Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.7

І. ХҮ.ХҮІІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЖЫРАУЛАР ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ АРХЕТИПТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.23

ІІ. АРХЕТИПТІК ҰҒЫМДАРДЫҢ ХІХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АҚЫН.ЖЫРАУЛАР ТУЫНДЫЛАРЫНДА КӨРІНІС БЕРУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24.35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36.38
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.................................4-7
І. ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... ... ... ХІХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АҚЫН-ЖЫРАУЛАР ТУЫНДЫЛАРЫНДА
КӨРІНІС
БЕРУІ.......................................................................
........................................24-35
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
.......................36-38
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты: Бітіру жұмысында ақын-жыраулар ... ... ... ... және ... түп ... шығу ... салыстырулар арқылы түйінделеді. Жұмыс барысында қазақ және
шетел ғалымдарының еңбектерінен дәлелдемелер келтірілген. ... ... ... түсінігінде қалай сақталғаны, халық психологиясына ... ... ... ... ... ... бергендігі айтылып, өзге
елдер мифологиясында қандай қасиетке ие, ол туралы ғалымдар ... ... Әр ... өз ... өз мәдениеті бар. Олар
әдебиетті басқа ... ... ... ... Әдебиет әр халықтың сол
кездегі тұрмыстық жағдайының, халқының сана-сезімінің көрінісі. Әдебиет
арқылы біз әр ... даму ... ... ... көре ... Дәлел
ретінде Греция мемлекетін алып қарасақ, аты әлемге жайылған театр өнері
оларда ерте қалыптасты, ... ... ... дамыды. Оның бәрі өздерінің
мифтерінде көрініс тапты. Ал ... ... ... ... ... ... ... сақталған. Одан бермен қарай
бақсылар сарынында, ертегілерде, ел ... ... ... ... ... мәселе төңірегінде Ш.Уәлихановтың [1] ғасырда-ақөз пікірін
білдіргені белгілі. ... ... ... ... ... ... 60-70 ... басталды. Қазақ әдебиеті тарихында
хандық дәуірдегі мұраларды С.Сейфуллин [2], М.Әуезов [3], С.Мұханов [4],
Қ.Жұмалиев [5], ... [6], ... [7] ... ... ... айналымға түсіріп, жыраулар мен ақындар өнерінің әлеуметтік мәні мен
бірқатар көркемдік ... ... мол ... жасады.
Х.Сүйіншалиев [8], М.Мағауин [9], ... [10] ... ... ... шығармаларындағы дидактикалық сарын, рухани
әлемін, әлеуметтік мәнін ... ... ... осы ... шығармалары құпиясы мен сыры мол жұмбақ әлем десек, ... ... әлі ... дейін толық шешімі табылмаған ... ... бұл ... ақын-жыраулар поэзиясындағы зерттелмей кенже
қалып келе жатқан тұстардың бірі – ... ... ... ... ... ... шығармалары мен антика дәуірінің әдебиетін
байланыстыратын бірден-бір көпір. Бұл туралы зерттеулер көп жүргізілмеген,
тың ... десе де ... ... фольклор жанрындағы жыршы,
жырауларға мінездеме беріп, музыкалық аспаптар домбыра, қобызға ... ... осы ... ... ... ... ... Ғалымның бұл еңбегі қазақ халқы үшін баға ... ... бірі ... осы ... ... ... анықтауда маңызы зор. Зерттеуші
ғалым А.Жақсылықов өз монографиясында диахрондық жолмен дін мен ... ... мен ... ... ... ... ... [11]. А.Ісмақова Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Әуезов ... ... ... ... байланыста екенін ашып көрсетеді [12]. ... ... ... ... даму ... мифология мен лингвистикаға
сүйене отырып ... ... [13]. Біз бұл ... ... ... ... орын алатын ақын-жыраулар поэзиясының ... ... ... келе ... қырының сырын ашып көрсетуді мақсат еттік.
Хандық дәуір қазақ халқы үшін өте ... қиын ... ... ... Осы ғасырлардың тарихын халық жадында сақтап ... ... ... ... ... ғасырларда жыраулар сарай
маңынан көрініп, ел билеушілердің тірегі болды. Өзіміз ... ... ... да ... кең алқапта туып өскен ата-бабаларымыз,
шешен жырауларымыз ел басына күн ... ... ... ... ... гуманистік тұрғыдан философиялық, дидактикалық түйінді тұжырым
жасап, ел ... ... жер, су, елді ... ... өз ... отырған. Айырықша айтар нәрсе, ақын-жырауларымыз шығармалары
алыстан болжап, тереңнен сыр тартып, айтар ойын ... ... ... сала ... оның ... ... біраз толғаныспен табатындай етіп
шеберлікпен туындаған дүниелер. Жыраулар толғауларында кездесетін архетип
сан ғасырлар өтсе де ... ... ... ... халық санасында,
дүниетанымында табу, тотемизм, анимизм арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... ... неде деген қызықты
да қиын сауалдарға жауап іздейміз.
Архетип дегеніміз (гр. arche – бастау, typos – ... ...... философияда түпкі бейне, идея деген ұғымда қолданылады. Термин
Швейцария психологы К.Г.Юнг ... ... ... ... қанат жайды. «Коллективтік санасыздық» дейтіннің әлдебір
бастапқы туабітті ... ... ... тұратын тұрмыс
жағдайларының, міндеттерінің және күйзелістерінің ескірген ... ... ... Жеке ... ... өмірдің проблемалық
дағдарысты жағдайының ... ... ... ... санасыз
қозғалыс болады және тиісті жүзеге асырылады. Бұл орайда осы процестің ... ... ... сипаты болады. Нақ ... қиял мен ... ... ... ... ... ... бойынша, аңыздардағы әртүрлі халықтардың ертегілеріндегі
қайталанатын ... ... жүзі ... мен ... ... бар ... ... Өнері дамымаған, жазу-сызуы жоқ
ерте заманда халықтың қоғамдық өмірі, тұрмыс тіршілігі, ... ... ... көрініс береді. Бұл адам мен табиғат
арасындағы байланысты тану ... ... ... сәби, балаң ойлар
болатын. Осыдан келіп, халық арасында наным-сенім пайда болды, ... ... ... бастады. Сол түсініктердің біразы сан мыңдаған
жылдар өтсе де халықтың жадында өшпес ... бірі ... ... ... ... Халық ауыз әдебиетінен хабары жоқ жеке
индевидте де ... ... ... ... да ... ... ... «Архетип дегенміз – адам табиғатынан, ... ... ... ... ... идея. Сол себіпті бір архетип
сол баяғы архетип, ол барлық заманда, барлық ... де ... ... ... ... ... ... адамның өзі ішкі дүниесінде
әлдебір архетиптің ықпалынан құтыла ... О ... ... таным
көкжиегінің деңгейін білдірер фольклорлық мотивтер мен сюжеттер, алуан
түрлі ... ... ... шығармаларының құрамдас бөлігі ретінде
бейнеленгенде негізгі философиялық мәні мен түпкі тегін ... ... ... осында. Халықтың рухани әлемінің ... ... ... ... ... ... ... басын
құрайтын архетип жүйесі санадағы дәуірлік ... ... ... ... пен ... ... ... белгілі бір
ұлттың жүріп өткен тарихи тағдырынан жеке дара бөліп алуға ... оның ... ... ... мен ... ... ... сипаттары
мен сапалық қасиеттерін терең, жетік бағалау үшін, соның қадіріне жетіп, өз
деңгейінде ... ... ... үшін сол ... шығу ... ... ... бастан кешкен тарихи белестерін жақсы білу
міндетті.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық сана, дәстүр жалғастығымен ... ... ие ... архетиптердің халық танымында
қалыптасқан түсінгін көрсету.
Осы мақсатта мынадай ... ... ... ... ... ... ... типологиялық салыстыру;
– фольклорлық мәтіндерге, сюжеттерге сүйене отырып архетиптердің
мәнін ашу.

Қорғауға ... ... ... ғасырлардағы ақын-жыраулар туындаларында көп кездесетін
өсімдіктер таным-түсініктердің (ағаш текті, шөптесін) түп тамыры
ежелгі дәуірден ... және ... ... ... ... ... тұлпар бейнесі тотем, рух,
жаратушы,магиялық күш иесі т.б. ... ... ... ... ... жылан, ит
т.б.) генезисі әр дәуірлерде қосылған;
– «Атамекен», ... ... ... ... ... ... бойынша жұмақ әлем болып саналады;
– Шығармалардағы мүйізді тағылардың және мүйіздің де өз ... ... ... ... көк бөрі ... ... ... ие;
– Құстар культінің хандық дәуір әдебиетінде орны маңызды.
Жұмыстың дерек көздері: Жұмысымыздың ... ... әр ... ... ... «Бес ғасыр жырлайды» [16], «Ақберен» ... [18], ... ... [19], ... ... жинағы» [20],
«Шортанбай» [21], «Ай-Заман-ай» [22], «Ертедегі әдебиет ... ... ... пайдаланылды.
Теориялық методологиялық негіздері: Жұмыстың теориялық-методологиялық
негізі ретінде М.Әуезов [3], С.Мұқанов [4], ... [5], ... ... [7], ... [8], М.Мағауин [9], Ж.Тілепов [10],
А.Ж.Жақсылықов [11], С.Қондыбай [13] т.б. ғалымдардың еңбектерін ... ... ... ... ... жөнінде Л.Я.Штернберг [24],
К.Г.Юнг [15], М.Элиаде [15], ... [25] т.б. ... ... ... өте ... ... қолданылған негізгі әдістер: Баяндау, салыстырмалы талдау,
жинақтау, қорыту.
Жұмыстың теориялық және практикалық ... ... ... орта
мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімдеріне ... ... және ... оқу ... ... ... әдебиеті жалпы курсында,
арнаулы курстарда қолдануға болады.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, ... ... ... ... және ... ХІХ ... ... туындыларында көрініс беруі» деп аталатын екі тараудан тұратын
негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық діни наным сенімін үлкен-үлкен ... ... ... ислам дінінен бұрынғы дәуір, екіншісі ... ... ... дәуір. Бірінші дәуірде адамзаттың шынайы және көркем
ойлау жүйесі болып табылатын ... ... ... жер мен ... ... ... ... табиғаттың жанды жансыз-нәрселердің ... ... ... ... ... өз ... береді деп оларды құдайға
санаған, олар ... ... ... ... Сан ... бойы ... сақталған бұл мифтер ислам діні келгеннен ... ... ... ислам діні туралы, пайғамбарлар, періштелер туралы
мифтер ... ... Бұл ... ... ... ... ... дінінің
әуезді дыбысы мен түсініксіз сөздер арасында ... ... ... ... да діни ... ... ғана өзгерді, ол негізгі
тәңірлік діндегі түсінік – ол сол баяғы қалпында қалды. Онгонды-аруақ ... ... – Алла ... ... жер ...... ... дию және жын
деді, бірақ халық санасында тәңірлік, ... идея ... ... ... дейінгі пайда болған мифтер ислам дәуірінде де символикалық
қалыпта көрініс берді.
ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда ақын-жыраулар поэзиясында ... ... ... бірі ... ... ... ... поэзиясынан ерекше орын
алатын ағаш культі болып табылады. Жыраулар поэзиясында өсіп ... ... жай ағаш ... ... ... ... ... киелі сапаға ие.
“Қазақта ғаламдық уақыт пен кеңістіктің ... ... ... ... ... столл”, “мировая гора”) болып саналатын нысаналы белгі –
Бәйтерек. Ол ежелгі аңыздар мен ... ... ... ... ... ... ... – жасыл өмірдің белгісі, ... пен ... деп ... ... [26]. ... ... де қазақ сенімінде
«Ғаламдық ағаш» наным-сенімнің белгілері кездеседі. Мысалы, қазақта ... ... ... ... ... өсіп тұрған немесе бұталары ... ағаш ... орын және бас ... ... ағаш ... саналған. Бұл
ағаштың жанынан өткен адам оның бұталарына шүберек ... ... ... ... ... ағаштар Қазақстан территориясының барлық
бұрышында кездеседі.
Ал мифологияда кездесетін ағаштарға С.Қондыбай ... ... ... – адам ... ... ... Бұл ... ағаш ана
функциясын атқарады. 2. Ағаш– адам жанының тұлғалануы, оның ... ... 3. ... ... ... бар: ... ... қарсы екі
ағаш. 4. Еркек ағаш және ұрғашы ағаш жұбы бар» [13,460]. « ... ... ... ... көрініс береді:
Телегейдей сай қойып,
Жарқыраған беренді
Теңіз етсе тәңір етті.
Жағасына қыршын біткен тал еді ... ... етсе ... етті ... ... бұл жерде «Ғаламдық ағашты» айтып отыр деп санаймыз.
Ағаш теңіз жағасында ... ... анық ... отыр. Ал «Ғаламдық
ағаш» С.Қондыбайдың айтуынша өзінің орналасатын жерін былай көрсетеді: «а)
төбенің не ... ... ... ... төбе ... б) судың
(көлдің) жағасында орналасады» [13,470]. Сонымен қатар, Шалгез жыраудың ... ... ... ... оның ... елге ... етуге
арналған. Шалкиіз жырау шығармаларында «Ғаламдық ағашты» мына ... ... ... ... қара ... ... болмаған [16,47]
Бұл жерде де «Ғаламдық ағаштың» саздау жерде яғни сулы ... көре ... және ... ... болып саналатын бұл ағаштың
барлық адамға «сайғақ» яғни қорғаныш бола алатынын Шалкиіз жырау толықтырып
көрсетеді. Ағаштың ... ... ... да ... байқауға болады:
Саясы жоқ бәйтерек
Саздауға біткен талмен тең [16,147].
Шал ақын ... жоқ ... деп ел ... көпті көреген ақсақал
қарияны айтып отырғаны белгілі. Мұның өзі Шал ақын ... ... ... ... ... «Бәйтерек» қазақтардағы «Ғаламдық ағаш»
атауы деп Т.Жұртбай көрсетеді. Бұл тек қазақтарда ғана емес ... ... ... ... да ... ... ... осы
атаумен кездесетіні айтылады [27,159]. Ойымызды түйіндей айтсақ, ... ... ... тұр. ... ... ... ... өз еңбегінде
Африка, Европа, Үндістан т.б. елдерде барлық ... ... де, ... ... ... ағаштан жаратылған деп оған табынудың бар
екенін айтады. Осы еңбегінде ... ... ... ... ... ерлер мен әйелдер өсетін орман ... [24]. Яғни ... ... бойынша, ағашқа адамды жаратушы, қорғаушы
ана немесе әке ... ... ... ... ... осындай ескі наным-
сенімге байланысты Шал ақын бұл жерде осыны ... ... ... ... ... ... мына ... да көре аламыз:
Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай-ақ,
Жас өлсе бәйтерегің сынғандай-ақ [16,169].
Шал ақын кәрі өлімін соққан дауылға ... ... ... ... ... адамның өлімін бәйтеректің сынғанына ... Бұл ... жас ... яғни ... ... тірегі, болашағы екенін айтады. Бәйтерекпен
тұлғаланып келуінің астарында үлкен мән жатқанын ... ... ... ... үшін ... сусыны, қорғанышы болғандықтан оларға жұмбақ
көрініп, оны шешуге талпынған, оны адамды ... ... ... ... ... ... табыну Орталық ... ... ... ... Египет пен Сахарада, Үндіевропа
елдерінен, бұрынғы гермендықтардан кездестіруге болатынын жазады [24]. Ал,
Дж.Дж.Фрэзердің «Алтын бұтақ» еңбегі ... адам ... ... ... миф ... ... фольклорға түсініктеме табу мақсатында жазылған
[25]. Бұл сенім ... өте келе діни ... ... ... тек ... деп
қана бағалау қалғанымен бұл жыраулар поэзиясынан т.б. шығармаларда сайрап
тұр. Мына жолдарды талдап көрелік:
Кеше тоқыраулы судың бойынан
Тоқал ... ... ... басынан
Құмкент шәрінің қасынан
Перінің қызы перизаттан туған
Қара мерген атасы...[16,80].
«Тоқал теректің» «Ғаламдық ағаш» екенін су жағасында орналасқанынан
және ... ... яғни елді ... ... ... ал ... ... қалай түсіндіруге болады? Жоғарыда С.Қондыбайдан
ағаштың сипатын келтіргенде ағаш адам ... ... жері ... ... ағаш ана ... атқара алатынын көрсеткенбіз. Мұндай ... ... да ... Оғыз ... бір күні көл ортасындағы ағашты
көреді. Ағаш астында қабығында отырған бір сұлу қызды ... Оның ... көк, ... дария ағысындай, тістері маржандай екен. Оғыз қаған
оны әйел етеді. Осы сұлудан «Көк», ... ... ... үш ұл ... ... ... Оғыз ... ағаш астындағы қыз Тәтіқара жырындағы Абылайдың
әкесі Қарамерген және ағаш ... сұлу қыз ... ... ... ... ... (мифке) шек жүрмейді. Жаратылыстың өзі
де, жаратушы да, киелі құдіретке ие. Бәйтеректің – ... ... ... үш ... те ... бар. Ол кейде жаратылыстың өзі, кейде Жаратқан
иемнің баламасы, кейде жай киелі ағаш күйінде әфсаналана ... оның ... ... оған ... ... [26,12] деп ... Т.Жұртбай.
Тәтіқара бұл жолдарда Абылай ханның анасының киелі, текті жерден шыққанын,
сондықтан өзінің де шыққан тегінің ... ... ... ... ... деген сыйы екенін осылай түсіндіріп отыр.
«Ғаламдық ағаштың» ... ... мына ... да ... болған хандарға
Тиер ме екен бір күні
Жолбарыстай шеңгелім [16,61].
С.Қондыбай шеңгелге мынадай анықтама береді: «Шеңгел – ... ... яғни ... бұта ... ... ұғымы да сегіз сәулелі
жұлдыз арқылы кескінделе алады: бұл оны әлі ағаш ... ... ... ... ... ... Ақ шеңгел атауы
бәйтерекпен ауысып келіп отырады. Ертөстік ... ... ... ... ... ... керулі тұрған кербиенің төстігі
нәр беріп, өмір мәйегін иітеді. Олар түнеп шыққан «Ақ шеңгел» ... Яки бұл ... ... ... пен ақ шеңгел жаратушылық қасиетке
ие. Осы мәліметтерді қорыта отырып хандардың зорлығына осы киел ... ... ... ма деп ... Жиембет жырау.
Тағы бір жыр жолдарына назар аударайық:
Қилы-қилы заман болмай ма
Суда жүрген ақ ... ... ... ма?! [16, ... деп бұл ... көрші христиан дініндегі ... ... деп қара ... ... тұр. Мына бр ... ... ... Қайрақан жерден өсіп шыққан тоғыз бұтақты ... әр ... ... ... ... осы ... адамнан бүгінде өмір сүріп жатқан
тоғыз тайпа халық өрбиді [29]. Яғни ... ... ... ел тарайды.
«Оғызнамеде» қыпшақтардың дүниеге келуі туралы аңыз да осыған ұқсас келеді.
Ағаштан ... ... ... ... ... архетиптк сарын
үлгісі. Асан ... ... ... шортан шалып қиналады. Жырауды
қиналдыратын өзінің ең қасиетті, киелі дүниесі – қарағайына қауіп төнуде.
Ал ... ... ... ... жаратылыстың бесінші күнінде пайда болды
делінген. Христиан діні келген ғасырды ... ... деп те ... Інжілде балық суда пайда болған ... ... ... ... болған деп көрсетеді [30,430]. Көріп отырғанымыздай, балық
христиан дінін символдай алады. Асан ... ... ... қазақ халқына
билік ететін заман туатынын меңзеп тұр деп білеміз.
Ағаштың қасиеттілігі әр ... әр ... ... ... ... табан шыдаса.
Қызыл алмас жан қияр
Қызыл талға қынаса,
Тарығып жан жыласа
Мал бітпеске немене
Жігіт жанды бұласа [16,68].
Бұл жыр жолдарында Ақтамберді жырау қызыл ... ... ... қиюға
болатынын айтады. Ағаш ертедегі сенім бойынша жаратушы, тәңірие деп ... ... ... қию не үшін керек болды? Грецияда,Сирия, Үндістанда,
Мексикада т.б. ... ... ... ... ... деп
табынғандықтан оның мүсінін ағаштан ойып, арулап суға тастаған немесе өртеп
жіберетін салттары бар екенін көрсетеді. Себебі, ... көп жыл ... ... халыққа көмектесе алмайды, ол жасарып өз күшіне келуі үшін
өлтіріп қайта ... ... ... өлтіру уақыт өте келе ел
басқарушы патшаны өлтірумен ұласқан. Бұл ... ... ... ... ... аралығында ғана билік ете алған: біреулерде үш ... бес жыл, ... жыл ... ... он екі ... ... патшаны өлтірген, өлтірген адам патша болып сайланған»
[24,459]. Мұндай оқиғалар кезінде ... хан ... да ... ... оны ... таласу деп қана айтып ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Қазақ халқы «Түбім – түрік, түлігім – жылқы» деп жылқы малының
құндылығын бағалап, жеті ... ... ... ... малы туралы
қаншама аңыздар, жырлар ... ... салт ... ... осы ... малы арқылы өтетінін білеміз. Елге ұйытқы, ер азаматқа
ақылгөй болған жыраулар өз поэзияларында жылқы ... ... ... Ақын ... өлең толғауларында батырға серік тұлпарлар бейнесн
барынша айқын, бедерлі сөз ... ... сыры ... ... ... барлық жырауларда
кездесе бермейді.
Арғымаққа міндім деп,
Артқы топтан адаспа.
Күнінде өзім болдым деп,
Кең пейілге таласпа [16,28].
Арғымақ ... ... ... ... ең ... сұлуы саналған.
Арғымақ сөзіне С.Қондыбай мынадай анықтама береді: «Бүгінгі қазақ тіліндегі
«арғымақ» сөзі ... ... ... жүйрігі» дегенді білдіреді,
бұл сөздің бастапқы мағынасы мүлдем басқаша» деп келіп «арғымақ» ... ... ... «Арғымақ – «арғы түпкі ана»; Арғымақ – «арғы
о дүниелік ана»; Арғымақ – «Арғы Имақ ана»; яғни ...... ... ... ... бір варианты» деп көрсетеді. Яғни ... ... арғы ана» ... бере ... Бұл ... арғымақ
аталмағанымен жылқы малынан адамның жаратылуы туралы мотивтер кездеседі.
Және жылқы күннің де символы бола алады [30].. Бұл ... ... ... еңбегінде айтып өткен [31]. Қазақта аспандағы екі жұлдыз – Ақ боз ат ... боз ... ... ... ... керек. Жоғарыдағы жыр жолдарында Асан
арғымаққа, киелі орынға ... деп ... ... ... жанды деп
артыңнан ерген халқыңнан адаспа деп ақыл айтады.
Жылқы малының осы күн немесе ... ... ... ... мына ... да келтіре аламыз:
Кенелейін деген жігттің,
Жылқы ішіндегі екі арғымағы тел өсер [16,48].
Жылқы ішіндегі «екі ... ... емес ... ... қиын ... екі ат «Ер ... эпосында да кездеседі, олар – Жез тұяқты Жиренше
ат, екіншісі күміс тұяқты Күреңше ат. Біз осы ... ... екі ... ... үшін ... үңілейік. Ш.Уалиханов жинаған «Өлі мен
тірінің достығы» туралы аңызында да осы екі ... ... ... яғни Аруақ Жігіт досына былай дейді: «Менің соғыста шаһид болғанымды
естіп, Алла тағалам саид шейіт ... Сол ... ... астымдағы атым
көтерем еді. Қусаң жететін, қашсаң құтылатын әкемнің екі аты бар еді, ұшқан
құс та ... ... мен сол екі ... ... ... деп ... әкем
рұқсат етпеді. Егер маған дос болсаң, бүгін біздің ауылға бар, ... ... ... ... ... ... жүр, қазір саны өсіп 90-ға жетті.
Егер мені дос санасаң, ... ... ... екі ... жарып таста
[1,191]. Бұл жердегі екі жылқы да ... екі ... ... екі ... өмірін сақтай алмайды және Жігіт екі ... ... ... ... ... 90 қысырағын қайтарып береді, демек бай байлығы
кемиді. Яғни Аруақтың әкесінің жұлдыздары өшеді. Жоғарыдағы ... ... ... болады, бірақ бұл жерде керісінше екі ... ... ... ... екі атты мына жолдардан да көруге болады:
Ағайынның шінде
Бір жақсысы бар болса,
Қоңқалаған көп жаман
Сол жақсыны көре ... ... ... іс келсе,
Бағанағы жақсыны
Қос арғымағын қолға алып
Күнінде іздесе де таба ... ... ... итше ... ... уын ... ... ылғы
арамдықты, жауыздықты жасауды ғана көздейтін пенделер кездеседі. Олар
абыройыңды төмендетуге, ... дақ ... ... ... ... жырау осыны меңзеп тұрғаны белгілі болса да, «қос
арғымақтың» рөлі ... ... тағы «Өлі мен ... ... ... ... екі ... болады: «Жігіт ауылына келсе, татарлар сауда жасап жатыр, екі аты
бар, досы айтқандай торы ат пен жирен ат. ... екі атты ... ... Екі атты үш ... ... ... Торы атты ... миынан
тырнақтай қара дақ алады. Бес жылдан кейін жиренді мініп досына келеді.
Жігіт шауып келе ... ... мен ... оның ... ... ... ... екен, бірақ жирен тұлпардың жүйріктігі сонша, екі періште
қуып жете ... ... ... өлімнен құтқарып қалады» [1,196]. Бұл
жерде де екі ат жігіт өмірін ... ... Екі ... ... ... Ақ боз ат және Көк боз ат деп ... Себебі, Шалгез
шығармасындағы екі арғымақ пен мифтегі екі айшұбардың ... ... ... білдіріп тұр, ал торы ат пен жирен ат адам өмірін құтқарушы
функциясын атқарып тұр. ... ... ... ... ... дейді: «Әрбір жұлдыздың жердегі әрбір ... ... ... адам ... оның ... ... да ... ағып
түседі... Болып-толған бақытты адамды «Жұлдызы жанған» деседі
Шамандық ... ... ... жұлдыздарға арнап құрбандық
шалады, қазақтар сияқты ... ... ... жөнінде жұлдыздарға үміт арта
қарайды, кереметтігіне сенеді» [1,179]. Мұндай нанымдар қазақтарда әлі де
кездеседі. Осындай ... ... ... бұл ... осы екі ... ... ... болып табылатын ат қазақтарда аса жоғары бағаланған.
Жаугершілік заманда жауынгерді атсыз елестету ... ... ... ең ... серігі қызметін атқарған жылқының суреттелуі әр
жырауда әр түрлі. Доспамбет жырауда «Ту құйрығы бір ... ... ... ат», ... ... жүйрік», «Ақ табан ару торы ат», «Арғымақ»,
«Тоқал торы ат», Жиембетте ... ... ... ... ... ... ... ат», Бұқарда «Көк ала ат» деген сияқты теңеулер жылқы
малының түр түсіне, ... ... ... ... ... ... ... эпитеттер өз иелерімен яғни жауынгермен бірге берілген.
Ал мына жолдардан жылқы культінің шыққан ... анық ... ... арғымақ сайлаған
Найзасына жалау байлаған
Қабардының Биғазы
Жүйрігіне шыдамай
Желіп шықты көк тауға
Қайт! Қайт! деймін, ... ... ... ... ... малы ... ... түлігі болып кейін жылқы пірі Қамбарды
дүниеге әкелген. Бұл туралы Мұқышева мынадай ... ... ... ... тәңір аттарының тұқымына саналған. Бұлар «жәннәт аттары»
делінген, Бұған қарағанда Солтүстіктегі Паш ... ... ... (көк) аты» болған» [32]. Жылқының таудағы үңгірден шығуы туралы
мәліметерді С.Қондыбай да ... [13]. ... ... ... өте мол. ... шығу тегі айдаһармен, сумен байланыстырылады. Жылқының – айдаһарға
ұқсас бір ... қыры ... ... Ежелгі қытайлар мен оның батыс
көршлернің мифологиясындағы тау және ат бейнелерінің арасындағы ... ... де сөз ... ... қарап «тау мен ат» байланысын
«үңгір мен ат» байланысымен шендестіруге болдаы. Бұл жерде ... ... ... ... Ол жерден, көктен, судан келетін қатерден сақтау
әрекеті жатады. ... осы ... Әр ... ... ... тауы ... түрік қағанатының түріктері Тобидің оң жағындағы Бодын Інлі тауын,
ал екінші түрік қағанаты түріктері Өтүкенді ... құт ... деп ... деп ... [33]. ... жырау жылқы малының шыққан жерінің тау
екенін және оны жауынан ... ... бола ... ... ... ... ... мына жолдарда да береді:
Ақ ала таудың ... ала ... ... ... ... ... ... бие жоқ.
Жолыңда болсын ау, ием,
Сен де кетіп барасың
Енді ... ... бір ... ие жоқ ... ... би ... айтқан тоқтау сөзінде «ақ ала таудың алдындағы
ақ ала жылқы» яғни Тәңірінің таудағы ... ... ат ... бие ... ... «ақ ала ... деп би ... сүйікті халқын айтып отыр, осы
халықтың ішінде өзіңе тең ... ел ... ... жоқ – «Сол жылқының
ішінде ат ... бие жоқ» деп ... ... тұрмысы, хал-
ахуалы ел басқарушының қолында. Бұл шумақта ... Би ... ... үшін,
елі үшін қажет екенін айтады.
Жыраулар шығармаларында адам жаны мен жылқы жанының тұлғалануы көптеп
кездеседі. Мифологиядағы жылқы мен адамның ... ... ... деп алып оған ... ... ... ... мифологиядағы бейнелердің кейіптеуінің бір түрі оны, ... бір ... деп ... ... Жылқытұрпаттылық дегеніміз
– мифтік, шежірелік, эпостық кейіпкерлердің жылқы кейпінде, тұлғасында ... ... [13,45]. Мұны мына ... көре ... ... ... адым жер мұң болар.
Есіл көзден нұр тайса
Бір көруге зар болар [16,115].
Бұқар «қара арғымақ» деп жасы ... ... ... ... ... яғни
адам жылқы кейпінде бейнеленеді. Мұндай кейіптеу эпостарда көптеп
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... жылқы
кейпіне еніп иесіне жол көрсетіп, ақыл беруші ретінде келеді. Жаттанды
әрекетпен ... ... ... ... жүйріктік қасиет тән, иесінің сенімді
серігі болған қара арғымақ арыған уақытта ... адым ... өзі оған ... және ... ... ... қазақтағы жылқылардың пірі
делінетін Қамбар ата, Жылқышы ата, Дүлдүл ата сияқты мұсылман дәуірінің
кейіпкерлерін атқа мінген ақ ... шал ... де ... ... ... тұлғалану адамның қасиеттеріне байланысты әр түрлі болып
келеді. ... ... ескі ... келе ... ... тотемизімін көруге
болатын жолдар Шал ақын ... да ... ... бір ... жүйрік ат,
Бір еліксем басылман.
... Мен бір жүрген ... ... да ... ... ай! ... сіз ... мен ... тай
Тайталып талай топқа кірген жанмын [16,137].
Шал ақын өзін жүйрік атқа, жорға тайға осы ... ... ... халқында малдың түр-түсі, тегі ерекше орынға ие. «Шал мен
дудар қыз» шығармасында да жылқытұрпаттылықты кездестіруге ... ... ... ... ... ... мен біліміңіз жұрттан асқан
Дегенің «Атаң басы» ауыр тиді
Тұлпардың баласымын, сірә ... бұл ... ... ... ... Мұндай жылқыдан жаратылу
туралы миф саха-якут ... бас ... ... ... мифте кездеседі. Онда: «Юрюнг-айы-тойон атты адаммен қатар
жасаған, солардың мифтерінің басқа вариантында ол ... ... ... ... жартылай ат, жартылай адам туылса, соңғысынан (яғни,
кентаврдан) адам ... ... Шал ақын ... қыз да ... ... ерекше адам екенін басып айтады. Бұл ескі ... ... ... көп ... бір ... көз ... санын алуға
Есебіне жан жетпей,
Беглерім мінсе шұбарын
Жұлындай қылып ... ... ... жылқы малы ішіндегі ерекше түрі. Бұл туралы қазақ
арасында аңыздар мен ... ... ... Су ... ... ... ... алатын көрінеді. Су жылқылары туралы мифтер әзірбайжан,
түрікмен, башқұрт, қарақалпақ, армян т.б. елдерде кездеседі. Көне ... ... ... Посейдон Деметрамен жылқы кейпінде
некелесуінің астарныда да суын жылқылары жатуы мүмкін.
Суын жылқылары туралы ... ... бірі ... ... (ру) ... Қырықбай деген кісіге бірнеше жылқы табыны ... ... ... ... ... ... ... жылқыларын бағады екен.
Жылқылары күннен күнге көбейіп, мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... тебіндеп жайылып жүрген табынның арасынан бір
биеге ... ... көк ... ... ... да қайта суға түсіп жоқ болыпты.
Бие уақыты жеткен соң, қылсыз құйрықты ерекше құлын ... ... ... ... әрі ... мал шалып, құдайы атамаған екен. ... әлгі ... ... ... ... ... жылқы табынының арасынан
әлгі құлынды тістеп, ... суға ... жоқ ... ... ... көк ... ... қыдыр болып келген Қамбар атаның өзі дей келе ... «су ... деп ... ... ... ... таным-түсінігінде маңызды орын
алатын төрт ... пен ... ... ... сипаттаманың пайда болуы
бағзы дәуірлерден басталады. Қазтуған жырауда:
Мұздай үлкен көбелі
Қары ... ... ... шайы жібек оққа кірісті,
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені.
Қалайылаған ... ... ... отты би соңы,
Би ұлының кенжесі,
Буыршынның бұта шайнар азуы,
Бидайықтың көл жайлаған жалғызы [16,31].
Қазтуған жыраудың ... ... өзін ... сипатымен береді.
Жырда қошқардың қимыл әрекеті әсерлі суреттеледі. ... ... ... ... ... ды қасиетті саналған. «Қойды киелі
санаған халқымыздың қиялында оның ... көк ... мен ... ... ... ... ... әдет ғұрыптарында кеңінен таралған» ... Ал ... ... ... біз оны жол ... ... мүйізді тағылардың қатарында да қарай аламыз. Өлең жолдарынан
Қазтуған жыраудың беделінің ... ... ... елін ... ... жүретін көсемі болғандығын байқаймыз.
Көкбөрі – ежелгі дәуірдегі көшпелілерде ерекше саналған аң. Аңыз
бойынша түркі халықтарының ... ... ... ... ... діні
заманынан тарайды. Тотемдік сенім ықлым дәуірдегі мифологиялық санада туып,
фольклорлық шығармалардың философиялық ... ... ... Мына
жолдарға көңіл бөлейік:
Ау, бөрілер, бөрілер,
Бөрімін деп жүрерлер
Һәр бірінің баласы
Алтау болар, бес болар
Ішінде абаданы бір болар,
Абаданынан ... һәр ... итке жем ... ... ... бұл жолдардаел басқарған төрелердің ... ... ... ... ... ... миф бар: ... арғы
бабалары Ашина Сихай (Батыс) көлінің құбыласына өз тайпасын ... ... екен ... ... ... ... ... бөгде тайпа
шабуыл жасап, қырып салыпты-мыс. Ойран-топан болған жұртқа он жастағы
баланың ... ... тірі ... ... ... ... оны ... алып
асырайды. Ер жеткен соң әлгі бала қаншық қасқырға үйленіпті. Осы кезде ата
жауы баланың тірі екенін ... ... алып ... Осы ұлдан жүкті
болған қаншық қасқыр Гоацанның (Тұрфан) теріскейіндегі тау қойнауына ... ... ... ... ... он ұл тауыпты-мыс. Олар өсіп ер
жеткен соң, сол өлкенің қыздарына үйленеді. Сөйтіп олар бір рулы ел ... ... ... ... ... да ... ... былай
көрсетеді: «Қытай мен тибет мәдениетінен аулақ болған ұйғырлар тілі ... ... де ... ... шығу тегі ... ... ... болғанымен әр түрлі. Түріктер өздерінің шыққан тегін
ханзада мен қаншық ... ... ...... мен ханшадан
тарағанбыз дейді» [36,327]. Байқағанымыздай, түркі жұртының бөріден
тарағанын Шалгез ... ... ... ... ... туындыларында алатын орны ерекше. Далалық көшпелі
өркениетте өмір сүрген ... ... ... ... ... білген. Соның бірі көкте де, суда да, жерде де ... ... ... ... ... ... ... тең.
Өмірден көрген жақсылық
Ұйықтап өткен түспен тең [16,156].
Символдар ... ... ... ... мен ... және ол адам рухы мен жанының символы бола алатыны ... ... ... ... мотивтер кездесіп отырады: «Көгершін
баяғыда бір пайғамбардың келіні болған екен. Ол аянбайтын, ... ... кісі ... Оның мұндай екендігі басқа келіндерге жақпайды екен. Олар
келіннің әрбір қылған ісін ... ... ... ... ... ол ... бұл ... көңіл бөлмей өмір сүре беріпті. Бір күні келіндер
тамақ жасап ... ... ... жас ... ... шөмішпен бір
ұрыпты. Осыдан көгершінге айналып кетіпті» [35,32]. ... ... ... ... ... ... Бұл жерден байқайтынымыз, адам
жанының құс болып ұша алатынына сенудің түркі халықтарында да болғандығы.
Көне түріктердің ... құс ... ... ... ... ... елшісі саналады. Шал ақын бұл шығармасында адамның сүрген ... ... ... ... ... ... наным-сенім жатыр.
Он екі айда жаз келер,
Құс алдында қаз келер,
Айтып-айтпай немене
Заманаңыз аз келер [16,112].
Бұл жерде он екі айда жаз ... ... ... ... құс алдында келген қаз яғни жыл құсы заман туралы ... ... ... ... ... құс ... адам мен ... арасындағы
байланыстырушы ретінде де кескінделгенін байқалады. Бұл ... қаз ... адам ... ... ... ... алынып, Бұқар заманының аз
келетінін айтады.
Аңшылықпен айналысқан дала қазақтарының өмірінде ... ... зор ... Ел ... ... осы құстарға теңеудің түп
тамыры тереңде жатыр.
Дәл жиырмаға келгенде
Ақ сұңқар құстай түледі,
Азуын ... ... ... тіреді [16,80].
Қазақ танымында бүркіт, лашын, сұңқарды көктің билеушісі, құстардың
күштісі, қасиеттісі деп сыйлап өлтірмеген. ... ... ... ... ретінде айрықша мәнде ... Мұны ... ... ... ... петроглиф суреттер, ... ... ... ... және ... ескерткіштер дәлелдейді. “Баһадүр
батырлар дулығасының шекесіне қыран ... ... ... жүрді. Ақсақ
темірдің, Шайбаниханның т.б. хандардың атақ лауазымы да қыранға байланысты
“Сахиб-қыран” деп аталатыны жайлы жазба ... ... [37]. Осы ... ... құстарының көшпенділер өмірінде ерекше орын ... ... ... ... ... “Бүркіт биінің” кездесетінін де
келтіруге болады. Аталмыш құстар ... мен жер ... ... киелі елші ұғымында халық санасында сақталған. Бүркіт ... ... ... ... Түркі-монғол халықтарында өзінің
шыққан тегін бүркітпен байланыстыру ғұрпы бар. Мысалы, меркіттер ... ақ киім ... ақ боз атқа ... “Мен Меркітпін” деп
айғайлап шабады екен. Осылайша өзінің бүркіт ... ... ... мен күн ... ... деп ... ... аспанның, я
күннің ашу ызасынан болады деп ... [33,35]. ... ... ... ... ... күн мен отпен байланысты. Бүркіт адамдарға от
әкеліп беруші ... ... ... ... алғашында бүркіт
күн иесі ретінде көрініп, кейін оның орнын Зевс ... да ... ... күн ... ... Ежелгі мәдени суреттерде Египет пен Ассиро-
Ваваилонияда күн қанаты бар диск ретінде бейнеленеді, ол ... ... ... Сондықтан бүркіт көріпкелдік, бақсылықпен
байланыстырылған. Мұндай ерекшелікті ... ... ... ... ... бүркіт соғыс құдайы және өз дұшпанын жеңеді.
Сондықтан ол жалауларда көп суреттеледі деп ... ... ... ... ... Абылай ханға берген теңеуінің
астарында осындай сыр жатыр. ... ... ... шығармада табиғат
құбылысына таңырқау, солардан көмек күту ... ... ... ... ойын ... білдіреді. Тәтіқара шығармасында «ақ сұңқар
құстай түлеу» деген сөз ... ... ... ... өте ... ... тәсілге ауысқан, яғни ... ... ... ... айту ... ... хан ... жасында халық бас иген,
халыққа қорған болып, жауына ... тұра ... осы ... сыйғызып
жеткізе білген. Елеулі ерлер, қалаулы билерді жыраулар поэзиясында
бүркітке, ... ... ... ... деп ... ... тартып міндім аттың жалын
Сол кезде айтқан сөзім от пен жалын
Бүркіттей тасқа талап етіп
Сонымен ... ... ұзын ... ... жолдарда Шал ақын өзінің он бес жасын бүркіт құстың өмірімен
теңестіреді яғни күш қуаты толықсып, ел ... ... бола ... ... ... ... ... Би Темірді хаж сапарынан тоқтатқан жырында былай
дейді:
Айдынды көлге қал шауып
Тоғызын соғып ұшырған,
Қу ... ... ... ... ... ... /16,47/.
Бұл жолдарда жоғарыда көрсеткендей, ел басқарушыны елге ... күн көру ... ... ... ... ... ... теңеу көрінеді. Шалкиіз жырау ойының ұшқырлығымен ... ... ... Би ... Хаж ... алып ... ... Ел
билеушілерді бүркітке, сұңқарға, лашынға теңеген тағы бір себеп бұл ... құт ... ... болып саналған.
Құстардың шінде қарғаның да өз орны бар. Ол жыраулар ... ... ... ... ... ... мың қарға.
Жаман туған жігітке
Рақатты күн бар ма /16,75/.
Қарға солтүстік халықтарда, чукча, коряк, үндістерде жаратушы күн иесі
ретінде ... Ал ... ... екі ... бірі ... бірі ... қалған. Жақсы жағын қазақтағы “Қарғам”, “Қарғадай” сынды ... ... ... ... Ал жаман мағынасында оның түсінің қара
болуы, дауысының ащы болуы, өліктің ... ... ... ... қарға ұғымы адам жанының мәңгілік өмір сүруін жоғалту
түсінігімен байланысты ... миф бар: ... ... ... ... ... ... жасаған мүсініне жан әкелуге жібереді. Қарға жанды
алып қайтып ұшып келе ... ... ... ... ... алады”
[27,163]. Солтүстік Америкадағы атапаск, тлинкт ... ... ... ... ... ... алып келуші, бүкіл әлемді, теңізді,
балықтарды ... ... ... кие тұтқан. Коряктарда қарға алғашқы адам
(тотемизм) ... ... және осы ... арғы ... ... ... өлікпен қоректенуі оның өлілер ... ... ... ... [30]. ... ... байқайтынымыз,
жырау “Білімді туған жақсыға, залал қылмас мың қарға” деп білімді ... адам ... ... ... ... ... көргеніміздей қарға
бейнесінде билеуші адамдар, халықтан алынған түсіммен күн көретін озбыр
тұлғаларды айтады. Мына ... ... ... ... ... ... таудың со бүркіт
Ылдидың аңын алар ма
Алтайы ердің ... ... ... ... қиын іс ... ... ... ма [16,53].
Бұл жолдарда айтылатын бүркіт , сұңқарлар елдің қалаулылары, жоғарғы
тап өкілдері болса, қарға олардан сәл төмен, ... ... бар ... ... ... ... арасында киелі саналған жануарлар. Олардың
мүйізінің өзі ескі наным ... ... ... ие. ... қасиетін
жыраулар туындыларынан да көре аламыз:
Иесі би Темірдің тұсында
Бұлтқа жете ... бұ ... би ... ... ... болғай бұл мүйіз [16,47].
Көшпелі халық аңшылықпен, мал шаруашылығымен айналысқаннан ... ... әр ... ... бар деп құрметтеген. Жаугершілік
заманда беткеи ұстар батырдың ... ... ... ... және
германдық жауынгерлер мүйізді дулығаларымен танымал болған. Ескендір
Зұлқарнайынның дулығасы қошқардың ... ... оның ... өзі ... ... ерекше әсер қалдырған. Иран-тәжік
фольклорында Ескендір Зұлқарнайынға “Қос мүйіз” ... ... ат ... ... ... құдайлар мен билеушілердің символы бола алады және
мүйіз қорғанның, атақ-даңқтың, ерлердің күш ... ... бола ... ... ... ... ... халқында ерекше ... ... да ... ете ... айтуға болады.
Жаугершлік заманда көшпелі қауымның көркем санасы еркн де ... ... ... ... ... ... ... өтіңіз
Үш жыл малды ту сақтап
Жиделі-Байсын жетіңіз
Кісісі жүзге келіп өлмеген
Қойлары екі қабат қоздаған
Қатын бала хақы ... ... ... [16,104].
Тарихымызда “Өтүкен”, “Жиделі-Байсын”, “Жерұйық” сында нақты
атауларға негізделген Жер Анаға табыну ... ... ... өсіп ... ... аймақты күллі әлемнің кіндігі ретінде ... ... аса ... ... – құт ... дейін дәріптеген. «Жердегі
жұмақ әлем Адам ата мен Хауа ана ... бақ ... ... ... Жердегі жаннат аспан мен жер бір-бірімен ұштасып ... ... ... мен ... ... ... қарым-қатынас болған кезді
түсінеді» [30]. Өлең ... ... ... ... ... Асан ... ... сая іздеген Қорқыт секілді халықтың қауіпсіздігі үшін Абылай
ханға қай жерге барса жанына жай таба ... ... ... ... ... жүзге келіп өлмейтін” киелі жер және ол ... арғы ... Бұл ... Т.Жұртбайдың көзқарасы: Сарыбас мерген
де қу жарғақ Жайық сияқты Жерұйыққа жетіп тұрып, “Көшпелі ... ... ... ... өзі ... ... Жұрт аңыз ... Бұл бір
көшпелі дүние екен”, “Көшпелі дүние” деген бір жерде тоқтап ... ... ... жоқ ... ... ... Қу жарғақ Жайықтың да, Сарыбас
мергеннің де ... ... олар ... бұлақтың басы мен үңгірдің
түбінде не Бәйтеректің, не ... ... ағаш – ... ағашы жоқ… Шындығында
Ұлы Даланы мекен еткен көшпелілердің мәңгілік аңсарының өзі – осы ... ... ... Жиделі-Байсынды, Жерұйықты мекен еткен
“Мәңгілік ел емес пе ... Сол ... ... ... аңсарға”
ұластырып, Бәйтеректің басыны шығып, ертеңгі заманның ... ... ... ... ... ішінен өздерін іздеген. Демек көшпелілердің
көңілінің өзі – бастауы, ... ... жоқ ... ... ... ... жатыр. Отырықшылықтың өзі ол үшін ... ... ... ... Олар ... ... ... – Мықан ағашының саясы
Жиделі-Байсын. Одан басқа нүктеге қазақтың көзі де көңілі де ... ... ... ... ... ... бір себебі де осында жатқан
сияқты. Жаз жайлауға, қыс ... ... ... малдың қамы үшін
қолайлы тұрақ іздеумен көшіп ... ... ... осы ... ... ... Әсіресе жаугершілік заманда осы Жерұйыққа
жетсе халық жанына сая ... ... ... ... деп сенгендігін
жоғарыдағы Бұқардың Абылай ханға айтқанынан байқауға болады.
2. Архетиптердің ХІХ ... ... ... ... ... ... жартысында қазақ халқы Ресей патшалығының
бодандығын ... қана ... ... үшін күрестің жаңа кезеңін
бастан кешірді. Ресей патшалығы қазақ елін ... ... ... ... ... ... ... меңгеру ісін бұрынғыдан гөрі батыл жүргізді.
Хандық билікті жойып орнына аға сұлтандық ... ... ... ... Бұл ... елдің ыза-кегін, намысын қолына ... ... ... қол ... көтеріліс бастаған Исатай мен Махамбет болғаны
балгілі. Махамбет пен Исатай бастаған көтеріліс соғыс тәжірибесі аз, ... ... ... екі жүзділігінен жеңіліске ұшырады.
Махамбет әрі ақын, әрі батыр, өз жырларын жауға қарсы өз ... ... ... ... ... ... ... болды. Аталмыш қозғалыс
Қазақстанның батыс өлкесін қамтыса, ... ... орта ... бастау
алған Кенесары Қасымовтар қозғалысы түгел қазақ жүздері жігіттерін ерткен
ұлы жорық болған еді.
Кенесары қазақтың хандық ... ... ... ... ел ... ... ілкі ... қазақтың кең өлкесін өз меншігі деп
жариялауына, құнарлы қоныс біткенді, қала, ... ... ... ... ... ... Кенесары қозғалысы қазақ халқының
тарихында елеулі орны бар тарихи оқиға. Оның ... ... ... ... ... ... ... жасады. Бірақ халық аталмыш
Кенесары қозғалысын естерінде мәңгі сақтап, оның басшы батырларын анықтап,
ерлік ... ... жас ... ... үлгі етіп ... ... ер жүрек ақындары, жорық жыршыдары ... ... ... т.б ... азат ету ... ... ... ғасырдағы қазақ әдебиетнің қоғамдық мәні ... ... ... ... ... Бұл жылдары өмірге келген туындыларда қоғамдық
қайшылықтар, әлеуметтік теңсіздік, замана сыры ... ... ... ... ... ... хан сұлтандарды ақылға шақыру, әділет жолын
меңзеп адамгершілікке баулу, жайлы өмірді ... ... ... ... ... ... ХІХ ... поэзиясы жаңаша дамып,
зұлымдыққа, әділетсіздікке қарсы ... ... ... ... ... ... өзі ... заманға,
отаршыл зорлығына, ол қауымға қызмет еткен әкімдерге, ... ... ... шыққан күрескер ақын Дулат Бабатайұлы болды.
ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... ... ... Ғаламдық ағаш аса маңызды культтердің
бірі. Осы культітң ... ... ... шығармаларынан табуға
болады. Ақын-жыраулар шығармаларында ХІХ ғасырда ... ... ... да ... ... ... ... табиғатымен көзге түседі:
Әспенттен биік қарағай
Қарағай басын жел соқса,
Қаршыға құс қайғы етер,
Балапаным өледі деп,
Мамығын төккен ұядан [16,193].
Абыл ақын Жиреншенің өмірден ... ... ... ... ... мифтік сипатын баяғыда-ақ жоғалтып алғанына қарамастан, бұл шумақ
ағаштың аса маңызды орынға ие болғандығының көрінісі. Абыл ақын ... ... ... ... жел соққанымен, қаршыға құстың қайғысымен»
жеткізуі ділмардың елдің бір бұрышын ұстап ... ... ... ... озуы ... үшін үлкен қайғы екенін халық танымында қалыптасқан
қарағай, қаршыға құспен ... ... ... ... ... өтуін былайша бейнелейді:
Қас бәйтерек жығылып
Жығылғаны естіліп,
Алыстағы дұшпанның
Қуанып ... ... күн! ... ... үшін, жан жолдасы Махамбет үшін Исатай өлімі орны
толмас ... ... ... ... өмір ... ... алыста қалды. Енді
Махамбет үшін сол армандаған заманның бәйтерегі жығылды, одан әрі ... ... ... ... ... ... ... серігі,
ел ағасы Исатай қаза тауып, көтеріліс қанға ... ... ... ... ... ... ... аңсаған Махамбет өзінің өмірлік
мұратын туған халқының өмірімен бірге алып қарайды.
Исатай батырдың өлімін Махамбет «Пыр-пырлай ... ... ... көрсетеді:
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айырылып
Қу түбір болған күн болған [16,223].
Ел басшысынан айырылып, ел басына қиын күн ... ... ... Махамбетке өмір өзегі болған бәйтерек қурады, одан арғы ... боп ... ... ... бозторғай
Бозаңда болар ұясы.
Бозаңның түбін су алса.
Қайғыда болар ... ... ақ ... болар ұясы.
Қайыңың басын жел соқса,
Қайғыда болар анасы...
Қаймалаған қарындас
Қазақта бар да менде жоқ,
Арызымды айтарға [16,220]
Махамбет Ғаламдық ағаш ... ... ... тұйғынның
басындағы қайғымен өз өмірін қатар қойып ... Қара ... ... ... жел ... ... қайғырады яғни, өзі өмір сүріп жатқан
ортада, халық арасында патшаға ... ... ... қайғығы
ұшырасам менің арызымды айтар қарындасым яғни бір ... ... жоқ ... ... өз ... ... ... түсінген, адамгершілік,
әділеттілік, имандылық, парасаттылықтан кенде ... өз ... ... ... ... қуар бір ... болмағанын білдіреді.
Махамбеттің «Бағаналы терек» өлеңінен ағаштың түрлі қырлары ... ... ... ... бола ... қарсы бұтақ біткенше,
Еменге иір бұтақбітсейші
Қыранға тұғыр қыларға [16,223].
Исатай батырды бағаналы ... ... ... тірегі, қалаулысы
болғанын білдірсе, «бақыраш жамап бола ма» деп ... ... ... ... ... халық түсіне ме екен деген үмітін білдіреді.
«Қарағайға қарсы ... ... деп ... қарсы адам туғанша халықтың
қамын ... адам ... ... ... ... деп ... келесі
жолында көре аламыз. Махамбеттің бұл арамандары өлеңнің келесі ... ... ... ... ... ... ... қусайшы,
Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға [16,232].
Ел тыныштығын бұзған обыр ... саны ... ... бір ғана ер ... ... ... қуса екен ... тілегін білдіреді.
Байқайтынымыз, Махамбеттің ақындық беті айқын, ол ел үшін ... ер. ... ... ... ... ... жатыр. Ерте дәуірден халық санасында
қалыптасқан ұғым «бәйтерек», «қарағай», «қыран» архетиптері көрінеді.
Ғаламдық ағаш ... ... ... қарағай сұлу сындардай,
Көгерген бүрі қуармай,
Шөлдесе де суармай,
Бойы сұлу болғанмен,
Көлеңкесі талша жоқ [20,67].
Дулат өз ... ... ... қойып жырлайды. Ақын қарағайы
шөлдеп, көлеңкесінен айырылған, заманының қиындап бара жатқанына өкінеді.
Халықы ... өмір сүру ... ... ... ... ... қалған, баяғы кең қоныс, еркін өрістен айырылған жұртқа енді арқа
сүйер пана жоқ ... өз ... өзек ... ... болып саналатын нысананың бірі – тау. ... тау ... ... ... ... ... ... жеткен соң,
Асқар тауы құлады,
Ағар бұлақ су алды.
Жетім мен жесір сүйейтін
Ағайын-туған жоғалды [23,43].
Шортанбайдың өзін асқар ... ... ... ... ... ... арқа сүйер аға болуымен байланыстырамыз және С.Қондыбайдың айтуынша
Ғалам кіндігі арқылы адам ... ... және ... ... ... Шортанбайдың мұсылмандыққа беріктігін еске алып оның қарапайым
халықтан ерекше қасиеті болғанын байқаймыз. Бұл ... ... ... ... ... ... рухани азықтың суалып құрғап бара
жатқанымен байланыстырады.
Махамбеттің «Мен ... ... ... ... ... ... тағы бір ... көрінеді:
Мен түбін кескен бәйтерек,
Толқын соқса ... ер ... жер ... ... де ... бір ... ... [16,237].
Бұл жолдарда жел, толқын құдіретті күштердің бірі ретінде ... ... ... ... ашулы рухтар келеді деп есептеген [33,29].
Махамбет жаралы ... оған ... ... ... ... ... ... дайын, бірақ жоғарыдағы билік күшінен құлайтынын ... қаза ... ... өз күйін түбін кескен бәйтеректей қалыпта
екенін ... ... ... ... батыры өз күшінен айырылғанын айтады.
Жыраулар туындыларында түйе культі белсенді ... Ол ... ... ана ... ... ... ... пайда
болуымен байланысты мифтер («Түйе көрсе жылқы неге қалтырайды» т.б.) арқылы
беріледі. Есет биде ол ... мен ... мен ... салсаң қайыспас,
Қас қара нар мен едім. -деп берілген[16,189].
Қара нар ХІХ ғасыр ақын-жыраулар поэзиясында көп кездеседі. Оның түп
негізін ... ... ... Түйе ... жаратылысы туралы
мынадай миф бар: «Ертеректе түйені жарату ... мен ... ... ... ... ... мекен еткен көшпенділер
жаратушыдан біздің қиын өмірімізді ... ... ... жоқ. ... ... көш көлгі керек,- деп сұрайды. Жаратушы оларға барлық
жануарлардың қалдықтарынан құрастырып жаңа ... ... ... ... түйе ... ... қарар болсақ, басы қойға, мойын
аққуға, аяғы,тұяғы ... ... ... күші ... ұқсайды. Түйе
малы қазақ халқында ерекше бағаланған мал. Оның жоғарыдағы ... ... қара ... ... ... табуға болдаы. Есет
би өзін қайыспас қара нарға теңейді, яғни халықтың қиын-қыстау ... ... ... ... нар Абыл ... ... ... сүйеулі еді арқам жарға-ай,
Қатепті қайыспайтын қара нардай,
Аузынан байтақ жұрты анталаған,
Сүйекем сөйлер еді-ау қарқуардай [16,192].
Сүйінқара батырдың ... ... арқа ... ... қайыспайтын қара
нарының өмірден өткенін ... бұл өлең ... қара нар ... ... ... болғандығын аңғартады.
Шақырса тауда тарлан таң сәріде
Еділде бұғады үйрек дыбысынан
Қатарада нар сүрінсе халқы сүйер,
Болсада қандай жазаң ауырсынба...
Жүк ... ... ауыр қара ... бұл ... құны бар ... қартайған соң қалжыраңқы,
Сөзімнің сына, тақсыр, міні бар ма?! [16,194].
Абыл ақын Қайыпқали сұлтанға айтқан бұл туындысында қара нар ... ... ... ... сен бе ... арқа сүйер ұл болсаң қандай
жазаң болса да халқың ... еді, қара нар ... ... ... ауыр
жүкті көтере алған болар едің деп ... ... жоқ деп ... ... ... ... қара нар бола ... бетіне басады.
Қара нар Махамбет жырларында да кездеседі:
Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығуға,
Қас үлектен туған катепті
Қара нар керек біздің бұл іске ... ... ... ұйымдасқан көтерілістердің жеңіске жету үшін
қайратты, батыл, шыдамды ... ... ... ... ... ... ақын Исатай өлімін толғаған жырында:
Бура атанға шөккен күн
Бұлықсып жүрген ерлерден
Бұрынға ... ... ... қара ... қиып ... күн ... қара ... арқаны болған Исатай өмірден өтті, яғни
батырларда ... ... ... ... ... ... ... Махамбеттей ердің жан жолдасы Исатайдан ... ... ... ... қабырғасы қайысып қара ... ... ... ... мына ... ... аударайық:
Арқада Әлім бар-ды деп
Қайыспас қара нар-ды деп
Оған да барып жеткен ер [16,219].
Өлең жолдарында Махамбет өткен ... еске ... ... ... бар еді деп ... ... жасаған көтерілістерін, оған
дейінгі тыныш өмрді бір сәт көз алдына әкеледі. Қара нардың қасиеттілігінің
бір қырын мына ... да ... ... ... де көп ... ... баласы.
Қалы кілем, қара нар
Жарасады қатарға.
Аруана жисаң жарасар
Ұлы күнде сапарға [16,220].
Махамбет қара нардың ... ... ... ... бұл шумақтың
астарында үлкен сыр жатыр. Қара нар деген атауға кез-келген ... ие ... оның жеке ... ... Соның бірі Махамбет айтпақшы, аз
сөйлейтін, көп тыңдайтын болуға тиіс. Ал ... ұлы ... ... ... ... пайдалану үшін жиған дұрыс ... ... ... – жершіл, отаншыл келетіні, ақын қандай сапарда болмасын қайта
оралу үшін ... жи деп ... ... жырында нар төмендегідей көрініс алады:
Мойның қалды бұлғақтап,
Екі езуің ыржақтап,
Талқан ... ... ... ер ... ... ... [20,64].
Зар заман ағымының өкілі Дулатты халқының хал ахуалы толғандырады.
Ресей патшалығының езгісіне түскен ... халі ... ... ұмытқан
заманда халқы үшін қайыспас нар болған ер азаматтар ендігі күнде шөгіп
қалды, ... ... ... ездер аға сұлтан болып отыр деп қапаланады.
Халқымыз тарихынан, өмір ... ... жиі ... ... да елге ... ерге ... бола ... тұлпарлар көп
жырланады. Мінсе – көлігі, жесе – азығы, ішсе ... ... ... ... ... айрықша мән берген. Қазақ халқының өмір тарихы мен өткен ... ...... ... ... оны ән-жырға қосып жырлап,
мифтік санада өз жаратушысы деп сенгендігін байқаған болатынбыз.
ХІХ ғасыр ақын-жырауларында жылқы ... ең көп ... ... ... ... заманның қиын-қыстау кезеңін
суреттеумен қоса, атбегілік, жылқы сүйгіштік те қыры да ... ... ... ... ... ... ... суреттейді:
Кермиығым, кербезім!
Керіскідей шандозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым! [16,216].
Жылқының нақтылы әрекет-қимылын шебер бейнелеген ... осы ... жаяу ... түсе ... қаны ... ... ... өзін-өзі
күшпен тежеп тұрған батырдың көңіл-күйін айқын ... ... ... ақын ... ... ... ... адам туралы халық ұғымына,
көркем ойлау ... ... ... ... ... ... арыстаным деуі де халықтық үлгідегі ... ... ... зор, ... ... дегенді аңғартса, «Құлжадай айбар
мүйіздім» деуі оның қол бастаған батырдың ... ... зор ... анық атбегінің көзімен қарап, ... ат ... оның ... ... сырды, жойқын жұмбақты таза таным
тұрғысынан ашып, шешіп ... жан жоқ. ... ... ... ... қажет етеді. Төмендегі жолдардан Махамбеттің
жылқы жануарының қасиетімен жетік таныс болғанына куә боламыз:
Арғымақтың баласы,
Аз оттар да көп ... ... дәні ... ... ... ұйықтар да көп жортар
Дұшпанға кеткен арымен
Барымтаға түскен малы бар [16,209].
Өлеңде азамат ер мен арғымақ қатар қойылып ... ... ... ... ... тән архаикалық кейіпкерлердің қатарында
болғандығы, атап ... бір ... әрі ... әрі хайуандық реңк алып,
зооантроморфтық кейіпте берілгенін тануға болады» ... ... ... ... ... жылқы кейпінде бейнелеу
кездессе, жылдар өте келе бұл ... ... ... ... ... жылқы санымен бағаланады, салтанат пен сұлулықтың
өлшеушісі ... ат ... ... ... ... ... құнын жылқымен төлеген. Бұл Дулатта төмендегідей беріледі:
Үстінен ер түспесе,
Әлінен артық күштесе,
От оттап, су ... ... ... шыр бітпесе,
Нәсілі тұлпар болса да,
Одан да өтер шабан жоқ /19,69/.
Жаугершілік заманда ер қанаты, ... ... ... ... қадірі
кетіп, қызметі түскен. Оны баптап мініп, халқын артына ертіп , жерін, елін
қорғайтын ерлердің қалмағанын Дулат ... ... Бұл ... ... тұрмыс жағдайының төмендігін бейнелеп тұр.
Дулаттың Барақ төреге атқан ... ... ... ... ... жабыға
Етегін ашып кім күлмес,
Азғындаған шағыңда [19,27].
-деп сөгеді. Ақын Барақ ... асыл ... ... ... ... сол тұқымды қорлап, қарапайым халықтың арызын ... ... ... ... ... ... деп ... істерін бетіне басады.
Ақынның «Қазақтан шыққан кәпірді» өлеңінде де ... ... ... ... танырлық сықылы,
Жармар жабыдан
Сенімді атқа қосуға,
Тас түссе талай бағына,
Сырын алған құнан да ... ... өз ... ... ... ұмытып, орыстарға қарай ауып,
олардың дінін қабылдап кәпір болып бара жатан халқына жан айқайын ... ... ... ие ... ... ... ... шыққан
аға-сұлтандардың, төрелердің халық қамын ойламай, елдің азып бара жатқанына
кінәлайды.
«Ер ... , есер ер ... ... ... баға ... озып ... ... бұл боп, тай қалды
Бағасыз қыран ол қалды,
Достықтың жібі үзілді
Ителгі туып сұңқардан
Жабы туып тұлпардан
Топтан торай бермейтін
Түн асқан сайын өрлейтін
Төрт аяқтан ... ... боз ... жал ... ... ... қызынды [20,64].
Дулат бұрынғы ізгі адамдардың жойылып, оларды орнына байлықтың
арқасында алаяқ қулар ... ... бай, ... ... мен ... ... ... би деп, сұлтан деп сенгендеріміз елін сатып, шен ... ... ... опасыздар дейді. Бұл өлеңінде ... деп ... ... ... ... ... ... айтса, «бағасыз қыран» деп
даналығымен, ділмарлығымен ел басқарған билерді, қол бастаған ... ... туып ... ... туып ... ... асыл тұқымды
батыр, би шешендерімізден ездер ... ... ... бара ... Халық арасынан ауызбіршілік кетіп, азып-тозып бара жатқанына
ашынады.
ХІХ ғасыр ақын жырауларының туындыларында ... ... ... ... көп ... ұмыт ... ... олардың
байырғы нобайын анықтауға болады. ... «Мен ... ... ... ... ... аударайық:
Хат оқиды молдалар,
Қаламмен тартқан сиядан.
Екі кісі тең барса,
Оңды төре ... ... ба ... тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шапқан қиядан ... ... көне ... аса маңызды мифтік символ болған.
С.Қондыбай еркек ... арғы ата ... тағы ... ... ... [13]. Және көптеген елдер мифтерінде мүйізді тағылар ... жол ... ... ... Соның бірі «Ергенеқон аңызында»
берілген: «Қырғыннан бала шағасын аман алып қалуды ойлаған ... бен ... ... «егер елге барса, төрт тараптағы елдің барлығы бізге ... ... ... көзіне түспей тұрмаспыз, одан да тау ішіне
жұрттың аяғы жетпейтіндей бр жер табалық»,-деп ... ... ... ... барады. Бір биік таудың етегне кіріп, арқарды салған ізімен
таудың үстіне көтеріледі...» [41,28] Жол ... ... ... ... ... те көрсеткен [38] Жоғарыдағы ... ... ... ... жол ... болса өзін көпті көрген қарт ... жне осы жол ... ... да ... Бұл ... ... көтерілісшілердің басшысы екенін және мұндай ... ... ... ... ... ... өлең ... Абыл ақыннан да
кездестіреміз:
Таудағы тарлан қарт марал
Таямын деп қайғы етсе,
Табандап басар қиядан
Екі даугер келгенде
Төресін діл ... ... би адам ... ақын ... ел ... би, әділ төре ... қарт маралға теңейді. Мүйізді ... ... ... ... ... ... тұлғасын Дулат жырларынан да таба аламыз:
Жол таба алмай қиналдың,
Айуанмен те саналдың
Терідей боп тоналдың
Бастады тәңірім теріске,
Елің түсіп керіске
Енді қолың жетпейді
Кең ... ... ... таба ... ... ... бөкендей [19,48].
Бұл өлеңнен бөкеннің мифтік сипаты анық ... Ақын ... ... ... ... жерлердің бәрін тартып алып, енді барар
жер, басар тау қалмай, елді бастап жүретін ер қалмағанын ... ... ... ... ... ... өлеңінде мүйізді тағылар
құлан мен бұланды кездестіреміз.
Құзды мекен еткенмен,
Өткелектен өткенмен,
Қарауыл салып үргенмен,
Сақтанса да мергеннен,
Ажалды оқтан құтылмас
Сақсынғанмен бұлан ... ... ... аяғы ... құрған шебінен,
Аса алмайды шегінен
Қыр тағысы құлан да [19,55].
Өлең жолдарында ... мен ... ... жол ... ... шендестіріледі, олар қаншама сақ болып жүрсе де өз азығы ... ... ... түсетінін айтады.
Мүйізді тағылардың мүйізі де аса маңызды ... ... ... ... Шалгез жыраудың туындысынан кездескен мүйіздің атақ
дәрежеге ... ... ... болатынбыз. Мұндай мүйіз Дулат
шығармаларында да кездеседі:
Аяз қысса мүйізді,
Мүйіз қысып ... ... екі ... ... ... ... ... былықты... [20,33].
Ақын шығармаларында ел басқарған ... ... ... қаңсып қалғандығымен қатар қойып суреттеуінің астарында үлкен мән
жатыр. Мүйіз саяси билік иесі екенін білдіріп отыр.
Дулаттың «Шаштараз» дастанында патшаның өзі ғана ... екі ... ... айтылған:
Таққа мінген бір патша
Дәл он жеті жасында,
Тітіреткен ... ... ... ... ... шағында
Домалатқан тасын да
Қос мүйізі патшаның
Болады екен басында
Мүйізін біреу көрсе егер
Патшаның бағы таймақшы,
Халыққа сырын таратып
Көруші болса айғақшы [19,90].
Мүйіздің киелі ... ... Бұл ... ... ... анық байқауға болады. «Әлемнің ортасында үлкен тау бар, осы тауда
қара киік жер ... ... осы ... ... ... халқы
өмір сүреді деп сенген. Осында үлкен ағаш өседі. Алғашында бұл кішкене ғана
қызыл таяқ ... ... ... бұл ағаш өмір сыйлаушы, жаратушы ... ... әр ... жан-жаққа қарай тармақталып өсіпті, барлық
тайпалар осы ағаштың бұталарында өмір сүріпті. Бұл әлем ... қара ... төрт ... және көк пен жер ... ... ... Осыған ұқсас миф қырғыздарда да бар. Олар өздерінің шығу ... ... ... наным – сенімінде құстардың маңызды рөл ... ... ... байқауға болады:
Қызғыштың даусы көбейді
Көлден аққу сырылды,
Қайырымы кеткен соң
Мырзадан қоңсы жырылып,
Елім дер ер қалмады,
Артынан қарар бұрылып [19,64].
Аққу культі ... ... ... ... ие ... ... түрлі рухтары негізінен құс түрінде түсіндірілуі шамандық атаулыға
тән құбылыс, аққу мен қаз шаманның ... ... ... ... болып есептеледі, және бұл ең байырғы ұғымдар еді» [33,33]. ... ... шығу ... ... ... ... ... көп
қолды басқарған Қалша қыдыр дейтін батыр қолбасшының қолы қырылып бітеді.
Өзі жау ... ... ... ... ... жалғыз қалады. Шөлден әбден
қақырығы ... ... ... Осы ... көк ... бір аққу ұшып ... су тамызып, оны өлімнен құтқарады. Айдын көлдің жағасына апарып
жарасын емдеп жазады. Кейін бұл аққу ... сұлу ... ... ... оған ... Олардан қазақ халқының арғы аталары туады. Қазақтың үш
ұлы – ... ... ... ... ... құраған үш жүздің ұрпағы
тарайды» [37,47]. Дулат өлеңінде осы мифтік сарын ... ақын ... ... ... ... билер, ел үшін жанын қияр ер ... ... – өлең ... қару еткен өнер адамы, ақпа-төкпе импровизатор,
замана ... ақыл ... ... ... ... ... келетін тапқыр да көреген дана тұлғалар. ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда өмір
сүрге ақын-жыраулар қайғырғанда дем беріп, қуанғанда ... ... ... асыл сөз ... ... айтуынша, ата-бабадан, ұрпақтан ұрпаққа көшіп
жүреді [30]. ХҮ-ХҮІ ғасырларда өмір сүрген Шалкиіз жырау жырлаған ... ... өмір ... ... ақынның жырында да ... ... ... ... бұл мүйіз уақыт алшақтығына қарамастан байырғы ... ... ... ұжымдық санасыздық милиондаған жылдар бойы қалыптасқан әлемнің
көрінінсі екенін айтқан болатын. Бұл ... ... ... аналогия
(ұқсастық) бірде теңдік, бірде бірін-бірі ... ... ... ... ретінде түсінген. Сондықтан да «архетип» ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, әлемдік ағаш) тек жалпы, іргелі және жалпыадамзаттық
мифологиялық ... ... ... ... ... ерте
дәуірде қалыптасқан ғаламдық ағаш культі халыққ ... ... ... ... Ғаламдық ағаш жұмақ әлемнің бастауы, бұл ... ... ... ... ғасырлар ақын-жыраулар поэиясынан көрінген.
Ағаш культі бұл ғасырларда мифологиялық сипатымен халықты да ... ХІХ ... ... ... да кездестіреміз. Әлем кіндігі болып
саналған ағаш ХІХ ғасыр ақын-жырауларында жеке ... ... ... ... ... ... ... культі де ертеден келе жатқан культтердің бірі болғандықтан ақын-
жырауларда көптеп кездеседі. Қыран, бүркіт, сұңқар т.б. ... ... ... ... күш ... ел ... ... мен батырларды
сомдаған. Ал, жыл құстраы тәңір мен адамзат арасын байлныстыратын ... ... күн ... ... халқының танымында «Жерұйық»,
«Жиделібайсын» т.б. жерлер жаннат өмірді, ... ... ... ... дүние. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар ... ... ... ... ... ... ғасырлар туындыларында ғана кездеседі.
Мұнда бөрі архетипі тотемдік ұғымда берілген.
Мүйіді тағылардың және жеке мүйіздің ... ... ... Бұл ... ... ... сипатын сақтап, жол бастаушы (арқар,
киік,ақбөкент.б.) ... ... ... ХІХ ... ... Ал ... Шалгез жырауда атақ-дәреже, шен атауын ... ХІХ ... ... ... байқалады.
Кез-келген рухани мұраның алғашқы баспалдағы мифология болғандықтан
ақын-жыраулар туындаларындағы ... ... ... табуға
талпындық. Архетиптер алғашқы танымдық форма деп танылумен ... ... қиял ... мен ой ... ... күні ұлттық мәдениеттің ерекшеліктерін оның тамырының санамен
қабылдау, халықтың рухыни мұрасына ден қою – өткенімізді зерделеуге ... ... ... өз ... діні, тілін, ұлттық ділін танып білу
арқылы адаматтың барлығына ... ... ... ... ... Ұлттық
қалыптасуына игі әсер ... оның ... ...... ... ... ... ұлт дамуының ,
қалыптасуының көрінісі. Жырауларда ... ... ... ... қалыптасқан.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985.– 559б
2. Сейфулин С. Шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы. 1988. Т.5. – ... ... М. ... ... Алматы: Ана тілі, 1991.– 240б.
4. Мұқанов С. Халық мұрасы. Алматы: Қазақстан, 1974.- 236б.
5. ... Қ. ... ... ... ... ... ... 1967.
- 435б.
6. Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы: Қазақтың мемлекеттік ... ... ... ... А. ... ... Алматы: Жазушы,1975. - 464
8. Сүйіншалиев Х. Қазақ ... ... ... ... ... М. ... хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы: Ана тілі, 1992.–
176б.
10. Тілепов Ж. Елім деп ... ... ... Алматы: Білім,1995. – 192б.
11. Жақсылықов А. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью в
пройзведениях казахской литературы. Алматы: ... ... ... ... А. ... художественная проза. Алматы: Ғылым, 1998.– 349с.
13. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Алматы: Дайк-Пресс, 2004,–504б.
14. Философиялық сөздік. Алматы: Қазақ энциклопедиясы,1996.– 525б.
15. Әлемдік ... ... Он ... Т.2. ... ... ... Алматы: Жазушы, 2005.– 568б.
16. Бес ғасыр жырлайды. Т.1. Алматы: Жазушы, 1984.–256б.
17. Ақберен. ХҮІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ жырауларының ... ... ... 1972. – ... ... М. ... алматы: Атамұра, 2006. – 312б.
19. Дулат Бабатайұлы. Шығармалары. Өсиетнама: өлеңдер мен ... ... 2003. – ... Өтемісұлы М. Өлеңдер.Алматы: Қазмемкөркемәдеббас. 1951. – 138б.
21. Шортанбай. Толғаулар мен айтыстар, дастан. Алматы: Айқап, 1993. 80б.
22. ... ... 2 ... ... ... ССР баспасөз жөніндегі
мемлекеттік комитеті Бас редакциясы РББ, 1991.
23. ... ... ... ... ... 1967, ... ... Л.Я. Первобытная религия. Ленинград: Издательство Института
Народов Севера ЦИК ССР им. П.Г.Смидовича, 1936.– 574с.
25. Фрэзер Дж.Дж. ... ... ... ... и религии. Москва: ООО
“Издательство ... ЗАО НПП ... 2003.– ... ... Т. ... ағашы // Қазақ әдебиеті.2006 №11. 12-13-б.
27. Ямаева Е. Священное дерево и его ... ... ... ... Горно-Алтайск.1984,–184с.
28. Келімбетов Н. Оғызнама. Алматы:
29. Сагалова А.М., Октябрская И.В. Традиционное мировозрение.
30. Энциклопедия символов,знаков, ... ... ... Миф, 2000, – ... ... Б.А. ... в ... литературы Алматы. 1999.Док.дис.
32. Мұқышева А.Н. Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани ... ... ... 2002.– ... ... ... Ж. Төрт ... қасиеті. Алматы: Қаз Баспа КТ,
2005. – ... ... ... ... Аламты: Ғылым, 2005.– 320.б.
36. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы: Білім, 1994.– 480.б.
37. Базылхан Н. Қыран құстың символикасы // ... ... ... Т. Мықан ағашы.// Қазақ әдебиеті. 17.03.06. 12-13б.
39. ... ... ... ... Ана-тілі. 1992. – 206б.
40. Энциклопедия символов. Москва: КРОН-ПРЕСС,– 2000.504с.
41. ... ... на ... ... ... ... к ... атласу. Алматы; Наука, КазССР, 1980. – 256с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Математикалық ұғым10 бет
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы77 бет
11-12 ғасырлардағы Русь2 бет
11-15 ғасырлардағы Англия6 бет
11-15 ғасырлардағы Испания3 бет
15-16 ғ. жыраулар мен ақындар поэзиясындағы әлеуметтік ойлар13 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь