XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы

Моңғол шапқыншылығынан кейін барлық қазақ рулары мен тайпалары Жетісуда алғаш рет бір мемлекетке біріктірілді. XVI-XVII ғ. қазақ хандығының шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз кезінде “Жерді біріктіру” процесін жедел жүзеге асырып, неғұрлым көзге түскен қазақ хандарының бірі – Жәнібек ханның ұлы Қасым. Қасым ханның тұсында (1511-1523) феодал ақсүйектердің қарсылығы әлсіреп, әскери қуаты артты. “Тарихи – Рашиди”, “Шайбанинама”, т.б. деректерге қарағанда, қазақтардың этникалық территориясының негізгі аудандары қазақ хандығына Қасым хан тұсында біріктірілген.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік – батыста Сырдың оң жағалауына, Аралдан Маңғыстауға дейінгі жерлерді алып жатты. Оған Сыр бойындағы қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлау қоныстары Ұлытаудан асты. Оңтүстік – шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады.
Бастапқы кездерде қазақ хандығының саяси-әкімшілік және сауда экономикалық орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болды. Кейіннен Түркістан қаласы қазақ хандығына өткеннен кейін қазақ хандығының астанаы Түркістан қаласы болды. Қазақ хандығы Түркістандағы Ақ сарайда отырып билік жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттік беделін арттырып, сыртқы саясат пен дипломатиялық қарым-қатынас саласында белгілі табыстарға қол жеткізді. Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия хандарымен, Еділ бойындағы елдермен, батыс Сібір хандығымен және орыс мемлекеттерімен сауда және дипломатиялық қатынас орнатты.
Қазақ хандығының негізін қалаушы Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар – Ақ Орданың атақты ханы Ырыс ханның мұрагерлері, Алтын Орда мен Ақ Орданың 200 жыл ел билеген дәстүрін дамытушы, әскери-саяси және
        
        XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы
1. Қазақ хандығының шекараларының өсуі.
2. Тәуке хан және оның “Жеті жарғысы”.
3. XVI-XVII ғғ. ... ... ... мен ... ... ... барлық қазақ рулары мен тайпалары Жетісуда
алғаш рет бір мемлекетке біріктірілді. XVI-XVII ғ. ... ... ... ... ... Өз ... ... біріктіру” процесін жедел
жүзеге асырып, неғұрлым көзге түскен қазақ хандарының бірі – Жәнібек ... ... ... ... тұсында (1511-1523) феодал ақсүйектердің қарсылығы
әлсіреп, әскери қуаты ... ...... “Шайбанинама”, т.б.
деректерге қарағанда, ... ... ... ... ... ... Қасым хан тұсында біріктірілген.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік – батыста Сырдың ... ... ... дейінгі жерлерді алып жатты. Оған Сыр
бойындағы қалалар қосылды, солтүстікте ... ... қол ... ... ... ... асты. Оңтүстік – шығыста оған
Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады.
Бастапқы ... ... ... ... және ... орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы ... ... ... ... ... өткеннен кейін қазақ хандығының ... ... ... Қазақ хандығы Түркістандағы Ақ сарайда отырып билік
жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттік беделін арттырып,
сыртқы ... пен ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия хандарымен, Еділ
бойындағы елдермен, ... ... ... және орыс мемлекеттерімен сауда
және дипломатиялық қатынас орнатты.
Қазақ ... ... ... Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар – ... ... ханы Ырыс ... мұрагерлері, Алтын Орда мен Ақ Орданың 200
жыл ел билеген дәстүрін дамытушы, әскери-саяси және ... ... бай ... ... Ал Қасым хан өте үздік шыққан мемлекет
қайраткері болды.
Қазақ хандығы ... ... ... ... ... Әбілхайыр ханның Жетісуға төндірген қаупіне және ... ... ... ... шабуылына қарсы күресті. Жошы тұқымынан
шыққан хандармен одақтасып Әбілхайыр ханның мұрагері Шаих Хайдарды жеңді.
Қазақ хандығы ... хан ... орыс ... ... ... ... Европаға танылды.
Ұлы князь Василий III ... ... ... князьдығымен
дипломатиялық байланыс орнатты.
Қасым хан алғашқы қазақ заңы – «Қасқа жолды» ... ... Бұл ... ... ... ... әдет-ғұрып ережелері негізінде жасалды.
Бұл заң сол кезде мұсылман елдерінде жаппай ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақ өміріне үйлесімді байырғы
заң болды. Сол үшін, ол Қасым ханның атымен ... ... ... ... деп аталды. Әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати Тарихи ... ... ... мен сұлтандары арсында Қасым ... ... ... ... дейді. Қасым хан өлгеннен кейін сұлтандар мен
феодалдардың өзара бақталасы, ... ... ... ... ... ... ... кезде, өзара қырқысуының зиянды зардаптары хандықты
әлсіретуге әкеп соқты.
Өзара тартыс ... ... ... ұлы және ... ... қаза тапты.
XVI ғ. – II жартысында әлсіреген хандықты біріктірерде ... ... ... ... ... өз ... ... 42 жыл биледі. Хақназар хан – таққа отырған соң хандық ... ... ... күш ... ... ... Таһир хан мен Бұйдаш
хан тұсындағы бытыраңқылықты қайта қалпына келтірді.
Ол билік ... ... ... ... аса ірі ... ... болды.
Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс ... ... ... ... 1552 жылы ... ... 1556 жылы Астрахань хандығын Россияға
бағындырды. Осыған байланысты, Еділ мен ... ... ... өңірді
мекендеген Ноғай Ордасы ыдырай ... ... ... ... маңғыт
мырзаның арасында үкімет билігіне таласқан феодалдық қырқыс күшейді, бұл
халық бұқарасын күйзелтті.
Хақназар ... ... ... ... Ноғай ордасындағы қазақ
тайпаларын қызықтырып өзіне тартты, кейіннен келіп қосылды.
Хақназар хан қаза ... соң, оның ... ... ... баласы Әз
Жәнібек немересі Шығай (1580-1582) хан болды.
Ол билік құрған ... ... ... ... ханы Абдолла II (1557-
98) тұсында Ташкент маңын билеген Норазахмет (Барақ) ханның баласы Баба
сұлтаннан өш ... ... Сол ... кезінде қайтыс болды.
Шығай ханның орнына отырған Тәуекел хан ... ... ... мен қазақ хандығы арасында дипломатиялық қатынас күшейе ... ... ... ... ... ... ... ханы Көшімге
қарсы күресу, осы одақтасты пайдаланып, Орта Азия ... ... еді. ... хан Орта ... ... ... шығу үшін ... жылы ол бұрынырақ Бұқарамен жасалған шартты бұзып, Сырдария
бойындағы ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандығына қаратты. Бұқара қаласын қоршауға ... ... хан ... ... ... ... ... рет 1594 жылы Мәскеуге
достық ... ... ... ... бастаған қазақ елшілігін
жіберді.
Одан соң хандыққа Есім хан Шығайұлы (1598-1628) билік етті. Ол 1598
жылы Бұқарамен ... ... ... - шарт бойынша өзбектер бұрын ... Сыр ... ... мен ... ... ... бектіп берілді. Ол
қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп ... ... ... бұл ... қарсы болған сұлтандар Қазақ хандығын бөлшектеуге
тырысты.
Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң, оны ... ... ... сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.
Екеуінің арасында билік үшін саяси күрес болды. Есім хан елді жуасытып
бағындыру саясатын ... ... ол ... кек алу, құн төлеу,
әмеңгерлікті сақтау, зекет, ұшыр ... айып ... діни ... ... арқа ... және т.б. ... Халық Есім хан заңдарын «Есім хан
салған ескі жол» деп ... ел ... ... ... – Ер Есім ... атпен белгілі болды. XVI
ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған ... ... ... ... шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы арасындағы ұзақ ... ... ... ... ... ... Көшім ханның қолына көшті.
Сібір хандығының халқы түркі тілдес ... ... ... және угар
тайпаларының ала-құла жиынтығынан тұратын еді. Хандықтың ... ... ... орманды далалық бөлігінде, Есіл, Тобыл және Тура өзендерінің
орта ағысын, Ертіс пен Обь ... ... ... ... ... ... деген атпен белгілі.
1628 жылы Есім хан қайтыс болғаннан кейін орнына ... хан ... ... ... ... кең, аласа адам болған екен. Сол себепті халық арасында
оны «Салқам Жәңгір» деп ... ... ... ... ... ... күшейген кезі
еді. Олар қазақ хандығына бірнеше рет жорық жасады. ... хан ... ... ... феодалдарының шабуылына қарсы күресті.
«Қазақ-ойрат қарулы күресінің тууына мынадай жағдайлар себеп болған
еді.
Біріншіден ... мал ... ... екі ... ... көшіп-қонатын жерді кеңейту керек болды;
Екіншіден Жоңғар феодалдары Сырдария бойындағы сауда орталықтарын басып
алғысы келді.
Жәңгір хан тұсында ойрат жоңғарлары арасында үш ірі ...... 1635 ж., ... 1643 ж., ... 1652 ж. ... жылы екінші шайқаста қазақтар жеңіп шықты. Осы ... ... ... ... ... шабуыл жасайды, ол сәтсіздікпен ... ... ... 600 адаммен аттанады.
Жәңгір хан екі таудың арасындағы тар жырауда ор қазып, бекініс жасайды.
Өзі екінші бөлігімен таудың екінші бетіне ... ... ор ... ... ... жатқандарға қарсы күрес жасайды. Осы кезде Жәңгір
жаудың ту ... ... ... ... жоңғарларды қатты жеңіліске
ұшыратып, 10 мыңдай адам қырылады. Ұрыс бітуге жақындағанда 20 ... ... ... ... ... ... Жәңгірге көмекке келеді.
Хұнтайшы шегінуге мәжбүр болады. Одан кейін ол жан-жақты дайындалып 1652
жылы қайтадан қазақ ... ... Осы ... ... қаза ... ... қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы ауыр еді. ... ... ... мен бақталастық өршіді.
Ал Жәңгірдің баласы Тәуке хан (1680-1718) тұсында ... ... ... түсті.
Ол қазақ тарихында «Әз Тәуке», «адамзаттың данасы» деп аталды. Ол бір
орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға күш жұмсады.
Феодал шонжарларының ... мен ... ... ... ... «билік кеңесінің» рөлін арттырды. Жыл сайын Ташкент ... ... үш ... ... қосқан құрылтайын ашып отырды. Тәуке
хан ... ... арқа ... ... ... ... әлсіретуге
тырысты. Жүздер мен ұлыстар арасындағы үлкен даулар билер кеңесінде, Төле
би, Қазыбек би, ... ... ... ... ... ... ... жарғы» деген атаумен әдеттегі құқық өлшемдерінің
жинағы құрастырылды. Мұнда ... ... ... мен ... ... ... белгіленді. Сөйтіп, қазақ халқының тарихында
ірі құқықтық өзгерістер енгізді. «Жет жарғы» сол заманға сай ... ... ... ... ... ... қазақ халқының этникалық, шаруашылықты
ұйымдастыру және жағрафиялық ерекшеліктеріне сай ... аса ... Бұл ... ... ел ... заңы болып табылады. Онда
әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық өлшемдері, ... ... ... ... ... ... ол қазақ қоғамы өмірінің барлық
жағын қамтыды. Оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ қоғамында
заңдылықты, тәртіпті ... рөлі де ... ...... және жартылай көшпелі мал шаруашылығы- мен
айналысқан феодалдық ... ... ... және ... ... ... өңірінде патриархалдық –
феодалдық қатынас басым болды, ал ... ... ... ... қалыптасты. Қазақ хандығында облыстық басқару жүйесі емес, ұлттық
(ру-рулар бойынша) басқару жүйесі қолданылды. Басқару жүйесінде ру-тайпалық
тәртіп сақталып ... ... ... он шақты түтін бір ауыл, ал ... ... ... ауыл бір ата ... ... 13-15 атадан қосылатын
аймақтар бір ру болды. Осы рулардан тайпа құралды. Қазақ қауымы үш ... Ол ... ... бағынды. Хан – қазақ хандығының ... ... және сот ... ... ... кіші хандар, ұлыстарды сұлтандар, тайпаларды билер, руларды ру
басылары, аймақтарды (аталар) ақсақалдар, ауылдарды ауыл ағалары басқарды.
Бұл жеті ... ... ... ... ... қазақ қоғамында тым ертеден
келе жатқан тәртіп ... ... ... ... ... ... қой, ... және сиыр өсірді. Мал – жылдың төрт маусымында табиғи жайылымдарда
бағылды. Талай ... ... ... ... ... ... маусымға қарай пайдалану тәртібін қалыптастырды.
Бұл: жаздағы жайлау, қыстағы қыстау, көктемдегі көктеу, күздегі күзеу.
Көшіп-қону өрісі түрліше болды, малы көп, ... ... мен ... ... ... ... көше алды (кіші және орта жүз жерінде жылына ... ... ... ... ... 200-300 ... жерде әр түрлі жайылым
жерлер ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстанда көшіп-қону
әлдеқайда шағын болды. Әрбір рудың өзінің көш жолдары болды. ... ... сұға ... ... дені қой мен ... болды. Қазақтар көбінесе еті
семіз, ... ... ... ... ... Қой еті ... тамақ болды.
Қойдың сүтінен құрт, ірімшік, сүзбе, айран, сары май ... Қой ең ... ... ... елтірі өнімдерін берді.
Оңтүстік Қазақстан өңірі ертеден бері егіншілік мәдениетінің бесігі
болған орын. Қазақ ... ... бұл ... ... егін
шаруашылығы үздіксіз өркендеп отырды.
Сырдария Арыс, Шу, Талас өзендерінің алқабында ... ... ... ... ... Өзен ... тартып жер суландыратын
каналдар мен арықтар болды. Қазақ егіншілері арпа, бидай, ... ... ... ... ... ... соқа, тіс ағаш, тырма, қол
орақ болды.
Үй кәсібі мен ... ... ... ... тері илеу өнері, қойдың
жүнінен шидем, түйенің жүнінен шекпен тоқылды. Ұсақ мал ... ... ... киім жасалды. Ірі қара терілерін ... ... ... ... саба ... Киіз басу, текемет, сырмақ
жасауға қой жүнін пайдаланды. Мүйізден қасық, түйме, шақша жасады.
Едәуір кең ... ... ... еді, олар ... ... күрек,
балта, шот, орақ, пышақ, қырғыш, таға т.б. жасады. Өндіріс саймандарынан
басқа соғыс ... ... ... семсер, айбалта, найза, жебе,
сүңгілер соқты. Алтын-күміс сияқты асыл ... ... ... ... ... ... белбеу, ер-тұрман саймандарын ...... деп ... тоғайлы жерлерді мекен еткен қазақтар ішінде ағашшылық қолөнері
өріс алды.
Қазақтар көктемде 22-наурызды күн мен түннің теңелетін кезеңін ... ... атап ... ... ... ғасырларда қазақтар арасында ислам діні тарады. Алайда, ... ... ... арасында терең тамыр жойған жоқ. Оған себеп дүркін-
дүркін жүргізіліп ... ... ... т.б. ... халықтың бір
бөлігі ислам дінін көпке дейін ... ... ... ... ... ... ... отты қасиеттеу үлкен рөл атқарды.
XVI-XVII ғасырларда ауыз әдебиеті кең өріс алды. Ауыз әдебиетінің асыл
қазыналарын ... оны ... ... халық арасынан
шыққан дарынды-ақындар, сал, серілер, жыраулар еді.
Сол кездегі қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары – ... (XV ... (XVI ғ.), ... (XVII), т.б. ... Қазақтың батырлар жыры
мысалы: Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер ... ... ... ... қабысып келе жатқан шығармалар. Қазақтың әлеуметтік – тұрмыстық
дастандары да (Қозы Көрпеш-Баян сұлу, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... ана тіліндегі жазба әдебиет діни және тарихи мазмұндағы
кітап түрінде тарады.
“Тарихи-и Рашиди” – Орта Азия мен Қазақстанның XIV ғ. ... ... ғ. ... дейінгі тарихы баяндалған шығарма. Бұл шығарма 1541-1546
жылдары жазылған. Оның ... екі ... ... ... дәптерде
Шағатай әулетінің тарихы баяндалады, екіншісінде XV-XVI ғ. ... ... ... ... мен ... өткен тарихи оқиғалар
баяндалады.Онда қазақ тарихына қатысты құнды деректер бар. XV ғасырырдың
ортасында батыс ... ... ... құрылуы, қазақ-қырғыз, өзбек
халықтарының қатынасы. Шығыс Қазақстанның қоғамдық шаруашылық жағдайы
берілген.
Ол ... ... ... ... ... (1499-1551) тарихшы,
әдебиетші. Ол араб, парсы тілдерін жетік білген. Хан ... ... ... ... ... ... – ерте ... қазақ тілінде
жазылған тарихи шығарма. Онда: ерте кезден бері қазақ даласын ... ... ... ... керей, қоңырат, алшын, т.б. тайпаларының
шежіресі беріледі.
XI ғ. Орта Азия мен ... ... өмір ... ... оғыз-қыпшақ тайпалар одағының дәуірінен бастап 1600 ... ... ... XIII ғ. мен XVI ғ. ... ... ... ... ірі тарихи
оқиғалар баяндалады.
Қазақ қоныстанған жерлердің ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының заңды ережелері жайында деректер
берілген.
“Жамих ат-тауарих” кітабыныің жазушысы Қадырғали Қосынұлы ... ... ... ... ... жалайыр тайпасынан шыққан, сол себептен
“Жалайыр” аталған.
Ол қазақ хандығының орда-сарайында ханның ақылшысы және ханзада- ... ... ... ... Бұл ... ... рет 1854 ж. ... жарық
көрген.
Негізгі әдебиеттер
1.Қазақстан тарихы. Очерк. 149-174-бб.
2.Қазақстан тарихы. 5-томдық 2-том., 2-бөлім, 1-2 ... ... К. ... Республикасының тарихы, 4-бөлім
4.Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы ... ... М.Х. ... ... во второй половине XVI-века. А.,
1985.
6.Левшин А.И. Описание киргиз-казачъих, или ... орд ... А., 1996.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
Билер институты44 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Қырғызстандағы қазақтар6 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь