Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1. Шығармашылық түсінігі және оның маңызы ... ... ... ... ... .7
1.1 Философия тарихындағы шығармашылыққа берілген анықтамалар ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Эвристика . шығармашылық туралы ғылым ретінде...11
1.3 Ғылыми шығармашылық пен шығармашылық психологиясы ... ... ... ... ... ... 15

2. Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас ... ... .21
2.1 Шығармашылық еркіндігі еркіндіктің ең жоғарғы түрі ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.2 Шығармашылық тұлғасының өзгешелігі ... ... ... ... ... ... ...24
2.3 Еркін шығармашылықтың қоғамның рухани өміріндегі гуманистік аспектісі ... ... .30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42 Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
Қосымша әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
        
        Еркін шығармашылық – қоғам жетілуінің рухани  шарты ретінде.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................... 3
1. Шығармашылық түсінігі және оның маңызы.....................7
1.1 Философия тарихындағы ... ... ...... ... ғылым ретінде...11
1.3 Ғылыми шығармашылық пен шығармашылық
психологиясы................................................................
..................15
2. Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара
қатынас.....................................................................
.............21
2.1 Шығармашылық еркіндігі ... ең ... ... ... өзгешелігі...........................24
2.3 Еркін шығармашылықтың қоғамның рухани өміріндегі гуманистік
аспектісі...................................................................
.....30
Қорытынды...................................................................
....................42
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................45
Қосымша әдебиеттер тізімі
............................................................48
КІРІСПЕ
Еркін шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... негізінен – философиялық және жеке ғылымдық
мәселелер деп екіге бөлуге болады. Жеке ... ... ... мәселелер өзінің жалпылығы және мәңгілігімен ерекшеленеді.
Философияның мәселелері нақты шешілмеген, олар әр ... өз ... ... ... байланысты түрлі шешім тауып отырған. Мысалы ежелгі
антика заманында Аристотель, Сократ, Платон, Гераклид, Парменид және ... ... ... болмыс және оның мәні мен мақсаты, рух, ... ... ... ... ... ... өз актуальдылығын осы
уақытқа дейін жоғалтқан жоқ.
Жеке ... ... өзі ... ... есеп ... Ол ... ... тапқан соң, оған қайта ешкім оралмайды. Мысалы, XXғасыр
теоретикалық механикасы Ньютон ... ... ... ... ... жеке ... ілгері дамиды да, философияда прогресс
жоқ деуге болмайды, философтар жаңа ... мен ... ... ... ... ... одан әрі ... түседі. Сол сияқты
шығармашылық мәселесін қарастырып, өз шешімдерін берген ... ... ... ... кейінгі Бердяев, А.Осборн, Гордон (Gordon WJ),
Г.С. Альтшуллер және т.б. аяқталады. Бірақ ... сөз әлі де ... ... ... ... ... шығармашылық әрекеті ашылып, оның
жасампаздығы дами ... ... ... ... ... ... құрамында
шығармашылық сарқыншақтары болады. ... ... екі ... ... (отражение) және шығармашылық болады. Бұл екі механизм – әр түрлі,
бірақ бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... жоққа шығарып, бір ғана шығармашылық механизмі болады деп
тұжырымдайды. Алексеев П.В. пікірінше кез ... ... таза ... әр адам ... ... бұл процесс таза индивидуалды.[1]
Көпшілігі шығармашылықты объективті заңдар негізінде адамның және
адамзаттың мақсаты мен ... ... ... табиғи және
әлеуметтік ортаны өзгертетін іс әрекет деп ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықтың бір белгісі
міндетті болып табылмайды. Егер олай дейтін ... дін, ... ... ... ... ... қалып қояды. Шығармашылықтың
объективті заңдылықтарға негізделуі шарт ... бір ... ... деп, ... ... ... келетін
және адамзаттың прогрессивті дамуына ... ... ... ... бір ... ... қою да ... емес. Прогресс деген
сөздің анықтамасын алсақ, ол ... ... ... ... байланысты. Ал мәдениет, яғни рухани құндылықтар бір шетте
қалып қояды. Менің ойымша келесі анықтама ... ... ... яғни ...... жаңа ... және рухани
құндылықтар өндіретін адам әрекетінің процесі. Тек ... ... ... ... деп те келтірілген, нәтиже негізінен
екінші орында.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Адамның ерте ... бері ... келе ... бір арманы
–еркіндік.Еркіндік адамға ғана өзге де ... ... орын ... . Адам ... ... үшін , тұлғалығын таныту үшін
еркін әрекеттер жүзеге асырып отыруы ... . Сол ... де ... ... мәңгі қаралып келе жатқандардың есебінде .
Еркін шығармашылықтың мәнін ашу, оның ... ... ... ... Сондықган да адам баласы өмір сүретін қай уақытта, ... ... ... ... ... қойылып отырады.Сол
себепті, осы ... ... ... ... ашу ... ... ... Қазіргі философияның оқулықтары толығымен аударылып
болмаған, қысқаша мәліметтер берілген оқулықтар студенттерге толық мағлұмат
бермейді.
Жұмыстың ... ... мен ... ... ... философия өкілдерінің қай - ... ... және ... ... көңіл бөлген. Дегенмен де, осы мәселе
тұрғысынан жүйеге түсірілген, ... ... жоқ. Ал , ... ... ... жатқан еңбектер, зерттеліп жатқан ... аз. ... ... ... ... ... тура келеді.
Ресейлік философтардың ішінде Н.Бердяев шығармашылық ... ... ... деп ... Оның ... ... адам ... және
жарату қабілетіне ие. Адам өзінің өмір сүріп жатқандығы үшін құдай алдында
қарыздар, сол ... ... ... ... ... ... ... мәселесі бүгінгі таңда да, осыған ... де ... ... ... ... ... Сонымен қоса, әлемдік
философияның көрнекті өкілдері мәселені қалай қарастырған, Шығыс пен Батыс
философтарының ... ... ... ... ... қарастыру, олардың осы мәселені кеңінен ... , ... ... ... ... ... ... екі тараудан(шығармашылық түсінігі
және шығармашылықтағы еркіндік пен ... ... ... ... және ... ... ... тұрады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Бітіру жұмысы мәселесін қарастыруына көңіл бөлу . Осы ... ... ... ... жатқызуға болады ;
- шығармашылық мәселесінің маңыздылығын ашу;
- мәселенің философия тарихында қарастырылуына ... ... ... түрлері мен деңгейлеріне көңіл бөлу;
- шығармашылық тұлғасының ерекшелігін анықтау;
- жаңа әдістемелер мен болжамдарды қарастыру;
- еркіндік пен ... ... ... ... ... ... талдау;
Бітіру жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі. ... ... ... шығармашылық туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... еркін
шығармашылық мәселесінің қарастырылу әдістерін жан-жақты қарау, ... ... ... ... ... ... ... синтез, жалпылау мен жекелік әдістері қолданылады .
Зерттеуде қазіргі кезде саяси, экономикалық, ғылыми мәселелерді ... жаңа ... ... ... ашық жазылған(метод «мозовой
штурм» и т.д.). Негізінен ... ... ... ... ... Бірақ жұмыста психологиялық, психоанализ, кибернетика
теориялары қарастырылған. Философиясының ... мен ... ... ... ... теориялық зерттеу, оны әрі ... ... түсу ... ... . Бұл ... ... ... мәселесінің бірқатар
қырларын ашады . Бірқатар ... ... ... ... ... мен пікірлері бірдей орын ... ... ... , ... ... береді . Сонымен қоса ... ... атып келе ... біздер үшін еркіндік және шығармашылық
мәнін шынайы түсіне білу артық емес.
Адамзаттың ... ... ... ... ой ... ... Философияны толғандыратын мәселелер қатарының ауқымы шексіз. Даналық
ой ағымы дүниенің барша қыр-сырына өз тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Адам
баласы сонау Адам Ата мен Хауа анадан өмірі басталып, өзінің ұзақ ... ... осы ... ... ... ... ұшырасып
отырған десек, артық айтпаған болар едік. Ықылым замандардан бері қаншама
құндылықтар жүйесі, мәдениет ... ... осы бір ... ... келді. Бұл қабілетке жер бетінде тіршілік етушілердің
ішінде адам ғана ... ... да ... ... орын алуы сонау ерте
замандардан басталады. Дана ойдың иелері барша адамға ғана ... ... ... ... бұл мәселені де еш тастамаған.
Алдымен, шығармашылық түсінігін тарамдап айтып алған жөн ... ... ... ... ең ... оның жазушылар шығармашылығымен
байланыстыратыны белгілі. Ал ... ... деп те ... ... ... яғни ... ... мәдени-тәрбиелік, ақпараттық және танымдық, әдістемелік
мәселелерін зерттейді. Шығармашылық бір ... ... ... көп ... ... негіздері бойынша классификациялауға
мүмкіндік береді. Шығармашылықтың бірнеше ... бар: ... ... ... ... ... көркемдік,
мифологиялық, діни, күнделікті-тұрмыстық және тағы ... ... ... ... айналысып жүрген және оны
рационализациялауға тырысатын Альтшуллер бойынша ... ... ... басқарылмайтын, адамға белгісіз күштерге байланысты
құбылыс.
Екіншіден, болжауға, ... ... және ... түрде
басқарылатын құбылыс.
Былайша екіге бөліп, көрсеткенмен ... ... ... бұл екі сипаттамасы белгілі бір мөлшерде араласып кетеді.
1.Шығармашылық түсінігі және оның маңызы.
1.1 Философия тарихындағы шығармашылыққа берілген анықтамалар.
Еркін шығармашылық тек ... ... ... бірі емес ... ... ... шыққан: мәдениеттану, әлеуметтану, өнертану,
психология, педагогика және тағы ... ... ... Көп жылдар
бойы шығармашылық тақырыбы әлеуметтік зерттеу пәні болған жоқ. Бірақ, соңғы
XIX-XX ғасырларда оған жаппай көңіл аударыла бастады.
Еркін ... ... ... ... біз ... ... түрін
қарастырамыз. Алдымен еркіндік пен шығармашылық арасындағы қатынасты жалпы
философиялық деңгейде анықтап алсақ, өйткені тек ... ол ... ... дұрыс шешімін табады. «Шығармашылықты тек ғылым немесе бір
ғана ... ... ... ... - ... ... ... болу
қаупі бар.[3] Шынында да жеке ғылымдар шығармашылықтың тек бір ғана қырын
көрсетіп береді, ал ... ... ... ... ... ... шығармашылықтың тек философиялық теориясы психология, педаогика
және басқа ... ... болу ... Осы мәселеге байланысты нақты
келісілген концепция жоқ болғандықтан, жеке концепцияларды қарауға тура
келеді.
Шығармашылыққа ... орыс ... ... ... ... энциклопедиялардағы анықтамалар жалпы бір-біріне өте ұқсас, ... ... ... болмайды. Ал қазақ тіліндегі философиялық
сөздіктерде шығармашылыққа ... ... ... ... ... ... ... деп көрсеткенімен,
сапасы туралы ештеме айтылмайды. Дәл осылай өзгеріс ұғымын айтқанда да,
қандай ... ... тағы да ... ... бір ... өртеу,
ғимараттарды талқандау сияқты адам әрекеті де өзгеріс болып ... ... ... ... емес.
Философия тарихына үңілсек, мұнда әр ... ... ... ... Егер кезең-кезеңімен қарастырар болсақ, мен ... ... ... байланысты қарастырғалы отырмын. Біріншіден,
әрине ... ... ... белді өкілдері Гераклит, Демокрит,
Сократ, Платон, Аристотель және тағы басқа ... Кең ... ... ... ... ... бейболмыстан болмысқа өту, әлемге
оған дейін болмаған жаңаны еңгізу, болмысты өзгерту. Платон ... ... ... екі ... ажыратқан: құдайлық және адамдық. Сонымен
бірге құдайлық ... ... ... рухтандыратын түпкі
себебі болып табылады (Эманация ... ... ... ... ... тарапынан қатал бақылауға алыну керек. ... ... ... өту ... Адам ... мемлекет қадағалауы тиіс,
өйткені адамның шектен шығуына жол ... ... Ал бұл ... ой мен ... шектеу қою емес пе? Платон бойынша негізгі ... ... ... өмір ... адамдардың өмірін ... ... ... ... тек ... ... туралы жазады. Шығармашылықтан
жоғары Аристотель бойынша – даналық. Адамзаттың ұлы ұстазы ... төрт ... ... танымға негізделген білімі бар адам
Тәжірибесі бар адам
Шығармашылық қасиеті бар адам
Ойша ғылыммен айналысатын адам (Даналық – ... мен ... ... адам ... ... ... білуде сезімдік танымның ролі
жоғары. Адам көп жағдайда өз көзіне сенеді, ... ... ... ... ... ... дәм, есту, иіс) көз түрлі айырмашылықтарды ажыратады
және тануға көбірек ... Адам ... ... ... есте ... ... ... өнерге жетті. Тәжірибесі көп адамға
қарағанда тәжірибесі аз, бірақ білімі бар адам жоғары тұрады. Тәжірибесі
көп адамдар бір ... «не» ... ... оның ... ... ... жер өңдеуші немесе бақташы бір жұмысты әдеттегідей қайталап,
жасай берсе, ол жансыз затқа айналып ... ... ... ... ... адамға қарағанда ақалдырақ. Өйткені ол ақылға
сүйенеді, ал ... ... ... танымға сүйенеді. Сезімдік таным
«себеп» туралы мәлімет бермейді». (Мир философии).[5] Гераклит болмыстың
мәңгі ... ... ... ... ... ... болмысты ғана
мойындайды.
Неміс классикалық философиясының беделді өкілі И.Кант адам ойына шек
қоюдың ... ... ... Адам ... ... қол
жеткізеді.[6]
Идеалистік философияда шығармашылық адамда жарқ етіп кенеттен пайда
болатын санасыз процесс ретінде қарастырылады. ... ... ... деп ... ... теория өкілдері бұлай айтқанда мынандай
деректерге сүйенеді. Біріншіден, шығармашылық міндеттің ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардың болғаны
шынында да тіркеуге ... . ... ... ... ... өту ... жайлы адам жөнді,түсінікті етіп ешнәрсе
айтып бере алмайды (мұндай жайттар да ... . ... бұл ... ... тыс сипатына дәлел бола алмайды. Шығармашылықтық
міндетті «кенеттен» шешу, оны дөп басу – ... ... ... ... ... Дөп басу көп ... өзінің негізгі қағыдалары
жағынан да, детальдары жағынан да істің толық ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқтық ғылыми ашылуларда маңызды
роль атқаратын шығармашылықтың ... ... ... ... ... ... ... теориясы жоққа
шығарылмайды, бірақ қажеттілікке кез-келген құбылыс немесе процестің
себепті шарттылығына қарсы қойылмайды. ... бір ... ... бір ... ... ... кездейсоқ пайда болған тәрізді
көрінгенімен, олардың ... ... ... бар, яғни адамның
объективтік шындықты бейнелеу ... сана ... зат ... ... болып отырады. Тіпті қайсыбір жаңа нәрселердің кездейсоқ пайда
болған ... де ... ... шартты себебінен тысқары)
субъективтік – жеке адамдық себептерге байланысты болып ... ... ... жаңа ... ... идея ... итермелейтін нағыз шынайы
себептерді субъективті – жеке адамдық шартты себептер деп ... ... ... Бердяевтың жазуы бойынша шығармашылық оның өмірінің
ең маңызды сұрағы. Бүкіл болмыста шығармашылық мөрі (печать) айдан анық
көрінеді. ... ...... ... оның өзі жаратылған және өзі
де жарата алады. Болмыстың жарата алу мүмкіндігінің өзі ... ... тұр. ... ... ... ... одан әрі ... ол өзінің
жалғыздығын шығармашылық арқылы жеңді. Тек жаратылған табиғатты мойындаған
адам ғана шығармашылықты, жаңа және одан ... ... ... ... айта ... Егер де болмыс жаратылмаған, өздігінен
бұрыннан бар ... ... онда ... ... идея біздің санамызда
тумас еді. Егер болмағанды жаратқан құдайлық жарату акті болмаған болса,
онда әлемде де ... ... ... мүмкін емес. Жарату идеясы жаратушының
өзі бар болғандақтан ғана мүмкін. Шығармашылық актісі ештемеден жаратады.
Кез-келген шығармашалық әрекеті ештемеден пайда ... яғни – жаңа ... ...... ... тек еркін адам шығармашылықпен
айналысады.[2]
Бұрыннан бар ескіні өзгерту, басқаша ... ... ... ... материализм және натуралистік пантеизмнің болмыс
туралы түсінігі шығармашылық туралы ештеме білмейді. Ол болмыс шектелген,
онда рухани өсу ... жету рух ... ... ... ... жақын және ұқсас, оның бөлігі болғандықтан емес, оның өзі ... да ... бір ... ... ... күнәһарлықпен жабулы, ал
шығармашылық дәуірде адам бойындағы космостықты ... ... ... шығармашылық Бердяев бойынша – теургия, яғни құдайлық іс, құдаймен
біріге ... ... іс. Адам ... о бастағы кінәларын өтеу үшін бар
ынтасымен құндылықтар жасайды.
Мистиктер құдайдың адам бойында туылу құпиясы туралы ... ... ... бір ... бар, ол ... ... ... туылуы. Адам өз бойына
құдайды қалай шақырса, құдай да сол ... ... ... ... және адам,
жалғыз құдайдың өзіне қарағанда жоғары (Бог и человек – больше, чем ... Мен ... ... ... Платон шығармашылықтың эманациясы
туралы айтады. Осы жөнінде Бердяев былай дейді. Әлем құдай эманациясының
нәтижесі болса, мұнда сонда қандай ... ... сөз ... мүмкін.
Адам көлеңкенің көлеңкесі болса, оның шығармашылығы да ... ... ... әсем ... ... ... өйткені демиург көлеңкесі
өзінен алыстаған ... ... ... емес ... ... мен ... ілімі арасында бір жақындық
бар. Эволюцияда да,эманацияда да жаңа ештеме ... ... тек ... өзгереді. Бірақ материалистік эволюцияда біртіндеп даму
процесі жүрсе, эманацияда құдайдан алыстаған сайын бұзылу ... ... мен ... ... мүмкіндігі жоққа шығарылады.
Ал Бердяев Н.А. шығармашылықты бірнеше сатыға бөліп ... ... ... ... ... интуициясы, түпкі ниеті, оның
ойындағы көркем немесе поэтикалық образ бейнесі, құлағына естіліп ... ішкі әлі ... ... ... өнер ... Одан кейін оны
жүзеге асыру, яғни шығармашылық процесі жүреді, бұл ... ... ... Шығармашылық нәтижесіне қарағанда, Бердяев оның процесін анағұрлым
жоғары бағалайды. Қазіргі заман философтарына келер ... ... ... ... ... ... түсініктер толып жатыр.
Экзистенционалист Жан-Поль Сартр: «Человек существует настолько, насколько
он себя осуществляет», – деп, өзінің «Экзистенциализм – это ... ... ... ол үшін адам ... ... ішкі ойлары ешкімге
белгісіз жан.[7] Бір қарап адамның кім екенін ... ... ол ... ... артық, адамның өткені мен ... ... ... ... ... оның болашаққа жасаған жоспары, сезімі, үміті
бар.
Альбер Камю. Шығармашылық тантықтың ... ... ... Камю
шығармашылықты көбіне өнермен байланыстырады. Өзінің «Шығармашылық және
еркіндік» атты ... ... ... тек қана өнер және одан ... де емес» - деген сөзін келтіреді. Камю бойынша өнер адамдардың
шындықтан өліп қалмауы үшін берілген.[8]
Жарату – яғни екі рет өмір ... ... ... ... шындықты
қайталау арқылы, салу арқылы басқа, өзгермейтін әлемге кіріп кетеді. ... ... адам өз ... ... Бірақ бұның барлығы алдамшы
түсінік. Адам қанша жаратса да, ол «бостан бос» дүние, өйткені ол да ... ... ... Адам ... бір ... ... ... оның
бәрі адам өмірін ұзартпайды. Жарату тек өз тағдырыңа форма беру, ... ... ... алдау, өз өмірін мағыналы ету, жақсы істер
жасау шығармашылық ... ... ... негізінде адамның шығармашылық әрекеті ашылып, оның
жасампаздығы дами түседі. Адамның ... ... ... ... ... ... болады. Танымда параллель екі механизм –
қайталау (отражение) және шығармашылық болады. Бұл екі ... – әр ... ... ... байланысты. Кейбір ғалымдар қайталау механизмінің
болу мүмкіндігін жоққа шығарып, бір ғана ... ... ... ... ... П.В. ... кез ... таным таза көшіру
болмайды, әр адам ... ... бұл ... таза ... ... ... ... негізінде адамның және
адамзаттың мақсаты мен ... ... ... табиғи және
әлеуметтік ортаны өзгертетін іс әрекет деп түсінеді. ... ... ... ... ... ... ... бір белгісі
міндетті болып табылмайды. Егер олай дейтін болсақ, дін, ... ... ... түрлеріндегі шығармашылық қалып қояды. Шығармашылықтың
объективті заңдылықтарға ... шарт ... бір ... ... деп, ... ... ... келетін
және адамзаттың прогрессивті дамуына себеп болатын жаңаны ... бір ... ... қою да дұрыс емес. Прогресс деген
сөздің анықтамасын алсақ, ол ... ... ... ... ... Ал ... яғни рухани құндылықтар бір шетте
қалып қояды. Менің ойымша келесі анықтама ... ... ... яғни шығармашылық – сапалы жаңа ... және ... ... адам ... процесі. Тек процесі, ... ... ... деп те келтірілген, нәтиже негізінен
екінші орында.[1]
1.2 Эвристика – шығармашылық туралы ғылым ... ... ... ... ... ... жыл ... шығармашылықты зерттейтін ғылым туралы сұрақтар пайда бола ...... ... ... ... ... ... ашқан мезетте айтқан сөзі. «Эврика» - сәтті ой, идея пайда болғанда
және «нұрлану» ... ... ... қуанышты білдіретін сөз.
Эвристика ғылымына ... ... оның ... ауқымы өте кең:
шығармашылықтың ерекшеліктері, ... ... ... ... ғылыми шығармашылық пен көркем шығармашылықтың қатынасы, ... ... ролі ... ... ... ... мен жеке ... ролі, шығармашылық процесіне әлеуметтік
жағдайдың әсері, шығармашылық белсенділігі ... ... ... ... мен ... ойлау стилі, эвристикалық әдістер мен ойлаудың
ролі және тағы басқалары.
Философия шығармашылықтың дүниетанымдық, яғни гуманистік, ... ... ... және ... ... ... ... бір текті емес: шығармашылық
көріністерінің көп түрлілігі оларды негіздері бойынша ... ... ... ... түрлері бар: өндірістік-
техникалық, ғылыми, саяси, ұйымдастырушылық, ... ... ... ... және тағы ... ... ... жылдары айналысып жүрген және оны
рационализациялауға тырысатын Альтшуллер бойынша шығармашылық процесі:
Біріншіден, жалпы, басқарылмайтын, адамға ... ... ... ... ... ... және ... түрде
басқарылатын құбылыс.
Былайша екіге бөліп, ... ... ... ... бұл екі ... белгілі бір мөлшерде араласып кетеді.
Жоғарыда айтылған эвристика ғылымы саласында көптеген ... Г.С., Буш Г.Я., ... Т., ... И.И., ... В.Д., ... ... Н.В. және тағы ... өзіндік методикаларын қолдану арқылы
мәселені жедел шешуде. Әлемдік методикаларды қарастыра ... ... ... бұл методикаларды дпмыған елдерде жиі қолданады.[9]
«Мозговой штурм» (парасат шабуылы).
XX ғасырдың 40 жылдары Алекс Осборн (США) ... ... ... қалаған. Әдіс З.Фрейд теориясына негізделген, яғни шағын адамдар
тобын (5-8 адам) ... ... ... неғұрлым көп идеяларды тудыру.
Әдіс мақсаты – отырған әрбір қатысушыны ... ... өз ойын ... ... – З.Фрейд теориясы.
Әдістің нәтижелі өтуіне қолайлы жағдай – ойлар генераіиясы кезінде түрлі
сынға шек қою, ... ... екі ... ... ... ... ... таңдалады (5-7 адам). Олардың
арасында міндетті түрде осы сала бойынша дилетанттар болуы керек.
2. Шығармашылық жұмысына толығымен ... ... ... ... (20-40 минут). Барлық ұсыныстар іріктелмей, сыналмай қағазға
немесе магнитофонға жазылып алынады. Жүргізуші ... осы ... ... мол ... ... белсенділігін
ынталандырып, қатысушыларды қуаттандырып отырады.
3. Генерацияның аяқталуынан кейін, іске аналитиктер группасы кіріседі.
Енді әрбір идея талқыланады, ... ... аз да ... ... Содан соң қызықты шешімдер іріктеліп
алынады.
4. Іріктелген ... ... ... ... және ... обратного «Мозгового штурма». Кері «Мозговой штурм» әдісі.
Негізгі принципі: «Мозговой штурм» әдісінің кемшілігін талдау, әдісті
одан әрі ... ... ... кез ... ... экспертиза жасау
(техникалық ... ... ... түрлі проектілер,
экспериментальді немесе тәжірибелік нұсқалар).
Артықшылығы – мәселені «өлі ... ... ...... ... ... ... жоқтығы.[10]
Синектика.
Идея гениальна лишь в том случае,
если она содержит сумасшедшинку.
Нильс Бор
Синектика грек тілінен аударғанда түрлі элементтердің бірігуі, қосындысы
дегенді білдіреді. ... ... ... 50-ші ... ... пайда
болған шығармашылық шешімдерін іздеу әдісі. Бұл әдістің негізін ... ... ... ... ... ... ... әдісі жатыр. Синектика
ол– аналогия қолданылатын «мозговой штурм» ... ... Бұл ... ... ... ... ... арнайы дайындықтан
өткен адамдар – синекторлар – «жаңа идеялар ... ... ... ... ... ... яғни ... іздеп табуды
жетілдіруге басты назар аудару.
Аналогия – ... екі ... ... ... ... ... ... физикадағы атом құрлымы аналогия бойынша
күн жүйесіне ұқсас).
Аналогияны епті ... алу өте көп ... ... ... ... салыстыруға және ортақ ұқсастықты тауып, мәселені шешуге
көмектеседі.
Әдістің мәні: аналогтарды ... ... ... ... ... ... ... фантастикалық болса да) іздеп табу.
Синекторлар қолданатын аналогиялардың түрлері:
Тікелей ... ... ... ... ... ... табу ... техниканың басқа саласы немесе тірі ... ... ... ... рационалды және иррационалды тәсілдер қолдануға
болады). Тікелей аналогияның ... ... ... ... ... ... ... (құрылымдық), функционалды,
жағдайға, қасиетке байланысты аналогия, ... және ... ... техникалық аналогия:
а) Дайын техникалық объектілерін саралау. Шамамен әр жаңа мәселе бойынша
ұқсас шешімді табуға болады. Егер де ... ... жаңа ... ... бөліктерін шешуде қолдануға болады.
ә) Объектілер арасындағы ұқсастықтарды анықтау
- техникалық
- табиғи
- жалпы мәдени
Аналогтарды анықтаудың рационалды техникасы – ... ... ... ... ... ... ... Мәселе маған алдында осылайша не басқаша формада кездесті ма?
- Маған осы ... ... ... белгілі ме?
- Егер бар болса, мен оны қолдана аламын ба?
Сыртқы форма ...... ... қарап, айналадағы (қоршаған
ортадағы) заттармен ұқсастығын табу.
Компоненттік аналогия – ... ... ... формасының әрбір
компонентінің аналогын табу.
Функционалды аналогия – қарастырылып отырған ... ... ... ... осы ... ... жұмысты қоғамда (техникада,
табиғатта, өнерде және т.б.) кім атқаратынын іздестіру.
Жағдайға және қасиетке байланысты ......... қосымша
сұрақ арқылы толықтырылады.
Жеке аналогия (эмпатия). Аналогиялардың ішіндегі ең нәтижелі түрінің
бірі. Эмпатия негізінде ... ... ... ... ... ... ... адам объект образына беріле кіріп, пайда болатын
сезімді өз денесімен сезінеді. Эмпатияның негізгі ... – зат ... ... ... Оны ... ... үшін оның өзін және қоршаған
заттармен байланысын алдымен түсіну қажет. Осы ... ... ... ... ... ... (ММЧ). ММЧ – арқылы табиғат
құбылыстарын, заттар мен элементтерді жақсырақ түсінуге болады.
ММЧ мәні: Бізді қоршап ... ... (зат, ... атом ... ... ретінде елестету. Барлық кішкентай адамдардың өз ойлары,
жұмысы, мінез-құлқы, әдеттері болатын сияқты қарап ... ... ... ... қою арқылы біз олардық құрлымын жақсырақ түсіне аламыз.
Символикалық аналогия.
Необходимо
величайшее умение,
чтобы ... ... ...... өзіндік поэтикалық образы, оның
қасиетін ашатын метафора. Біздің ... ... ... ... – тісі,
орындықтың – аяғы, жұмбақтың – кілті, компьтерлік праграммалардың ... және т.б. ... ...... ... неғұрлым
түсініктірек ету. Объектіні метафорлық формада түсіндіру оның ... ... Ол ... ... ... метафорлық, поэтикалық,
сөздік немесе суреттік образының негізі.
Жалпы әдеттегі аналогия екі сөзден құралады: анықтауыш пен бастауыштан.
Олар мағыналары жағынан ... ... ... бұлт – жеңіл ауырлық,
ауалы су, мөлдір емес бостық (пустота). Символикалық ... ... ...... ... түсініктерді біріктіруден тұратын
стилистикалық фигура. Оған мысал: «Зұлымдық гүлі», «Ыстық ... ... ... трагедия», «Күнәсіз күнаһар».
Фантастикалық аналогия.
Мүмкіндіктердің жоқтығы мен кедергілерге (физикалық заңдардың бұзылуы,
электр энергиясы көздерінің жоқтығы және т.б.) қарамастан ... ... ... ... ... елестету. Синекторлар алтын балық, сиқырлы
таяқша, үйретілген жануарлар көмегіне сүйенеді. Фантастикалық аналогияны
пайдалану ешкімге белгісіз, жаңа ... ... ... ... мәселені шешу жолдары:
l Синекторлар берілген мәселені нақтылап, тұжырымдайды. Жетекшіден
басқа ешқайсы қатысушы ... ... бұл осы ... ... ... нақты тұжырымдалған мәселені алдын ала білу, оны
абстракциялауға кедергі келтіреді және синекторлар ойының ... ... ... ... ... мәселені өздерінің түсінігі бойынша тұжырымдайды.
Белгісіз және ... ... ... табылуы керек есепке
айналдыруға ... ... ... ... өзі ... ұсақ
мәселелерге бөлініп кетеді.
l Ойлар генерациясы жүреді. Техниканың, табиғаттың,психологияның түрлі
салаларына саяхат (қарау) басталады. Оған қоса аналогияның ... ... ... ... ... ... түрде сарапталып, специалисттер
бағасы беріледі.[11]
1.3 Ғылыми шығармашылық және ... ... ... ... ең алдымен, қажырлы да азабы мол еңбек және ... ... ... дене және рухани күшін барынша жұмсауды қажет
ететін шабытты еңбек ... ... ... шығармашылық әрқашан да
қоғам үшін ... да ... ... ... Шығармашылық - әлеуметтік
себеп-шарттан туындайтын қызмет. Шығармашылықтан адамның ... ... ... жеке ... ішкі ... ... береді.
Шығармашылықтық процесс кезінде адамның психикалық әрекеті барынша
жоғары деңгейде өтеді. Бұл жеке ... ... ... ... ... ... жақтары – беріле әуестену және талпыну. ... адам үшін ... өмір ... ... ... оның ... бүкіл халықтық қолдау тапқанда күшейе түседі.
Шабыттану күйі – шығармашылық үшін типтік сипат. Шабыт, бір ... ... ... ... ... ... зор өрлеуімен
сипатталады. Репин шабыт азабын еңбек үшін берілетін сыйлық деп жазған. Сөз
қылқалам шеберлері немесе мүсінші ... ... ... және ... ... ... ... арқылы ғана жетеді.
Ғылыми шығармашылықта да зерттеушінің қажымас еңбегі арқасында ғана
өмірдің ...... пен адам ... заңдылықтарына үңілуге болады.
Мәселен, К.Маркстың «Капитал» атты данышпандық еңбегі ұлы ойшылдың бүкіл
өмірінің жемісі. Онда жүздеген ... ... ... ... ... қорытындыланып, практик-революционер Маркстың бар ... ... ... ... ... нерв қызметін (мінез-
құлқын) объективті зерттеудуң жиырма жылдық тәжірибесі» деп аталуының өзі-
ақ ... жаңа ... ... ... үшін ... уақыт пен күш
жұмсағанын айқын білдіреді. Адамның шығармашылық процесінің ... ... ... ... ... бере ... дұрыс түсіндіру
қажет. Шығармашылықтық қиялдың бұл ерекшелігі адам өзінің не ... ... неге ... ... ... дегендікті
білдірмейді. Адам зейіні түгелімен шығармашылық объектісіне ауғандықтан
процестің өту барысы аңғарылмай қалады.
Адам шығармашылықтық шешімді ... ... ... ... Ол ... нәтижелерге, ал жұмыс аяқталған соң – ... ... ... ... ... Сол ... ... сан рет баға беріліп, қайта бағаланып жатуы да әдеттегі жайт.
Бағалау көбіне ... ... ... және ... ... және ең ... шешімі, жолдары іздестіріледі. Дау туғызбайтын бұл
фактылардың бәрі – ... ... ... ... қашанда саналы түрде жүзеге асатын ... ... ... дәлелі.
Шығармашылық процесіндегі негізгі ролді атқаратын – елестету қабілеті.
Жалпы жаңаны логикалық жолмен ескіден ... ... Жаңа ... туу ... шығармашылық, елестету қабілеттері қажет.
Жаңаны жасау процесі елестен басталады. Көбіне бейне түрінде ... ... ... ... жүзіндегі елесі мен білімі жаңаша
үйлестіреді. Мазмұн жағынан ең фантастикалық деп саналатын қиял ... де ... ... ... ... ... мен құбылыстар
элементтерінің өзінше үйлесім табуы болып табылады.
Шығармашылықтық қиял бейнелерінің бір түрі – ... ... ... ... ... ... Фантастикалық бейнелердің бұл түрлері өздерінің мазмұны
мен маңызы жағынан әр тектес болып келгенімен, бәріне ... ... ... ... ... жоқ ... болатындығы.
Діни-мистикалық және ертегі-фантастикалық бейнелердің жеке компоненттері
ақиқат дүниеден алынғанымен, мазмұны мен түрі ... ... бола ... ... бейнелері өмір шындығынан аулақ жатады. Оларда
табиғат күштері де және ... өзі де ... ... ... немесе мұсылмандық болсын дүние жүзіндегі кез келген діни
фантастикалық елестер ... ... және ... ...... ... ... аулақтатып әкететіндігі. Діннің «халықтың апиыны»
(Карл Маркс) деп сипатталуы оның адам үшін ... ... анық ... ...... ... А.А. ... өндіретін – шығармашылықты
Тиімсіз – тиімді
Елестету әрекетінің кейбір қырлары:
1. Анализ – күрделі біртұтастықтың жеке элементтерін ерекшелеу.
2. Сол элементтерді өзгерту
- Бір ... ... ... бір образды ... Бір ... ... ... Бөлек бөлшектерді немесе бүкіл образды ерекшелеу (үлкейту-кішірейту,
күшейту-әлсірету және т.б.).
- Қарама-қарсы өзгертулер.
3. Синтез – ... ... ... Жеке ... комбинациясы, күрделі жүйеге біріктіру
5. Ішкі образдарды сыртқы образдарға айналдыру.
Интуиция.
Жаңа білім алуда логикалық ойлау, ұғымдардың ... ... ... ... ... маңызы жоғары. Бірақ танымдық әрекет тәжірибесі
көрсеткендей, көп жағдайда ғылыми мәселелерді шешу үшін ... ... жаңа ... ... ... ... не дедуктивті ойлауды
күшейткенге байланысты емес. Осы процесте маңызды орын алатын – ... жаңа ... және ... ... ... ... ... бар екендігін мойындайтын біздің заманымыздың
ғалымы Луи де ... ... ... ... кейде түпкілікті өзгеріп
кетеді, ғылым негізі таза рационалды болған жағдайда бұл өзгерістің ... ... ... рационалдылықтан басқа, сөзсіз оның индивидуалды
ойлау қасиеті әсер етеді. Осы сұрақтарды мұхиат зерттеген Луи де ... ... ... ... ... ... дәл осы ... Әр
адамның жеке өзіндік қасиеттері, яғни елестету және интуиция басқа бір
адамдікіне ұқсамайды. Ғылым жасауда ... орны бар ... ... біз ... кез келген нәрсені көз алдымызда (сурет сияқты) ... ал ... ... ... силлогизммен байланысы жоқ ішкі
нұрлану күші (прозрение). Адам машинадан осыменен ерекшеленеді, ... ... ... алдын ала сізіне алмайды.
Осы жерде бір түсініксіз парадокс туады: ғылым рационалды, ал оның даму
жолы иррационалды, кездейсоқ мидың ... ... ... жаңа ... өндіретін, барлық адамдарға тән (бірақ
түрлі деңгейде), танымдық процестің ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге арналған
еңбектердің ішінде Я.А.Понамаревтың, Олтон және К.Факуоарудың еңбектері
ерекше орын алады. Адамның ... және ... емес ... ... ... ... ... интуицияның жалпылығын және
көп таралғандығын растайды. Ақпарат және уақыт аз ... адам ... ... ... отырып, әрекеттердің ішінен неғұрлым дұрысын іріктеп ала
алады. Адамзат ... ... ... құрастырушы, суретші
музыканттардың «нұрлану» арқылы өз саласы бойынша жаңаға қол ... аз ... ... ... мысал келтіре кетсек. Музыка ... ... ... ... ... ... ... келуі мүмкін.
Мысалы, Джузеппе Тартини бір күні түсінде ... ... ... ... сайтанды (дьявол) көреді.[1] Ұйқысынан ояна сала әуенді жазып алып,
кейін өзінің ең ... ... бірі – ... ... ... Ал ...... саласындағы жасампаз
Николай Тесланың (1856-1943) оқиғасына ... ... оның көп ... ... ... ... ... досымен серуендеп жүрген кезде
кенеттен ашылады. Оның көз ... ... ... анық ... жағдайында ол досына көріп тұрғанын жеткізе де алмайды. Американдық
психолог Дж. ... ... ... ... ... ... сәтте күн
батысқа қарай өлең оқып, жүріп бара жатқан. Осы уақытта ой ... ... жарқ ... ... ... ... Осылайша әлемдік
электротехникада революция басталды.
Ғылыми психология шабытты мына ... ... ... күй ... ... ... шешу үшін ... табандылықпен ұмтылғыш адамда пайда болады. ...... оның ... ... ... ... күй ой мен бейне қозғалыстарының жеңілдігімен олардың айқын әрі
молдығымен, тебіреністердің тереңдігімен сипатталады;
Шабытты күй аясында таным процесінің бәрі жемісті ... Ерік ой ... ... ... етіп ... ... шартты-себепті құбылыс және адам санасының жоғары
дәрежеде көрінуі, оның даму ... ... ... табылады.
Шығармашылық процесі адам өзінің «мәнді күшін» жұмсайтын қызмет
саласының сипатына байланысты ерекшелікке ие ... ... ... ... деп – жаңа ... ... жаңа
ғылыми теорияларды айтады. Олардың ... асуы ... ... ... ... практикалық әрекеттерінің қайсы бір
түрлеріннемесе салаларын жетілдіре түсуге жол ... Жаңа ... ... ... ... ... өте терең таңдауды, парасаттылықпен
салыстыруды, жаңа, көбіне бұрын сіңісіп ... ... ... және бағалауды талап етеді. Ғылыми шығармашылықтың ең маңызды
шарты зерттелінетін ... ... асу ... ... көре білу ... қиял ... ... барлық кезеңдеріндегі ой
әрекетінің қажетті компоненті.
Зерттеудің ең алғашқы кезеңінде қиял ғылымда бар деректерді ... ... ... іс ... ... анықтауға, зерттеудің
эксперименттік түпкі ойын немесе оның принциптік (теориялық) схемасын әбден
ойластыруға, зерттеудің нақтылы методикасын, тіпті ... ойша ... ... қиял ... ... дайындау, яғни бастапқы
болжамды растау немесе жоққа шығаруға бағытталған тәжірибелер сериясының
шарттарын анықтау кезеңінде де қажет. Бұл ... ... ... ... Жаңа ... ... немесе жаңа приборды
конструкциялау кезінде де эксперименттік модель жасауға тура ... шешу үшін ... ... ... жинақтаудан тұратын
зерттеудің келесі кезеңінде де ... ... ... Бұл ... ... түсуіне қарай елеусіздеу, бір қарағанда зерттелінетін
құбылыстардан кездейсоқ ауытқу болып ... ... ... таса ... өте ... Сол ... алынған мағлұматтарды растау немесе ... ... ... ... ... жеткізіп, себептік
байланыстарын көрсетуге мүмкіндік беретін эксперименттік ситуацияға ... ... ... көре ... де ... ез ... Зерттеудің бұл
кезеңінде қиял бейнелері зерттеуші тапқан деректердегі енді ғана ... ... ... ... ... ... құралы. Бұл бейнелер бұдан
кейінгі жұмыстарда теориялық ережелерді қалыптастыруға немесе зерттелінетін
құбылыс табиғатын жаңаша шешуге негіз боларлық ... ... ... және көп ... ... ... ... зерттеудің соңғы кезеңінде шығармашылықтық ... ... ... туралы зерттеушінің бұрын пайда болған елестерінің
қайта жасалуы аяқталып, жаңа ... ... ... Оларды
заңды байланыстар мен себепті тәуелділіктер қажетті айқындықпен және толық
бейнеленеді. Ес пен қиял ... ... ... ... бұл елес-
бейнелер жаңа ғылыми ұғымдар мен теориялардың сезімдік негізі болып
табылады. Қиял ... ... ... ... ... жағдай
жасап, оның мәніне әрі қарай тереңірек бойлаудың және ... ... ... ... жасаудың елеулі факторына айналады.
Қазіргі кезде ғылым мен техника ғылыми шығармашылық ... мен ... ... ... асатын жағдайға жетті.
Күрделі ғылыми ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... өнер ... зерттеуші немесе ғалым қаншама жоғары творчестволық
мүмкіндікке ие ... жек адам ... ... ... ... мен ... ... қозғалысы қойылған проблеманы ... оны шешу үшін ... әр ... ... ... ... етуде. Мәселен, космонавттардың мейлінше қолайлы жағдайларда
жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін инженерлік және ... ... ... ... қиял ... ... шығармашылықтың жүзеге асуының
міндетті шарты болып табылады. Ғылыми шығармашылықта бейнелеудің ұғымдық
формасы бейнелік формасымен ... ... Сол ... ғылыми
шығармашылқтағы қиялдың өзіндік ролі «оның проблеманың ... ... ... ... және сол ... оны ... көмектесуде.
Шығармашылық жаңалық ашу, көрнекі-бейнелік мазмұнды қайта құру ... ... ... ... ол қиял ... енеді»(С.Л.Рубинштейн. Жалпы
психология негіздері.М.1946.).
Интуиция тек техникалық емес, теориялық ғылымда да ... қол ... ... ... ... кездері туралы
қызықты мәліметтер келтіреді. Оның айтуынша барлық ұлы ойлар ол ... ... оған ... ... ... ашу үшін 99% ... ... керек деген ғалымдардың бірі Эйнштейн.[17]
2. Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас
2.1 Шығармашылық еркіндігі еркіндіктің ең жоғарғы ... ... ... қарастыру барысында сөзсіз көптеген
сұрақтар туындайды. Ал сол сұрақтарға жауап беру үшін ... ... ... оның ... мәні мен ... ... мен руханилығын
қарастырамыз.
Жалпы шығармашылық туралы айтқан уақытта оны іс-әрекеттің ерекше түрі
немесе ерекше іс әрекет ... ... ... ... ол бүкіл
адамзат тарихының ерекше құбылысы. Ерекше дейтін себебіміз ... ... ... ... өте ... Идеалистік теорияларда
шығармашылықты жекелеген адамдарға ғана тән, түсіндіруге келмейтін құбылыс
деп қарастырады. Жаңалық ашу өздігінен ... ... ... ... деп ... Ал ... ... жетілген формадағы
шығармашылықты еңбектің нәтижесі деп қарайды, бірақ шығармашылық процесі
кезінде әрекетті саналы түрде ... ... ... ... ... құбылысы Бердяев айтқандай құпия болып қала бермек.
Ғылымның дамуы ... адам ... ... ашып берді, болашақта
шығармашылық құбылысы туралы да құпияны ашып берер, бірақ, менің ойымша
құпия ... ... ... ... ... ... ол әр ... мен қабілетіне байланысты. Адам адамнан сонысымен ерекшеленеді емес
пе?
Тек шығармашылық арқасында адам жаңа ... ... ... рухани
дүниесін байытады. Жер бетіндегі бүкіл тіршілік иелерінің ішінде тек ... ... ... ... белгілі бір ойдағы идеалды жасау қабілетіне ие.
Адам мақсатын, идеясын тек «қажеттіліктен» емес, «мүмкіншіліктен» ... салу мен ... ... ... адам ... кең ... шығармашылық қабілеті себепші ... Адам ... ... ... өз ... ... ... жаратты. Оның арқасында
адам әуелде өзін жаратқан табиғаттан тәуелсіз бола алатынын, өз күші ... ... ... ... бұл ... анық ... Бірақ адам әлі
де өзін ... ... ... өмір ... ... Қазіргі кезде ғылым өте
тез даму үстінде, оның пайдасы мен зияны да аз емес. Менің ... адам ... да ... ... ... ... ... жұмбақтарын шешумен
ғана айналысып келді және әрі қарай ... шеше ... ... танудан
бұрын Шығыс ойшылдары адамның өзін танудан бастайды. Шығыс дегенде алдымен
ертедегі үнді, қытай, византия, ... ... араб ... ... өрнегі мен өрісі, әдісті ... мен ... ... Оның ... мол, одан үйренгендер де мол. Нағыз ... ... ... ... ... салған жолын сызып тастау емес,
өз жолыңды салу ... ... как ... на ... не в ... ... чужую линию, но в том, чтобы рисовать свою).[33]
Адамның ішкі жан дүниесін, қабілетін сыртқа шығаруы шығармашылық арқылы
жүреді. Шығармашылық күші – ол ... ... ... шығармашылық негізінде
жасаған дүниесінің қаншалықты болатындығы оның шеберлігі мен моральдық-
психикалық денсаулығына байланысты. ... ... адам ... ерекше
энергия болады, яғни жарату энергиясы. Әркім өз энергиясын өзі ... ... ... ... ... білім мен ғылымға, біреулері спортқа
және өнерге, ал енді ... бар ... ... ... ... шықпаса, жер өрте» деген мақал бар. Жер өртеп шығарған
аттың несі мұрат? Кезінде Абай ... қара ... ... ... ... ... Одан басқа «періште алтын көрсе ... ... ... мал ... ... ... жан ... «Жарлы болсаң, арлы болма» және
т.б. мақалдар адамдардың зұлымдығын ақтайды, тәрбиені бұзады. Ал ... не ... ... ... ... ... ... айтқаны.
Ардан кетсен соң тірі болып жүргені ... Ал ... мал ... ант ... ... дерлік не жаны бар? – дейді ұлы Абай.[45]
Шығармашылыққа жағдай жасалуы керек, егер жағдай жасалмаған болса, онда
адам ... ... ... күш – ... яғни ... кетеді. Э.Фромм айтып өткендей өмірдің өз динамикасы бар, ... ... ... аша ... ал егер бұл ... қысымға
(подавление) ұшыраса, өмірге арналған энергия жоюға бағытталып кетеді.[19]
Тарихта қалайда өз атын ... ... ... ... бірі Эфестегі Артемида храмын өртейді. Дәл сол сияқты ерекше
әсер іздеген Нерон Рембрандтың «Данаясына» күкірт қышқылын шашады. ... ... ... жолы ... ... бас ... бұзылған адамдарға тән. Олар өздерінің сәтсіздіктерін қоғамнан
көріп, қоғам үшін ... ... ... жою ... қоғамнан кек алады.
Мұндай адамдар бойындағы күшті тек ... ... ал ... ... ... ... қалайда өзінің ізін қалдыруға тырысады, ол ... ... ... ... ... Адам өз шығармасы арқылы өзін сақтап
қалады және өз әлсіздігін жоққа шығарады. Өзі мәңгі өмір ... де, ... ... ... ... ... қалады дегенге сенгісі келеді.
«Шығармашылық ол менің және табиғаттың ... ... ... - ... Адам ғұмыры қысқа және мәңгі емес, бірақ оның бойында оны
құдаймен, космоспен теңестіретін ... күш бар. Кез ... адам ... мағынасын іздейді. И.-В. Гёте өзінің «Фауст» еңбегінде: «Ақша да,
билік те адамға ... ... ... ... тек ... қана
адам өмірін мәнді ете алады» – дейді. ... ... ... ... ... ... да, болмыстың сырын түсінеді.
Шығармашылық әрекеті кезінде адам ... өмір ... ... ... әрекет тек өзіңе емес, сонымен бірге өзгелер үшін де ... оны ... ... ... болады.
Қазіргі кездегі технология адам өмірінің интуитивтік және эмоционалдық,
психологиялық және рухани компоненттерін ығыстыра бастады. Жаһандану үрдісі
әлемді ... ... ... оның ... жақтары да бар, жаһандық қоғам – ашық
қоғам, яғни «шекарасыз әлем». Мемлекеттер арасындағы тауар қатынастары,
қаржы, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Бірақ, жаһандану қазіргі әлемге әлсіздік пен әлжуаздық
алып келеді, олар ... ... ... ... эпидемия,
экологиялық катастрофалар және т.б.
Г.Маркузе айтқандай біз өмір сүріп отырған қоғам бір өлшемді қоғамға
айналып бара ... ... өз ... ... ... ... айырылып қалғалы тұр (нивелированное, ... ... ... ... ешқандай жауапкершілікті сезінбей өмір
сүруге ұмтылады. Рухани мәдениет еркін ... ... ... ... ... адам ... тұрақты құрайтындар.
Өкінішке орай қазіргі қоғам ... ... ... ... ... отыр. Телевидение, бұхаралық ақпарат құралдары зорлық-зомбылық,
ерсі-ұят әрекеттер, сананы ... ... ... ... ... жатады. Біздердің кинотеатрларда көрсетіп жатқан қазіргі
кездегі бірінен-бірі ... ... ... ... ... әсер ... ... адам адамға жау ретінде қарсы қойылған. Неғұрлым
қорқынышты, қан ... көп ... ... ... фильмдер болып
отыр.
Соңғы кезде шығармашылық объектісі ... кісі ... ... ... жиі кездеседі. Кісі өлтіру көңіл көтерудің
таңдамалы формасына айналды. Шығармашылықтың асқынған түрі – ... ... және ... ... ... өз ... бір ұмтылмас, қайталанбайтын
оқиғаға айналдырғысы келеді. Мәнсіз,алдамшы өмірден кету біреулер үшін
той,мереке болуы мүмкін.
Қазір ... әр адам ... ... ... мен
функционалдық байланыстар жүйесінде өмір сүреді. Адамдардың ролдік жүріс-
тұрысы стандартталып ... ... ... адам өзін өзі осы жүйеде
жоғалтып алмас ... ... және ... ... ... ... креативтік қатынаста болу керек(Творческое отношение к миру и ... ... ... дегеніміз – адамның әлемге, өмірге деген ерекше
қатынасы.
Болмыс және жасанды болмыс, яғни мәдениет туындылары танушы субъект үшін
өздігінен бар, ... бір ... ... ... ... креативтік
қатынастағы адамдар үшін әлем мүлде өзгеше. Яғни олар әлемді сол қалпында
қабылдап қана қоймай, оның жаратылуы ... егер де оны өзі ... ... жасай алар еді деген сұрақтарды қойып, оған жауап ... ... ... ... үшін әлем әлі ... бекітіліп, қатып
қалған дүние емес, оны әлі одан да жақсырақ етуге, толықтырып, ... Сол ... олар ... ... етеді.
Маслоу өзінің қажеттілік пирамидасында шығармашылық қажеттілігін
пирамиданың ең жоғарысына орналастырды:
Рухани қажеттіліктер
(адамның өзін өзі қалыптастыруы
және ... ... ... өзі дамыту, руханилығын жетілдіру)
Мәртебелі қажеттіліктер (өзін сыйлау және
өзгелерге сыйлату, статус, қолдау табу және т.б.)
Әлеуметтік қажеттіліктер ... ... ... рухани жақындық, махаббат және т.б.)
Экзистенциалды қажеттіліктер (қауіпсіздік, қорғалғандық
сезімі, еркіндік және иемденушілік сезімі, тіршілік ... ... ... ... ... ... ... болу)
Физиологиялық қажеттіліктер (аштық, шөл, жыныстық қатынас,
демалыс және тағы сол сияқтылар).[25]
Сонда шығармашылықты былайша сипаттауға болады: шығармашылық – адам үшін
витаминдер ролін ... олар ... өте көп ... ... ... олар жоқ ... адам ... ауруларға сөзсіз шалдығады.
Шығармашылықтағы мотивацияның негізгі екі түрі төмендегідей:
- Ішкі, яғни ... ... ... ойдан ләззат алу, өмір
сүру ... ... ... ... ... ... таныту және т.б.
- Сыртқы, яғни тіршілік үшін ... ... ... ... ... ... ... көзге түсу және де өзгелері.
Сыртқы қажеттіліктердің өзі шығармашылыққа ... ... ... ... ... ... ... ішкі қажеттіліктерге айналу керек.
2.2 Шығармашылық тұлғасының өзгешелігі. Шығармашылық ... ... ... екі ... ... ... бар. ...
жүз пайыз жолы ... бір ... ... ... ... ... ... халықаралық марапаттаулар иесі, конференциялар мен конгрестің
сыйлы қонағы және т.б. Ал ...... ... яғни ... ... ... алғашында қолдау таппаған, бір қаладан
екінші ... ... ... ... да қиын, үнемі өз еңбегін қорғап, ол
үшін күресіп жүрген ... Бұл екі ... ... ... ... ... бекершілік. Шығармашылық әлемі әр қилы, оған әр қырынан
қарауға болады. Неміс классикалық философиясы ... ... ... ... ... пен ... ... шығармашылық елестеуі мен интуициясын ... ... Тек ... адам ... ... ... қабілетті. И.Кант
жазуынша: «Кемеңгер табиғаттың өзі ... ... ... ... өз ... ... ... тұлғаларының 2000-нан астам өмір баяндарын зерттеген қазіргі
заманғы зерттеушілер шығармашылық тұлғасы ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... ... қабілеті (мақсаттың орындалуы
мүмкін емес болса да) және оны өз өмірінің негізгі векторына айналдыру.
2. ... ... ... Бұл ... шешу үшін ... ... Жоспар бойынша жұмыс істеу қабілеті. Жұмыс жоспарын бір ай, жыл, ... ... ... ... ... сол ... бойынша жұмыс істеу, оны
бақылау.
4. Жоғары жұмыс ... ... ... ... ... дұрыс қойылуы.
6. Қандай жағдай болмаса да өз ойыңды жақтап, қорғай білу.
7. Соққыларға қарсы тұра алу.(Умение «держать ... ... ... ... ... Жаңалық (новизна) немесе оған жету жолдарының жаңаша болуы.
2. ... ... ... ... Шерік қосушылық (еретичность).
6. Қолданбалылық.
7. Еріктілік.
Көркем шығармашылық. Көркем шығармашылық – кез келген қоғамның, ... ... даму ... ... ... бөлігі. Алғашқы дәуірден
бастап-ақ адамдар көркем шығармашылықпен айналысып келеді. Ол кездегі
шығармашылық коллективтік ... жеке ... ... тарихта
қалған жоқ және бізге белгісіз. Тарихи дамудың кейінгі сатыларында,
қоғамның ... ... ... ... ... ... ... айнала бастады.
Жазушы шығармашылығы. Әдеби-суреткерлік қызмет творчестволық қиялдың
сыбағалы салмағы ерекше мол процесс болып ... ... ... жемісі – адамдардың өмірін, олардың психологиясын, тебіреністері
мен бір-біріне қатынасын бейнелендіретін, ... және ... ... ... ... ... ... күрделі жүйесі.
Сөз шеберінің шығармасы өмірді жай, өз күйінде суретке түсіру (баяндау)
ғана емес. Әдеби-көркем шығарма ... мәні ... ... ... ... типтік мінездері, талап, ниеттері суреттеліп
отырған дәуір адамдарының ішкі жан ... ашып ... ... (Н.Г.Чернышевский) болуы тиіс.
Творчестволық әрекет процесінде жазушы өте күрделі мәселелер шешеді. ... ... ... ... ... және ... мінездерін көре, түсіне
білетін қабілетті, дүниеде болып жатқан оқиғалардың және адам ... ... ... ... ... ... ... Жазушы сөз
шебері ғана болып қоймай, ойшыл, нағыз азамат болуы керек.
Жазушының шығармашылық табысы, ең ... ... ... ... ... ... ... Табыс автордың оқырманға айтайын дегенін көз
алдына анық та айқын келтіре ... ... ... бастапқы
кезеңінде тек негізгі арна ғана, ең алдымен, шығарманың идеялық ... ... ... ... ... оның мазмұны және әдеби
формасы (әңгіме, повесть, поэма, роман) тәуелді ... ... ... алу – ... ... ... ... өйткені ол белгілі дәрежеде
түпкі ойдың табысты орындалуын анықтайды. Оқырманға интеллектуалдық және
эмоциялық әсер ... ... ... ... ... ... табудың
және ұтымды пайдалана білудің маңызы ерекше.
Көркем шығарма әрқашан да оқырманның ақыл-ойы мен жүрегін бауруп ... ол ... ... мен ... ... ... ... сөз мәнерлілігінің жоғары ьолуына жету үшін шығарманың тілін ұстарту
жолында еңбектенеді, көп қара жұмыс атқарады, ал ... өзі оның ... ... Мұндай жұмыс көлемінің қаншалықты болатынына Л.Н.Толстойдың
қолжазбасын көргенде көз жетеді. Л.Н.Толстой «соғыс және ... ... ... жөндегеннен кейін ғана жұмысты аяқталды деп
есептегені белгілі.
Жазушы шығармашылығының ... ... бірі - ... ... ... ... ... бейне жасау үшін жазушы өмі әсерлерін
жинақтайды, қоғамдық өмір құбылыстарын ... ... ішкі жан ... ... ... ... ... жасау үшін тікелей әсер алу
қажеттілігін атай отырып, жазушы жұмысында адамдарды байқаудың маңызын ... Ол бір ... ... ... ... дұрыс суреттеу
үшін жүздеген поп, дүкенші, жұмысшыға үңіле ... ... ... ... ... ... ... және даралық сипаттар үйлесімін тауып
тұтасып келсе, егер жеке адамның өзіндік ... ... ... ... ... мен ... ... көрінетін болса, онда ол бейне
әсерлі болып шығады.
Әдеби кейіпкердің жеке басы, ондағы даралық пен типтілік, қаһармандардың
айналасындағыларға және ... ... ... ... қылықтар жүйесі
арқылы ашылады. Сондықтан жазушыға жеке адамның қайсыбір қырларының немесе
қаһарманның мінез бітістерінің өте анық ... ... ... ... ... ... болды.
Жазушының творчестволық қиялының күштілігі – мәнерлі ... ... ... ... ... ... ұғым, көзқарас, наным-
сенім бейнелер логикасында жарыққа шығады.
Кез-келген көркем шығарма, адамның ... мен ... ... ... ... ... Ол осы мақсат үшін жасалады.
Бұл, жазушының творчестволық қызметінің негізгі мақсаты. Советтер Одағының
Комунистік партиясының XXIV съезінде: «Біздің қоғамымыз ... ... алға ... ... адамының дүниетанымын, оның адамгершілік
сезімдерін, ... ... ... ... пен ... ролі арта
түседі», - деп айрықша атап айтылды.[27]
Рухани мәдениеттегі еркін шығармашылық ... жеке ... ... ... ... ... бір қатарын қамтиды: еркіндік пен
қажеттіліктің шығармашылықтағы ... ... ... және оның ... ... ... әлемдегі әлем болмысының тәсілі ретінде
және шынайы шындықты творчестволық меңгерудің критериі адам өмірінің ... ... ... және т.б. ... ... мәселесін игеру рухани
мәдениеттегі адамның (реализация) жүзеге ... ... ... ... ... өзін өзі арнау және жүзеге асырудың
мәнін түсінуге, адамның рухани мәдениет әлеміндегі алатын ... ... ... ... ... мәнін түсінуге мүмкіндік
береді. Ал еркін шығармашылық мәселесін ... адам ... ... ... ... арқылы жаратушы-адамның әлеммен және адамдармен
үйлесімділікке жетіп, оған сіңіп кетпей ... жаңа бір мән ... ... ... ... ... ... әлем болмысына қатысын
аңғаруға болады.
Еркін болмыстың шекті негізін бейнелейтін феномен, ол ... ... ... әлем ... Атрибутивті қасиет және бастау ретінде
еркіндік потенциалды болмыс. Еркіндік адамның қасиеті ғана емес, оның ... ... ... болып табылады. Еркіндіктің актуальді болмысы
адамның қалыптасуы мен жузеге асырылуымен байланысты. Рухани ... ... ... өз ... ... және қайта қалыптасуы оның
әлемге қатыстығын білдіретін шығармашылықтың жоғарғы формасы. Сонымен ... адам ... ... ... жол, оның ... айқындайтын тарихи қалыптасқан, жалпы алғанда тең болатын
келесі эпитеттер “ішкі” және ... ... бар. ... ішкі
еркіндігінің мазмұны тек өзін жузеге асыруға, әбден жетілдіру мен түзеуге,
яғни өзіне бағытталады. Өзін ... ... ... ... ... ... тұрады: (1) әлемді және оның заңдарын
тану; (2) өзіңді және өзіңнің әлемдегі орныңды табу, басқаша ... ... ... (3) ... әлемге және оның құндылықтарына қатынасыңды анықтау,
яғни белгілі бір құндылықтар ориентациясын ... ... ... ... және өзге ... ... ... дүниетаным ұстанымын
қалыптастыру; (5) өз қабілеттеріңді, талант пен ... ... мен ... және ... өзі ... ... ... жүре алады, өйткені ол индивидтің еркі ... ... ал ... жағынан еркін жүрмейді, себебі ... ... ... ... ... өз ... кемшілігін жеңе отырып,
өзін өзі жүзеге ... да ... ішкі ... ... бірінші творчестволық актіні
жатқызуға болады, онда тұлғаның ойы мен шабыты ішке ... ... ... ... әлі ... ... ол ... шығармашылық
тұлғасының билігінде болады. Бұл ой немесе ниет кезеңі.
Рухани еркіндік – ішкі ... ең ... ... оның мазмұны
адамның бір өзене ғана емес, сыртқа – әлемге, басқа адамдарға бағытталған.
Рухани еркіндіктің ... ... мәні ... ... ... ... ... тұлғаның өзіне өзі мақсат болуы тоқтайды. Шығармашылықта рухани
еркіндікке шығармашылық тұлғасының өз ... ... ... ... яғни ... ... акт ... келеді. Өзін арнау тұлғаның
өзінен “өзгеге” көшу жолы, яғни одан әрі ... мен өзін ... ... осы ... адам өз ... асып түсіп, өзін
жүзеге асырудың ... жыңа ... ... Өзінің шығармашылық
объектісіне, не басқа адамға қарай бағытталған адам болмысы мәнділікті
табады. Адам бере ... ... де ... ... ... өзі
адамның өзін түсіне алатын, шығармашылық процесіне бірге қатысатын және
оның нәтижесінің қуатын бөлісетін адамды іздеуінде ... ... ... өз ... тек білу ғана ... ... қоса өзін өзі дамыту мен
жетілдіру, өзгелерге ... ... деп ... ... ... еркіндік деңгейінде тұлға бір ниет пен түпкі оймен шектелмей, өзін
өзі арнау (самоотдача) іс жүзінде дәлелдену ... Өзін ... ... адам
үшін өзінің алдындағы борышы болса, өзін өзі арнау оның ... ... ... ... деп ... еркіндік пен қажеттіліктің бірлігі.
Еркін шығармашылық ішкі еркіндік пен бірінші творчестволық акт және ... ... ... еркіндік пен екінші творчестволық акт болатын өзін ... ... ... шығармашылықтың мазмұнын шығармашылық субъектісі
болаиын жасаушы, шығармашылық объектісі болатын әлем және оның ... ... ... нәтижесінде пайда болаиын құндылықтар жүйесі құрайды.
Белгілі бір мағынада еркін шығармашылық ... және ... ... ... ... ... соншалықиы тығыз бірлікте болғандықтан ерік пен
тілек бір шетте қалып қояды. Еркін ... ... оны ... ... біреуге беру мүмкін емес. Еркін шығармашылық адам рухының даусы. ... ... ... ... ... ... ... (шығарушы) жаратушы шығармашылық актінде өзін әлеммен біріктіреді
және қандайда бір қиратуға қарсы болады. Шығармашылық өмірді бір ... ... Әр ... ... ... өмір сүру үшін барын береді.
Шығармашылықтың терапевтикалық мәні туралы Ф.Достоевский, М. Шагал, И.В.
Гёте, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... әрекет барысында сыртқа шықпаған артығы ... ... ... ... ... ... ... таппаған ішкі идеядан,
сезімнен босанады. З.Фрейд бойынша импульстар мен құмарлықтың тежелгені
сыртқа ... ... ... ... көрініс табуы мүмкін.
Шығармашылықтың белгілі бір дәрнжеде сублимация екендігін А.Ахматова да өз
еңбектерінде ... б вы ... из ... ... ... не ... ... қоқыстың метафизикалыққа айналуы.А.Ахматова өз өлеңдерінің
осылайша дүниеге келетеніне өкінеді. Керемет өлеңнің бұлайша ... ... ... ... ... Ч.Ломброзо байқауы мүмкін дұрыс та шығар? Оның ойынша
кез келген ... ... ... ... ... бір ... нұсқайды. Көптеген ұлы адамдар, атақты ... ... ... ақыл есі ... ... ... ... кереғар
нәрселерді оқимыз, естиміз.[47] Мүмкін ... ... адам ... ... ... ... себеп шығар. Философтардың ішінде бір
бөшкеде өмір сүргендері де ... ... ... ... ... көп жағдайда ғалымдар, ақындар мен қоғам қайраткерлері
кездесіп ... ... ... ... Ф.М.Достоевскийдің денсаулығы
туралы В.П.Эфроимсонның профессионалды ... ... ... ... ... («қара адам»), М.Горькийдің Лосевтің
ессіздігі туралы жазғандары соған дәлел. Көп ... бір адам ... ... ... оны бас салып,есі ... емес деп ... ... оны ... ... ... ... алтау, анадан төртеу болсам
да, өзімді жалғыз сезінемін дегені мүмкін осы шығар. Адамды ... салу оңай ... ... ... өзін ... деп атайды.[47]
Кемеңгер расында да өз ортасынан ерекшеленіп жүреді, ... оны ... ... ... ... ... психикалық ауытқитын шығармашылық тұлғасы
ауру емес, керісінше сау адам деп ... ... және ... ... ... ... ... А.Кожибский бойынша
творчестволық тонус сананы сау және белсенді қалпында сақтауға көмектеседі.
Жалпы шығармашылықтың өзі ... және ... ... ... ... в ... его проявления порождает и здоровое тело). Шығармашылық
процесіне еркін еніп, өз шығармашылық әреетіңді басқару, ... ... ... және оны ... адам ... ... іс. ... өзі
шығармашылық кезеңіне еніп, қайта одан шығуға өзін саналы түрде дайындай
алады. Ал қарапайым ... рухы бір ... ... жоғары деңгейге еркін
өтіп жүре алмайды. Олар тұрмыстық деңгейде қалып қояды.С.Гроф пен ... адам ... ... ... ... ... А.С.Пушкин мен Вл.Соловьев та суретшіге жоғарғы бастау,
құдаймен байланыс каналының ашылатындығын жазған.
Әлемнің ... ... нерв ... ... ... ... А.Кожибский шығармашылықтың адам өмірін ұйымдастырудағы
ерекше орнын атап өтеді.
Интеллектуалдық пассивтілік, тежеу және ... ... адам ... Адам ... ... болу керек. Сондықтан да білім деңгейі мен
мамандығына байланыссыз адам ... ... ... өз жұмысы мен өміріне
творчестволық қатынас жасау керек. ... ... В.П. ... ... ... тұлғасының денсаулығы туралы көптеген ... ... есте ... ... ... ... мақсаттылықты,
көңіл бөлуді қажет етеді, ал ол патологиядан сақтандырады.
Шығармашылық – адамдық норма, адам негізінен ... емес ... ... ... болашақта шығармашылық этикалық норма болады. Адам
творчестволық емес болса, ол өмір сүре ... ... адам адам ... ... тән ... ... танымдық, көркемдік-эстетикалық
функцияларымен бірге үйлестірушілік, ... ... ... ... өмірінің психосоциогигиенасының регуляторы ... бұл ... ... өзі жинақталып қалған жүктен, іште сақталып
қалған эмоциядан босанып қалады.
Шығармашылықта адам ... ... ... ... еркін
қозғалады, өз бейсаналығының мәнін түсініп, оның негативті жақтарын мәдени
тұрғыдан шығарады және ... ... ... ... ... еркіндік сезімін, ұшқандағыдай әсер беріп өзін ... ... ... деген сенімнің жоғарылауына көмектеседі. Кеннеттен ашылған
сыр шығармашылық ... бір ... алып ... ... шығармашылықтың қоғамның рухани өміріндегі гуманистік
аспектісі.
Адамзаттың жинақтаған рухани қазынасында философиялық ой ... ... ... ... ... ... ... шексіз. Даналық
ой ағымы дүниенің барша қыр-сырына өз ... ... ... ... ... ... ... идеясын да жатқызуға болады. Адам баласы
сонау Адам Ата мен Хауа ... ... ... ... ұзақ ... кешуінде
әрдайым осы мәселемен, яғни, еркіндік түсінігімен ұшырасып отырған десек,
артық айтпаған болар едік. Ықылым замандардан бері ... ... ... ... ... бір ғана игі мақсат – еркіндікке ұмтылғаны аян.
Еркіндік адамдық ... ... ... ... даму
процесінің белсенді ... ... ... ... ... ... алып келді. Еркіндік адамның тіршілігін
анықтайды, еркіндік ... адам өзін ... жеке ... ... ... ... ... отырады. Адам табиғаттан
ажырап, "индивидуалдануға" түсу арқылы ол еркіндікке бір табан ... ... ол өсіп келе ... бала іспеттес еркіндік пен
тәуелсіздікке ... Бұл ... ... ... ... осы процестің екі аспектісі бар екендігін көреміз. Индивидуалдану
процесінің бірінші ... ... ал ... өсе
түсуі.[41]
Сол сияқты адам еркіндігінің дамуының ... ... ... бұл адамның даму, табиғатқа иелену, ақыл-парасаттық ролінің
артуы процесі болса, екіншіден индивидуалданудың өсуі ... ... ... ... және оның ... мәні ... түсініктер
көмескілене береді. Ол өз тағдырын терең түсініп, өлім алдынд ... ... мен ... ... ... ... ... қуылған туралы
мифте-ақ көрініс табады. Адамның өзі ... ... ... ... болатын.
Бағынбаушылық, еркіндік әрекетін адамның ойлануымен тікелей
байланысты деп ... ... ... да ... ... орын алуы сонау ерте
замандардан басталады. Дана ойдың ... ... ... ғана ... ... ... ... бұл мәселені де еш тастамаған.
Алдымен, еркіндіктің өзі туралы тарамдап айтып алған жөн ... ... ... ... ең ... еркіндіктің саяси маңызына бірден назар
аударамыз. ... осы ... өте ... әрі қажетті болып табылады.
Саяси тұрғыдан алғанда ол еркін қоғам, адамдарға лайықты өмір ... ... ... Адам ... ... бері ... армандаумен ғұмыр
кешіп келеді. Оның түсінігіндегі еркіндік біреудің үстемдігінсіз және
зорлықсыз өмір сүру мен ... ету, ... ол өзін ... ... ... ... ұғымы бұл тұрғыда тәуелсіздікпен жалғасып ... ... ... және ... ... етуі ... ... жүйесі
демократияның нақты қоғамда өмір сүру дегеніміздің өзі-бір ... ... ... ... біреумен байланысқа түсу дегенді
білдіреді. Яғни, абсолютті ... ... ... ... де шексіз ... ... ... толық оқшаулану қажет.
Оқшауланушылықтың мәні бахтиндік сұхбаттастық ... ... өз ... екі ... яғни екі ... ... қарым-қатынас
аясы арқылы түсіндіреді. Ол өзіңді және сенімен ... ... ... қана қою ... ... шығады. "Мен белгілі адамды қанша көріп
тұрсам да, өзімді қаншалықты білсем де, біздің өзара ... ... ... ... ... Ғалым кез-келген адамның өмірін
өзге индивидпен органикалық байланыста ... ... ... ... мүмкін емес. Саяси еркіндіктің нәтижесі демократия болып табылады.
Қазіргі кезде жер бетіндегі өркениет ... ... ... ... ... күрделі саяси жүйесі демократия осының көрінісі болмақ.
Демократия – индивидтің толық дамуы үшін экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... ... ... демократиялық қоғам мүмкін
емес, бірақ осы жүйенің ... ... ... ... ... ... да, ... мәселесі сөз болғанда, өркениетті қоғам тұрғысында
ол өзінше сипат алатындығын көріп отырмыз. Яғни, еркіндік дегеніміз ешқашан
да бетімен кету ... ... ... ... бір адам ... ... асыра алу мүмкіндігі болса керек.
Осы ретте Ғ.Есімнің мынадай сөздерін келтіре кетуге болады: «Еркіндік
саясаттан биік ұғым. ... шын ... ... пен ... арқылы
түсіндірген абзал. Еркіндік деген әркімнің бет-бетімен босып кетуі ... ... ... тәуелділік санасы болса керек».[87]
Саяси еркіндікпен тығыз байланыста ... ... ... ... бар. Бұл ... өз ... ... дамытып,
ешкімге материалдық жағынан тәуелсіз болу арқылы өз саясаттарын іске асыру.
Еркіндікті тек саяси ... ... ... ... едік. Еркіндік
саясаттан биік ұғым деп айтып өткендей енді оны адам ... ... ... ... ... ... кезеңді қанша дана ой иелерін өз
бойынан өткізгенімен де еркіндік мәселесі бағзы заманнан ... ... ... ... ... ойып өз орнын алған. Адамзаттың ... бері ... ... бар, ол ... Адам ... тіршілік
иесі ретінде жануарлар әлемінен лайықтылық сезімі ... ... ... Адам ... өз ... ... бөлшегі ретінде санайды, ал
бұл белгілі бір әрекеттер еркіндігінсіз мүмкін емес. Адам өзін ... өзін ... ... ... ... мұнсыз ол жеке тұлға
ретінде белсенділік таныта алмай қалады. Адам оған қанша ұмтылғанымен ... ... бұл ... жоқ. Міне, нағыз шындық осы! Алайда, адам
үшінші еркіндікті іздеуде. ... ой ... ... ... ... ... ... кетейік.
Негізінен, тарих ашық түрде еркіндік «Әрекет етуге бөгет жасамаңдар деген
ұранман буржуазиялық төңкерістер нәтижесінде 17-18ғ. ... ... ... ұғым ... ... ... тумауы тиіс, әрине. Жүйелі түрде осы
кезеңнен бастап бүгінгі күнге дейін шолу жасап ... ... ... Гоббстың пікірінше, еркіндік деп адамдардың өз
ойымен және өз түсініктері бойынша істеуіне ... ... ... ... ... болмауы. Еркін адам болу деген не сұраққа
мынадай жауап аламыз. «Өзіндік және кең тараған ... сай ... ... ... ... ақыл ... қарай өз қалағанын жүзеге асыруға сырттан
кедергі жасайтын ешнәрсе жоқ ... Бұны тірі ... ... ... ... ол ... себебі қозғалысқа қабілеті жоқ нәрсе
кедергіге де кездестіре алмайды, ерік еркіндігі дегенннен, адам ... ... ... ... тағы бір қыры ... ... алатындығы. Еркіндік пен қажеттілік үйлесе алады. ... ... өз ... тек ... емес , ... те , ... үйлес
адамдардың ырқымен жасаған ... де ... ... ... ырқынан, ал ырық еркіндіктен, адамдардың ырқынан
әрбір акт, тілек және талпыныс белгілі бір ... ... ... оның бәрі ... ... ... ... адамға адамдардың еркінсіген әрекеттердің қажеттілігі айқын болар
еді. ... ... ... ... ... ... қалаған нәрсесін
істеп жатқанда да содан қажеттілікті, құдайдың өз ... ... да ... Адамдар құдайдың қаламаған да көп нәрселерін
істейді, оған , бірақ, ... ... ... да, ... еш ... та, ... та құдайдың ырқынсыз болмас еді. Егер де құдайдың
ырқы адам ырқының және сол ... ... ... ... етпеген болса, онда адамның еркіндігі құдайдың құдіреттілігіне
және еркіндігіне қайшы келіп , ... ... еді . ... бірден -
бір еркіндік деп түсінілетін табиғи еркіндік жөнінде түсінік алуға болады
.
Т.Гоббстың осы ... ... ... және ... ... ... ... де бар .
Француз ағартушылығы көсемдерінің бірі әрі философы Вольтердің еркіндік
хақында өз ... бар ... ... ... ... ... еркіндігі туралы мәселеден
қарапайым мәселе жоқ ... одан ... ... да ... ... ... құдайдың құпиясын
біліп алуға және оны ырықтың ... ... ... ... , еркіндік идеясының оны ... ... ... ... себебі болды. Адамдар енді осы сөзді оған ... ... еске ... айта ... ... келгендігі
сондай, қазір адамның еркіндігі бар ма ... ... ... бірін –бірі
түсінбейтіндей болып қалған.
Ырқыңды айқындап әрекет жасау еркіндік деген сөз . ... өзі де ... ... ерікті.
Ол осылай етуді қалады және солай етті ... ... ырқы ... ... «оған солай еткенді қалау қажетті болды"десек,ол
бір: «құдай бар әрі жоқ» ... ... ... сөз ... еді, өйткені
егер құдай қажеттілік болса, содан бастап ол ... ... ... - ... ... ... ... . Егер тас өз еркімен қозғала
алатын болса,ол ерікті болған болар еді. Хайуанатармен ... ... ... болса олар ерікті.
Адамдар еркіндік жоқ деп ... ... ... ... ... ... о, ... көзге түсетін нәрсе - екінің бірінде біз
өзімізді ... ... ... ... ... жүреміз.
Өзіне адалдығы болмаған ашынасын адам сүйгісі келмес еді, бірақ ... ... оның ... оны ... ... ... бойды
кернеген ашу мен ыза зорлық қимылдарға ұрындырады; біз ... ... ... келеді, бірақ атаққұмарлық бізді не бір ... ... ... ... ... ... ... біз барлық
өмірімізде де кісенделеміз деп ойлауға итермелейді. ... ... ... сондай толғантатын қатал сілкіністердің
ағымында жүреді, кейде оны белгілі ... ... ... ... ол - құл, ... ол өз ... ... да, масқаралығын сезе
бермейді, бірақ ол бәрібір құл. Осындай пайымдаулар-адам дәрменсіздігінің
логикасы, ол адамдар кейде ... ... олар ... сау ... деген
сияқты пікірге саяды. Күшті құмарлық билеп алған кезде сіздің сезімдеріңіз
ырқыңызға бағынуды ... ... ... сіз параличпен ауырып көтерейін
деген қолыңызды көтере алмай қалған кезіңізден еркінірек емессіз. Адам өмір
бойы ... ... мен ... ... ... болса, оның
адамдығының екінші жағы - оның ... ... ... ... ойлай
алатындығы болмас еді. Басқалардан гөрі білімдірек, ойлырақ, қуаттырақ
адамдар, күмән жоқ бар. Еркіндік—жанның ... оның ... әрі ... оған ие болатындар аз. Біздің ... ... ... еркіндігіміз, әлсіз шектелген. Өзімізді ойлануға ... ... ... ... біз оны ... біршама күшейтеміз.
Бірақ біз қанша күш салсақта біздің зердеміз барлық ... ... ие бола ... ... ... ... ... да бізге тәуелсіз ұмтылылыстары болады. Біз ... ... ... ... бір ... мөлшерде. Біз әрқашан еркін
болсақ, онда біз құдай болған болар ... ... ... ... ... ... етейік. Бірақ тым астамшылыққа салынып, біз
ләззат беретін ... ... деп ... құдайға ғана
тән нәрсе бізде жоқ екен деп, ... бар ... ... немесе бір қызық сұхбаттың қызған, немесе науқастың ... он ... ... бес ... де ... төрт ... көбейтілген
тоқсан бес жартының үштен бірінің жартысының отыз бесінің бір бөлігі қанша
болатынын ойлап бас ... ... ... ... ... ... ... Бірақ сәл осыған шұғылдану қарбаласта жоғалтқан қабілетімді ... ... ... ең табанды қарсыластары да бізде ырықтық бар
екенін, оның кейде біздің сезімдерімізді бағындыра алатынын ... бұл ырық ... ... ... ... төмен түсетін таразының
безбендеріндей, алдын ала қажетті түрде анықталып қойылған. Адам ең ... ... ... ... ... ... ... емес деуге
санада ырық жоқ. Зерде қажеттілікпен ... ... ал ырық ... ... ырық ... ... ал ... еркіндік жоқ.
Бұлтартпайтындай болып көрінетін осы дәлел - шын ... ... ... - ... ... тым күңгірт елестетіп көп
адамдарды шатастырады.
Осы пайымдаудың ... ... Адам ... ... бар ... ғана
қалайды. Оның егер опера туралы түсінігі болмаса, ... ... ... ... те ... ол оған ... егер оның ... сол спектакльді
қызықты деп бағаламаса, онда операға баруға шешім де қабылдамас ... өзі ... ... не ... ... ... ... ол өз-өзінен
сондай шешім қабылдайды; өзіне жақсы нәрсе ... ... ... ... ... болған болар еді, сондықтан ол мүмкін емес. Адам ... ... ... ... ол ... анық нәрсе, бірақ мәселенің түйіні
мынада: адамдар осындай қозғаушы күш ... өзі ... шеше алу ... алмау қабілеті о бастан, бастапқы қабілеті ретінде тән бе, жоқ па?
Зерденің қолдауы ... ол ... ... ... ... ... ақыл
ырыққа сыртқы дене сияқты ықпал етеді деп ойлайды. Сана мен ырық дербес
шын нәрселердей өмір ... ... емес ... олар ... ... деу қате ... философы әрі психологы Д. Юмның ойлары да ... ... ... қиынсыздықтарына қарамастан осы уақытқа дейін еркіндік
доктринасының басым келгенінің үш негізін көрсетуге болады. Біріншіден, бір
әрекет жасағаннан соң біз соны ... бір ... мен ... атқарғанымызды мойындасақ та, біз ... ... ... ... ... әрекет ету мүмкін ... ... ... ... идеясында бір күш, зорлық, мойындату идеяларына
сілтеушілік бар,ал олардың ... біз ... ... ... жүрген өз қалауының еркіндігі мен селқостықтыңтың
еркіндігін ... ... өте аз. ... пен ... ... еркіндік
және қажеттілік пен себептіліктерді теріске ... ... ... немесе рухтың белгілі бір қозғалысының қажеттілігі
сол агенттің өзінің сапасы емес, сол қозғалысты ... ... ... ... ... ... мақұлықтың қасиеті,ол - бұрынғы болған объектілерден осы
қозғалысқа ауысуға ойды мойынсұндыру.Екінші ... ... ... ... ... ... ... бір объектінің
идеясынан екінші объектінің идеясына ауысу не ... ... ... ... ... ... барлай отырып біз ондай
еркіндікті, селқостықты сирек сеземіз, бірақ ... ... біз ... ... ... ... және ... объектілер бір-бірімен оңай
шатастыратын болғандықтан олар ... бар ... ... ... ... ... ... көбінесе ырықтық
билігінде екенін біз сеземіз, ал санамызда ырықтың өзі ешнәрсенің билігінде
емес ... әсер ... ... ... ... ... ... доктринасын жақсырақ қабылдау дінге байланысты. Бірақ дінді бұл
мәселеге бекер араластырады./4/
Мен қажеттілікті ... ... ... ... немесе біздің рухымыздың бір ... ... ... ... бірдей деп қараймын. Ал, ... ... тән ... ашық ... да ... ... ... Неміс классикалық философиясының негізін ... И. ... ... ... көз жүгіртсек.
Барлық адамдар өз ырқында еркінбіз деп ойлайды. Болмаған іс-әрекетті
болуға тиіс еді деп пайымдайтынымыз ... ... ... ... ... еркіндік эмпирикалық ұғым емес, олай бола да алмайды, ... ... ... ... ... ... да, ... бар деп қабылдағаннан шығатын
қажетті ... ... ... ... ... ... ... жатқан нәрселердің сөздің табиғат заңдарымен
болуы ... және бұл ... ... те ... ұғымы емес оның
себебінің өзі сол ... ... ... ... априорлық танымның ұғымы болғандықтан. Бірақ табиғат туралы осы
ұғым тәжірибеде дәлелденеді және егер ... ... ... ... ... ... жалпы зандарға сәйкес бір-бірімен байланыстыру
мүмкін нәрсе деп ... ... ол ұғым ... міндетті түрде бар деп
болжалуға тиіс. Сондықтан да, ... ... ... беймәлім
еркіндік зерденің идеясы, өзінің шындық екенін, бар екендігін дәлелдейтін
және ... ... ... ... ... ... ... бір зерденің диалектикасы туса да, себебі ырыққа қатысты
оған тиісті еркіндік табиғи ... ... ... және жол
айырығында зерде спекулятивтік тұрғыдан табиғи ... ... ... ... ... да, жүруге де ыңғайлы деп
қараса да, практикалық тұрғыдан еркіндіктің ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да дәлелдерін ең нәзік
өрнектей өретін философияға да; ең қарапайым еркіндікті ... ... Олай ... ... ... ... ... еркіндігі мен
табиғи қажеттілігі арасында нағыз қайшылық жоқ деп болжам жасауы ... ол ... ... ... бас тарта алмайтын болса, табиғат
ұғымынан да тап ... бас ... ... Егер ... еркіндік туралы өзіне-
өзі және тап сондай қажет табиғатқа қайшы келіп тұрған болса, онда ... ... адам бас ... тура ... еді. ... ... ... деп есептейтін субъект бір харекет қақында еркінмін деген
кезінде де, табиғаттың ... ... деп ... ... да ... мәнде және бір қатынаста ойластыратын болса,аталған қайшылықтан құтыла
алмайды.[63] Сондықтан философияның ... ... ... ... жөніндегі оның адасушылықтарының себебі—біз
адамды еркін деп қараған кезде оны бір мағынада және ... ... ал оны ... ... ... бір бөлігі дегенде екінші
мағынамен ... ... және осы екі ... ... мен
қатынастар бір-бірімен тек болмақ ... бір ... ... деп те ... ... адамның қарапайым ... ырық ... ... ... субъективті анықталатын себептерінен шешімді талас
тудырмайтын тәуелсіздігі ... ... бір ... ... субъективті нәрселер түйсіктерді құрап, жалпы сезімділік ... Өзін ... ... деп ... ... өзін ... тән ырқы, себептілігі бар жәндік дегенде ол өзін ... ... ... ... басқа бір қатынасқа қояды. Бірақ ол
кейін осы екеуінің де әр сәтте ... бола ... ... болу ... ... ... құбылыстар дүниесінде белгілі бір заңдарға
бағынатындығы мен оның ... зат ... ... мән ... ... екендігінің арасында қайшылық жоқ. Адам ... екі ... ... ... ... арқылы түрлі
ықпалдарда болатын зат ... ... ... ... сезімдік әсерден тәуелсіз ойластырушы ... ... ... ... екіншісінде, ол өзін ... ... ... жағынан қарайды.
Неміс классикалық философиясының көрнекті өкілі ... ... ... ... Оның ... қажеттіліктің акиқаты
еркіндік.[55] ... ... ... деп ... одан әрі ... ... оның тікелей формасынан аспаса, ол шынында солай. ... ... ... қаталдығы осы—бір-бірімен байланысты екі
мазмұн бір-біріне жат ... ... бір ... ... моменттері, ол моменттердің екінші жағынан өзі-өзінде ... яғни өзі ... ... ... ... ... енді ол ... тек теріске
шығаратын абстрактылы еркіндік емес, нақты, мазмұнды ... деп ... ... ... ... қоюдың қаншалықты
жалаң екендігін түсіне ... ... ... ... өзін
қарағанда ол еркіндік емес, бірақ ... ... ... ... ... ... бойына сіңіреді. Адамгершілікті адам өз
қызметінің ... ... ... ... бар ... деп ... бұдан
оның еркіндігіне еш қиянат келмейді, қайта осылай түсінудің ... ... шын әрі ... ... болады, оның мазмұнсыз
еркіндікке айналуы тек ... ... ... таза ... ... ... ол одан тыс жат күш ... егер ол осыны мойындаса,
ол өзін ... адам етіп ... Өзін ... ... идеямен
анықталатынын білгенде ғана адам ең биік дербестікке ие болады.[12]
Иррационализм бағытының өкілі А. Шопенгауэр еркіндік ... ... ... Оның ... мистиктерінің жан жайбарақаттығы және қайта туып жаңаруы
деп жүргендері ырық ... ... ... ... ... ырық өз ... өзі ... соның арқасында квиетивке ие болып,
жеке құбылыстарды ғана танудан пайда болатын қылықтардың ықпалынан ... ... ... еркіндікті ашу мүмкіндігі адамның хайуаттармен
салыстырғандағы айрықша зор ... ... ол ... ... Ол ... болу ... зерденің ақылмен таразылауы, осы ғана әр
сәттің өзіне сай әсерлеріне тәуелсіз өмірді ... ... ... ... ... ешқандай мүмкіндігі жоқ, өйткені
әртүрлі құбылыстар туралы жалпы ... жоқ ... ... ... олар ақыл ... ... бір шешімді тандауы
керек. Яғни, оларда талдау мүмкіндігі жоқ. ... ... ... тас
қандай қажеттілікпен болса, аш ... ... ... күшімен
тістерін жемтігінің тәніне қадайды. Сол күштің әрі ... ... өзі ... ... оның ... жоқ. Қажеттілік - табиғи
күштер ... ... ... ... ... салушылардың бірі М. Хайдеггер пікірлері
осы еркіндік мәселесі ... өзі ... әрі ... Оның ойларына
орын берсек.
Адамның шынайылығы—оның ... ... ... және болмысты негіздейді. Еркіндік-адам шынайылығының
ақиқаты "осында ... адам ... ... " ... орын және ... Адам болу мүмкіндігін беретін орын ... ... ... ... бір. ... иелік ету-белгілі бір нәрсенің
тірлігіне мүмкіндік жоқ болу ... орын - адам ... ... ... ... Бұл оның тірлік негізі және оның ... ... ... ... ... адам орны жүзеге асатын ... және ... ... ... сұрақтарда ақырына жетеді. Осы
аумақтардың ... ... ... асуы үшін ... ... ... етеді. Хайдеггердің еріктіліктің ... ... ... тірліктің экономикалық па, әлеуметтік пе ... ... ... ... осы ілім мен ... ... байланысты түсінуге үлкен кедергі болып тур. Біз
адам—саяси мақұлық деп ... біз оның ... ... және ... ... саяси еріктілікті сақтау мағынасында
түсінеміз. Бұған қарамастан, метафизикалық еріктілікті жариялау, ... ... ... ... ... ... жол ... Сын есім және
зат есім арасындағы байланыс диалектикалық болуға тиіс. Сын есім зат ... ... ... зат ... өзін сын ... жүзеге асыра алмайды.
Біріншісінің мәнісі екіншісінің шекарасымен ... ... сын ... ол ... ... ... болсын, адам
шынайылығын өз ішінде ... ... ... беру ... арқылы
туындайды, сөйтіп ол ібілістікке айналады.Марксизм—ібіліс ісі сондықтан ол
күйретуші құбылыс, себебі,экономикалық сын есім өз ... зат ... ... ... ... — соның нәтижесі.
Хайдеггер ой ... ... ... ... құтқарудың жанкешті амалы. Хайдеггер адам еріктілігінің
негізін де ... ... ол осы ... тек ... сын ... ... ... түрде қарсы қойғанда ғана
жүзеге асатынын ... ... ... әлеуметтік немесе
экономикалы еріктіліксіз метафизикалық еріктіліктің болуы ... ... ... өз ... және өзі үшін ғана ... ... ... ... ... ... Болмысында негізделген жаңа
гуманизмге жол көрсетті, дегенмен, бұл ... ... ... және
экономикалық тәртіп аркылы көрініс беретін адам еріктілігінің ... ... ... бағыт өкілі Ж.П. Сартрдың да өз ойлары бар. Сартр адам
болмысы мен еркіндігінің ... ... ... ... ... сөз, ... үшін қарғысқа ұшырау". "Бізге еркіндікке үкім
шығарылған" деген пікір бар.[7] Сартр бойынша, адам белгілі бір ... ... ... ... ... аумағында болуы тиіс.Сырттан жасалған
қандай да ... ... ... ... ... шығара алмайды, себебі,
оның әрдайым өз ... ... ... ... ... Сартр үшін
бостандық абсолютті құндьлық.
Неофрейдизмнің ... Э. ... ... ... ... ... зор. Ол өз ой ... мынадай сұрақтар қоюмен бастайды. Адами
тұрғыдан алғанда ... ... не , ... ... адам ... тән бе? ... сырттан қыспақтың болмауымен ғана анықтала ма,
әлде өзге бір ... ... ... пе? ... ... ... ... қандай экономикалық және әлеуметтік факторлар негіз
болады? Осы сынды сұрақтар легі ... ... ... ... ... ... даму
процесінің белсенді ... ... ... ... ... ... алып келді. Еркіндік адамның тіршілігін
анықтайды, ... ... адам өзін ... жеке ... ... ... ... өзгеріп отырады. Адам табиғаттан
ажырап, "индивидуалдануға" түсу арқылы ол ... бір ... ... ... ол өсіп келе жатқан бала іспеттес ... ... ... Бұл ... ... ... ... осы процестің екі аспектісі бар екендігін көреміз. ... ... ... дамуы, ал екіншісі—жалғыздықтың өсе
түсуі.[41]
Сол сияқты адам еркіндігінің ... ... ... ... бұл ... даму, табиғатқа иелену, ақыл-парасаттық ролінің
артуы процесі болса, ... ... өсуі ... ... ... орыны және оның өмірінің мәні туралы ... ... Ол өз ... ... ... өлім ... ... болады.
Адам мен еркіндік арасындағы бастапқы байланыс жұмақтан қуылған туралы
мифте-ақ ... ... ... өзі күнәнің жолымен еркіндікті таңдап
алған болатын.
Бағынбаушылық, ... ... ... ... ... деп айтуға болады.
Фромм бойынша адам табиғи эволюцияның нәтижесі, табиғаттың бір
бір бөлшегі бола тұра ақыл-парасатқа ие ... одан ... ... мағынадағы емес, болмыс күйіне әлемге қатынас байланысты, ... ... ... ... оның өз ... шекарасын кеңейтеді.[19]
Адам өз бостандығын дәлелдеу үшін ... адам ... ... ... ... үшін бостандық адами болмыспен байланысты, яғни, өзді-
өзі болуы үшін, көпшіл болу үшін еркін ... ... ... ... ... ... мен ... пайдалану. Адам ... ... ... ... кезде ғана қол жеткізе алады.
Мінекей, сонымен, әлемдік философия ... ... ... ... ... озық ... өкілдерінің еркіндік атты, бір қарағанда
қарапайым ғана, ал екінші ... тағы ... ... ... ... ... пайымдағандарын қарастырдық. Қорыта
келгенде, талдау жасау арқылы мынадай нәтижеге келуге болады:
Бұл ... ... адам ... ... қалып қоймаған, яғни, еркіндік - ... ... ... өз ... ... ... ... ие болып
отырғанымен, ұқсастықтары басым.
Еркіндік — адамға ғана тән қасиеттердің ... ... ... ... ... өзін асқақ сезінуге және ең ... ... ... тірек болары сөзсіз.[25]
Еркін шығармашылық тек философияның маңызды мәселесінің бірі емес ... ... ... ... ... ... ... педагогика және тағы басқаларының маңызды мәселесі. Көп жылдар
бойы шығармашылық тақырыбы әлеуметтік зерттеу пәні ... жоқ. ... ... ... оған ... көңіл аударыла бастады.
Еркін шығармашылық мәселесі туралы айтқанда біз іс-әрекеттің ерекше түрін
қарастырамыз. Алдымен ... пен ... ... қатынасты жалпы
философиялық деңгейде анықтап алсақ, өйткені тек ... ол ... ... ... ... ... ... тек ғылым немесе бір
ғана ғылым саласы тұрғысынан түсіндіру» - ... ... ... ... ... ... да жеке ғылымдар шығармашылықтың тек бір ғана қырын
көрсетіп береді, ал философия мәселеге ... ... ... ... ... тек философиялық теориясы психология, педаогика
және басқа ғылымдарға негізгі болу ... Осы ... ... ... ... жоқ ... жеке концепцияларды қарауға тура
келеді.
Шығармашылыққа берілген орыс тіліндегі оқулықтар, философиялық сөздіктер
мен энциклопедиялардағы анықтамалар ... ... өте ... ... ... келісуге болмайды. Ал қазақ тіліндегі философиялық
сөздіктерде шығармашылыққа мүлдем анықтама берілмеген.
Көпшілік анықтамаларда шығармашылықты ... ... деп ... ... ... айтылмайды. Дәл осылай өзгеріс ұғымын ... ... ... ... тағы да ... ... бір туындыны өртеу,
ғимараттарды талқандау сияқты адам әрекеті де өзгеріс ... ... ... өзгеріс шығармашылық емес.
Қорытынды.
Рухани мәдениеттегі еркін шығармашылық мәселесі жеке ... ... ... ... сұрақтардың бір қатарын қамтыды: еркіндік ... ... ... ... ... және оның ... ... жауапкершілік әлемдегі адам болмысының тәсілі ретінде,
шынайы шындықты творчестволық меңгерудің критериі адам ... мәні ... ... және тағы басқалары. Еркін шығармашылық мәселесін ... ... ... жүзеге асырылу тәсілін талдауға, шығармашылық
тұлғасының қалыптасуындағы өзін өзі арнау және жүзеге ... ... ... ... ... әлеміндегі алатын орнын бағалауға,
руханилықтың қалыптасуындағы еркін шығармашылықтың мәнін түсінуге мүмкіндік
береді. Ал ... ... ... ... адам ... ... шығармашылық феномені арқылы жаратушы-адамның әлеммен және адамдармен
үйлесімдікке жетіп, оған сіңіп кетпей қосылуға, жаңа бір мән ... ... ... отырып, универсалды әлем болмысына қатысын
аңғаруға болады.
Еркіндік болмыстың шекті негізін бейнелейтін ... ол ... ... құбылыс, әлем жаңалығы. Атрибутивті қасиет ретінде, бастау
ретінде еркіндік потенциалды болмыс. ... ... ... ... оның мәні ... ғана нағыз еркіндік болады. Еркіндіктің
актуальді болмысы адамның ... мен ... ... ... ... ... ... асырылуы, өз қатысын ұғыну жене жаңа
нәрсені жасау оның ... ... ... ... ... ... табылады. Сонымен бірге шығармашылық адам еркіндігінің
нақтылығын көрсететін жол, оның мазмұндық қыры.
Еркіндікті ... ... ... алғанда тең болатын «ішкі» және
«сыртқы» эпитетері қалыптасқан.Еркіндік ... ... ... ... ... ... ... де бар. Индивидтің ішкі
еркіндігінің мазмұны тек өзін ... ... ... ... мен ... өзіне бағытталады. Өзін жүзеге асыру индивид белсенділігінің мынадай
формаларынан тұрады: (1) әлемді және оның ... ... (2) ... және ... ... ... ... өзін-өзі тану; (3) өзіңнің әлемге
және оның ... ... ... яғни ... бір ... ... ... (4) өзіңе, әлемге және өзге адамдарға
қатысты ... ... ... қалыптастыру; (5) өз қабілеттеріңді,
талант пен дарыныңды дамыту мен жүзеге ... және т.б. ... ... ... жүре алады, өйткені ол индивидтің еркі мен ниетіне тәуелді, ... ... ... ... ... ... ... кедергілеріне қарсы
тұрып, өз табиғатының кемшілігін жеңе ... ... ... ... ... ішкі ... кезеңіне бірінші творчестволық актіні
жатқызуға болады: онда ... ойы мен ... ... ... ... ішке ... Ол ... әлі белгісіз, толығымен шығармашылық
тұлғасының билігінде болады. Бұл идея, ниет ... ... – ішкі ... ең ... ... оның ... ... әлемге , бір өзіңе ғана емес, ... ... ... ... ... не мәні – ... ... арнау. Бұл уақытта
тұлғаның өзіне-өзі мақсат ... ... ... еркіндіктің екінші
творчестволық актіне шығармашылық тұлғасының өз ... ... ... ... ... ... ... арнау тұлғаның өзінен «өзгеге» көшу
жолы, яғни одан әрі жетілу мен өзін ұмытудың диалектикалық қосындысы , ... адам өз ... асып ... өзін ... асырудың сапалы жаңа
сатысына көтеріледі. Өзінің шығармашылық объектісіне, не ... ... ... адам болмысы мәнділікті табады.
Творчестволық берілудің мәні адамның өзін түсіне алатын, шығармашылық
процесіне ... ... оның ... иесі бола ... ... ... ... мәдениет болмысы өз мақсатын тек білу ғана емес,
сонымен қоса өзін-өзі дамыту мен жетілдіру, өзгелерге ... ... ... тұлға көмегімен детерминацияланды.
Рухани еркіндік деңгейінде тұлға бір ниет пен түпкі оймен шектелмей, өзін-
өзі арнау іс ... ... ... Өзін ... ... ... ... борышы болса, өзін арнау адамның өзгелер алдындағы борышы.
Мұндағы ... ... пен ... ... ... шығармашылық ішкі еркіндік пен өзін арнау және өзін жүзеге асырудың
синтезі. Еркін ... ... ... ... ... ... объектісі болатын әлем және оның ... ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесі құрайды.
Еркін шығармашылық адам шығармашылығында жасалатын мән. ... ... ... ... ... және ... ... ішкі және сыртқы
қажеттілік соншалықты тығыз бірлікте болғандықтан ерік пен ниет одан ... ... ... ... оны ... алу, не беру ... ... шығармашылық адам рухының дауысы, жек тұлғаның ... ... ... ... бір ... ... ... уникалдылықтан туындайтын өзіндік негіз. Шығармашылықтағы адам
еркіндігінің түп негізінің бірі, ... ... және ... болып ьтабылады. Еркіндік біріншіден адамның қажеттілікті жеңу
немес билеп ... өз ... ... (2) ... жеңу ... ... айналған уақытта, (3) қажеттіліктің адам мен басқа адамдар
арасында борышқа айналғанда жүзеге асады. Кең ... ... ... ... ... мен ... ... түсіндірілсе, яғни сыртқы
қажеттілік, шығармашылық процесінің детерминантасы мен ... ... ... Тар мағынада тек шығармашылық сферасында әрекет ететін қажеттілік
туралы сөз ... ... ... ... өзін ... айналдырады. Антиномия
шешім тауып, еркіндік пен қажеттілік өздерінің айырмашылықсыздығының
жоғарғы ... ... ... қажеттіліктің ішкі қажеттілікке айналу
барысы бірнеше кезеңнен тұрады: олардың ең маңыздысы (1) қажеттілікті ... ... ... ... ... мүмкіндігі, (2) танылған қажеттіліктің
тұлғаның әлемі, құндылықтары және ... ... ... ... (4) ... процесіндегі тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруы ... ... өз ... сезінуі нәтижесінде сыртқы қажеттілік ішкіге айналады.
Борыш ішкі қажеттілік ... ... ... ... ... тұлғаның
өнегелігінің міндеті болып есептеледі. Әрине, адам ... ... ... ... ... ... өз ... жоғалтып қана қоймай, сонымен
бірге адамды да жояды. өзгелік борыш ... үшін ... ... ... жасауға емес, қиратуға алып баруы мүмкін. Суретші өз борышының мәнін
өзі анықтайды. Сөйте тұра ... ... ... пен ... міндетті түрде ескеру керек.
Тұлғаның « басқаша жасай алмаймын» принципі ретіндегі басынан кешкен ішкі
борышы оның әрекетінің қорғаушысына ... ... ... және ... ... ... шығармашылықта қабілеттілік формасында іске
асады.Тек бір тұлға жасай алатын өзіндік борыш екі есе ... ... ... ... жалғыз, уникалды «мен ғана» жасаймын.
Мақсатты жүзеге асыруға көмектесетін, ... ... ... – борыш
күші. Борыштың орындалуы тұлғада белгілі бір ... ... және алға ... ... ... ... және рух
күшін тәрбиелейді де осы тұрғыдан рухани еркіндік кепілі ... ... ... ... ... ... ... дауысы. Адам өмірі
мәнгілік емес, бірақ нағыз шығармашылық тұлғасы мәңгі өмір сүреді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Аладьин В.Г. Творчество как ... ... ... ... ... ... /под ред.
Г.И.Сергеева.-М.,1986.
2. Альтшуллер Г.С. Найти идею.Новосибирск,1991.
3. Бердяев Н.А. О природе творчества //Мир философии /под ред.П.Гуревича.-
М.,1991.
4. Ведин И.Ф. Бытие человека: ... и ... ... Т. ... ... ... /отв.ред.М.И.Панов.-М.:Наука,1987.
5. Камю А. Творчество и свобода:Статьи, эссе, записные книжки: Пер.с фр.-
М.:Радуга,1990.
6. Мизулин М.Ю. Свобода как мера творчества //Наука и ... ... ... Б.В. ... и философия.-Киев:Изд. К.Г.У-а,1989.
8. Пономарев Я.А. Философия творчества.-М.:Наука,1976.
9. Алексеев
10. ... Ж.М., ... Н.К. ... как ... Платон. Пер.//Собр. соч.: В 3Т.-М.,1972.
12. Шиллер Ф.Собр.соч.: В 7Т.-М.,1957.
13. Кант И. Соч.: В 6Т.-М.,1964.
14. Шеллинг Ф. Философия искусства.-М.,1966.
15. Гегель Г.В. ... В ... Камю А. ... и ... ... ... кн-и.-М.:Радуга,1990.
17. Сартр Ж.-П. Экзистенциализм – это гуманизм.//Сумерки богов/ Под.
ред.А.А.Яковлева.-М.,1989.
18. Бердяев Н.А. Философия свободы. Смысл ... ... ... ... ... – 2-ое изд.-Т. 46.-М.,19
20. Ленин В.И. Полн.собр.соч.-Т.2.-М.,19
21. Коган Л.А. ... и идея ... ... ... ... ... Степанчиков. Проблема нравственной свободы в творчестве Достоевского.
//В.Ф.-1988.- №5.
23. Кант И. Антропология с прогматической точки зрения.// Соч.: В 6Т.-
М.,1966.
24. Обидная С.М. ... ... ... как ... ... А.Л. ... поведение, творчество// Деятельность:
теория, методология, проблемы.-М.: Издательство политической
лиературы,1990.
26. Новиков Б.В. ... или ... ... ... ... ... Бердяев Н.А. Самопознание. Опыт философской автобиографии.-
М.:Мысль,1990.
28. Золя Эмиль.Творчество.-М.: Художественная литература,1981.
29. Алексеев Ю.И. О свободе творчества: ... ... ... ... 1963.
30. Сильченко М.С., Смирнова Н.С. Творческий путь М.Әуезова.-А.,1957.
31 Чичикова И. Законы Архимеда: О творчестве.-А.,2005.
32. Самохвалова В.И. ... и ... ... ... Ф. ... ... ... об «эстетическом воспитании»
человечества.//В.Ф.-2006.-№6.
34. Кисилев Г.С. Смыслы и ценности нового века.//В.Ф.-2006.-№4.
35. Тульчинский Г.Л. О природе свободы.//В.Ф.-2006.-№4.
36. Иошкин В.К. ... и ... в ... ... мира.//В.Ф.-
2006.-№8.
37. Милюгина Е.Г. Быть свободным – это значит быть человеком.//В.Ф.-2006.-
№12.
38. Абай. Қалың елім қазағым: Шығармалары. –Алматы, Жалын, 1995.-384 бет.
39. ... О. ... ... ... морфологии мировой истории. М.,
Мысль, 1993.-667 с.(144).
40. Швейцер А. Благоговение пред жизнью. М., Прогресс, 1992, 573 с.
41. ... Н.А. ... ... ... мира ... ... в докопиталистических формациях. Структурно-
типологическое исследование. Л., Изд-во ЛГУ, 1984, с.153-156.
42. Гуревич А.Я. Проблемы средневековой культуры. М., ... ... ... ... К. Капитал. Критика политической экономии. Т.1, кн.1. Процесс
производства капитала // ... К., ... Ф. Соч. Изд. 2-ое, Т.23. ... 1960, 907 ... ... Б.М. ... культура XX в.: институциональный
аспект // Художественная культура в капиталистическом обществе. Структурно-
типологическое исследование. Л., Изд-во ЛГУ, 1986, с. 153-162.
45. ... Ж.Л. ... ... и ... наук (1751) ... позитивизма. 1910. Вып. 1. с. 95-168.
46. Аристотель. Метафизика // Аристотель. Соч.: В 4 т. Пер. с древнегреч.
М.: Мысль, 1976-1984. Т. 1. С. ... ... ... // ... Соч.: В 4 т. Пер. с ... ... 1976-1984. Т. 4. С. 645-680.
48. Бердяев Н.А. Смысл истории. М.: Мысль, 1990.
49. Боэций А.М. Утешение Философией // Боэций. «Утешение ... ... ... // Пер. с лат. М.: Наука, 1990. С. 190-290.
50. Бэкон Ф. О достоинстве и ... наук // ... Ф. Соч.: В 2 ... с лат. М.: ... ... Т. 1. С. 81-522.
51. Вебер М. Избранные произведения / Пер. с нем. М.: ... ... ... Г.В.Ф. Введение в философию (Философская пропедевтика) / Пер.
с нем. М.: Моск. Тимирязевский научно-исслед. ин-т, ... ... Т. ... // ... Т. Соч.: В 2 т. / Пер. с ... М.: ... Т. ... Камю А. Бунтующий человек / Пер с фр. М.: Палитиздат, ... Кант И. ... ... ... // Кант И. Соч.: В 6 т. / Пер. ... М.: ... ... Т. 4.
56. Кант И. Критика способности суждения // Кант И. Соч.: В 6 т. / Пер. ... М.: ... ... Т. 5.
57. Конт О. Курс положительной философии / Пер. с фр. СПб.: Посредник,
1899. Т. 1.
58. Марк Аврелий Антоний. Размышления / Пер. с ... М.: ... ... Э. ... от ... М., 1990. С. 157.
60. Кант И. Соч. В 6 т. Т. 5. М., 1966. ... ... Ц. ... и ... СПб., 1892.
62. Селезнев А.М. Место творчества в системе «Наука – техника –
производство» // ... и ... ... М., 1987. ... В.Ф. ... интуиции в философии и математике. М., 1960
64. ... М. ... и ... М., ... ... Л.С. Психология искусства. М., 1968
66. Кедров Б.М. ... ... ... ... ... ... 1969; -№ ... Пономарев Я.А. Психология творческого мышления. М., 1960
68. Пономарев Я.А. Знание, мышление и умственное развитие. М., 1967
69. Есімов Ғ. Сана ... ... ... ... Ғ. Сана ... ... 1994
71. Гоббс. Т. Избранные произведения в 2-х томах. Москва. 1964.
72. Вольтер. Философские сочинения. Москва. 1988
73. Юм. Д. Сочинения в 2-х ... ... ... Кант. И. Сочинения. Т.4Москва. 1965.
75. Гегель. В. Г. Энциклопедия философских наук. Т 1 .Москва. 1975.
76. Шопенгауэр .А. Антология мировой ... Т. 3. ... ... ... ... от ... Москва. 1987.
78. Байтұрсынов А. Жан сөзімді кім түсінер. Алматы: Қазақстан 1994-112 б.
79. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989.
80. ... Ә. ... ... ... 1994-384 ... ... М. Шығармалары. Алматы: Жазушы 1991.
82. Дулатов М. Оян қазақ. Алматы. Алтын Орда 1991.
83. Бейсенбиев К.Б. ... ... ... ... мысли Казахстана. Алма-Ата: Казахстан. 1976-428 с.
84. Аймауытов Ж. ... ... ... ... ... Ж. Шернияз. Алматы: Өнер, 1989-210 б.
86. Аймауытов Ж. ... ... ... 1995-312 ... Қирабаев С. Жүсіпбек Аймауытов. Алматы. Ана тілі. - 1993-180 б.
88. Сағымбекұлы Р. Жүсіпбек.А. ... ... ... Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: Жазушы 1989.
Қосымша әдебиеттер тізімі
1. Абай Энциклопедиясы. - Алматы: Атамұра, 1995- 720
2. ... Ж.М., ... М.С. К ... ... ... 1992 ... Алдажұманов Қ. Қазақстандағы саяси репрессиялар. 1929-1937 Алматы:
Қазақстан. 1993-210 б.
4. Ақатаев С. Күн мен көлеңке - Алматы: Жалын, 1990-240 б.
5. ... Ғ. ... ... - ... ... ... б.
1. Арон Атабек. Алаш и казахская нация. ТОО ХАК М.1991 15-С.
2. Атишев А.А. Политическая ... ... во ... половине XIX
и начала XX века. Алма-Ата, Наука 1979,160 ... ... Қ. ... Г. ... тарихындағы таным теориясы және
метод проблемасы. Алматы: Ғылым, 1990-120 б.
4. Әуезов М.О. Философия ... ... 1918. 3.8-11 ... М.С. ... ... ... в ... гг.
Алма-Ата Ғыл ым. 1991.
5. Ғабитов Т.Ғ. Қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті. Алматы: Ғылым 1997
33 Қасабек А. ... С. ... ... Алматы. Ғылым 1998.
34 Қасабеков А. Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе.
Алматы: Қазақ университеті, ... ... А.Х. ... Ж.А. ... ... ... және ... Мұрагер. 1992. 446 б.
36 Қасымжанов А.Х Қасымжанова С.А. Духовное наследие ... ... ... Н. ... ... ... ... Социнвест-
Москва: Горизонт. 1995.
38 Нысанбаев А. Н. ... Ғ. Е. ... ... және ... ҚРҒА ... 1992. 4. 16 ... ... М.С. Қазақ философиясына кіріспе.Алматы,1994.27-29 б.
40 Орынбеков М.С. Алтаев Ж.А. Қазақ ойшылдары. Алматы. ... ... М.С. К ... ... Казахской философии. В сб.
Докладов XIX Всемироного философского конгресса. Москва 1993.
42 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың тарихи очерктер. Алматы: Жеті
жарғы. 1998.
43 Сегизбаев О.А. ... ... XV - ... XX ... ... ... ... К.ІП. Рухани ынтымақтастық- өмірлік қажеттілік. Ақиқат.
1994. 10.
45 Хамзеева Б. ... ... ... ой ... ... ... 1996-26 б.
46 Философия және мәдениеттану: Оқу құраст. Ж.Алтаев, Т.Ғабитов,
А.Қасабеков және т.б. Алматы. Жеті жарғы, 1998.
47 Д. ... ... ... ... ... А народа. Душанбе.
1992.
48 Қасымжанов А.Х. Портреты. Штрихи и истории степи. Алматы 1995.
-----------------------
ОЙЛАУ
Сол жақ ми сыңары Оң жақ ми ... Жеке ... ... ... ... ... ... шешілгені жөнінде анықтау
Өзіңді зерттеліп отырған объектпен теңестіру
Мәселенің мәнін қысқаша айту немесе көркем формада бейнелеу
Фантастикалық тәсілдер (немесе персонажды) еңгізу.
ОЙЛАУ
Сол жақ ми ... Оң жақ ми ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баға белгілеу және қаржы айналымы9 бет
Дене температурасы және оны өлшеу4 бет
Есеп саясаты туралы түсінік және оған қойылатын талаптар8 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Селекция туралы жалпы түсінік14 бет
Селекция туралы жалпы түсінік туралы10 бет
Тәрбие процесінде инновациялық әдістерді қолдану.қазіргі кездегі тәрбиеде қолданатын инновациялық әдістерді схема бойынша анықтап көрсету,мазмұнын түсіндіру,мәнін анықтау5 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
Қазақстанның экологиялық проблеммалары6 бет
Жылу динамиканың бірінші және екінші заңы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь