісетіндерді жұрттың бәрі бірдей ұғады”,-деп
жазды ... ... ... ... ... түрік оркестрлерімен
толықтырылып отырған. Олар “сарайдағы салтанатты рәсімдерде де сарайдағы
ресми емес ... да” ... ... патшаның әнді құрмет тұтатын
ақсүйектерінің бірі Сюань – цзуньнің отыз мың музыкант ұстағаны белгілі.
Түрік қағанының сябқа ... ... өз ... ... қабылдауының
суреттелуі сақталған. “Қаған, - деп жазады осы ... ... ... ... ... ... - шарап қойып, музыка бастауға әмір берді
… Осы уақыттың бәрінде жаңғырыққан металл әуені сүйемелдеген жат ... ... ... Бұл ... ... ... ол да, құлаққа
жағып, жүрек пен ойды қуанышқа бөледі”.
Таң Қытайында ең көп тарағаны ... - ... ... мен ... ... ... болғаны мәлім. Кучанің, Қашғардың, Бұхара мен
Самарқанттың, Отырар мен Тараздың музыкалық дәстүрлері ... ... ... ... және музыкалық дәстүрімен ұштасып кетті[23].
Түрік актерлері қытайдың хореографиялық ... көп үлес ... ... ...... мен қыздар мейлінше әйгілі
болды. “Батыстың секіргіш билерін” әдетте Ташкенттен келген, иран ... ... және ... ... моншақпен әдіптелген биік бөрік киген балалар
орындаған. Олар ұзын мата белбеу буынған, ... ... би ... ... ... ... ... биін” алуан түсті кестемен
әшекейленген торғын шапан киіп, ... ... ... екі жас қыз ... ... жеңдері тар көйлек пен кішкене алтын қоңыраулар
тағылған төбесі ... ... ал ... ... қызыл туфли киген. Биші
қыздар “құйындай ұйтқыған Батыс қыздары” биін де орындады, онда ал ... мен ... ... ... ... ... тігілген етіктер
киген соғды қыздары секіре қозғалып, шыр ... шар ... ... ... жолы ... ... ... кезде түрлі жерлерде
музыка және театр мәдениеті саласындағы өзара байланыстың ... ... ... ... ... – Таң ... биші ... қыздары, бет перде киген актерлер түйе үстіне сыйып кететін музыкалық
ансамблдер бейнеленген терракоталар жиынтығы. Бұл ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... Афрасиабтың, Топырақ қаланың салтанат залдарында және Шығыс
Түркістан қалаларында сақталған ... ... ... ... актерлер бейнеленген. Пенджикентте – биші қыздың ... ... ... Сырдария бойындағы Кедер қаласын қазған кезде Х-ХІ
ғасырлардағы әртістің саздан жасалған бетпердесі табылды[24].
Көне түркі және Қытай мәдениеті ... сөз ... біз ... ... дейін жеткен жазу-сызуын айтпай өту мүмкін емес. Батыс
түрік қағандығындағы ру-тайпалардың өзара диаклектілік айырмасы болғанымен,
олар біріңғай ... ... ... Осы ... ... арасында орхон
жазуы кең таралып, жазу мәдениеті жарыққа шықты. ... ... ... қалған орхон жазуымен жазылған тас жазулар көп жерден табылды. Оны
тұңғыш рет оқыған атақты дат ғалымы ... еді. Осы тас ... ... УІ-УІІІ ғасырлардан қалған .ш ескерткіш түрік қағаны Могиланның
(Білге ... оның ... ... және ... ... тастарына
жазылған жазулар.
Бұл ескерткіштер әдеби жанр жағынан қазақ әдебиетіндегі батырлар
жырына ұқсайды. Бұл ескерткіштің бірі ... ... ...... ... ... және әйгілі әскери маман. Ол жас кезінде он үш жыл
Жұңғоның астанасында ... ... ... Ол осы ... 716-жылы өз
қолымен жазған. Тоныкөк қайтыс болғаннан соң бұл ескерткіш оның ... ... ... Ма ... айтуынша: “Осы Тоныкөк Алтайдағы Қара
Ертісті мекен еткен қарлық елінің Сабек тайпасынан шыққан адам”. ... ... ... Таян ханның хатшысы болып, кейін Шыңғысханға
тұтқынға түсіп, оларға ескі ұйғыр жазуын үйреткен Тататұнға осы ... ... ... ... ... УІІ ... басында
батыс түрік қағандығында жазба әдебиет дамып, әдеби дәстүр қалыптасқан. 630
жылы батыс түрік қағандығының астанасы ... ... ... ... және
Жұңғоның атақты саяхатшысы Шуан Заң ... ... ... ... ... 25 ... ... жасалған, оның жазба нұсқалары солдан
оңға қарай көлденеңінен ... Олар ... ... ... ... ... әдеби білім үздіксіз жалғасып, өрісі кеңейе береді”, дейді.
Кейінгі кездерде қазақ даласынан табылған көне ... ... ... жоғарыдағы жазба мәліметтерді даусыз дәлелдермен ... ... ... ... бие сүтінен жасалған қымызды ішіп
қызып алған соң, ән шырқап, бір-бірімен өлең айтысады” деп ... ... ... өмірінің барлық саласында кең жайылып, күні бүгінге дейін
жалғасып келе ... ... ... ... мың жыл ... батыс түрік
қағандығы дәуірінен бері келе жатқан дағдылы дәстүр екендігін байқаймыз.
2 ТҮРКІЛЕРДІҢ СОҒДЫЛАРМЕН ... – XI ... яғни ... тарихының ерте Орта ғасыр кезеңінде
немесе түркі дәуірінде Еуразия даласында кеңінен қоныстанды. Түрік, Түргеш,
Ұйғыр қағанаттарын, Қарлұқ, Қарахан, Оғыз, ... ... ... ... ... ... ... қимақ, қырғыз, оғыз, қыпшақ
тайпаларын жалпылама түркі тектес тайпалар деп атаймыз.
Түркілердің этностық және тілдік қалыптасу ... көне ... ... ... бөлігімен – батыста Алтайдан шығыста Хинганға дейінгі
аймақты алып жатқан Орталық Азиямен және ... ... ... Түркілер жері территориялық жорықтарының ең кең көлемде
жүргізілген шағында (576 ж) ... ... ... ... ... ... ... ағысынан Амударияның жоғарғы ағысына
дейінгі аралықты қамтып жатты.
Түркі қағандары Орта Азия мен Оңтүстік – шығыс ... ... ... еткен саяси және мәдени мұра қалдырған алғашқы ... ... ... бұл алып ... ... ... де, ... таулы,
далалы тайпалардан да алыстамай, олармен араласып жатқаны анық. Көші – ... ... ... ... ... ... ... бүкіл ұлы
даланы қамтыды. Бұл аймақтағы жоғарыда көрсетілген тайпалардың жоғары
дәрежедегі жылжымалылығымен анықталатын, ... яғни бір ... ... қалмайтын сипаты ұлы даладағы этногенетикалық үрдістердің
айырықша бір ерекшелігі болып табылады. Сонымен ... бұл ... ... одақтар мобильділігімен жаңадан пайда болған тайпалық топтар
құрамын да ... ... ... отырды. Үлкен хранологиялық кезеңдер
шеңберінде алып қарағанда бұл үрдістердің ортақ заңдылыққа – түркі ... ... ... ... ... ... [26].
551 жылы көне түріктердің 4 негізгі тобы ашина руының көсемдігімен жаңа
саяси құрылымының құрамына еніп, Орталық ... ... ... (VI – IX ғғ) ... ... ... бұл жаңа ... басқарушы және бағынушы ... шығу ... ... сияқты өзгеріске ұшыраған әлеуметтік
жағдайлар негізінде дамыды. Бұл кезең шығыс Иран ... ... ... байланыстардың жаңа деңгейінің шарты болды. Түркілердің этногенез
ошағының батысқа ... ... ... ...... ... түркі, ұйғыр қағанаттары, түргеш, қарлұқ, қырғыз, қимақ мемлекеттері
құрылып тарихтағы өз ... ие ... ... ... ... ... ... ру – тайпалық бөлінуге, жекешеленуге
алғаш рет біртұтас ... ... ... бой ... ... ... бірдей әдеби тіл мен жазу, материалдық ... ... ... ... қорлар пайда болып, түркі империясы тарағаннан кейін де
қолданыста болып ... ... ... ... ішіндегі 20 жылға созылған, өзара
билікке бөлінуіне, Орта Азияда Батыс Түрік қағанатының, Моңғолияда Шығыс
Түрік ... ... алып ... ... ... қағанатының Шегу (611-
618) жыл Тон Ябғу (618-630) қағандары тұсында гүлденуі ... ... ... Шегу ... ... ... шығыс шекарасы
етіп, билігін бүкіл Тарым бассейніне, Шығыс Памирге кеңейтті.
Тон Ябғу қысқы сарайын Суябқа – Шу өзенінің бойындағы ірі ...... ... ... ... маңындағы Ақ – бешім қалашығы) жазғы
сарайын, Исфиджаб маңындағы Мыңбұлаққа (қазіргі Түркістан ... ... ... жорықтар қағанат шекарасын Әмударияның жоғарғы ағысы мен ... ... 634 жылы ... ... ... ... ... келді.
Ол “он ақ” әскери - әкімшілік жүйесін жандандыруға тырысты. Жаңа реформалар
ру басыларын (ырқын мен горлар) қағанға ... ... ... ... - ... басқаруға қаған отбасының мүшесі – Шад жіберілді, оның ... ... ... ... ... [30]. ... ... билігі шектелді. Ал қоғамының әскери – саяси күші тайпаларды
бағынышта ұстауға жетпеді. Сондықтан 638 жылы дулу ... ... ... ... ... қақтығыстардан кейін дулу мен Нушиби тайпалыры екіге
бөлініп, шекараларын Іле өзені арқылы ... 640-657 жж 17 ... ... ... ... ... баса ... енуіне алып
келді. “Он оқ” елі ... ... ... Ябғу қаған (Қытай ... ... ... 2 жылдан соң, 659 жылы сонда қайтыс болды.
Таң қытай – ... ... ... ... ... руынан шыққан
“қуыршақтармен” билеуге тырысты. VII ғасырдың ... ... ... ... Үш – елін бастаған түргештер батыс
түркілердің тәуелсіздігін қалпына келтіріп. Түргеш қағанатын құрды.
Бұл ... ... ... ... ... ... да ... жандануымен және
Орта Азияны араб жаулапалушылығымен аяқталған жаңа саяси жағдай қалыптасты.
Батыс Түрік қағанаты Шығыс Түрік қағанатынан ерекшеленді. Егер ... өмір ... ... ... ... көшпелілігі отырықшы болды,
егіншілікпен, қолөнер, саудамен айналысты. Батыс түркілердің мемлекеті
шығысқа қарағанда феодалдық қатынастары ... ... ... ортағасырлық қалалық және жер өңдеу ... ... ... ... ... қалыптасты.
Түркі елінің мәдениетінің дамуына б.ғ.д. ІІ ғасырда ашылған Қиыр жіне Таяу
Шығыс елдерінің арасындағы Керуен жолы үлкен рөл ... Бұл ... ... құжаттар Орта Азиялық Иран диалектілерінің бірінде
жазылған заттай ескерткіш. Ол В.Хеннингтің ... ... IV ... Оны ... ... ... ... тапқан. Бұл құжаттардың тілі
кеңінен (VIIғ) Орта Азиядан табылған буддизм, христиан, ... ... ... ... ... [31]. Ол тіл ғылымда ХІ ғасырдағы
мұсылман ғалымы Бируни айтқандай, Түркістанның мұсылмандықты қабылдауына
дейінгі екі әдеби тілдің ... ... ... тіл деп ... ... мен хорезмдіктердің күнтізбелері туралы мәлімет беріп,
бұндағы терминдер Орта Азиядан табылған ескерткіштердің терминдеріне ... ... ... ... француз ғалымы Готоның пікірі бойынша соғды тілі
Самарқандықтан Қытайға ... ... ... ... ... ... де “Мұсылман әдебиеттері де соғдылықтардың, араб ... ... ... ... ... ... ... – Ұлы Жібек жолында өздерінің сауда – жер ... ... ... ... ғғ ... ... (түркі деректерде Аргу елі) Шу мен Іле өзені
бойындағы соғдылық отарлау ол ... ... ... мен ... бой ... ... болды. Соғдылықтардың Жетісуға, әсіресе
Шу даласына көптеп келуі VII – VIII ... ... Ол ... ... қазбалармен жартылай ашылған. Бұл қалалар Орта ... ... ... ... еш кем ... ... Цитадельден және тығыз қаланған Шахристаннан тұрды. Шахристанға
Рабад – ...... ... ... Кешкалар – бекітілген усадьбалар
бау – бақшамен, жүзім ағаштарымен қоршалып, бір – бірімен 50-100 м ... Қала ... ... егіс ... да ... қоршалды.
VI – VIII ғасырлардың өзінде – ақ Шу даласында Соғдылықтар, түркілер,
сириялықтар, парсылар негізін қалаған 18 ірі ... және ... ... [36]. ... 630 жылы ... болған Қытай саяхатшысы Сюань Цзань
былай деп сипаттайды: “Түссіз мөлдір көлден (Ыстық көл) ...... м ... Суй ... ... келдік Бұл қаланың айналасын қосқанда
көлемі 6-7 м. Бұнда әр елдің саудагерлерімен араласып ... ... ... Топырағы қызыл сұлы мен жүзім өсіруге қолайлы. Адамдары жүннен
тоқылған киім киеді. ... ... ... тұра ... ... ... он шақты жекелеген қалалар бар. Ол бір – ... ... да, бәрі ... ... ... ... саяхатшы Талас қаласында суреттейді. Сюань Цзань
бақылауларын ... ... ... Кушан князьдігіне дейінгі
мемлекет Соғды деп аталды, оның тұрғындары да ... деп ... ... ... “Сюань Узан Жетісулық қалалр мен Соғды тұрғындарының
арасынан этникалық өзгешелік таппаған. Ал “Алқаптарды ... мен ... ... мен ... саны ... деп көрсетуі Соғдылық
қалалардың тек сауда – ... ... ғана ... ... бағытта
дамығандығын байқатады, ол археологиялық қазбалармен де дәлелденген.
Орта Азияда керуен жолдары біртіндеп оңтүстіктен солтүстікке, Лоб ... ... ... ... одан ары ... арқылы Ауғаныстанға шығатын
болып жоғарлады. Бұған сәйкес халықтардың бұл саудаға қатысу деңгейі де
өзгерді. Мұсылмандықты ... ... – ақ. ... пен ... ... рөлі ... Ауғаныстан тұрғындарынан соғдылықтарға, Солтүстікке
қарайғы елдерге көшті. Батыс Түрік қағанатында, VII – VIII ғасырлардағы
қағандардың ... ... ... болмады. Әскери – тайпалық топтар
арасындағы қатаң күрес қағандарды жиі “қуыршақ” билеуші ... ... ... ... ... ... ... – дипломатиялық
байланыстары бар соғдылық қалалар орны ... ... Олар ішкі ... қақтығыста “Үшінші күш” ретінде шешім қабылдау мүмкіндігін иеленді.
Түркі қағандары өздерінің соғдылық тұғындарын тат, яғни басыбайлы, алым ... ... деп ... [38]. ... ... ... түркілерінің
арасындағы беделі өте күшті болды деуге негіз бар, себебі олардың ... ... ... ... ... – тіршілігін, ақша айналымын
бақылау мүмкіндігі болды. Түркі астаналарынан ... VIII ... ... соғды тиындегі аңыздарды баяндайды, соғды шеберханаларында
соғылған.
М.Қашқаридің мәліметіне қарағанда түркілер соғдыша, Соғдылар ... ... ... ... ... (VI ... жатқызылады, Монғолиядан
табылған) және Жетісудағы, Талас өзені маңынан табылған ... ... ... – ақ ... Суяб ... қазу барысында
табылған, VII ғасырға жататын жергілікті теңгелердегі жазулар дәлел бола
алады [13, 11-12; 47; 51-52]. ... ... ... ... ... ... манихейлік діни мәтіндерді ... ... ... ... ... ... ... тибет әліпбиі ығыстырды. Бұл
жазу мүлдем өшкен жоқ, оның ... ... ... бөлініп шықты.
М.Қашқари ұйғыр жазуы туралы былай деп жазады. “Ұйғырлардың тілі ... Олар 24 ... ... ... ... ... пен хат –
хабарды сол жазу мен жазады. Бұл жазуды мұсылман ... ... ... ... ... ... ешкім білмейді” [39].
Ұйғыр жазуы әріптері жоғарыдан төмен қарай және ... ... ... ... VIII – XIII ... ... ... будда дінін
уағыздаушы топтары көп қолданған. Бірақ, ислам дінін қабылдауына байланысты
араб графикасы ығыстырылып ... ... ... XIII ... моңғолдар
қабылдаған, ал моғолдардың ықпалымен ұйғыр әліпбиі ... ... ... алынды.
Ұйғыр жазуы ескерткіштерінің тілдік ерекшелігін талдай келе ... тек ... ... ғана емес, сондай – ақ түркі, түргеш, басмыл,
қарлұқ және басқа VIII – XIII ... ... ... ... ... ... тілі ... керек деп тапшылайды [40].
Ұйғыр жазуымен будда, манихейлік, хрестиандық уағыздар, сондай – ақ Шығыс
Түркістандағы Ұйғыр мемлекеттерінің ... заң ... ... ... т.б. ... Діни ... ... тибет тілдерінен
түркі тіліне аударылған.
Ұйғыр аудармашылары діни мәтіндердің жергілікті халыққа ұғынықты болуы
үшін күш салып, сол үшін көне ... ...... ... ... ... ... бірге діни аударма шығармаларда көне ... ... ... алынғаны байқалады.
Зороастра діні б.з.д. VII – IV ғасырларда ... Иран ... Оның ... ... ғаламның төрт элементін – суды, атты,
жерді, ауаны құрметтеу тән. Зороастра ескерткіштерін Орта Азиядан, Сырдария
қалалары мен Жетісудан аңғаруға ... ...... сияқты құрлыстардың
қалдықтары, оларды от жағатын ... мен ... ... ... және ... қалалары орнының топографиясында сақталған.
Алайда Орта Азия мен Қазақстанда зороастра дінінің конондық ... бар ... ... ... Ол ... табынушылық
діндермен, атап айтқанда отқа, ... ... ...... ... табынумен тығыз араласып кеткен.
Бұл дінге байланысты олжалар оссурилерге – сүйекті қыш жәшіктерге,
кеспектерге, ... жер ... ... наус – сағаналарға, қойып
жерлеген жерлерден табылды [41].
Зороастра дінін ... ... VI-VII ... ... ... дінімен байланысты мәдениеттің көп ... ... онда ... ... ... де ... берді. Алайда ислам
Шығыста христиан дінін де, будда дінін де, ... ... де, ... де ығыстырып шығарды.
Жібек жолының бойымен келесі бір дін – манихей діні таралған. Ол ІІІ
ғасырда ... ... ... Ол ... ... зороастрашылық пен христиан
дінінің қосындысы болатын. Христиан дінінен манихет діні – миссианшылдық,
ал зороастрадан – ... ... пен ... ... ... ... ... алған .
Манихей дінінің Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігінде, бірінші кезекте
отырықшы тұрғындар арасында өз ... ... ... ... ... ... негіздің қасиетті кітабы” деген шығарманың
ертедегі ұйғырша қолжазбасында бұл кітап “он оқ ... ... ояту ... Талас (Алтын Арғу – Талас ұлуше”) қаласында жазылды делінген, бұл
арада белгілі Тараз қаласы айтылып отыр ... ... ... өзге ... ... ... ... қаласынан манихей астралогиялық құдайының символы – айдың
суреті бар қола медальон табылған. ... ... ... ... ... ғұрпы байқалады.
VII ғасырда Батыс Түрік қағаны Шығыстағы ... ... ... ... деп ... VII – VIII ғасырларда бүкіл Азия
бойынша уағыздалғанымен, ол тек ұйғыр мемлекетінде ғана бекініп қалды.
Осылайша, ... ... ...... ... мен ... ... арасындағы мәдени байланыс, Сасанидтік Иранның мәдениетінің
Далаға ықпалы көрінді. Шығыс Иран халқы ... ... ... ... тұра, ченунік, мәмілегер, дін таратушылар рөлінде Иран мәдениеті мен
түркі мәдениетінің араласып, сабақтасуына ... ... ... ... ... Иран ... ... мүмкін емес.
VIII – IX ғасырларда түркі мәдениетінің қалыптасуын, ... көне ... мен ... ... ... ... байланысынан,
кейінгінің басымдылануынан көреміз. Нақ осы Иран халықтары түркілерді
исламға ... ол ... ... ... ... ... қожалардың екеуін салмағанда. Араб ... ... ... ... жылы ... ... қағанатының алғашқы кезеңінің эпиграфиялық
жалғыз ескерткіші – Бугыттық соғды тілінде жазылған тас ... ... ... қол - аяғы жоқ бала бейнесі бейнеленген еді.
Түрік аңызы боынша, VI ғасырда Қытай тарихшыларының жазбалары бойынша
да, «Үлкен батпақты жерде өмір ... ... ата – ... ... ... ... еді. Тек он ... бала ғана қасқырдың
асырап қалуымен аман – есен қалады. Жаулардан тығылып ... ... ... Сол кезде қасқыр Турфанның солтүстігіндегі тауларға қарай (Шығыс
Тянь – Шань) қашады ... Сол ... бір ... ... әлгі ... ... табады. Ұлдары өсіп – жетілген соң Турфан қыздарына үйленеді.
Амина деген немересі жаңа тайпаның басшысы болып оған өз атын ... ... ... ... шыққан бйлеушілер өз қарамағындағыларды Алтайға жылжытып,
сол жердің ... ... ... ... ... қабылдайды.
Аңызда, Қытай деректеріде түркі тайпаларының шығу тегін Шығыс Тянь ... ... ... ... бойынша, кейінгі ғұн тайпалары ІІІ –
ІV ғасыр басында Тянь – Шаньнің солтүстігін ... ІV ... ... ... ол ... 460 ... ... өмір сүрген екен. Сол жылы
хуань – жуаньдар (аварлар) шапқыншылық жасап, олардың билігін жояды ... ... ... ... ... амина руының ұрпақтары да болған.
Алтайда түрік – амина тайпалары аварларға темір дань ... ... ірі ... ... ... Бұл ... Орта Азия өңірін мекен
еткен теле тайпалары ... ... ... ... Бұл ... ... ... тайпасының бастығы Бумын теле тайпаларына саны жағынан аз
болса да, тұтқиылдан шабуыл жасап, елу мың ... ... ... ... ... жеңу ... бірі, қару – жарақтарының көп болуында.
Оларды өзінің тіректі әскері етіп, күшейте ... ... ... қағаны
Анағұйдың қызын айттыруға кісі салады. Бұғане ... ... ... елші ... «Сен ... ... ... құлымсың, бұл талапты
қойуға қайтып батылың барды» деп ... Оған ... ... ... өлтіріп тастайды сонымен бұлардың арасында наразылық туылады, 551
жылы Бумын, гложан хандығының әскерлерін талқандайды, ... ... өзін ... 552 жылы ... өзін «ел қаған» деп жариялайды. Түрік
қағандығының іргесін қалап, шаңырағын көтеред. [43]
ІV ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... ... ... тіпті Үндістанмен, ал шығыста Қытаймен
тұйықталған десек, осы бір елдер тарихының қысыл – таяқ жәйіттері, біз сөз
етіп ... ... ... ... ... байланысты болғаны
өзінен - өзі түсінікті. Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында
белгілі дәрежеде ... ... ... өйткені сол кезге дейін Ортатеңіз
мәдениеті мен қиыр қиыршығыс мәдениеті бір – бірінің дүниеде бар ... де, басы ... еді. ...... далалар мен заңғар таулар
Шығыс пен ... ...... ... ... Тек ... ... үзеңгіні жасау және арбау орнына теңдеу әбзелдерін ойлап табу,
керуендердің шөлдер мен асулардан көп ... ... ... ... Сол ... де VІ ... ... Қытайлар Константинополь
базарының қарқымен ... ал ... ... ... ... ... отыруына тура келеді.
Міне осындай жағдайға ұшыраған түріктер тек арадағы дәнекер рөлін
атқарып қана қоймай, ... ... өз ... де ... оны Қытай,
Иран, Византия, Үндістан мәдениетіне қарсы қоюңа болады деп еспетеген.
Осынау өзгеше дала ... ... ... ... ... тамырлары
бартұғын, бірақ біз онымен, отырықшы халықтар мәдениетіне ... ... ғана ... ... ... еді, ол, жалпы, Э.Шаванның еңбегін ... ... ол Оарл ... ... деп, өз ... ... М.И.Артамонов анықтап береді[i]
Араб, қытай деректерінде пайдалана отырып, Шығыстанушылар Н.Я.Бичурин,
В.В.Григорьев, В.В.Радлов және Н.А.Аристов ... ... ... жинақтап, кейбір бағалы пікірлер айтады. Н.Я.Бичурин қытай
жылнамалаырндағы қарлұқтар тұралы материалдарды жинақтап жүйеге ... ... араб ... ... Қарахандар мемлекетінің негізін
құраған қарлұқтар болды деп тұжырым жасайды. В.В.Радлов және Н.А.Аристов өз
еңбектерінде қарлұқтардың тарихи – ... ... ... ... ... ... ХХ ... алғашқы жартысы болды.
Осы кезеңде бұл тақырып бойынша В.В.Бартольд, А.Ю.Якубовский ... ... ... ... жүргізді.
Қарлұқтардың тілін зерттеуде А.Н.Самойлович, С.Е.Малов, А.К.Боровнов,
Н.А.Баскаков ал этнографиялық мәселелрін ... ... және ... ... ... ... ... болады.
Қарлұқтар мәселесін зерттеуде шетелдік авторлар көрнекті орын алады.
Олардың ішінде ХІХ ғасыр А.Бронс, И.Маркворт, Ф.Хирт, Э.Шаванн, ... ... ... ... ... ... және И.Ечедиді айтуға
болады.
Түрік қағанаттары ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы, «Синь Тан Шу» «Үлкен тасбақаның»
кітаптар жинағы энциклопедиясында т.б. ... ... ... ... ... оқиғаларға араласуы туралы деректер баршылық.
-----------------------
3 САСАНИЛІК ИРАН МЕН ВИЗАНТИЯ ТҰРКІЛЕРДІҢ
СЫРТҚЫ САЯСАТЫНДА
Ежелгі түріктер тарихи аренаға VІ ғасырдың орта ... ... ... ... оның ... ... ... батыста Византиямен шектесті.
Дала империясы – түрік қағанатының құрылуы – ... ... ... ... ... мен Евразияның басқа елдердің тарихында жаңа кезең ашты.
460 жылы түріктерді Жуаньдар(аварлар) бағындыратын ... ... ... ... ... ... болған жылдары
өзінің құрамына жаңа этникалық топты қысып ... ... ... ... III ... 460 ... дейін түріктер қоныстанған аумақта
түріктердің тілі мен мәдениетіне ықпаллл еткен иран және ... ... ... Тап осы ... түрік-соғды байланыстары басталды, ол ежелгі
түрік мемлекеттігі мен мәдениетінің барлық саласына зор ықпал етті .
VI ... ... ... ... тілдері бірінші рет жазбаларға
түсіріліп, кеңінен ... ... оны ... ... ... ... ... «түріктер» болды. Соғдылардың нұсқасын ... ... ... мен ... ... ... және жазба қарым-
қатнастар алғашында соғдылар мен соғды жазбасы арқылы ... ... ... ... ... ... ... қабылдап,
санспритке, әртүрлі иран тілдеріне, тіпті тибет тіліне еніп кетті.
Түрік деп аталған тілде сөйлейтін мейлінше ірі ... ... ... ... еді, ал ... ... теле ... атаумен белгілі.
Түріктерге тілі ... ... ... ... Қазақстанның
солтүстік-батыс сақтардың, үйсіндердің, қалылардың, фин-угор ... және ... ... ... ... ... ал ... қарай қашты. Павольже, Адрантика теңізінің жағалауы мен Солтүстік
Павольждағы ... ғұн ... өз ... ... ... ... 558-568 ... Византияның шекарасына басып кіріп, Дунай алқабына
өңірінің мемлекетін құрып, Орталық Европаның елдерін ... ... ... Ал ... Е ... кеткен фин-угор тайпалары кейіннен венгер
халқының қалыптасуына ықпал етті. [45]
Отырықшы ... ... ие болу үшін ... Орта ... қарай
ұмтылады. Бұл арада олар қарауындағы жерлері Каспий теңізінен Солтүстік
Үндістан мен Шығыс ... ... ... ... эфталиттермен
кездеседі. 561-563 жылдары түріктер Иранмен эфталиттерге қарсы одақ құрады.
564 жылы ... тағы ... ... ... аса маңызды
стратегиялық Тохорстан ... ... ... 587 жылы Бұхара ... ... ... ... күл- ... ... Иран ... түрік қағанатының саяси ықпал жасау аймақтарының шекарасы Амудария
болады. [46] Түріктер мен олардың билігінде ... ... ... ... байланысын орнатуға ынтызар еді. Иран бұған ... ... жылы ... көпесі Мониах түрік қағанының елшілігін Констонтинопольге
бастап барады, онда екі ел арасында сауда келісімі және Иранға ... ... ... Парсылар империя мен қағанаттың өзара одақ ... ... ... Иран ... жыл ... 46 мың ... ... салық төлеп
тұрады, және олардың сауда –саттығына кедергі жасауды ... ... ... ... әскері Аммудариянын арғы бетіне жетіледі. Бұл жәйт
византия- түрік одағына әсер етеді. 571 жылы ... ... ... ... ... Оның ұлы ... санф ... басып алып, Қырым жеріне
енеді, бірақ көп ... ... ... ... ... ... қырқыс пен
әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. ... ... Иран ... ... ... ... жеңіп шығады.Византия 590 жылы ... ... ... ... ... өзара қырқыс кезеңі (582-593) 603 жылы Батыс
түрік қағанатының бөлініп ... ... ... ... қоғамды
аймақтарынан бастап Аммударияға, Еділ өңірі мен Терістік Кавказ ... ... ... ... жер осынау Қағанат қарауына көшеді
Ежелгі дәір мен орта ғасырда халықаралық қатынастың күре тамырына
айналған ұлы жолға өз ... ... және ... пен ... ... сауда
затына айналған жібек бірнеше рет аталады. Егер «Жібек жолының» ... ... ... ... ... ... қатынастар мен зат
алмасу байланыстары біздің дәуірімізге ... ІІІ - ІІ ... ... тек ... ... ... ІІ ғасырдың орта шенінен
бастап қана тұрақты дипломатия мен сауданың күре тамырына айналды.
Орта Азия үшін VI ... ... және ... ... ... ... ... баий береді, егін шаруашылығы, қол өнері мен сауда –саттық
өркендеп, гүлдене ... Сол ... ... ... тәжірибелі және епті
көпес-делдалдар қызметін атқарды. Олар ежелгі Ұлы жібек жолын ... мен ... ... ... ... ... ... Бірақ сауда-
саттыққа жужандардың қанталапай қарақшылығы, эфталиттердің ... ... ... ... кесірін тигізеді.
Эфталиттер мен Солтүстік Қытай ... ... ... ... ғана ... ... құдыретке де ие болады, өйткені
Батыс пен Шығысты қосып жатқан Ұлы Жібек Жолы солардың қолына ... ... ... ... тыныс алатын. Ең ірі аялдама- тасымал пукттің
бірі Пайекнт болатын. Жол одан әрі ... ... Рей мен ... өтіп,
Византия бекініс Несевия арқылы Сирия мен Константинопольға ... ... ... қайнап жататын және тиімді болатын, бірақ шынайы
шаруашылықпен күн ... ... ... ... ... сән- ... мүліктеріне мұқтаж, әлеуметтік сатының биігіндегі ... ... ... ... ең маңызды мүлік жібек болатын,
Ол Европаға Августтың заманынан бері түсіп тұратын. Византияның жібекке
деген мұқтаждығы аса ... ... ол хан ... мен ... ғана ... түз ... ... мәселенікі көмекші
әскер жалдаған кезде валюта есебіне пайдаланылатын. [48]
Юстинианның бүкіл әлемді билемек болған Византия ... ... ... де қоса, Европаның барша мемлекетерімен елшілік
байланыс жасап тұруға мәжбүр ... ... ... парамен сатып алуға,
жауынгерлер жалдауға қисапсыз жібек қажет болды. Византия ... ... ... да, жалдамаларды да, кез келген товарды да, құлдарды
да алып ... ... ... ... ... ... ... Византияны осынау аса бағалы матамен жабдықтайтын ... Иран ... ... сол ... де сасанидтер үкіметі керуен
саудасын бақылауды бір сәтте өз қолынан шығарған емес. Шикі жібектің ... ... үшін ... алып ... ... өз бұйымдарын өздері
қойған бағамен батыс елдеріне әрдайым сатып тұрүға зор ... ... ... ... үшін ... ... ... айналымын
ұлғайтуға емес, Византиядан ақшаны саумалап неғұрлым көп алып, оны саяси
жәнеәскери ... ... ... жібектің нарқын қымбаттата түсуге
тырысады. Тауар ... ... ... зәредей де пайдасы болмайтын,
өйткені Византия ... ... ... ... ... де, оны ... ... сатып, есесін қайтарып алар еді, бұл оның әскери күшін өсіре
түсуге көмегін тигізеді. ... да ... ... ... ... сол ... батысқа шығаратын жібектің санын да шектеп онымен ... ісін ... ... ... Византия бұл қиянатты жағдайға төзе алмайды, өйткені жібекке
артық ақша төлеу арқылы ол өзінің ата жауы ... ... ғой. ... ара-арасында ес жиған кездері Констан тинопольдік патша ... ... ... ... ... қанша алтын зая кетіп жатқанын қынжыла
отырып көреді. ... ... ... құтылуға жасалған
әрекеттен ештеңе де шықпайды. 531 жылы шамасында Юстиниан, Африка ... роль ... ... Үнді ... арқылы тасу ісін ж?нге салса
деген тілек айтып, Эфиопиямен келіспекші болады, бірақ парсылардың ... ... ... сондай, эфиоптер олардан жібек сатып
алудың монополиясын тартып ала алмайды, ал 532 жылы жасалған ... ... ... тәртібін қалпына түсіреді. [50]
540 жылы Иранмен рада басталған жаңа соғыс Юстинианды арнаулы
жарлықпен ... ... ... мәжбүр етеді, бірақ парсы көпестеріне
жібекті осынау бағамен саттыруға ешбір мүмкіндік болмайды. Соның салдарынан
Сириядағы жібек тоқитын ... ... ... ... қалады. 570
жылы Ануширван Иеменді басып алып, Византияның Қызыл теңіз бен Үнді ... ... ... ... ... жауып тастайды. Тап сол кезде тарих
ойнына жаңа ... ... ... ... ... алым- салық
ретінде Қытайдан орасан көп жібек алатынын біз жоғарыда айтқанбыз.
Эфталиттерді талқандағаннан ... ... ... ... ... Олар ... бері ... да, Батыста да жылпос делдал
және көпес ... ... ... ... ... түркіттерге
алмастырғаннан олар ұтпаса, ұтылған жоқ, ... олар ... ... ешбір кедергісіз және ештеңеден қауіптенбей-ақ бара ... ... басы ... ... сатуға ұмтылған түріктер сияқты,
жібекпен сауда жасау ісін мейлінше кеңейтуге ... да ... ... ... көпестері эфталиттердің күйретілгенін өздерінің
баюының басы деп есептегені әбден дұрыс еді. Шынында да Қытайға ... ... та ... ... ол ... ... ... алған немесе
салықтан түскен жібектерін қайда ... ... сол ... де арадағы
дәнекер- делдал бұрын болып көрмеген дәрежеде ... кете алар еді. ... ... ... ... ... ... ол жөнінде парсы шахымен келісу
керек. Істеми хан өз тарапынан жаңа ... ... ... себебі бұл оның көңілдес- жақындарының мүдделерімен келген.
Сондықтан хан ... ... ... өзін ... ... ... қолында жиналып қалған мол жібек қорын Иран арқылы алып ... ... ... ... елші етіп ... жөніндегі тілегін шын
ықыласымен мақұлдайды. Елші тіпті парсы саудаға қатысу жөнін яғни ... ... оны ... ... ... ... ... жасайды. Мұндай шараны
жүзеге асырған күнде соғдылар тауар ... ... ... ... ... ... ... пайдаға шаш-етектен келер еді.
Әлбетте, парсы үкіметі мұндай мәлімге көнбес еді, өйткені бүкіл
жібек қорын Византияға ... ... ... енді ... ... ... ... жалдамалы әскер қара құмдай қаптап кетер еді де, ... ... ... ... ... ... еді. Ал , ... ел ішінде
пайдаға асырайын десе, оған Иран жұртының сатып алу ... ... ... ... ... батыс саясатын жүргізу үшін жібек қалай
қажет болса, парсы шахы жібекті сатып ... ... ... ... ... ... айырылды.
Одақтас ханы мойнына арта салған ауыр жағдайдан Хосрой құтылу
жолын табады. Эфталит ... ... ... ... ... ... ол табанда елшінің көзінше өртеледі. Бұл сағдыларға парсылардың кәзіргі
қалыптасқан жағдайды өзгертуге жол бермейтін ін ... ... ... ... ... ... сосын хан бұл тартысты реттеуге белбайлайды.
Ол Иранға түркіттерден құралған жаңа елшілікті жібереді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... елшілері
белгісіз бір аурудан қаза табады; олардың үшеуі ғана ... ... ... Маниах, Иранмен жасалған одақты бұзып, Византиямен қарым-
қатынас жасау жөнінде ханды азғырып қойған еді. Алайда ... ... ... ... ... ... тасу әрі қымбат, әрі қауіпті болатын:
түркіт найзагерлерінен қорқып қашқан угорлар көпестер керуенін ... ... ... еді. Иран ... жол төте де ... Сол
себепті де Істеми хан егес-тартысты қару күшімен шешпекші болады. Ол
елшілерге у ... ... деп ... жұрт ... кек ... болып
көрінеді. [51]
Өзі бастаған соғыстың қиындығын түсінген ... ... Ол ... сол баяғы Маниахты бас етіп ... оған ... ... сауда жөніндегі шарт қана емес, Иранға
қарсы одақ ... ... ... ... ... ... барады. Олонда дер кезінде келген екен. 568 жылы ... ... ... ал император Юстин ІІ естиярлықтанытып, юстинианның
тұсында империяның қаржысын тауысып бітірген ... ... ... Оның ... ... ... соғыстың басталмауы мүкін емес,
ендеше қуатты одақтасты елемеуге тағы болмайды. Сол ... де ... ... зор ... ... ... ... дәйектеу
үшін 568 жылы тамызда, кейін қайтатын Маниахпен бірге ... ... ... Киликийцті жібереді. Істеми хан византиялық елшіні жылы
жүзбен қарсы алады және өз ойының шын ... ... үшін оны ... ... ... жүруге шақырады.
Хостройдың соғысқысы келмейді. Таос өзені алқабында ... ... ... кездестіреді, бірақ хан той кезінде Земархты парсы
елшілерінен жоғары, құрметті орынға ... да, ... ... ... кінәлайды. Парсы елшілері Иранға соғыс хабарын ... ... ... ... хан ... ... жібереді, сөйтіп ол
Константинопальға Маниахты баласымен және ... елші – ... ... ... бірге қайтып келеді. Маниахтың өзі бұл кезде дүние салған еді, ал
бірақ Византия мен қанағат одағы өзін ... ... де өмір ... ... ісі ... мұра ... Хазар хандарына ауысады, ал Иранға
деген жаулық сезімі, парсы патшаларын араб халифаттары алмастырғанға дейін
жалғаса ... ... ... ... ... нәрсе – Істеми ханның, парсылар
эфталиттерге беріп келіген алым – салықты енді ... ... ... ... ... еді. Бұны шахтың қабылдамайтыны анық тұғын. Хан діттеген
жеріне дәл ... ... атты ... ... ... ... Сирдің бұрын парсылар қарауында болған қалалары мен порттарын
басып алады. Бірақ парсылардың сонау V ... ... ... тұру ... шекаралық бекіністер тізбегі өте алмайтын бөгетке айналды. Шабул
екпіні басылып қалады да, 569 жылы ... ... ... ... ... ... ... аяқталады, өйткені Істеми хан Шахиншахтың жақсы
жаттыққан тұрақты ... ... ... ... ... сақтанғанды.
Византияның енді көп ұзамай Месопатамияда соғыс бастап, парсы әскерін қари
әкететін білетін хан ... ... ... ... ... келісуге
тырысады. 571 жылдың шарты бойынша, Хосрой, Анушерван, Синдті, ... ар ... ... ... ... ... мен ... Бұған эфталид сұлтаны Фагониш – Чаганианның мұралық меншігі де
парсыларға қарайды. ... ... ... тиеді.
Бітім шартын жасау Хосрой Ануширван үшін табыс болады. Біріншіден, ол
патшалығының шекарасының шығысқа қарай өзінен бұрынғылардың бәрінен де ... ... ... ол ... ... ... грузиндері
византиялықтарға беріліп, Арапстандағы эфиоптар белсенділік көрсетіп
жатқан, ақырынды 572 жылы ... ... ... ... ... ... алған
батыс соғысына өз күшін босатып, жұмылдыруға мүмкіндік табады. Өзінің әбден
үйретілген әскерін батысқа ... ... ... ... ... ... ... 573 жылы Даруды алады. Шынын айтсақ, бұл жеңіске жеткен үшін
ол ылажысыздан тоқтап ... ... ... ... түркіттер өзінің
ата жауы аварлармен даланың ... ... ... ... ... ... ... енді әскер бетін оңтүстіктен батыс?а қарай бұрады. Сонымен 567
және 571 жылдары арасында түркіттер ... ... ... ... ... маңындағы Византия империясының иеліктерімен барып шектеседі. Бәлкім
олар өздерінің әрі ... әрі ... ... ... соғды көпестеріне жаңа
керуен жолын ашқысы келген шығар. [52]
Парсылар мен ... ... ... Византия ханымен одақтастыққа
шап беріп, айырылмай қояды. Жақын жылдар ішінде түріктерге Евтихий, ... ... ... ... ... жіберіледі. Енді осынау
одақ бекіп, батыс пен шығыс арасындағы ... ... ... ... бірақ оқиғалар басқа аранамен ағады.
553 жылы Византияның өз ... ... ... Жібек құртының
ұрығын, Прокопий Кесарийскийдің айтуынша, Константинопольға екі христиан
сопысы әкелді, ал Феофон ... ... ... – бір ... таяқтың
ішін үңгіп, соған салып ... ... ол ... ... деп шамаласа, Феофанға сілтеме жасайтын М.Е.Массон ұрық Журжаннан
әкелінген деген пікір ... ... ... ... ... мен
Бейрутте, Тир мен Антихояда дамиды. VI ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... үшін ... мән ... айырылады, сөйтіп түркіттердің
жібек монополиясына ие болу ... ... ... ... ... олар ... бағасын арзандатпай тұра алмайды, бұл саудадан түскен
пайда азая түседі.
Түрік ...... ... ... ... ... авар ... де әсер етеді. 568 жылғы шарты бойынша
Византия ... ... ... одақ ... ... міндеттенген
болатын, сол себепті де авар елшілгі Юстинге бітім жасауға және Паннонияны
қаратып ... ... ... келгенде, олардың беті қайтарылады. Бұған
қарамастан, аварлар Паннонияны басып алып, византиялықтарды ... ... 570 ... ... жасауға мәжбүр болады.
Саясат жағынан қайта топтасуға ... екі жәйт ... ... Еділ бойындаға жаңа бағындырылыған тайпалар арасында тұратын,
олар осы ... ... ... ауыр атты әскеріне тең келетін жау
болмағандықтан да бағынған еді. ... аяқ ... ... ... ... ... ең ... құтырғыларды өзіне тарататын орталыққа
айналды, сөйтіп түркіттердің өзіне қауіп төнеді. ... ... әлі ... мен, ... мен ... қолы ... ... кезде және соғыстың
қалай бітетіндігінің өзі күмәнді ... ... ... ... ... көңіл аудармаса да болатын еді. Ал енді ... ... ... бір ... құтылып қуатты мемлекет құрып алған шақта,
түркіттер ... ... тұра ... ... да 576 жылы келеген
Валентиннің елшілігі, бұрынғыға қарағанда, мүлде басқаша қабылданады.
Елшіні ... ... ... сұлтаны Турксанф қабылдайды (бұл
кезде түрік мемлекеті ұлы ханға бағынатын сегіз еншілі аймақтан ... ...... ... ол ... деп жауап қатады: «әлгі он
тілмен бір алдауды қолданатын рулар сенсіңдер ме?». Осынау ... ... ... ... ... ... ... сабақтай түседі: «Менің мына аузымдағы он
саусағым секілді, руымдық сізде де не көп – тіл көп, соның біреуімен ... ... ... ... вархониттерді алдайсыздар... Сіздердің
патшаңыз менімен дос көңілден сөйлесіп алып, ... ... ... ... (ол ... ... Л.Г.) ... шарт жасаған
үшін, тиісті кезінде жазасын тартады. Бірақ ... ... – Л.Г.) ... ... менің қалған кезімде ... ... ... ... осы ... ... баратын елшілерімді,
маған: «осыдан басқа жол жоқ деп, неге тек ... ... ... сіздер ана жол қиын болғандықтан, мені Рум облыстарына ... ... ... деп ... ... ... мен Данапр өзенінің қайда екенін,
Истрдің қайта барып құятынын, Эврдің қай жермен ағатынан, әлгі ... ... ... Рум ... ... ... анық ... Маған
сіздердің күш – қуатыңызда белгілі. Күн шашырап шығатын ... ... ... дейінгі бүкіл ғалам маған бас иіп, тәжім етеді. О,
бақытсыз ... ана алаң ... мен ... ... ... ... бір кездері күш – қайратты бойларына симай құтырып, өз қуаттарына
сеніп, жеңіліп көрмеген түрік ... ... ... дәті шыдап еді, бірақ
одан не пайда, жоқ үкіметке алданып, жер ... ... Енді олар ... ... ... ... ... жүр. [53]
Бұл текст бізге түркі саясатындағы бет бұрысты түсіндіреді, бірақ
Менандрдың баяндауындағы ... ... ... ... де ... ... ... құлақдар болып отырған Түрксанфтың, Византияның аварлармен
бітімге келуімен себебі гректердің Дунай бойында қатты жеңіліп қалуымен
байланысты ... ... ... ... Валентин мұны ақтау үшін дәлелді об
– оңай – ақ ... еді, ... ... ... ол өзінің жеке басының
қауіпсіздігіне кепілдік беретін елші ережесінің Турксанфтың әкесімен ... ... т.б. еске ... [54] ... ол өзін ... ... ... себептерін араб тарихшылары Табари мен ... ... ... соғыстарын сипаттай отырып, олар Византиялықтарға жорықтан
қайтып келгеннен кейін, Хосройдың хазарларға барып ... ... ... ... ... ... бергенін хабарлайды. Саалибиде бұл хабардың датасы
жазылмаған, бірақ ол Антииохияны алғаннан кейінгі уақытқа қойылған; ... бұл ... ... ... реттеп қоймай, баяндай береді. Шынында
575 жылы византиялық елшіліктерді түркіттер өте жақсы қабылдайтын, ... жылы Иран мен ... ... бітімге келеді де, Хосрой босаған
әскерлерімен өз жауларымен одақтастарын кеткен есебін қайтарады. Түркіттер
болса 570 – 576 ... ... ... ... ... қолы
тимейді. Олардың жәрдемі мен Византия қойған Гуаран Багратид Картли тағына
ие болады. (575 ж.) олар ... ... ту ... ... ... деп
ойламайды.
Міне осындай ахуал тұрғысынан қарасақ Турксанфтың ашуланғаны
түсінікті болады. Қатынастың үзілгені ... іш ... ... 576 жылы
түркіттер ұтырғылардың қолдауымен Босфорды басып ... «осы ... ... ... қарсы күрес жүргізіп жатқаны ... ... ... ... ... қалмайды. Олар бұзып – ... ... ... ... одан ... ... ... Бұдан
кейін түркіттер Византияға Батыс Кавказ арқылы жетуге ұмтылады, алайда
Солтүстік шекарасы Кавказ қырқасымен ... ... ... ... Олар ... ... арғы бетіне өте алмайды да, 80 – ші
жылдардың бас кезінде көптеген тұтқындарын ... ... ... ... ... ... болды. Олар тек Солтүстік Кавказ жазықтары мен
Дағыстанның ... ... тау ... де ... ... ... енді түрік қауіпі төнбейтін болды.
Иранға жорық. Соғыс қарсаңында. Өтірік көнгені үшін сый-сыяпат
ретінде берілетін қытай ... ... ... арқылы сатып, тек бөгетсіз
баий беруі үшін ғана Қара-Сор Түрік бәсекелестерін өлтіріп, немере інісі
мен оның ... өз ... ... ... ... баюдың бұл
жолы содан он жыл бұрынғы, ұлы ... ... ... ... түседі. Иран мен Византия қасарысқан бетінен қайтпай, қатал соғысты
жүгізіпжатты, парсы шахы тым ... басы ... бір ... ... ... ... ойлауға да болмайтын еді.
Түріктер мен гректердің ресми ... ... ... ... бұл ... жібереді. Рас, бұл соғыс 7 жылдан бері талас тарқан, бірақ бітім
шартының болмауы елшіліктер алмасу ісіне бөгет жасады. ... ... ... ... сәйкестендіріп отыру ісін қиыдатады. Ал одақтасу гректерге
де, түркіттерге де қажет еді, өйткені екеуінің жауы да ... ... де ... ... Иран бөгетін бұза алатын болса, жібек византия ... ... ... ағар еді, ... ... ... ... жалдап алуға қаражат табылар еді де, бәлкім, Византия
Европадағы жетекшілік рөлін сақтап қалар еді. Ондай күн ... ... ... еді, түркілер арасында топтардың құрылу процесі жеделдеп, ел-
феодалдық мемлекетке айналар еді, Фирдаусидің сөзімен ... ... ... ғана ... еді. Ішкі ... ... қағанат тәнін
қаңырата жыртып жатқан кезде, Түркі хандары сыртқы ... ... ... ал ... ... ... ... ,«Жібек жолының»
проблемасы бірден 1-ші ... ... ... ... ... келісімге
келу қажетті пайда болар еді, ... ... ... ... әскери
әрекеттердің сәтсіздікке ұшырайтыны күні бұрын белгілі болған.
Ресми одақ құрылмайды, ... ... ... ... Гуарам
Багратид табыла кетеді де, соның ... 589 жылы ... ... ... басы біріктіріледі, соның арқасында «жаулары Персияны садақтың
екі басын қосатын ... ... ... ... [55] Ойға ... ... тым қиын ... да, үміт үзу жөн еместі. Өзінің ұзақ тарихында Иран
бірде ... ... ... ... ... енді ... ... құлап, күл-паршасы шығып жатады. Оның VI ... күші ... ... ... ... біз оның тарихын тым болмаса жеке
жортып бір шолып шығуымыз керек.
Ахеменидтер ... ... ... 330 ... ... ... Ассирияның дәстүр негізінде құрылған сол мемлекет тек
тежеусіз әскери ... ... ... бұл ... ... ол ... ... мемлекеттен де асып түседі. Сонымен бірге өкіметті нығайту
қажеттігі Ксеркс пен оның мирасқорларын Шахин шахтың діни ... ... ... ... ... ... да, сол сияқты Заратушыраның
нағыз қайсар ізбасарларына да қарсы діни қудалауды (Ксеркстің девтерге
қарсы жазуы) ... ... ... ... ... және ... ... жыл өткен сайын
шиеленісе береді, Сол себепті де аргироспидтердің ... ... ... ... сәтте ғасырлық езгіден азат етудің шұғылалы күніндей
болып көрінгеніне ... ... ... көп ... ... ... ... зарлық басқаны, ал ... ... ... жоқ ... ... олардан да
жаман екені анықталады. Бірақ ... ... ескі ... ... ... ... мен ... гректерге бейімделіп алады, ... ... ... ... ... ... иран ... қарсы күреске көтеріліп, оларды жеңіп ... ... ... ... ... ... да ежелгі 7 румен бірге осынау
240 әулет текті бекзаттар қатарына ... ... ... ... ... ... көп ... гректкрден үйренуіне тура келеді, сөйтіп
майдандағы айқаста жеңіліп қалған Эллинизм өздерін жыққан жеңімпаздар дүние
танымына ... бары мен ... ... Олар ... мен геммаларға
(безендірілген ою-өрнекті тастар)сүйсіне қарап, Платонды құмарта оқиды,
Эврипид трагедияларын көріп, қол ... ... өз ... ... ... ... бұрынғы құлданушыларға деген өшпенділігін
«азат етушілер мен ... ... ... ... ... [57]
Әуелгі Сасанидтердің әскери жолы сәтті болады. Шығыста-Бехрудқа
дейін ... ... ... Месопотамия, Солтүстікте- кавказдың
Дербетке дейінгі арғы беті солардың ... ... ... ... ... ... оның құрамына кірген ... ... ... ... ... ... ... таулық тұрғындары мен Иран
араптары- өздерінің рулық көсемдерін Месопатамия қалаларының христиандық,
еврейлік және ... ... ... ... ал ... ... патша өкіметін сақтайды.
Сасанидтер тұтас бір мәдени әлемнің көшбасшы болып шыға ... осы ... ... ... ... күшінің де, әлсіздігінің де көзі
болады. Бірінші жағынан алғанда, сасанидтер ... сол ... ... ... ... бәрі де: дамыған егін шаруашылығы мен ... ... азат ... ... ... ... ... мен әкімшілік
сұрыпталып алынатын текті бекзаттар негізінен пәрменді атты ... ... ... ... бәрі бар еді. ... Иран мен Ирактың
көшпелі тайпалары мен мал шаруашылығының өнімдері мен ... ... ... беріп тұратын, ал Дейлемнің батыр жаулықтары шахиншахтарға ... олжа үшін ғана шын ... ... ... [58]
Ақырында айтарымыз, Месопатамия қалаларында қол-өнер мен сауда-
саттық өркен жайып тұрған еді. Зейін-зерде саласы ... ... ... және дін ... мен ... ... бөлінетін.
Сырттай қарағанда, осының бәрі өте жақсы көрінетін, ал шын ... ... ... ... бұл ахуалдың екінші жағы бартұғын. Шах өкіметін қоса
есептегенде, осынау тізілген ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы мүдделері болатын және
Иранның сорына осы таптардың бәрі де өздерін- өздері қару ... ... ... мол ... ... үкіметі, әйтуір өкімет деп есептелсек жетті деп, сонымен
шектеліп қалмай, қайта ... ... ... тырасады, демек ол ерте ме,
кеш пе, байлығының демін қарбытып, қамтып алған, тәж-тақта бай ... ... ... ... дәрменсіз шахтыың отырғанына ынтызар
ақсүйектермен ұстасып, ... ... тиіс ... ... зороастролық
діни қызметкерлермен одақтасу, ол христиандарды ... ... ... қауымын діни қудалау саясаты деген сөз еді, ол ... осы ... ... жағынан бәрінен де мықты болатын, өйткені сада-
саттық солардың қолында еді. Ақша алу ... да, ... ... ... ... ... үшін де ... бар одақ жасау үшін,
индифферентизм- янтарлық және толық төзімділік ... ... ... ал олай болса, зороастралық дін қызметкерлері қарсы шыға бастайды.Тау
мен дала тайпалары сөз жүзінде шахтың айтқанынан ... ал іс ... ... ... ... ендеше, олардан аздап та болса алым-
салық жинау үшін, күш қолдану керекті. Қысқа қайырсақ алтын тақтан ... ... ... -бір ... ... үшін шахин шах ұдайы одақтастар
іздеп, оларды ұдайы өзгертіп отыру қажет еді.
Сонымен бірге жоғарыда ... ... шах ... ғана ... ... те ... ... от ғимараттарын бұзып, парсылар арасында
Тауратты уағыздауға ұмтылатын және олар ... сол істі ... ... талап ететін. Жаяу әскерді құрайтын азат шаруалар ... тау ... дала ... ... т. ... ... осындай көп топтардыбасқару үшін, шахтың өзінің күші ... ... ... ал ... кездері ондайы аз болғаннан кейін, тәж-
таққа жиі-жиі Бахрам Гур, ... ... ... ... ... ... ие болады.
Шахиншахтардың ішіндегі ең тамашасы Навад, маздақшылар қозғалысын
қолдап, текті бекзаттардың өктемдігіне ... ... ... ... ол ... қаршығаға айырбастап,қоя жаздайды, өйткені
маздақшылар ақсүйектерді біраз сілкілеп алғаннан кейін, өздерінің мүддесі
үшін өздегілердің бәрімен ... бел ... жаңа ... ... ұйымдасады.
Таққа Хосрой Нуширван келіп отырар алдында істің жалпы нобайы тап осындай
еді. Ол өлер ... ... бәрі ... өзгереді. Егер Хосройға дейін
жалпы иран мәдениетіне әр-алуан мәдениет типтерін ... ... ... ғана ... ... табиғи түрде игеру процесі ұдайы жүріп, ол бірегей
мәдениеттің әралуан түрлерін жасаса VI орта ... ... сол ... ... ... ... құбылысты туғызады. Сол уақытқа дейін белсенді
болып келген топтар жоғалып, аман сақталып қалған ... сол ... ... шыға ... сол VI ... орта ... ... монархиясының жойылуына
әкеп соққан бетбұрыс байқалады. Біріншіден, уақытша болса да ... ... ... әлсіреткені сондай, олар енді ешқашанда
өздерінің бұрынғы жағдайын ... ала ... еді. ... 531 ... ... азат ... дербес маңызын толығынан жояды,
өйтекні олардың ең белсенді бөлігі террор кезінде қаза ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырауы Ирандағы христиан
қауымын біржолата қансыратып, есеңгіретіп тастайды да, сол кезден бастап
Христиан ... адал ... ... Сол сияқты өздеріне екі
рет ажал қауіпі төңіп ... ... пен ... ... ... дін ... енді туралап келген өлімнен өздерін тек
қатал өкімет қана құтқаратынына көздері ... ... ... ... өлім ... ... ... негізінде, тыйым салынатына сәйкес,
үкімет ұстаған позиция толығынан мобедтердің көңіліне қонады, өйткені ... ... жат ... ... жаңа ... иіруді уағыздау,
зороастралық діни жүйеге де мүлде жат болатын.
Дейлемиттер, армяндар мен арабтар Хосрой мен ... ... ... ... ... бұрынғы дербестігінің басым бөлігінен
айырылып, мемлекет ... ... роль ... ... еді. Билеуші
талантынан марқұм қалмағанын мойындасақ та, ... бәрі ... ... ... ... жасалған еді оның себебі, шахишах ақырында
қажетті күш пен ... ... ... өз ... ... ... сапалы әскер бұрынғы парсы патшаларының бірде-бірінде болмаған еді.
Жаңа жол жасақтар емес, ... ... ... Ол ... ... атты ... ... ал кезелгенін мүлт келтірмейтін
мергендігі кісіге көп ... ... ... ғана ... Үздіксіз
жаттығулар мен жиілеткен жорықтар талапты жастарды тәртіппен, жолдастық
рухымен берік топтасқан соқа ... ... Осы ... ... ... шах ... ... қарсы күрес ашады.
Византия Иранға қарсы 589 жылы жазында ... ... ... ... еді. ... шекарада Византиямен бітпейтін соғыс жүріп
жатқан. Содан біраз уақыт бұрын ғана Мартиропольді жаулап аған ... ... ... ... ... ... ... жеңіліп
қалғаннан кейін, олардың халі нашарлай түскен.Византиялықтар ... ... ... ... ... ... ... Онба
бекінісін бұзғанды. Сол кездері баябан шөлден 2 арап майысы- ... ... ... Әмір ... ... Олар Ефратқа дейінгі елді жағалай
талап-талап, өткен-кеткен керуендерден баж ... ... ... құртқанды, мұның ауытпашылығы сәіресе парсыларға қатты батқанды.
Бір мезгілде «Хазар жолымен» яғни ... ... ... ... ... ... әскері болса-көптеп кірсе, шығыстан ... ... иран шахы ... ағасы Саве шах жортуылға
шыққанды. Одақтастар,тегі, Иаранда саяси дағдарыс болатынын сезген тәрізді.
Шахиншах ... өзі ... ... ... ... ақсүйектермен күреске
арнайды, жазаланған адамдар саны ... ... ... ... ... ілікке жататын болғандықтан да, әскердің командалық
құрамы жазаланған кісілердің тысқандраынан іріктеліп ... ... ... ... ... ... шекарасының бұрынғыдан нашар
күзетілетіні түсінікті болса керек. Фирдауси, Хормизд ел халінің ... ... ... сипаттағанда, төтенше бір қиын ... ... ... ... ... «Біздің бәріміз жиналып мобедке тұрмаймыз,
ал сен мобедтер мен хатшыларды өлтірдің, сөйтіп, заң мен ... ... ... аман қалған мобед аса қажет ақылды айтады. Ол дереу даулы
облыстарды беріп, Византиямен келісімге ... ал ... ... ... ... ... ұсыныс жасайды. Олжаға батқан ... ... ... айырылып қаламыз ба деп қорқып, парсылардың алдарына
түсіп, ... қаша ... ... ғана ... жау- ол ... «Түрік
Жойқынның арғы жағынан келсе, онда мүдіруге болмайды.» [58] ... ... ... ... отыратын, тіпті Дайнаверге дейін жетіп, оған
ашуланған Набада (Навада І, ... ханы 488-531 ж.ж) ... ... ... ... 12 мың ... бар ... жібереді. Ол Аррон территориясына жетіп,
ар-Рас және Ширван өзенінің арасына енді. Оның артынан Набад та ... ... ... және ... қаласын құрды. Әлемнің ең басты қаласы. Набалу
қаласы- Хазар қаласы еді. Ануширван (Хосров І Ануширван, Иран ханы ... ... ... жаулап алып, көптеген қалалар
орнатты.Ануширван түрік ханына хат жібереді, онда бейбітшілік ... ... оның ... әйелдікке сұрайды. Түрік өз қызын Ануширванға келіп, одан
өзі де келді. Олар Баршалиде кездесіп көп тойлады. ... ... ... сұрайды) « Екі ел арасында ... ... ... себебі
рұқсатсыз ешкім-ешкімге кірмеу үшін» - дейді Ануширван. ... ... ... ... ... ... ... ені-300 шынақтай, Ануширван
темірден қамал жасады. [59]
Ғұндар, хазарлар, аварлар, түріктер, мадьярлар, печенегтер, оғыздар,
қыпшақтар, моңғолдар, ... ... ... жері арқылы батысқа
жаппай жылжуында өздерін қалдырды.
Түріктер, эфталиттер, аварлар ... ... ... көзі ... ... ... ... Менандр түріктер жайлы көптеген
құнды мәліметтер қалдырып кетті. Менандрдың Византияға барған соғды ... және ... ... ... ... туралы жазған мәліметі
өте қызықты. [60]
Феофилокта Симокат (VII ғасыр) түріктер жөнінде ... ... ... қағанының Византия императорына жазған хаты (598ж)
Феофан Исповедник «Хронография» деген ... ... ... және ... ... өте ... ... қалдырады. Барлық
хронологиялық уақыты өте дәлдікпен берілген. [61]
Қорыта келгенде ... ... ... ... ... жасау сауда қылу, дипломатиялық сапарлар адамдардың алыс қиырларға
қоныс аударылуы сонау көне дәуірлерде жиі ... ... ... сайын
айқындала түсуде. Ертедегі дәуірде, әсіресе орта ғасырларда қоғам дамуында
қозғалыс күшті болған, адамдар мәдени ... мен ... ... ... ... Жібек жолы» болып табылады. Осынау Ұлы Далада
өшпес іздерін ... ... ... ... ... паш етіп ... тарих қойнауына кетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
УІ ғ. аяқ кезінде Түрік қағанатының шекарасы ... ... ... ... ... ал ... ... десек, осы бір елдер тарихының қысыл-таяң жәйттері, біз сөз
етіп ... ... ... ... ... ... болғаны
өзінен-өзі түсінікті. Түрік мемлекетінің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... өйткені сол кезге дейін орта теңіз
мәдениеті мен қиыр шығыс мәдениеті, бір-бірінің дүниеде бар ... ... басы ... еді. ... ... мен ... таулар шығыс
пен батыстың қарым-қатынасына кедергі жасады. Тек кейінірек барып, темір
үзеңгіні ... және арба ... ... ... ... табу ... мен ... көп қиналмай, оңайырақ өтулеріне жағдай ... ... де, УІ ... бастап қытайлар Константинополь базарының нарқымен
санасуына, ал Византиялықтардың қытай патшасы найзагерлерінің ... ... тура ... ... ... ұшыраған түріктер тек арадағы дәнекер рөлін
атқарып қана қоймай, сонымен бірге өз мәдениетін де дамытып, оны ... ... ... ... ... қоюға болады деп есептеген.
Қазіргі уақытта көне түрүктердің көркем өнері жөнінде көп жаңалықтар
айтылуда. Түріктердің ... ... мен ... ... ... ... қалдырады: ел, еншілік – таспиқтық жүйесі, шендер
иерархиясы, әскери тәртіп, елшілік үрдісі, сол ... ... ... ... ... ... мұқият әзірленген дүниетанымның
болғандығы таң ... ... ... ... түрік қағандығының Орта
жазықтағы Сүй, Таң патшалығымен қарым-қатынас, барыс- ... жиі ... ... одақтық және бағыныштылық байланыс орнатысқан кездері де
болған. Бұлардың арасындағы қарым-қатынас батыс ... ... ... ... ... қарсаңында-ақ басталған еді. 581 жылы Сүй
патшалығының патшасы У-ди өз елшісі Июан ... бәрі бас ту ... ... ... батыс түріктің Дарту қағанымен байланыс жасап, сәлем-
сауқат жолдаған. Бұдан соң Дарту ... да Сүй ... елші ... жылы ... түріктің Дарту қағаны өз адамдарын бастап ... ... ... тарту тартқан. 586 жылы Сүй патшалығы батыс түрік
қағандығына күнтізбе тарту еткен.
Жоғарыда айтылған жәйттерге қарамастан, көне ... ... ... ... ... жолы болатын. Өйткені даланың өзінде және оның шекараларында
туған ... ... ... алуға келмейтін қайшылықтар еді.
Сын-сынақ сағаттарында түз халқының басым көпшілігі хандарын қолдап-
қоштамай қойған, міне бұл 604 ж. ... ... және ... ... ... 630 және 659 ж. оның ... жоюға (бірақ ол 679 ж.
қайта орнатылды) ал, 745 ж. ... ... ... ... соқты. Әрине, бұл
сол халықты құраған адамдардың бәрі түгелдей қырылып қалды деген сөз емес.
Олардың бір бөлегі ... ... ... қалған ұйғырларға бағынса,
көпшілігі шекарадағы қытай әскерлерінің ... ... бой ... 756 ... соңғылары Таң әулетінің императорына қарсы көтеріліске шықты.
Түріктердің қалғаны, өзге ... ... оған ... ... да,
кейін қырып салынды. Бұл халықтың да, сол дәуірдің де шын ... ... жері ... бүгіндегі тәрізді саяхат жасау сауда қылу, дипломатиялық
сапарлар адамдардың алыс қиырларға қоныс аударылуы сонау көне ... ... ... барған сайын айқындала түсуде. Ертедегі дәуірде, әсіресе
орта ғасырларда қоғам дамуында ... ... ... адамдар мәдени
байланыстар мен алыс-беріс жасауға ұмытылған. Солардың ... ... ... ... ... Ұлы ... өшпес іздерін қалдырып, аттарын
Қытайдан Европаға дейін паш етіп түркілер терең тарих ... ... ... бай мұра қалдырды. Бізге қалдырған ең қымбат мұрасы ежелгі
түркілер мекендеген, алып ... ... ... ... ... ... ... жері.
Ә д е б и е т т е р т і з і м і
1.Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в ... Азии в
древние времена. т. І-ІІІ. М., 1950.
2.Қазақстан тарихы т. І. Алматы 1996., 505 - ... Л.Н. ... ... ... негізінде Бірінші түрік
қағанатындағы ұлы жанжал,- Византийлік шежіре, 20 том, 1961. 97-бет.
4.Гумилев Л.Н. Көне ... ... ... А.Н. ... ... ... ... тюрк УІ-УІІІ
в.в. М-Л; 1946. 87-бет.
6.Кюнер Н.В. ... ... ... Азия және Қиыр Шығыс халықтары
жөніндегі қытай хабарлары. М., 1961. 85-б
7.Зуев Ю.А. К ... ... ... ... А.Н.КазССР; 1960, С. 4
8.Малов С.Е. Памятники древнетюркской ... М-Л., 1951, ... С.Г. ... ... ... как ... по
историй Средней Азии. М., 1964ғ С.185
10.Гумилев Л.Н. ... М., 1960. ... Ч.Ч. ... сочинений. Т.І-5, А., 1984-1985.
12.Қадырбаев М.К. Древняя культура Центрального Казахстана. А., 1966. 17-
20 б.
13.Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... ... ... ... С.181
14.Мұхамедханұлы Н. ХУІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары ... ... – ХХ ... ... –Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
//78,85-93 б.
15.Мыңжан Нығмет. Қазақтың ... ...... ... 1993. – 400 ... З. ... ... шежіресі (Тарихи көркем ... ... ... 1995. – 297 б.
17.Иностранцев К.А. Хунну және ... Л., 1926. ... Л.Н. ... ... Юэ, ... ... очерктері, М., 1959.
19.Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М-Л., 1951, С.78
Гумилев Л.Н. Түріктердің УІ-УІІІ ғасырлардағы ... ... ерте ... ... мәселеге), - Советтік
этнография, 1959, №3.
20.Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., 2000. 8-9 ... А.Х. ... киіз үйі мен оның ... - “Антропологиялық
және этнографиялық ғалымдардың УІІ Халықаралық конгресі”, М., 1964.
22.Мелиоранский П.М., Күлтегінге арналған ескерткіш, СПб., 1899.
23.Корш Ф.Е., Түрік ... ең көне ... ... СПб., ... Л.Н. ... Б.И. Хван М.Ф. Көне түріктер ... ... ... ... ... жөніндегі баяндамалары”, №1
(4), Л., 1965. Иностранцев К.А. Хунну және ғұндар. Л., ... Г.Е., ... ... ... ... ... шөл
далалардың өсіп, жайылымдықтар мен мәдени егістік жерлердің құрып кетуі, -
“Мемлекеттік географиялық қоғамның Хабарлары”, 65-т., 1933, ... ... Л.Н., ... көне ... ... және ... - “Әлем
мәдениеті тарихының хабаршысы”, 1960, №3.
27. Григорьев В.В. Шығыс немесе Қытай Түркістаны, СПб., 1873.
28. Лубо-Лесниченко Е.И. ... ... ... //Восточный Туркестан в
древности и раннем средневековье. 1956, №1, 33-б. Гумилев Л.Н. Түріктердің
УІ-УІІІ ... ... ... ... ... жөніндегі мәселеге), - Советтік этнография, 1959, №3.
29. Ма Юн. Шелковый путь в ... на ... // ... ... 1984, ... ... Л.Н. ... еңбектеріндегі Әлемдік тарих жағдайынан
алғандағы қытайдың хронологиялық терминологиясы - Чебоксары 1960. 64-бет.
31. Гумилев Л.Н. ... М., 1960. ... ... В.В. ... немесе Қытай Түркістаны, СПб., 1873.
33. Қинаятұлы З. Жылыған жылдар шежіресі (Тарихи көркем публицистика). –
Алматы: Мерей, 1995. – 297 ... А.М. ... в ... ... в ... вв. ... и ... источниками). Авто реф. С., 2001. Стр. 11-13.
35.Акишев К.А., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алма – Ата, 1972. Стр. ... К.М. ... ... ... ... ... ... // Новая АН КазССР. Серия «Общестенных наук». А., 1975. № ... ... ... ... С.Т. Летопись трехтысячилетии. Стр. 106-108
38.Наршахи. История… стр. 21-24.
39.Смирнова О.И. Очерки стр. 94.
40.История Туркменской ССР. ... 1957. Т-1. ... 1. Стр. ... А. ... Стр. ... С.И. К ... о ... скотоводческого хозяиство и кочевниках
// Теоретическое общество СССР. Доклад по отделу ... Вып. 1. ... ... ... ... Дуушанбе, 1975. Стр. 150-160
44.Исторрия Узбекского ССР. Стр. 159
45.Культурные связи народов ... Азии и ... М., 1990. Стр. ... // ... ... в ... ... 2. Т., 1986. Стр. 64
47.Бернштам А.Н. Согдинская… стр. 34-36
48. Кляшторный, Султанов С.Т. Летопись трехтысячилетии.
49.Гумилев Л. стр. 4-5
50.Артомонов М.И. ... ... Н.Д. ... в истории средневекового Казахстана. А., 2000. Стр.
23-24
52.Гумилев Л.Н.
53.Байпаков К.М., Нуршанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ... ... ... В.В. ... ... по ... тюркских народов Средней
Азии.Т 5. М., 1968
55.Гумилев Л.Н. Көне түріктер. А., 1994
56.Кляшторный, ... С.Т. ... ... 1992
57.Қазақстан тарихы. Т 1. А., 1996
59.Белазури. Китаб фузунии булдан (Книга завоевании стран)
60.Маликов А.М. Тюрки в среднеазиатском ... ... вв.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақстанның ежелгі қалалары7 бет
Қазақстанның ең ежелгі қаласы4 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Орта ғасырлардағы қазақ халықының мәдениеті9 бет
Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары және түркі жеріндегі Ислам дініне дейінгі діндер19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь