Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы

КІРІСПЕ

1 Сөз және оның құрылымы
1.2 Сөз және оның құрылымы
1.3 «Хикметтер» тіліндегі сөздердің құрамы
1.4 Түбірлер

2 Қосымшалардың табиғаты
2.1 «Хикмет» тіліндегі зат есім тудыратын жұрнақтардың сипаты
2.2 Зат есімнің жекеше, көпше тұлғалары
2.3. Жақтық тұлғалар
2.4 Тәулдік категориясы
2.5 Септеу категориясы
2.6 Сын есім тудыратын жұрнақтар
2.7 Етістіктің жұрнақтары

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ тілі кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
АХМЕТ ЯСАУИ «ХИКМЕТТЕРІНДЕГІ» СӨЗДІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ
Орындаушы:
Л.Қарабекова
4 курс ... ... ... ... ... ... ... «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы
.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... екі ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады
Жұмыстың көлемі: 41
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 31
Тірек сөздер: тіл, сөз, ... ... ... сөздің құрылымы, сөздің
құрамы.
Зерттеу нысаны: А.Ясауи тіліндегі сөздің грамматикалық ... ... мен ... А.Ясауи тіліндегі сөздердің грамматикалық
құрылымына талдау жасау арқылы дәуірдегі сөздің морфологиялық құрылымындағы
ерекшеліктерді анықтау. Соның негізінде оның қай тіл ... ... ... бір шешімга келу.
Қолданылған дерек көздері: ғылыми еңбектер, жинақтар.
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Тіл тарихын білмей ... оның ... ... ... Тіл өзінің дамып, қалыптасуы барысында ... ... ... ... қалыптасуының бір көрінісі ескерткіштер тілі болып
табылады. Ескерткіштер тілін зертеудің маңызы – ол ... ... ... ... ... анықтап бере алады. Тіліміздің барлық нәрі
осы ескерткіштер тілінде сақтаулы, яғни қазіргі ... ... ... мен ... ... ... ескерткіштер тілінен
көре аламыз.
Ахмет Ясауи тілін ... ... ... ... біз ... ... қазіргі тілмен айырмашылығын, өзіндік ... яғни ... ... тілі қай ... жазылса, сол
дәуірдегі тілдің жай - күйінен хабар береді.
Зерттеудің нысаны: Жұмыстың ... ... ... ... ... ... алынды. Соның негізінде А.Ясауи тіліндегі
түбір мен қосымшаны зерттеу көзделді. Сөз ... ... ... тілімен және тағы да басқа ескерткіштер тілімен салыстырылды.
Қазіргі қазақ тілінде кездеспейтін тұлғалардың шығу тегіне шолу ... мен ... ... тіліндегі сөздердің бір тобы бірікен-қосарлама
сөздер назарға алынды. Сонымен ... ... ... ... бір ... ретінде қарастырылды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның қай ... ... ... ... бір ... ... Ол үшін ... тұлғалар
басты назарға алынып, ... ... ... ... анықтау.
Қосымшалардың соның ішінде, зат есім, сын ... ... ... сол ... ... анықтау.
Жалғаулардың (көптік, септік, тәуелдік) өзіндік ерекшелігіне назар
аудару, «Хикмет» тіліндегі сөз ... ... яғни ... ... ... ... ... бөлу. Сөздердің тағы бір тобы
біріккен-қосарлама сөздеріне тоқталып, ескерткіш тілінде оның ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан талдау.
Жұмыстың жаңашылдығы: Ескерткіш тілінде, қазіргі қазақ тілінде де
кездесетін ... ... ... ... өтілді. Қазіргі қазақ
тілінде кездеспейтін тұлғаларға ғалымдардың ... ... ... ... ... аты әйгілі, жаңа кезеңдегі сопылық әдебиеттің ірі
өкілі, ... ... әрі ... ... Қожа Ахмет Ясауи артына мәні
өшпестей аса елеулі мұра қалдырды.
Қожа Ахмет Ясауи ХІ-ХІІ ғасырларда Яссы (қазіргі Түркістан) ... ... ... Сайран) қаласында дүниеге келген. Жеті жасында
жетім қалып, Арыстанбабтың тәрбиесінде болған. Өсе келе ... ... ... ... ... ... заманы түркі тайпаларының басы қосылып, құдіреті ... ... бет ... ислам дінінің үстемдік құра бастаған кезі
болатын.
Бұл кез ІХ-ХІІ ғ аралығында ... ... ... ... ... ... дінін қабылдаумен бірге оны ... ... ... жерсінуіне, жергілікті халықтың өзіне тән әдет-ғұрпы, салт
- санасымен үйлесіп кетуіне де ... ... ... ... ... дәуіріне қарағанда, ислам діні өзін ... ... ... икемді дін екендігін толық көрсетіп, түркі елін біршама жоғары
дәрежеге көтере бастаған кез ... ... ... «Хазіреті Сұлтан Шейх – ул-Ислам Қожа Ахмет Ясауи
шайық» ... ... оны ... ... ... Қожа Ахмет Ясауи»
немесе «Әзіреті Сұлтан» деп ... ... ... ... ... Қожа ... ... өз
қолымен жазған нұсқасы жоқ. Жұртқа ... ... ... ... ел ... ... ауысып, жатталып қалған нұсқалары
бойынша ауызекі тілде және сирек болса да, сауатты ... ... дін ... ... көзі ашық зиялы жандардың қағаз бетіне ... ... ... ... Осы ... ... Ә. ... мына
пікіріне назар аударсақ: «Диуани ... ... со ... ... ... в ... время очень трудно установить, какие хикметы
принадлежат перу ... ... ... ... а какие написаны
его учениками и последователями» [3.55]
«Диуани Хикмет» ескерткіштерінің көптеген нұсқалары әртүрлі қалалардан
баспадан шыққан, ең ... 1105 жылы (1693 ж ... ... ... ... деп ... Бұл ... Стамбұлдағы Вафик – ... ... ... ... ... нұсқасын Самарқандтан
академик К.Т. Залеман алып ... ... ... Санк – Петербургте
сақтаулы.
«Диуани Хикмет» ескерткішінің нұсқалары ... ... ... Уфа, ... ... Алматы сияқты қалалардың кітапханаларының
қолжазба қорында 25-ке жуық тізімі бар ... ... ... А.Бируни
атындағы Шығыстану институтының ... ... ... ... ... астам тізімі бар. Башқұртстан Ғылыми орталығының Орал
бөлімшесіне қарасты тарих, тіл және әдебиет институтының қол-жазба ... ... ... 4 ... бар.
Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасының Ұлттық библиография
бөлімінің жариялаған «Қожа Ахмет Яссауи» деп ... ... ... ... ... атап ... ... Яссауидің шығармалары қазақ тілі, түрік және басқа тілдерде –
30 рет жарияланған; орыс тілінде – 16 рет.
2. ... ... ... қазақ тілінде – 11, орыс тілінде –
53 зерттеулер мен ... ... ... Яссауидің өзі туралы қазақ тілінде – 82 монография мен ғылыми
мақалалар жарияланған.
Бұлардан басқа да толып жатқан мәлімет ... ... ... ... 1887 жылы және 1901 жылы Қазан
қаласында, 1901 жылы ... ... 1902 және 1911 жж ... ... рет жеке – жеке ... ... ... шықты. Қожа Ахмет
Яссауи өлеңдері жинағының ең толық нұсқасы Қазанбасылымы болып табылады.
Мұнда 149 хикмет берілген. Соның 109 ... ... ... дейді кейбір
ғалымдар. Қалғандары шәкірттері тарапынан ... ... еніп ... ... ... ... ... зерттелу тарихына келетін болсақ, К.Залеман – 1898
жылы, Ф.Көпурулу-зада – 1918 жылы, А.Гаррицкий – 1923 ... ... ... ... 1949, 1951 ж. Ә.Нәжіп – 1965 ж, тағы басқа да атақты түркітану
ғалымдары Қожа Ахмет ... ... - ... ... тілін зерттеп,
бірнеше құнды еңбектер жариялаған.
Түркия ғалымы М.Ф. Көпурулу-заде Ахмет Ясауидің «Диуани - ... ... ... ... ... ... – бағдарын тұңғыш
рет әдебиеттану ғылымы тұрғысынан ... ... ол ... ... ... жазған. Ғалым 1918 ж Ахмет Ясауи поэзиясын ғылыми негізінде
жүйелеп, ... ... ... жеке ... етіп ... талай жылдан бері Залеман тексті бойынша ұдайы еңбектеніп
келе жатқан ғалым – Ғалиқызы ... ... ... ... «Яссауи өлең жазғанда өзінің «құдай берген»
ақындық құдіретін таныту емес, сол ... ... ... жеге ... ... Сол ... осы ... жергілікті бұқара халыққа
түсінікті болуын, сезімдеріне ... ... ... ... ... бұл ... әдеміліктің сырына үңілу үшін оның ... ... ... ... ... пікіріне назар аударайық: «Диуани Хикмет» – Орта Азиядағы
түрік жүйелі түрде ... ... орта ... ... ... ... ... Хикмет« тілін тексеріп байқаған адам мұнда
қазіргі кездегі өзбектің де, ... да, ... да ... ... ... лексикалық элементтерді де, азды-көпті грамматикалық өзгешеліктерді де
көре алады. Мұндай ұқсастықтардың себебі, сол кездегі Түркістанды жайлаған
халықтардың аттары ... ... ... ... түрікпен деген сияқты
жеке-жеке атаулары емес еді. Осылайша ... ... ... отырған ұлттардың
барлығы «түрік» халқы деген бір-ақ атпен аталушы еді. ... тілі ...... ... діні бет алып, араб қатынастары күшейген
кездері пайда болған ... ... ... көпке ортақ тілі деп,
батыл айта аламыз» [2.28]
А.К.Бровков оны Караханид әдеби тілінің дәстүріндегі ... ... деп ... ... ... Хикмет» ескерткішін тілін оғыз-қыпшақ тілінде
сөйлеген ру-тайпалардың тілі ... ... ... араб – ... ... элементтерді барынша мол қолдана отырып, жергілікті ... ... - ... ... ... ... ... Ясауи тілі көне ұйғыр және хорезмдік түркі әдеби
тілінің нормаларына, яғни ... ... ... ... ... ... білік» пен «Алтын йаруқтардың» тіліне жақын деп
топшаласа, Әмір ... ... ... тілі ... ... мен
лексикасы жағынан «Құтадғу біліктен» де, әз -Замахшаридің «Муқаддимат әл -
әдаб» атты шығармасынан да бөлектеніп тұратындығын айтады. ... ... ... ... арнайы зертеген Ә.Нәжіп «Құтадғу
біліктің» ... ... ... ... ... тілі ... Ясауи
хикметтерінің тілінің негізі (сүйегі) «j (и)» ... ... ... оған
оғыз тайпалары тілінің элементтері қосылған, демек бұл әдеби тіл аралас
сипат алған» - дейді. [8.26]
Ә.Нәжіптің ... ... ХIV ғ ... ... екі әдеби тіл: оғыз
-қыпшақ және қыпшақ-оғыз тілдері қызмет ... ... тіл ... ... ... ... болған «Құтадғу білік» ескерткішінің
тілі жатады, оған ұйғыр жазба дәстүрі қатты ықпал еткен, ал ... ... тілі ... төменгі ағысында пайда болды,оған Мысырға дейін етек
жайған Ясауи тілі жатады ... ... тілі ... тілі ... ... ХІІІ – ХІV ғ. ... тіліне жақын келеді ... ... ... ... ... уа ... ... тілі Ясауи
тілінің ерекшеліктеріне сәйкеспейді деу арқылы «хикметтер» ... ... ... тілі емес ... ... ... Ал, ... хикметінің, Рабғузидің «Қысас ул-әнбийасының» ... ... ... ... ... ... әдебиеті (оғыз Қарлұқ тілі
тобына) дегендерге жатқыза алмаймын деп батыл айтады. [9.104]
Н.А.Баскаков Ясауидің ... мен оның ... ... атты ... тілі оғыз ... ... бұлардың тілі батыс (оғыз - қыпшақ) түрік әдеби ... ... ... Ахмет Ясауидің «хикметтерін» грамматикалық тұрғыдан зерттеудің
маңызы зор. Ол туралы ғалым Р.Сыздықова «Яссауи хикметтерінің ... ... ... ... ... тілінің морфологиялық құрылысын
ерекшеліктерді анықтау ... ... ... бір ... немесе жеке бір
жазба дүниенің морфологиясын ... ... ... ... Бұл ... бір ... ... тілінің морфологиялық
құрылысының толық суретін көрсететін амал (принцип) болса, екінші ... ... ... ... ең ... ... ... дей келе, ғалым зерттеудің мақсатына ... «бұл ... ... ... ... де бір ... жақындату мақсатында
емес, ескерткіш тілінің негізгі ... ... ... ... ... үшін жүргізіледі, өйткені қазір қыпшақ
тілдерінің бірі-қазақ тілі ... ... ... ... тұлға-тәсілдердің қыпшақтық-оғыздық (қазіргі қазақ тілінің
өзінде ... ... ... ... ... ... белгілі) сипатын тануға осы саладағы ізденістер септігін
тигізер деп ойлаймыз. (107 ... Сөз және оның ... ... ... зерттейтін сала.Бұл сала аса маңызды болып
табылады.Сөз құрылымы зерттелмей тілдің мықты қағылған сынадай ... ... ... ... тілдің іргетасы болып саналады.
Сөз құрылымын зерттеу қажырлы еңбекті талап етеді. Осы ... ... ... Н.А .Баскаков, А.М. Щерба, Э.В. Севортян, А.Н. Кононов,В.
Котвич сияқты ғалымдар алғашқы іргетасын қалап кетті.
Ескерткіштер ... ... ... ... ... зор. Ол туралы Р. Сыздықованың пікірін ... ... ... Сөздердің құрылымын қарастырмас бұрын сөздің ... ... ... ... не? деген сұраққа жауап беру үшін ғалымдар көп еңбек
еткен. Бірақ әлі де сөздің анықтамасы бір ізге ... жоқ. ... ... олар өте көп және әр ... ... ондай мәлімет толық
түрде «Морфологическая структура слова в языках различных ... ... ... Ол ... 36 ... 6 түрлі бағытта айтылған
пікірлерін кездестіреміз. Соларға тоқталсақ:
1. Сөйлемнің ең шек минимумы.(Предельный минимум ... ... ... Н.В ... Ф. Г ... Л. Р ... Е.Д ... ,
М. Трейджер, Л. Харрис.
2.Синтаксистің минимальды единицасы (Минимальная ... Х. ... И.А ... де ... Е. ... Р. Якобсон, Альман А.
Мейе, Б.Трика, Дж. Фирс, Х. Глинц.
3.Сөйлеудің минимальды мәнді единицасы. (Минимальная значимая ... - ... Л. ... ... А.А ... ... ... семантикалық және грамматикалық белгілерді
біріктіре алатын единица. (Совмещающая В себе ... ... и ... А. ... Д.Н ... ... И. Лазимус.
5.Шындықтың элементін көрсету (Обозначение элемента дейстительности)-
В.В Виноградов, В.Дорошевский, Е. М. ... ... және ... ... ... и ... речи). -Г.Норейн, А.Мейе, Ф.Ф.Фортунатов, В.В. ... ... Н. ... Ж. ... ... бір ... шыққанмен түркі тілдерін зерттеуші мамандар
тарапынан сөзге берілген анықтамалардың ішінде де айырмашылықтар кездесіп
отрады.
Мысалы, В.М. Жирмунскийдің : «Сөз ... ... мен ... ... ең ... тілдік единица» дегенін оқысақ, А. Н.Баскаков «Сөз
дегеніміз – морфеманың бірлігі мен ... ... ол ... және ... ... көрсетеді» - деп жазады. [12.148]
Ал,Севортян былай дейді:сөз деп тілдің ... ... ... бар ұсақ единицасы». [13.133]
Қазақ ғалымдарынан Т.Сауранбаев:»Сөйлемдегі ойдың бөлшегі ... ... ... ... сөз ... ... бір ... атауы ретінде қолданылатын дыбыстық
комплекс», - деп анықтама береді. [15.180]
К.Ахановтың ... ... ... ... ... ... табиғатын ашып айқындау үшін,ең ... жағы мен ... ... ара қатысын және сөздің мағынасы мен
ол ... ... ... ... айқындап алу қажет.Сөздің екі
жағы бар:оның бірі-сөздің дыбысталу жағы,екіншісі мағыналық ... ... сүре ... ... мен ... ... тұратын
тілдік дербес единица» [16. 87]
Сөздің тілдік табиғатын түсіну үшін оған тән және оны ... ... ... ... ... ... ... мыналар:
1.Сөз белгілі бір дыбыстық құрылымның бірлігінен тұрады. ... ... ... ... ... ... орайласып жатады.
2.Сөздің дыбысталуынан басқа да жағы бар. Ол-мағына. Қандай – да бір ... ол ... бір ... ... бір тілдегі сөз сол тілдің грамматикалық ... ... да, ... тән формалардың бірінде көріне алады. Сөз
грамматикалық жағынан ... ... ... Сөз ... ... ... еркін сөз тіркесінен, тұрақты сөз тіркесінен де
ажыратылады.
4.Сөз ... ... яғни ... құрамына басқа бір сөзді
ендірмеу қасиетімен ерекшелінеді.
5.Сөздің морфема мен еркін сөз тіркесінен және сөйлемнен тағы ... сөз ... да ... ... бір сөз ... ... ... да,
соған телінеді.
6. Сөз сөйлеу кезінде жасалмайды, даяр тұрған единица ретінде жұмсалады.
Сөзді айқындап, оған ... ... ... тек ... дара түрі ... ... бірге оның күрделі түрі де мұқият ескерілген жөн. Өйткені,
сөз шегін анықтап ажыратуда ең алдымен ... ... осы ... ... ... ... Олар дербес айтылған, кем дегенде екі
лексикалық единицалардан, екі сөзден құралған сөздер, ... ... де, дара ... ... анықтама-түсініктен мүлде басқаша ұғым
тудырады. Сөздердің ... бір ... ... ... отырып берген
анықтаманы біз академик В.В.Виноградовтың зерттеулерінен кездестіреміз.
Ғалым сөздің негізгі ... деп оның ... ... ... ... ... (цельноформленность) бірлігін айтады. Яғни, сөз
жеке-дара ... бола ма, жоқ ... ... бола ма – бәрі бір, оның ... ... бір ... және ... бірбүтін тұлға, түр-тұрпаты болу керек
деп санаймыз. Қазіргі зерттеулердің көбіне осы ... ... ... дәл осы ... ... ала ... Т.Я.Скорик сөзге мынадай
анықтама береді: «Слова ... ... ... ... единицу языка». [17.34]
Біз сөздерді анықтауды дәл осы ... ... ... деп ... ... ... біздің ескеретін тағы бір заңдылығымыз ... Ол ... ... тұтастығы. Сөзді тілдің лексика – грамматикалық
единицасы деп танығанда, оның тек ... ... мен ... ... ғана ... ... Сөз ... жеке-дара тұлға емес,
сөз тіркестері мен сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... оның тек мағынасы мен түрлену қасиеті ... ... де ... ... қасиеттердің бірі болып саналуы шарт.
Яғни сөзді анықтауда оның ... ... ... ... да
ескерілуі қажет. Бұл синтаксистік тұтастық әсіресе сөз бен ... ... ... өте қажет болады. Демек, сөзді анықтау мен
сөз қасиеті неде? дегенге жауап берерде қалай ... да, ... ... ... ... сипаттарын мұқият еске тұтқан жөн. Сөз, ең алдымен,
«адамның сезімі арқылы қабылданған ... мен ... әр ... ... әрекеттерінің бейнесі», белгілі бір ұғым
атауларының ... ... ... элементі» ретінде танылады.
Одан әрі осы бейне мен дыбыстық комплекс, мейлі, ол ... ең ... бола ма ... « синтаксистің / сөйлеудің/ минимальді / ... ... ... ... және ... ... бола ма, жоқ «өз
бойына фонетикалық, семантикалық және грамматикалық белгілерді ... ... бола ма – бәрі бір, ... ... ... ... ... құрамына енеді. Сол сияқты, ол «тілдің ең қысқа (уақ)
единицасы» бола ма, жоқ ... ... бола ма – бәрі бір, онда ... ... ... ... Олай болса, сөз тілдік единица , тілдік
лексикалық құрамының элементі ... ... бір ... ... ... сипатқа /морфологиялық түр-тұрпат пен синтаксистік қызметке/
ие болады. Ал сөздің жеке -дара ... ... кем ... екі сөзден
құралатын күрделі түрі де болуына байланысты, ол сөз мағыналық тұтастық
пен грамматикалық / ... және ... ... ... ... ... танылады.
Қандай сөз болса да, оның өзіне тән құрамы, тұр -тұрпаты ... ... ... ... сөз ... мүмкін емес. Сөздің түр-тұрпаты оның
лексика-граматикалық сипаттарымен ... ... ... ... ... ... ... біркелкі бола бермейді. Сондықтан,
сөздердің лексика және ... ... орай ... ... ... мен ... ... жүйесі де әртүрлі болып отырады.
Бұл ішкі әртүрлілік өз тарапынан өздердің сырт ... ... ... ... ... ... саяды.
Сөздерге тән бұл қасиет бүгінгі күннің ғана жемісі емес, ол ... өте ... келе ... заңдылықтар қатарына жатады.
Ал енді «сөздер құрамы», «сөз құрылымы» дегенде негізгі морфемалар мен
негізгі морфемалардың түрлері баяндалып, ... ... және ... сөз ... орын ... мен ... ... анықталады.
Сөздің құрамы мен құрылымы туралы мәселе туркология ғылымында ең алғаш ХХ ... ... ... ... талдауға түскен болатын.
Сонымен бірге, ескерткіштер тіліндегі ... ... ... зор. ... ... ... тұрғыдан сипаттама беру
көптеген сұрақтарға жауап береді. Біздің талдауға алып ... ... ... ... шығармасы. Түркі тілдеріндегі сөздің құрамы,
негізінде екі түрлі бөліктен / негіз бен ... ... ... ... / жұрнақ, жалғау/ құралады/. Сөз құрамындағы морфемалардың
өзара қандай ретпен ... яғни ... ... ... жайлы біраз
пікірлерді еске салғымыз ... ... ... ... ... ... мұқият зерттеген ғалым Н.А.Баскаковтың поляк ғалымы
В.Котвичтің «сөз ... тек ... ... ... суффикс түрінде болуы
мүмкін, түбір өзінен соң ... ... ... ... ... ... мүмкін» деген пікіріне қосылғысы келмей, былай деп ескерту
жасайды: «агглютинативті» тілдерде соның ішінде түркі тілдерінде 4 ... 1) ... 2) ... мен сөз ... ...... құралған бірінші негіз 3) түбір мен сөз тудырушы ... ... және сөз ... ...... құралған екінші негіз 4) сөз түрлендіруші аффикстер. [10.118]
Ал, қазақ тіліндегі сөздің морфологиялық ... ... ... «Сөз морфологиялық құрылысы жағынан әртүрлі болып келеді. Ол
сөздің құрылымының әртүрлі ... ... ... ...... болуы оның
бөлшектеріне байланысты» дейді. [15.24]
1. «Хикметтер» тіліндегі сөздердің құрамы
«Диуани ... ... ... ... құрамы барлық
тілдердегідей түбір және ... ... ... ... ... ары ... ... келмейтін тұлғалары ретінде бөлінеді және сол
сөз мағынасының негізгі ... ... ... ... жағынан да,мағыналық жағынан да дербестігі жоқ,тек түбірлерге
қосылып айтылғанда ғана ... бір ... ... ... ... ... ... ретінде көрінеді.»Диуани
хикмет»ескерткіші тіліндегі сөздер құрамының үлгісі мынадай:
Сөз
негізгі
қосымша
морфема
морфема
Мухаббат - лық ... - ... ... - ға ... - ... ... - ім + ні ... - лар ... - дек ... - ның ... - сы + дын ... - н + ... ічіндә
Бұл үлгі бойынша сөздің құрамы біркелкі,белгілі формада тұрған сияқты болып
көрінеді. Ал, шындығында үнемі олай бола ... рас. ... олар ... ... түбір тұлғалы (түбір морфемалы), болып келсе, екінші біреулері
негізгі түбір мен қосымша морфемалы ... не ... ... ... ... ... күйінде жалаң қолданылған сөздер: махаббат, хақ
(құдайды шын сүйген), мәй (шарап), ... ... ... ... ... ... суфи (сопы), ғариб(ғаріп), кудрат(құдірет),
дидар(дидар), ... ... ... ... хәләл, тағ(тау),
тақсыр, түрік, иігірмә(жиырма) т.б.көптеген сөздер.
«Диуани хикмет»ескерткіші тілінде қарастыратын сөздердің енді бір тобы
біріккен, қосарланған күрделі сөздер.
Біріккен, қосарланған ... ... ... ... ... мен қосымша
(жұрнақ, жалғау) морфемалардан құралмайды. Ол ... екі ... ... да ... ... ... ... бөліп қарастыруды қажет
етпейді. Жеке сөздер сол күйінде бірбүтін тұлға, бүтін бір ... ... да, ... сөз ... дара тең дәрежелі морфемалар ретінде
танылады.
Аналитикалық тәсілмен, яғни ... ... ... ... ... ... ... қолжазбада ешқандай орфограммалық
белгілерсіз бөлек жазылған, ... ... ... у (а) ... шылау салып жасалған болып келеді, бұл элемент түркі сөздерін де,
араб-парсы сөздерін де дәнекерлейді. У дәнекері алдыңғы ... ... ... ' ... ... ... Оны ... көрсету үшін алдынан дефис
белгісін қойып транскрипцияланған.
Пир- и -Мұған (Пірмұған)
Пир Мұған назар қылды ... ... ... ... ... асыл ... иесі).
Жасалуы: екі сөздің бірігуі арқылы жасалған.
Іч-у таш.(Іші-сырты)
Мысалы:Уммәт деді іч-у ... ... ... ... ... екі ... қосарлануы.
кечә күндіз (күндіз - түні)
Мысалы: Кеча- күндіз би ғам йүрдім йашым ақмай. (310 бет).
Жасалуы: мағынасы қарама-қарсы екі ... ... ... Алла учун ... ... отны салсам (317 бет).
Жасалуы: мағынасы қарама-қарсы екі сөздің қосарлануы.
Йер-у көк (жер- ... ... ... ... ... ... (336 ... мағынасы қарама-қарсы екі сөздің қосарлануы.
Мункар Накир (Нәңкір - мүңкір)
Муңкар Накир сауалығә бергін жауаб (337 бет)
(сұрақ алатын періште)
Жасалуы:мағынасыз екі ... ... ... (Қызыр - Ілияс) (338 бет)
Хизр-у Илиас Һәм сұхбәт, бұ жанда кодүр ... ... екі ... қосарлануы.
Түрлік түрлік (түрлі-түрлі)
Түрлік түрлік аләмәтлар қопар ерміш зүн (416 бет)
Жасалуы: бір сөздің қайталануы.
Сач-у саққал (шаш-сақал)
Сач-у саққал хуб акарды коөңүл қара (355 ... ... ... екі ... ... ... тағ-ташлар тақат қылмыс(290 бет.)
Жасалуы: мағаналары жақын екі сөздің ...... ... ...... йатар дүстлар(370 бет)
Жасалуы: бір сөздің қайталануы.
Ач-у тоқлық
Ач-у тоқлық суд-у-зийан һич ... ... екі ... ... сама (сауық-сайран)
Гүнаһ істәб рақс-у сама ұрар дустлар. (372)
Жасалуы: мағынасы жақын екі ... ... ... (төсек-жастық)
Чин алимлар төшек йастуқ ташдын қылды.
Жасалуы: мағынасы жақын еке сөздің қосарлануы.
Күйүб-пішіб (етістік: күйіп-пісіп)
Күйүб пішіп дәрді бірлә йүрәк дағла.
Жасалуы: мағынасы екі ... ... ана ... ана дәмәділәр, деді уммәт.
Жасалуы: мағынасы қарама-қарсы екі сөздің қосарлануы.
Қос сөздер жоғарыда көрсетілгендей әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегідей. Қос
сөздер ылғи да жеке дербес негізгі морфемалы сөздерден ... ... ... ... ... тек түбір морфемалардан тұрған жоқ.
Олардың ... ... ... да ... тұр. Оны кестемен
көрсетпекшіміз:
Сөз
|Негізгі морфема |Қосымша морфема | |Негізгі ... ... |
| | | ... | |
| | | | | |
| | | | | |
| | |у | | |
| | | | | |
| | |у | | |
| | | | | |
| | |у | | ... |үб | |Піш |іб ... |лік | |Түр |лік ... |- | |Көк |дін ... |- | |Таш |ым ... |- | |Таш |лар ... |- | |құш |лар ... ... кездесетін тағы бір жайт, орыс тіліндегі префикстер
(сөз басындағы) сипатты қосымша морфеманың аз да болса кездесуі. Оның ... ... ... басында келіп, орын тәртібін
өзгерткендігінде ғана ... Яғни ... ... ... әдеттегідей
сөздің соңында, түбір морфемалардан кейін қолданылудың орнына керісінше
түбір (негізгі) морфемалардан бұрын, солардың алдында айтылады.
«Диуани ... ... ... ... ... би- ... ... дегенмен мәтінде өте жиі кездесетін айтқымыз ... ... ... ... -сыз жұрнағымен пара – пар.
Мысалы: Йер астыға ... ... би ... (298 ... ... би ғам ... ... ақмай (310 бет)
Бихабарға нечә айтсам мұны білмәс (294)
Сөздің морфологиялық құрлымына ... ... ... ең ... ... ... ... бар негізгі морфологиялық ұғымдарды айқындап алу
өте-мөте қажет. Ондай негізгі морфологиялық ұғымдардың мазмұнына морфема
туралы ұғым мен оның ... ... ... морфема) және аффиекстік
морфема (көмекші морфема) жайындағы ұғымдар енді. Сөздің лексикалық ... ... ... бөлшектер «морфемалар» деп аталады.
Морфемалардың өзіне тән мағынасы және өзіне тән ... ... ... ... ... деп ... тән мағынасы бар ең ұсақ бөлшегін
айтамыз. ... ... ... ... ... ... ... емес. Морфемаларды ең алдымен түбір морфема мен қосымша
морфема деп ... екі ... ... ... ... ... ... жағынан алуан түрлі. Осыған орай тілдердегі
сөздердегі сөздердің морфологиялық құрылымы да, түбір ... мен ... ... да ... ... ... ... сөз бен түбірдің,
негіз бен сөздің формасы ... ... ... ... орыс тіліне
қарағанда, ағылшын тілі мен түркі тілдерінде әлдеқайда жиі ... ... ... ... ... ... ... бір лексикалық және
грамматикалық ... бар ... сөз ... ... да, осының
нәтижесінде түбір мен сөз мағынасы, формасы жағынан ... ... ... ... етістіктің бұйрық райының екінші жақ формасы етістіктің әрі
негізгі, әрі түрбір ретінде ұғынылады және ... сөз ... ... ... ... сөз ... қолданыла алу түркі тіліндегі түбірлерге
тән ... ... деп ... ... айтуы бойынша, «сөздің өз алдында
тұрып ... бере ... әрі ... ... ... ... ... атайды. [15.91]
Ол сөздің тұлғалық жағынан әрі қарай бөлшектенбейтін, ... ... ... ... нақтылы бір зат, не ... ... ... ... ... ... бір ... не дыбыстық
құрам ретінде танылады.
Сөздің түбірі жайындағы, әсіресе олардың құрылым жүйесі ... тіл ... ... ... көптен бері-ақ өзіне аударған
мәселелердің бірі. Бұл мәселеде ғалымдардың әуел бастан ерекше көңіл бөліп,
сөз еткен ... ... ... ... ... + ... + / ... дауыссыз + дауысты + дауыссыз + дауыссыз / СГСС/ түріндегі түбірлер
болған. Түбірдің бұл түрі ... А.Н. ... олар ... собой пройзводные основы, состоящие из корня ГС или СГС ... - ... ... бастағы түбірлердің түрі СГС болған деген пікірде алғаш ұсынған
ғалымдардың бірі ... ... ... Ғалымның негізгі ойы «Типичным
корнем для каракалпакского / и ... ... ... / является корень,
состоящей из ... Этот тип ... ... ... ... ... из которой позднее развились три других типа корня этой группы,» ... ... ... ... ... кейіннен өзгеріске түсу жүйесі мынадай
болған:
С+Г+С : тас; кел Г - : ... ат; ... ... әуелгі түркі түркі түбірлердің түрі Г/дауысты дыбыс / болған
деп санайды. [19.29]
Автор бұл пікірін ... үшін ... ... «а – ... түркі
тілдеріндегі и – «мочь», е – «понимать» ... ... ... ... ... аң ... «охота», аr – «быть», at – «бросать», ar ... ag – ... cr ... ... ви – ... ... ju ... т.б. мысалдарды келтіреді.
М.Хабичев болса, әуелгі түбірлердің құрылымын мынадай деп көрсетті: С-
Г-С, С-Г, Г-С. [20.39]
Г және СГ ... СГС ... ... ... Бұл ... В.Котвич,
А.В. Севортян, А.Н. Кононов айтты. Әуелгі түбірдің негізгі түрлері қандай
формада болғанын ашып айтпаса да СГС ... ... ... ... ... ... ... Х.Г.Нигматовтың зерттеулерінде кездеседі.
Сонымен, түбір – сөздің ең түркі негізі. Бұл ... ... ... да, ... да ... ... ... табылады. Түбір
морфема қатыспаса, қосымша ... ... яки ... ... ... білдіре алмайды. Түбір морфема өздігінен жеке тұрып
семантикалық жағынан да, қызметі жағынан да ... сөз бола ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов, Ы.Ысқақов,
К.Аханов сияқты ғалымдар өз ... ... әу ... ... туралы бастапқы мағынасындағы, бастапқы
сөз ... ... ... ... ... келмейтін біртұтас сом нәрселер деп
санайды, алайда, сол түбірлердің ... ... ... бүгінде
бөлшектердің жігі білінбей кеткендігін айтады. Мысалға: пышақ – пыш – ақ,
бүйрек – ... +ек, ...... ... - ... ... сөздерді алады
(6.19). Түбір сөздердің тұтастығын туа ... ... ... ... құрама
болып тұрып, келе-келе жігін жоғалтып барып тұтас сөз ... ... ... түп ... беретін болғандықтан түп бөлшек немесе
түбір деп атайды.
Профессор С.Исаев: түбір белгілі бір ... ... ... ... ... ... келеді де, сөз деген ұғымға енетін туынды түбір дегендер
одан өзгеше болады. Түбір ешбір түрленусіз-ақ түбір күйінде ... ... ... ... ... ... былай бөлінеді:
синкретикалық түбірлер
түпкі түбірлер
негіз түбірлер
туынды түбірлер [23.54]
Енді, А.Қалыбаева мен Н.Оралбаеваның түбір ... ... ... морфемаға бөлуге келмейтін, зат есімнен: бала, қыз, ... ... ... көк, ақ, ... сан ... бір, он, үш, жүз; ... ер, көш, отыр – бұлардың бәрі түбір ... ... - ... ... түбір күйінде қолданылған зат есімнен:
ел, гүл, жан, ешік, тофрағ, ужмах, йол, йар, ... йер, ... ... мәй (шарап), жауаб, жала, от, құлық, дүниа, дозах, йүрәк, мурад т.б.
сын есімнен: тоқсан тоғыз, ... ... ... ... чин, йаш, ұлұғ,
ізгә ... ... йүз, мың, беш, үч, екі, ... сәккіз, бір, тоққұз, он,
алты, йеті, төрт, отұз, қырқ еліг т.б.
Есімдіктен: ол, мән, сән, өз ... ұқ (366), қыл (375), йұм ... [жұм] (369), ... ал ... ... табиғаты
Қосымша морфема деп түбірге қосылып, оған ... ... ... айтамыз.
Түбір морфема лексикалық мағынаны білдірсе , көмекші немесе ... ... ... білдіреді. Қосымша морфема өз ішінде
жұрнақтар, жалғаулар деп ... ... ... ... ... жасау
үшін қолданылады, ал жалғаулар сөздерді бір-бірімен ... ... ... ... ... дербестік те болмайды.
Өйткені, қосымша морфемалар жеке тұрғанда ... тән ... ... ... ол түбірдің қатынасынсыз жеке-дара қолданылмайды және түбір
морфеманың әуеніне еріп, өзгеріп, түрленіп отырады.
Түбір морфемалар мен қосымша ... ... ... ... олардың
қарым-қатынасының белгілі бір заңдарға сүйенетіні шын: олар ... ... ... тіркеседі. Қосымша морфемалар грамматикалық ... ... ... ... келуін қалайды да, олардың белгілі тобына
ғана ... Қай ... ... да, ... ... қосылса да түбір
морфема тұлға жағынан өзгермейді,үнемі бір ... ... ... ... ... ... Бір түрлі қосымша қай түбірге және қанша түбірге
жалғанса да, олардың әрқайсысына әртүрлі мағына үстемейді, олардың ... ... бір ғана ... ... ... ... жағдайда қосымша морфемалар
бірінен соң бірі, қалай болса солай жалғана бермейді. Тілдің ішкі заңдарына
лайық, белгілі бір жүйе ... ... ... ... деген сөздің түбір морфемасы «сау», -оған әуелі –«ын»,
екінші-«шы» морфемалары қосылған. ... ... кете ... кейбіреуі сөз бен сөзді байланыстырады, олардың өзара қарым-
қатынасын білдіреді. Мысалы, «көлдің жағасы» дегендегі ... және ... сөз ... ... жоқ, ... мен «жаға» деген сөздерді
байланыстырып, олардың бір-біріне қатысын білдіріп тұрады.
Өз ... ... ... ... «тіл» деген түбірге морфема ... ... ... сөз ... ... мағыналары мен қызметтеріне
қарай, сөзден сөз тудыратын және сөзден жаңа ... ... ... деп аталса, сөз бен сөзді ... ... ... аталады.
Жұрнақтар өз ішінен екі топқа бөлінеді: оның бірі –сөз тудырушы
жұрнақтар ... ... ... ... ... жалғанған сөзіне жаңа мағына үстеп, туынды сөз жасайды.
Сөз ... ... ... ... ... ... ... дербес лексикалық единицаға (сөзге) айналып, сөздіктерде өз
алдына ... ... ... сөз ... қаралады. Мысалы, ек, су, қол
деген түбірлерге сөз ... ... ... жасалған мынандай
туынды сөздер бар: егін, егінші, егіншілік, егінді, ... ... ... ... ... суландыру, сусау, сусыз; қолдау, қолдаушы, қолданыс,
қолдас, қолтық, қолтықта т.б. Сөз тудырушы ... ... ... осы ... сөздердің әрқайсысы өзіне негіз болған түбірден
мағынасы басқаша, өз алдына ... ... ... ... ... ... жұрнақтардың сөз тудырушы жұрнақтардан табиғаты басқаша
болады. Сөз тудырушы жұрнақтар жалғанған сөзінің мағынасын өзгертіп, ... жаңа ... ... ... бір ... сөз ... ... жұрнақ өзі жалғанған сөзіне сәл ғана қосымша мағына үстейді. Форма
тудырушы жұрнақ жалғанған сөзінің мағынасын бұзбайды, өзгертпейді.
Мысалы ... ... ... ... ... әртүрлі жұрнақтардың
жалғануынан оның мынандай формалары ... ... ... ... ... ... келсе, келгелі, келгей және т.б.
Сөз тудыратын жұрнақтар өзі қосылып айтылған ... жаңа ... ... ... ... – грамматикалық категория қатарына
жатады, форма тудыратын жұрнақтар өзі ... ... ... ... бір
сөз тобына тән грамматикалық қызметін анықтау үшін ... ...... ... ... жатады. Сөз
тудырушы аффикстердің мағынасы «деривациялық мағына» деп аталады. Қазақ
тіліндегі жұрнақтар арқылы сөз ... ... ... ... Ол
байланыс жұрнақтардың мынадай екі түрлі ерекшеліктерінен айқын көрінеді.
Біріншіден, жалпы ... ... тән аса ... ... да ... ... грамматикалық категорияларға тән
тиісті ереже берерліктей жүйелі заңдар ... да ... ... я ... ... ... ... топ -топ сөздерді
қамтиды да, солардың бәріне ортақ мағына үстеп, олардың жалпы көрсеткіші
ретінде қызмет етеді. ... ... ... ... ... ізде ... ( - ла, - ле, - да, - де, - та, - те) ... арқылы есімдерден
туса, таңдамалы, жанамалы, құрамалы, жылжымалы, қопармалы деген ... (- ... - ... - ... - ... - басы, - белі) ... ... ... ... ... біріншіден, әрбір жұрнақ көптеген
сөздерге жалғанғанда, тек лексикалық мағынасы басқа жаңа ... ... ... олардың бәріне бірдей жалпы абстрактілі қасиеттерін
анықтайтыны ... ... ... бір грамматикалық категорияға тән
сөздерді екінші бір грамматикалық категорияға ауыстыратыны көрінеді. ... алып ... ... ... ... тек ... ... тікелей ұштасып та, ұқсасып та жатады.
Құрамы жағынан жұрнақтар жалаң және құрамды болып бөлінеді.
Жалаң деп мағына жағынан да, ... ... да ... бір бүтін
жұрнақтарды айтамыз: білім, кеспе, малшы, ұшқыш, үйшік.
Мағына ... бір ... бола ... да, ... жағынан кемі екі, я одан
да көп жалаң жұрнақтардан құралып жасалған жұрнақтар құрамды болады.
Мысалы, жайшылық, тұрғылықты, құранды. ...... - ... - ынды
жұрнақтарының әрқайсысы мағына жағынан бір бүтін форма болғанмен, құрамы
жағынан әуелгі екі я үш ... ... ... ... күрделі
жұрнақтар.
Жалғаулар сөйлемдегі жеке сөздерді өзгертіп, түрлендіру арқылы оларға
белгілі бір грам ... ... ... ... ... мағыналық дербестік те, тұлғалық дербестік те болмайды.
Өйткені, жалғаулар жеке дара қолданылмайды, бұл бір, ... жеке – ... ... ... ... Ал, мағыналы сөздерге қосылғанда,
олардың атқаратын қызметтері де зор және ол ... ... ... да жамайды.
Жалғаулар тұлға жағынан байыпсыз болады. Бірақ олар жалғанатын
сөздердегі ... ... ... ... не ... не жіңішке болып
сәйкестені сияқты дауыссыз дыбыстардың да орайына қарай қатаңдап, ұяңдап,
сонарланып, екі-үш ... ... ... ... шексіз өзгере
бермейді. Мысалы көптік жалғауды алсақ, оның вариантталған түрлері ... -дар, -дер, -тар, -тер ... ілік ... ... ... -нің,
-дың, -дің, -тың болады.
Қазіргі қазақ тілінде жалғаулардың төрт түрі бар. ... ... ... ... ... ... және ... жалғау. Осы төрт түрлі жалғаудың
әрқайсысының өзіне тән грамматикалық ... сол ... ... грамматикалық формалары және сол грамматикалық мағыналарымен
формаларына сай, өзді-өздеріне тән ерекше қасиеттері ... енді ... ... ... пен ... айырмашылығында.
Олардың мына бір ерекшеліктерін атап айту керек.
1.Жұрнақтармен салыстырғанда, жалғаулардың қолданылу өрісі мен шеңбері
анағұрлым кең. Жалғаулар ... бір сөз ... ... ... талғамай,
олардың күйлісіне бірдей жалғана береді. Жұрнақтар белгілі бір сөз ... ... ... ... ... қосыла бермейді де, солардың
ішінде арнаулы бір тобы ғана жалғанады.
2.Жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалған туынды сөз ... ... ... ... ... ... жиналыс, өндіріс).
2.1 «Хикмет» тіліндегі зат есім тудыратын жұрнақтардың сипаты
–лық / -лік / -лұқ / -лүк жұрнағы дерексіз ұғым атауын ... ... ... де, арап пен ... сөздерінен де жаңа сөз тудырады:
мискинлик (31а 13) «кедейшілік, жоқшылық», асанлық (43б, 7) , ... ... ... (56б, 1) «менмендік, көкіректік». Хикметтер тіліндегі
дерексіз ұғымдардың басым көпшілігі ... ... оның ... ... ... ... сөз тудырушы жұрнақ арабизмдер мен парсы
сөздеріне жалғанған: маххабат лығ (48б,4), суфилығ (65б, 5), ... ... ... (92а, 13), ишанлық (33а; 10), (Бұл жұрнақ пен аз да болса
түркі түбірлерінен жасалған ... де ... ... (47а, 7), ... (20б, 4), жан ... (20б, 3). –лік,/ -лұғ/ -лүг ... ... ... ... ... сын есімдерді ... ... көзі ... ... жан (84б, ... (88б, 9). Осы ... айта ... болады: біздің қолжазбамызда да
қазіргі қазақ тіліне де соңғы дыбысы қ ... ... ... ... ... ғ ... жазылуы (туфроғ, тақығ, улуғ, сарығ) ормен ... ... ... «Құтадғу біліг» тіліне, Рабғузидің «Қисас –ул-
әнбийа» тіліне және XV ғ. ... ... тән ... ... ал ... ... әзірбайжан, түркімен, тува, хакас тілдерінде сақталған:
сарығ (48 б.5), танығ (48б.6), ... ... ... ... ғ
дыбысы біздің мәтінімізде де хатқа түскен, бұл, сірә, осы сөздердің Х-
ХІІ ғ да оғыз ... де осы ... ... ... ... ... кезеңдердегі, айталық, біздің қолжазбамыз дүниеге келген
кезеңдегі түркі жазбасында емленің қатаң тәртібі ... ... ... – лығ, - ліг ... ... тұстары да ара-тұра кездесіп
отырады: тәубәлығлар (38б, 2),азадлығ (72 а.6) суфилығ асан емәс (68 а ... ... ... өте ... ... ... бұл жерде қолжазба
орфограммасы бірсыпыра тәртіп сақтаған: лық/ - лік/ - лұқ/ - лүк ... ... - лығ, – лік, /- лұғ, - лүг ... сын есім ... ... ... Бұл мағыналық жіктеліс кейбір түркі
тілдерінде орта ғасырлардың ... ... ... ... ... ... айтады зерттеушілер. Ал ескі өзбек тілін ... ... бұл ... ... зат есім ... ... – лық, – лік және –
лығ, – лік болып ... ... ... ... ачлық «аштық»,
йоқлұғ «жоқтық») олардың беретін мағынасы жалғанған ... ... ... ... ... ... ... [25.121]
Қазіргі қазақ тіліндегідей соңғы ғ.г дыбыстары түсіріліп берілген ... ... ... ... жоқ. ... – ғу + лық, мағ + лық сияқты
құрамды қосымшамен берілген сөздер бар, ... олар өте ... ... асан іші баш ... ... Бұл ... бір ... бір ғана
шумағында үш сөзде қолданылған: баш бермағлығ, жан ... ... ... ... бір қызығы үш сөздің үшеуі де (бер, ал) ... ... ... жұрнақтар, қосымшалар жуан жалғанған және алдыңғы
жұрнақ-мақ болудың орнына соңғы дыбысы ұяң ... ... ... – лық ... – лығ, ... екеуінде – лық түрінде жазылған. Емлесі
жағынан екі ауытқуды көреміз.
Хикметте өзге де ... ... бар: ... ашықлардан худа рази (20
а. 11-12). Сірә, мұның да бір сыры байқалады, яғни бұл хикмет ... ... ... мүмкін немесе көшірушінің (баспаға ұсынғанда) көшірген
адамның) басқа біреу болуы да ... ... лық/ -лік пен ... ... ... ... орнына екіншісінің
жазылып жүруі – тілдік емес, емлелік құбылыс, ал қатыстық с.е. тудыратын –
лығ/-лік жұрнағының соңындағы ғ ... ... ... ... ... ғ >у (тағ > тау) немесе ұлы, ... кічі ... ... ... – тілдік құбылыс. Қыпшақ тілдерінің мысалы, оның ... ... ... ... даму барысында қатыстық сын есім ... ... ғ ... ... ... ұйатлығ > ұятты, көзі йашлығ > ... Сөз ... сөз соңы ... ғ ... әлсіздігі яғни
жойылып кетуі немесе өзге сонар (үнді) у-ға ...... ... жақсы
дамыған: құлғақ > құлақ, бағ-бау, ойғағ > ойлау ... ... ғ ... соңғы ғ сонор у –ға айналған), мұңлұғ жан > шұңлы – мұңды. Түркі
ескерткіштерінің біразында, ... ... ... ... Түркістан
жазбаларында кездесетін зат есім тудырушы көптеген, мысалы, - лақ/ ... -ләг/ ... ... жер» ... «тұзды жер»); - даш – ... ... ... ... - чуқ / - чүк ... «жатыр», орчүк
«тұлыл») сияқты жұрнақтармен келген сөздер мұнда жоқ. Мұның да ... ... ... ... (бір ғана діни мазмұннан) іздеу
керек болар, әйтпесе Х-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... мен оғыз ... ... «йайлақ» (жайлау) қышлақ, йолдаш,
көңілдәш, ... ... ... сияқты – лақ, - даш, - кәк, - тұрүк
жұрнақтарымен жасалған ... ... ... Мұндай жұрнақтар
қай ескерткіш тілінде де аса өнімсіз. Олардың көпшілігімен келетін сөздер
әбден «сіріленген», морфемдік құрылымы ... ... ... тұлғалар.
Мысалы, «арпаған (арпа - ған) арпа сияқты, арпаға ұқсаған өсімдік атауы»,
еркек (ер+кек), алын ... ... ... ... ... (қорқ+унч),
екін (ек+ін); йарым (йар+ым «жартысы, жарымы») сияқты ... сол ... ... ... ... ... ... бірнеше
туынды сөз жасаушы қосымша деп көрсеткеннен гөрі, мынадай жұрнақтармен
келген мынадай ... бар деп ... ... ... Осы таныммен қарағанда,
хикметтер тілінде – ан (еран – 53 а, 14; 55 а, 5), оғлан (91 б,8); - ... (101 б,12) – рақ ... - уқ ... ... бар ... ... ... сөзден артық ұшырамайды) атауға болар. Парсы тілінің –
хана, - дар сияқты ... ... ... (16б, 13), ... ... бірді екілі туынды есімдер кездеседі, бірақ олармен түркі
түбірлерінен туынды сөз ... лық, - лік ... сөз ... ... ... ең ... ... саналады. Қазіргі қазақ тілінде де – лық, - лік жұрнағы бар және ... - тық, - дік, - тік ... ... Олар зат есімдерден, сын
есімдерден, сан есімдер жаңа сөздер ... ... ... тазалық, жылдамдық, бастық, бестік, ондық, төрттік т.б.).
- чы/ -чі жұрнағы ... ... ... ... білдіреді. Бұл
жұрнақтың тікелей біздің мәтінімізде зат есімге жалғануын жоққа тән. Ол
бірер сын ... ... ... ... ... ... ... (ашықмыз
деб худа қазы (20 а, 13,14) «[Аллаға] ... ... ... ... ... ... Бұл ... йалғанчы сөзі йалған 'ашиқ ... ... ... ... ... деуге болады, мәтінде бұл сөз 5-6 жерде
қайталап келіп отырады.
-чы/ - чі жұрнағы көбінесе – ғу +чы/ ... ... ... құрамында жиі
кездеседі: күйдүргучі йақдұрғучы һич тұрарың йоқ (28 а 10, 11), ... ... ... ... діни ... байланысты мұнда тұрмыстық балықчы,
аучы, малчы сияқты туынды зат есімдер жоқ.
Қазіргі қазақ тілінде – шы, - ші зат есім ... ... өз ... ... жоқ: ... ... ... құрылысшы.
- сыз/ -сіз жұрнағы едәуір жиі қолданылған, ол бір нәрсенің (заттың,
қасиеттің, ... т.б) жоқ ... ... де, зат есімдік те, ... те ... ... ... – сыз/ - сіз ... ... ... көбіне зат есім
болып табылады: шари'атсыз тариқаткә өтүб болмас (21 а.5) рисәласыз йолға
кірдім (21 а.13), уирдсіз ... адам емес (102 ... сыз ... ... арқылы діни терминдер жасалған. Мәтінде жиірек
кездесетін йолсызлар, 'ишқсызлар деген тұлғалар «дін ... ... ... ... дегенді білдірсе керек (108-111; яғнисызд).
2.2 Зат есімнің жекеше, көпше тұлғалары
Жалпы ... ... зат ... ... ... ... Ал көптік (көпшілік) мағына морфологиялық тәсіл мен – лар/ - ... ... ... ... (8 а, 13), ... (12 б, ... – лар / -ләр ... фонетикалық – тар/ -тәр, - дар/ - дәр
варианттары кездеспейді.
- лар/ -ләр аффиксінің ... ... тек ... мағынаны білдірумен
шектелмейді. Ол орта ғасырлардағы ... ... ... ... ... лар ... бұл қызметі әсіресе йазуқ, михнат, рахат сияқты дерексіз
есімдерге жалғанғанда анық ... Бұл ... ... ... ... білдіреді. Мысалы, [мәні хикмәтләрім] ... ... би ... ... ... ... ... сөздің ішінде
өзгелермен алмастыруға болмайтын сөз». Мұндағы сөзләр дегені жеке-жеке
сөздердің саны ... ... ... ... ... жиыны» деген мәнде
келіп тұр, демек, бұл ... ... ... ... ... ... ... берілген.
Сондай-ақ, кейбір сәттерде – лар аффиксі жалпы сандық көптікті емес,
белгісіз ... ... ... яғни ... көп» дегенді де
білдіреді. Мысалы, құрт-у құш деген ... өзі ... ... бұл ... құрт пен құс туралы ... ... ... ... ... осы ... ... құшлар болып келгенде, жалпы аң-құсты, ... ... атап тұр. ... сан ... ... көптік немесе
жинақтаушы мағына көптік жалғаулы сөздердің алдынан барча, ... көп, ... ... анықтауыштар тұрғанда тіпті айқын байқалады: бу йоллардын
(18б,9) ... ... ... дін ... дегенді білдіреді.
Дене мүшелерінің атаулары көзләрім (90б.11), ... ... (14а, 5) ... ... да, ... ... көптік мағынаны
білдірмейді; не жұптықты (көзләрім), не ... ... ... ... ... қылған тілләрімні йүз мың тілсәм (14а,5) дегенде,
әрине, адамның тілі біреу ғана екені ... бұл ... ... ... қызметін атқарып тұр. Уақытқа қатысты сахар «ертеңгілік таң
мезгілі», күндіз – кечә ... ... ... да – лар ... ... білдіру үшін емес, үстеудің белгілі бір ... ... ... ... ... ... «шамамен, дәл емес» деген
сияқты сема болады. Бұлардың ішінде ... ... ... ... ... күндүзләрі (25а, 2) «жалпы күні бойы», кечәлары (25а.3)
«түнімен, түні бойы» сияқты көптік ... ... ... ... бір тобын (тұлғасы) түзеп тұр.
Қазіргі түркі тілдеріндегідей, сан ... ... зат ... ... ... қаламайды: төрт дәфтәрім (10а.3), йүз мың бәлә (11б.9)
«жүз мың ... ... йүз мың ... (йүз мың сан ... ... ... ... көп, өте көп» деген мағынада келеді) екі ... (27а,5) ... ... ... ... ... өзге жерлерде сан есімсіз ... ... ... ... ... (көптік мағынамен емес)
қолданылған.
Араб тілінің «бұрыс көптік» ... ... деп ... ... ... аса көп ... екі – үш ... кездеседі, мысалы, жекеше «шаих»
түрінде келетін сөздің машаийх деген ... ... ... –ақ ... халқ), мәләийк (жекеше мәләк) тұлғалары бар.
Көптіктің көне түркілік – ан/ -ән ... ... ... де өте ... еран «ерлер» (8а,3) деген тұлғаны ғана кездестірдік, бірақ ... ... ... ... қарап, мұндағы -ан ... ... ... деп ... ... яғни еран тұлғасы «ерлер» емес
«ер» дегенмен бірдей сезіледі, сол сияқты арабша көпше ... ... ... ... де ... ... заманындағы түркілердің өзі көптік
мағынадағы тұлға деп білмегенге ұқсайды, сондықтан олар үшін ... ... шайх пен ... айырмасы жоқ, бірінің орнына бірі жұмсала
берген: халқ (29а.6) ... ... – лар/ -ләр ... сын есім мен ... ... заттық
мағынаға (субстантирование) көшіретін қызметі де ескерткіш тілінде ... ... ... Хақ ... ... (101 б.6), ... ... тілінде кейбір сын ... мен ... ... ... да ... орын алады, ал көптік жалғауында тұруы ол сөздің
зат есімдік ... тек ... ... ... ... ... ... жалғаулы сөзді жиірек қолдану көзге ... ... ... дек ... ... ... әсіресе – дек деген теңеу
жұрнақтарымен келген зат есім көбіне ... ... ... ... ... Алла дегән 'аишқлар дек / дин үйідә ойғағ йүргән садиқлар дек (45б, 12-
14) 6 ... ... көне ... ... ... ... келген сөздер де өте
сирек. Мәтіннен еран «ерлер» (8 а; 3; 12 б, 2); 94 а, 13 т.т) деген ... ... ... бұл ... ... болып келгеніне қарап,
мұндағы –ан қосымшасын көптік мағына беруші деп қабылданбайтыны ... еран ... ... емес ... мағынада қолданылған, мұны тіпті
Ясауи заманындағы түркілердің өзі көптік мағнадағы тұлға деп ... ... олар үшін халқ пен ... шайх пен ... жоқ, ... ... бірі жұмсала берген: халқ (29 а.6) халаийқ (27
б.5).
Көптіктің –лар/-ләр қосымшасының сын есім мен ... ... ... ... ... ... де ескерткіш тілінде орын
алған: йахшылар ... хақ ... ... (101а.15), біләкеләр (10
б.2) Ясауи тілінде кейбір сын ... мен ... ... ... да заттануы орын алады, ал көптік жалғауында ... ол ... ... мағынасын тек күшейте ... ... ... ... ... ... ... жиірек қолдану көзге түседі: ташқұн
келгән дәрйалар дек ... ... ... ... –дек деген
теңеужұрнақтарымен келген зат есім көбіне ... ... ... ... ічрә Алла ... ... ... үйідә ойғағ йүргән садиқлар дек
(45б. 12) Чалләр ... ... ... ... ... ... бейнелі
тіркестерде зат есімдік көптік жалғаумен қолданылған. Қазіргі тілде олар
шөл кезіп, тау – тас кезіп, қан ... ... ... түрде қолданылар еді.
Әрине, мұнда қан йұтмаса ... ... ... де бар ... ... ... ... қабылдау-қабылдамаудың соншалықты айырмасы болмауы
мумкін.
Мысалы; айақ басқан ізін көзгә сүрәмән (10а, 13), һәр-босқан ізләріні
көзгә сүртсәм (23б, 4). Бұл өлең ... ... ... ... ... тұлғалар
Сөйлемде есім сөздер баяндауыш болып келгенде, жақтық аффикстермен
беріледі: І жақта жекеше – мән, көпше түрінде – мыз/ -міз; ІІ ...... және ... сыз ... мәні ... ... ... (10 б, 8), бу
һауасләр ´ашиқмыз деб йолда қалған (16 а,1), ... ... ... б, 11-12). ІІІ ... ешқандай қосымша жалғанбайды (қазіргі
нормадағыдай): худа рази (20 а, 12), ... күуә (108 ... ... тұрған есімдерден кейін кейде – дур/-дүр ... ... ол ... ... көрсеткіш емес, модальдық қызмет
атқаратын элемент болып есептеледі, яғни іс - ... ... сын ... ... ... сөзге кәмілдік реңк береді: мәнің хикмәтләрім қанд-
у´ әсал дүр (8 б, 6) «менің ... ... ... ... ... ... тұтмагәнләр бигәнәдүр (74 б,8) «сырдың мәнін білмегендер, [кәміл] жат
адамдар». Сөйтіп, есім сөздердің ... ... ... қазіргі қыпшақ
тіліндегі нормаларға сәйкес келеді. Жалғаулар – мән, - сән (- бән, -мен, -
бен, - мин, - син ... ... ... (меншіктік) мағынасы тәуелдік жалғаулары арқылы берілген.
Олар ... ... ... жаққа және жекеше-көпшілікке қарай
ажыратылады.
жекеше ... жақ –ым /-ім -/ұм /үм ... ... ... ... жақ – ың /-ің /-ұң /-үң ... /-іңіз-ұңұз /-үңіз
III жақ –ы /-і /-сы /-сі ... ... ... ... алдында мән, сән, ол ... ... ... ... ... ... мүмкін, яғни I, II жақта ой
екпінін сөйлеушіге түсіру үшін ... ... ... сияқты өлең шартына
жауап беру үшін ... ... ... ... ... ... оны(ң),
есімдіктері тұратын сәттері бар: мәні хикмәтләрім дәрдіңә дару(7б,4). Бұл
жерде мәнің деп көрсетуі ... ... ... тек автордың
(Ясауидің) өзінің ақыл сөзі ... ... ... ... ... тұлғаларды сөздің алдынан жіктеу есімдіктерінің түсіріліп ... ... ... ... бәндәсі деген сөздер меншіктік мағынаны емес
(яғни тек менің қдайым, менің ғана ием, құдайдың ... ... ... ... ... ... яғни ... игәм деп жырлаужалпы
діни әдебиетке тән тәсіл; бұл арқылы айтушының ... және ... ... деген ықылас-пейіл (көзқарасы) көрінеді: ал
бәндесі дегенде ол ... ... ... Алла ... ... ... қолжазбасында тәуелдіктің синонимі болып атау тұлғадағы сөз ... ... сөз ... өте ... ұшырасады, оны: мәні хикмәтләрім
сөзләргә сұлта(46б,7) ... ... ... ... ... ... (меншіктік) мағынаны ілік септіктің үстіне -ки аффиксін ... ... ... амалы да орын алмаған.
Тәуелділік жалғаулы сөз ілік септіктегі сөзбен тіркесетіндігі белгілі.
Ескерткіш мәтінінде ілік ... ... ... де (мәні хикмәтләрім,
көзіні йашы) мүлде түсіп қалған (айтылмаған түрімен де (хақиқот ... ... хақ ... ел ... ... тіркестер бар. Бұл үш түрлі
тұлғаның алдыңғысы (келте ... ... ... яғни ... септік
жалғауымен амоним болып келеді. Ілік септіктегі компаненттің жалғаусыз
келуі көбінесе хақ нұры, хак ... ... ... ` ... ... ... Бұл тіркестерді, бір жағынан, лексикалық біліктер
дәрежесінде терминдік мәнге де ие ... деп ... ... өйткені
бұлардағы тәуелдік көрсеткіші нақты иелік мәнді ... нур ... ... дегенді білдірмейді. Ескерткіштегі әңгіменің тақырыбы мен
мазмұнына қарай мұнда I, II жақтағы ... ... ... ... ... әлдеқайда аздау.
2.5 Септеу категориясы
Бұл мәселе туралы пікірді біз Сыздықованың 1993 жылғы «Ана ... ... ... ... ... деп ... ... Онда Р.Сыздықова септік жалғаулары туралы былай деді: «Септеу
жіктеу ... да ... тілі ... ... ... ... табыс, барыс, жатыс, шығыс, ілік, септіктері ... ... ... ... -бен, -пен ... ... ... жоқ,
көмектес мағына бірлә шылауымен берілген. (26,46).
Жай септелу
1-кесте
| |Ілік ... ... ... ... ... ... |-ның |-қа |-ны |-да |-дын ... ... |-нің |-ка | | | ... |
| |-ны |-ға |-ні |-да |-дін ... |
| |-ні |-ға | | | ... ... |-ның |-қа |-ны |-да |-дан |-мен ... |-нің |-ға |-ні |-де |-ден ... |
| |-дың |-ке |-ды |-та |-тан |-бен |
| |-дің |-ге |-ді |-те |-тен ... |
| |-тың | |-ты | |-нан |-пен |
| |-тің | |-ті | |-нен ... |
Тәуелді септелу
2-кесте
| | ... ... ... ... ... ... ... |I жақ |-ның |-ға |-ны |-да |-дын | ... | |-нің |-ка |-ні | | | |
| | |-ны |-га | |-да |-дін | |
| | |-ні |-а | | | | |
| |II жақ |-ны |-га |-ны |-да |-дын | |
| | |-ні | |-ні |-да |-дін ... |
| |III жақ |-ның |-ға |-ны |-да |-дын | |
| | |-нің | |-ні | | | |
| | |-ны |-га |-н |-нда |-дін | |
| | |-ні | | |-нда | | ... |I жақ |-ның |-а |-ды |-да |-нан |-мен ... | |-нің |-е |-ді |-де |-нен |-мен |
| |II жақ |-ның |-а |-ды |-да |-нан |-мен |
| | |-нің |-е |-ді |-де |-нен |-мен |
| |III жақ |-ның |-на |-н |-нда |-нан |-мен |
| | |-нің |-не |-н |-нде |-нен |-мен ... ... ... Бұл ... ... ... деп атаушылық бар,
өйткені, оның да ... ... ... жоқ, ... ... ... ... тұрады. Ескерткіш тілінде қолданылу жағдайлары. а)
Түрік изафеті деп аталатын құрылымныңның негізгі компаненті болып ... ... уәли ... шауқ ... ... ... ... де негізгі
компаненті ретінде көрінеді: нур-и иман, фәрман-и субхан, хак-и пай. Бұл
септік ... ... ... ... ... ... парсы изафетіне
қарағанда, хикметтер тілінде әлдеқайда жиірек ... және ... ... ... фразеологизм мен идиома немесе лексикалық тұтастық
болып қалыптасқандар екендері байқалады. Мысалы: шауқ ... ... хақ ... ел көзүндә.
ә) Күрделі сөз құрайтын еркін тіркестің негізгі (мәнді) компоненті ... -ет, қыл-, ... ... ... жасалған күрделі сөздерде
келеді: арман қыл, рахым әйлә, рахм ет. Бейнелі ... мен ... ... тұрақты тіркестердің де бір сыңары (компоненті) атау ... ... ... сұн-, чарх ... ... кібі «сияқты, секілді», атлығ «атты, есімді» сөздермен ... атау ... ... ... ... «топырақ сияқты, топырақ болып». .
в) Жалғаулары түсіріліп қолданылған өзге септіктердің ... ... ... ... септігінің көрсеткіші (жалғауы) түсірілгенде: үлүш
берді(37б,5) мурад топар(5а,9), бустан кезіб(9б,12).
Ескерткіш мәтінінде табыс септігі ... тиіс ... де ... ... ... ... ... жиі кездеседі: сөзүм[ді]
дастан етіб мақсатдиә йетсүн(35б,7), Мухаммәд деб тәнә болсаң қолуң[ды]
алай(32а,2). ... ... ... өлеңнің өлшем талабына (буын
санының асып кетпеуі), ал кейде тіпті уәжссіз де орын ала ... ... ... ... ... ... да атау ... тұлғасы
қызмет етеді: жәннәт(қа) ... көз ... ... Мұның да уәжі-өлең өлшеміне байлангысты.
Мысалы, мына шумаққа көңіл аударайық:
«Құл қожа Ахмәд йашың йетті иігірмә бір
Нә қылғайсән йазуқларың тоғдын ... ... ... игәм ... ... ... ... ойғұм мән-а».
Бұл шумақта өлең жолы 12 буыннан аспау үшін йашың йетті йігермә біргә
деудің орнына барыс септігінің жалғауы түсіріліп ... Атау ... ... ... ... ... сөздердің орнында
келуіде өте сирек болсада орын алады: сахарларда дегеннің орнына ... күн ... ... қийамат күнінде деудің орнына). Сондай-ақ
шығыс септіктің орнында нөлдік ... ... ... ... ... йол ... (24б,8) ... адассаң).
Атау септіктің сөйлемдегі ... ... ол ... ... бастауыш, анықтауыш, зат есімнен болған баяндауыш, күрделі
баяндауыштың есім ... өзге ... ... тұлғада толықтауыш,
пысықтауыш болған тұстарында және қаратпа сөз ... де ... ... ... Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» ескерткіші осыдан 700-800 жыл ... бұл көне ... ... ... ... түр-
тұрпаты бірінші қазақ тілінде қолданылатын септік жалғау тұлғаларына
қарағанда, көптеген ... ... ... Енді ... ... ... ... тіліндегі ілік септік жалғауы қазіргі
тіліміздегідей белгілі бір ... ... бір ... ... ... үшін ... ... хикмет» ескерткіші тілінде
ілік септік жалғауы негізінде жай және тәуелдік жалғаулы ... ... ... ... ... қазақ тіліндегідей -ның, -нің, -дың,-дің,
-тың, -тің ... алты ... ... ... тек -ның, -нің, -ны, ... толық ықшамдалған түрде ғана айтылған. Оның есесіне «Диуани хикмет»
ескерткіші тілінде ілік септік жалғауының жасырын түрде ... өте ... ... түрдегі ілік септік ... сөз ... ... ерекшеліктері мол.
«Диуани хикмет» ескерткіштерінің тілін көне мұралар ескерткіші тілімен
салыстырсақ, ілік септік жалғауы көп өзгеріске ... ... ілік ... ... қолдану аясы бір ескерткіште молынан болса,
енді бір ескерткіште қолдану аясы тар ... ... ... VIII ғасырда
Орхон ескерткішінде ілік септік жалғауының -ың, -ің, -ның, -нің, ... ... ... еңбегінде Орхон ескерткішіндегі ілік
септік жалғауының қолданылу аясының тар ... айта ... ... дейді:
«Аффикс родительного падежа в ... ... и в ... ... редко. Это в основном обьясняется тем, что данный падеж в то
время находился в ... ... ... Сфера употребления
радительного падежа значительно уже, чем другие падежи. (119.)
«Кодекс куманикус» ескерткішінде ілік септік жалғауы -ning,/-ning ... ... ... ... ... basi»-баланың басы. /47;
Көне мұралар тілінде кездесетін ілік септік ... -ың, -ің ... ... ... ... және қазіргі қазақ тілінде
қолданылмайды. ... ілік ... ... бұл түрі ... ... ... біз, сіз жіктеу есімдіктеріне басқа дауыссыз
дыбыстың ... -ің ... ... көреміз. Мысалы: сіздің
ауылда да түйе көп бола ма? Ол ... ... Ілік ... ... ... тек біз, сіз ... ғана жұмсалатыны байқалады.
«Хикмет» тіліндегі ілік септік жалғауының -ның,-нің түрі толық түрі
түбір сөздерге ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Менің хикметләрім ... ... ... аһлі ... дауасы (дәрдінің дауасы); Худаның уаслыға бір йолы
иеткәй: (худаның) еранларының ... ... ... дүр ... ... бу ... ғәуғасылы. Гүл ... ... ... ... ... ... ер ол басур (хақиқатның); ... ... йоқ ... ... ... ... қазақ тілімен
салыстырғанда дауысты дыбыстардан ... және үнді ... ... ... ескерткіші тілінде де қазақ тілінде де ілік септік жалғауының
-ның,-нің ... ... ... ... ... атаның, әкенің. Ал, ұяң
және қатаң дыбыстардан кейін ілік жалғауының қолданысында өзгешелік бар.
Қазақ тілінің ... ... және ... ұяң ... ... біткен
сөзге ілік септік жалғауының -тың,-тің түрі жалғанады, ал ұяң ... ... ... ілік ... ... ... түрі ... қазақ тілінде: аттың, арабтың, жұлдыздың. Ескерткіш ... ... ... ... ... ер ол ... ... т.б.
Ілік септік жалғауының толық түрі көптік және тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... ... аңламай дүр(45б14). «Хикмет»
тілінде көптік жалғауынан кейін -нің,-нің формасы қолданылса, қазіргі қазақ
тілінде көптік жалғауынан кейін -дың,-дің ... ... ... ... ... ескерткіші тіліндегі ілік септік жалғауының
екіншісі -ны,-ні ықшамдалған ... ... ... ... ... йахшыларны хак-и пайын
сүрмә қылсам (45а,43)). Хақиқатны дәрийасыгә ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі
нормасында кездеспейді. Соған қарағанда, ілік септік жалғауының бұл -ны,-ні
формасы қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... үшінші түр-оның ешбір қосымша тұлғасыз жасырын түрде
қолданылуы. Ондай сөздің мағыналық тұрғыдан ілік ... ... ... жоқ: йаш ... ... төгүб ду`а қылсам. (34а,7),йол үстідә
тофрағ сифат чаңылаб йатсам ... шауқ ... ... ... ... болар
(56а,14).
Ілік септігі жалғауы көрсеткішінің бұлайша бірде түспей бірде тасаланып
жасырын ... оның ... және ... ... ... ... тәуелдік жалғауының арасында болатын меншіктілік өзара бір-біріне жақын
болған жағдайда меншік иесі болатын ... ілік ... ... ... сөз ... тұрады. «Хикмет» ескерткіші ... ... біз ... ... ... ... халқы, мектеп мұғалімі) және
көне мұралар (табғач қоғаны) тілінен кездестіреміз.
Табыс септігі жалғауы.
Табыс септік қимылдың, істің, әрекеттің тура ... ... ... сөз ... да болсын сөйлемде тура толықтауыш болып қызмет
атқарады.
Қазіргі қазақ тілінде табыс ... ... ні ... ал ... көрсеткіші -ны,-ні және оның ықшам варианты -н. Екі
варианттың қолданысында қатаң тәртіп жоқ; -н ... ... III ... ... сөзге жалғанады; өлеңнің өлшем шартын сақтау үшін ... ... ... ... шауқ ... ... ... шауқлық болур. Бұл
жолда септік көрсеткіштерінің толық түрінде шарабыны болып берілуіне ... ... Ал, ... ерсә ... талақ қылды дегенде де табыс
септігінің толық ... ... өлең ... 12 буындық болуын қамтамасыз
етіп тұр. Ескерткіш мәтінінде ... ... ... ... жалғанатындығы басым екенін айтуға болады. Бұл жағынан
Ясауи тілі орта ... ... ... ... ... ... (қазақ) тілдеріндегідей жалқы есімдердің, алдында анықтауышы
бар толықтауыштардың тәуелдік жалғаулы сөздердің ... ... ... ... йүз мың ... рузи ... дидарыны
көрәрерміш(17а,2) дегенмен, қолжазба мәтінінде бұл заңдылықтардың да
бұзылып отыратын ... аз ... Алла үчүн ... қылсам;
баһасыз гауһарым наданчә сатмаң(25б,6); Бір нәрсені қатты ескертуге ... - ілік ... ... ... -ның /-нің ... -ны /-ні ... де ... табыс септіктің жалғауымен бірдей тұлғада көрінеді. Бірақ
контекске қарай екеуін шатастырмауға ... мәні ... ... ... ахирәтні саудасыны (бұл тіркестегі алғашқы сөз ілік, соңғысы табыс
септікте екендігін көреміз). Ал тура ... пен оған ... ... ... және есім мен ... компоненттерінен тұратын тұрақты
тіркестерде табыс септігінің көрсеткіші ... ... ... да ... ... ... үліш берді, мурад тапар, ләшкәр түзәб,
хикмәт айтыб.
Барыс септік жалғауы.
Барыс септік жалғаулы сөздер сөйлем құрамында ... ... ... ... ... мақсатын білдіру үшін қолданылады.
Барыс (бағыт) септігінің жалғаулары -қа,/-ға,кә/-гә,-а/,-ә хикмет тілінде
кездесетін варианттары, қазіргі қазақ ... ... ... ... және ... -а/-ә ... жұмсалуы
қазіргі қазақ тіліндегідей емес, сөз ... ... ... III жақ тәуелді жалғаулы сөзге) қарамайды, ... де ... ... йолыңа, көзүмә және хизмәтігә(27а,9). Дегенмен, оғүздық
-а/-ә ... ... I, II ... ... ... ... жалғануға
бейім: мурадыңа, дәргаһыңа, иманыма жіктеу және сілтеу есімдіктерінің барыс
септігі тек -а/-ә жалғауымен келеді: аңа, мәңа, сәңа. Қ және к ... кк) ... ... ... халқа (халққа болудың орнына), бурақа
(бураққа болудың орнына, «пыраққа»), қырқа кірдің (қырққа кірдің деудің
орнына) онда да ... ... ... варианттың ешбір жүйесіз
жалғана беретін де орын алған бүйургана ... ... ... ... ... солға болудың орнына).
III жақтағы тәуелдік жалғаулы сөз бен ... ... ... ... деп ... ... ... мұнда өте сирек, барыс
жалғаулы көбінесе тікелей қосылады: ма` ... йер ... Және ... ... жуан дауысты дыбыстармен келген сөздерде көбінесе
жіңішке – гә ... ... бұл жазу ... ... ... керек.
Барыс септіктің түсіріліп айтылуы негізінен жалқы есімдерде және дохаз,
жәннәт ... ... ... ... ... күйгәй. Оңта- текте
өлшеміне қарай барыс септігінің түсіріліп айтылуы да орын ... ай ... ... йігірмә үч – йігірмә үчкә деудің орнына, әрине бұл ... ... -ға /-гә ... ... р дыбысы бар (қар,/ғар) вариант
мұнда жоқ. А.М. ... ... ... -ға ... осы -ғар ... ал бағыт мағынасын беретін -рә қосымшасымен біздің мәтінімізде
тек ічірә сөзі ... ... ... ... ішінде», бустан ічірә «бақ
ішінде».
Жатыс септік жалғауы.
Жатыс септік кеңістік пен уақытты білдіреді, оның ... ... ... өләр ... йер ... халқ ... ... йеті
йашда. Бұл қосымшалардың қатаң түрі (-та) өте сирек кездеседі, және ол ... ... екі рет ... ... ... ... ... қалған жағдайдың бәрінде қатаң,ұяң оппозицияның тек ... ... ... сірә бұл ... ... келе жатқан түркі
жазу дәстүрі (орфографиясы) орын алған болар. ... ... ... үндестіктері едәуір сақталып ... ... бұл ... ... яғни ... н элементі бір-екі –ақ сөзде ... ... ... ... ... бар) және (хикмәтін дә варианты
кездеседі. Демек ... ... ... н тән емес. 3 ... ... ... ... септігінің алдынан дәнекерлеуші н ... ... ... ... ... ... тіліне тән дегенді
айтады.
Шығыс септік жалғауы.
Шығыс септіктің мұндағы жалғауы –дын/-дін. Мұны ... көне ... және ... ... ... тән варианты деп табады.
Және –дын/-дін ортағасырлық көптеген түркі ескеркіші тіліне, сондай-ақ Еділ
бойы түркілеріне тән екендінгін айта ... Сайф ... ... ... ... ... ... келетіндігін көрсетеді.
Шығыс септіктің –дан,-дән,-дун, -дүн және ... ... ... жоқ. Бұл ... ... сөзіне қазіргі түркі тілдеріндегідей
шығыстық (исходное), себептік (трансциссивтик –бір күйден екінші ... ... ... ... ... ... ... Ғам
шиқыдын барыб тойғунга татың(52а,8); ... ... ... ... ... ... ... септік тұлғасындағы сөзбен келетін бірқатар тұрақты тіркестер
бүгінгі қазақ тіліне де тән. Мысалы, күндін күң (күннен ... ... ... ... ... аз ... ... Шығыс септіктің жасырын түрі өте
сирек адашсың дегендей бірер жерде ғана ... ... ... ескерткіші тілінде көмектес септіктің қазіргі қазақ
тіліндегідей арнайы грамматикалық ... жоқ. ... ... ... ... біла сияқты шылау сөздер қолданылған. Ал
қазіргі қазақ тілінде көмектес септіктің ... (ен), -бен (ен), -пен ... ... тұлғасы бар. Махмуд ... ... ... –ит ... екі ... ... бірле, біле (түн күн білсе севнелім)
Одан басқа Алтын орда мұралары «Гүлстан ... «Codex ... ... тілінде кездеседі. Осы көмектес септіктің шығуы
туралы Ә.М. Ибатов мынандай ой айтады: «Бұл көмектес ... ... ... мен, ... ме-ни-ле деген сияқты жеке бөлшектерден
тұрады. ... ... ... бір кездерде толық түрде қолданылғанның
морфемасының фонетикалық ... түсе ... ... ... -мен- нень, -ме дегендер көмектес септік жалғауы. Олар ... ... ... бірлән >билән >білә >ілә >лә //ле; бінән >мінән
>інән >нән ... ... >ман >мен ... ... ... ... ... (29,70 );
2.6 Сын есім тудыратын жұрнақтар
Ясауи «Хикметтерінің» ... сын ... ... ас көп емес ... ... ... ... ретінде тұрақты эпитет болып келеді:
қара йүз, чсен дус, йаруқ дуниа, қызыл йүз, сары йүз, иахшы сөз. ... ... ... әртүрлі сөздермен тіркесіп келетін ұлұғ, кігіг,
йахшы, ... ... ... ... ... ... сын есімдері мен `азиз,
күлли, пак, `ажаб сияқты бес-он араб, ... сын ... көре ... ... сын ... басымының соңғы дыбысы ғ болып келгендігі көзге
түседі (сарығ, ... ... ... Тек сын ... емес, туфрағ, ғырағ
сияқты зат есімдердің де соңғы дыбысы қ емес, ғ таңбасымен берілген. ... ғ ... ... ... ... ... 2) көне ұйғыр
ескерткіштері тіліне 3) «Құтадғу білікке» 4) ... ... ... сын есім ... ... ... ... соңғы дыбысы
дәстүрлі ғ-мен де, қазіргі қыпшақ тілдеріне тән -қ мен де берілген: сынұқ,
аччық. ... ... ... тілі ... ... сын ... ... қызметті суреттеме тіркестер көбіне -көп –ған/-гән
жұрнақты есімшеге иек артады: ... ... ... ... ... ізләрін;
Өнімді түрде қатыстық сын есім жасайтын екінші жұрнақ ... ... ... ... ... йер; ... ... жұрнағының зат есімге жалғанып, оның болымсыздық мағынасын
білдіруі сын есім ... ... ... ... кездеседі. Болымсыз
мағынасы бар сын есімдер көбінесе парсының ... ... ... ... ... ... би хабар-ей бихабар сән бір сәбәб рузы асрар
би сир, би ихтийор, би ... сыз ... -би ... ... сын ... негізінен анықтауыш қызметін атқарады, ал, -сыз жұрнағымен келген
есімдердің бірқатары заттық мәнеге ие болып, ... ... ... ... ... ... ... атқарып, сөйлемде, пысықтауыш болып
келуі де өте сирек: ... һәр кез шауқ ... ... ... ... кірдім қалиб түздім(58а,12).
Ескерткіш тілінде –дек, -тек жұрнағымен жасалған салыстыру, ұқсату
мағынасын беретін сын есімдер бар: ... дек, ... ... ... ... ... ... былай дейді: бұрынғы
кезеңде бұл жұрнақ шылау ретінде қызмет атқарған, кейіннен жұрнаққа ... ... ... ... Енисей жазбаларында сақталған: тек ... ... ... ... ... сияқты деген мағынана білдіреді.
Р.Сыздықова оны былай деп түсіндіреді: бұл ... ... ... ... тұстарда көрінеді: ондағ, андағ, амандағ. Соңғы
дыбыс көрсетілген сөздер салыстыру, ұқсату мәндегі сөздердің ... сын ... көне ... ... ... ... ... болады: андағ (андағ; ошундағ /шундағ ... ... ... ... ... қыпшақ тілдеріндегідей мысаолы, қазақ
тіліндегідей бұл ... ... ғ,г ... й ... ... (-дай, -тай ) ескерткіш мәтінінде жоқ.
ХІІ ғасыр ескерткішін «Һибат-ул хақаийқта» бұл ... дәг деп ... йел ... дәк маза ... ... ... зу ... желдей өте
шығады). (31,18).
Сын есімдердің шырай жұрнақтарымен ... яғни ... ... ... ... интенсивтік мағынанаң күшейткіш буын арқылы жасалуы (мысалы,
қып-қызыл, қап-қара, үп-үлкен т.б.) мүлде орын ... ... ... сын есім тұлғасы (тым ауыр, ең күшті, өте ... ... ... ... қаттылау) дегендей жұрнақтарымен келген сын есім де
мұнда жоқ деуге болады.
7. Етістіктің жұрнақтары
Ясауи хикметтерінің ... ... ... ... ... және ... ... жасалған болып келеді. Зат есім,
сын есімдермен етістік тудыратын жұрнақтар ескерткіш ... ... ... 1. -ла/ -лә: ... ... ... ... дүр. Мәтінде
жиі кездесетін аңла; бағла, іншә, ... ... ... ... ... ... түркі тілдердің зат есімдерінен жасалған туынды
етістіктер. Бұл жұрнақ –ең бір ... ... Ол тек ... түбірлері емес,
араб-парсы сөздерінен де ... ... ... ... ... ... бөгде тіл түбірлерінен -ла аффиксмен жасалған етістіктер
аса көп ... ... ... кейде араб; парсы сөздерінің көмекші
етістікпен тіркесуді арқылы ... ... ... жиі ... ... ... емес, тәмәм қылдым – тамамдадым емес, байон әйләб –
баяндап емес, ... ...... емес.
2. /-а/-ә жұрнағымен жасалған етістіктер бар: өрт + ә-мә + гән, тіл + ә+ б.
3. -іт жұрнағымен жасалған бір ... берк + іт + ... -са ... су ... жалғанып, су + са + п чәнкәб деген қос сөз болып
тұрған етістіктің бірінші ... ... -ра (н) /-рә (н): ... + сәм мән.
6. -ай (т): сарығ + айт, қызыл йүйзіні сарғайтмайн. Бұлардың барлығы ... ... ... ... бұл ... ... йығ «жылау»,
(з.е), ин «ыңырану» (стон), аң «ақыл», тың ... ... ... ... бұл күнде тіпті Ясауи кезеңінің өзінде жеке ... ... ... ... ... аңла деген тұлғалар біртұтас күйінде жеке
сөз ретінде, сол күйінде «цементтелген» дүниелер болып ... Сол ... ... кездесетін ай + лан (айланмады), охша (ұқса), ... де ... ... ... ... ай, ох, ... ... бұлардағы -лан, -қар, -ма ... ... ... ... ... ... ... бәрі ескерткіш тіліндегі жаңа
туындылар емес. Түркі түбірлерінен жасалған, ескерткіш мәтінінің өзіне ғана
тән етістіктер жоқ. Сірә ... ... оның ... ... ... ... жұрнақтар арқылы жаңа етістік ... ... ... ... ... ... тіліндегі етістіктердің құрамында кездесетін жұрнақтың екінші
тобына сөз тудырушы емес, етістіктің әр түрлі семантикалық категорияларын,
А.М. Щербактың атауынша, ... ... өзге ... етістік
түбірінен жасалған екінші етістіктерді. Яғни етіс, шақ, жақ ... ... ... ... ... ... жиі кездесетіні
мыналары:
1.Өзгелік етістің -дұр/ -дүр, -тұр/ -түр жұрнағы: йүрәк ... сән; ... ічгә ... ... Бұл аффикстің ұяң д дыбысынан басталатын
варианты жиірек ... ... ... ... ... ... ... варианты некен-саяқ жазылған: келтүрділәр. Бұл
аффикстың қысаң дауыстарымен келетін -дыр/ -дір, -тыр/ -тір ... ... ... ... ... -ұр/ -үр/ -ар ... ч,т дыбыстарына аяқталатын
түбірлерге жалғанады: мәй ічүрді, гунаһімні кечүргәйму, бұл ... ... етіс мәнә жоқ: ... кетүрді, качурды.
3. Ырықсыз етістің -т/-ыт/ -іт жұрнағы йарт; тебрәт; беркіт; өргәт; ұшат;
сияқты етістік ... ... ... бізні хақ йаратты; үч йүз алтмыш
тамурларны ... ... ... да етіс семантикасы әлсіз йарат; тәбрәт
етістіктерінде -т жұрнағы түбірмен «Консервіленіп қалған» деуге болады. Бұл
аффикс ... ... деу» ... ... ... де ... айт-
тұлғасын жасаған, мұнда да ырықсыз етіп мағынасы жоқ, ай-/айт болып вариант
қатарын түзейтін сөз ... ... (ай), ... ... ... ... сөз (айт) ... қалыптасқан, ескерткіш тілінен екеуі де
орын ... ... ... тілі ... ... ... болса,
екіншісі (айт) -XI -XII ғ. жазба тілдің де, Ясауи хикметтерін ... ... ... де ... болып табылады. Демек, -т/ -ыт/ -іт
аффиксі етіс жасаушы көрсеткіш ретінде көрінуі ... ... өте ... ... Түркістан ескерткіші тілінде кездесетін қачытты «қашырды»,
оқтатты «оқ атты», құулаттмады «қуаламады», түчәттіләр ... ... ... ... ... ... ... біздің
мәтінімізді жоққа тән. Бұл құбылыс – ... ... ... ... ... ... ырықсыз етіс жұрнақтарының әртүрлі болып
келуі олар жалғанатын сөз ... ... ... ... ... ... + т «жылат», үчра+т, «ұшырат», олтур+т «отырғыз», көкәр+т
«көгерт».
3) -сәт жұрнағы тек ... ... ... ... ... `шиқ бағыны
михнәт тартыб көрсәтмәсәң. Бұл жұрнақ өте ... ... орта ... ескерткіштерінің қай-қайсында болсын сирек кездеседі.
4. -уз /-үз: ақ+уз: көз йашымны ақузуб
5. -ар, -әр: чықар: ... ... һар ... ... -ғуз ... ... кіргіз йолгә, тіргүзділәр. «тірілтті».
7. -ғұр /-гүр: оғургучі. Бұл аффикс те Ясауи тілінде өнімді емес, ол ... ер; ... ... ... ... ... ... Белгілі
түркі танушылар айтқандай, ырықсыз етіс жұрнақтары салт ... ... етіс ... ... сол ... тұлғаны сабақты
етістікке айналдырмайды, мысалы: көр – салт етістік, көр + сет ... чық – ... чық ар – ... етістік.
Ортақ етіс тұлғалары -ш/-ыш/-іш/-уш жұрнақтарымен көрінеді: йығлашадүр,
сөзләшдім мән, ізләшдім, йүзләштім.
Өзіндік етіс ... ... ... ... ... ічідә дохоз отыға күйүнүрсән, сүуүннүрсән, білінұрсән, ... ... ... етіс –ыл, -ул ... ... ачылғай му
«ашылар ма екен», сачылғайму, ... ... ... ... ... келгенде, Ясауи тілі оғыз – ... ... ... ... ... ... «Қутадғу
білік», «Хчебат-әл хақошу» Рабғуызидің «Қысас әл-әнбия» ... ... ... ... ... ... ретінде бұларда
орын алған көптеген етіс тұлғалары біздің ... жоқ ... ... көсемшенің төрт түрлі тұлғасы орын алады, олар: 1) – а/ -/
-й;
2) – ............ -қалы.
- а/ -е/ -й аффиксі ашық райдың ... және ... ... ... ... Бұл ... ... күрделі етістіктің, яғни
аналитикалық құрылымның компоненті болады: ача білмәс (27 а, 12), ічә ... б, 11), ала ... (13 б, 4), ічә ... (45 а, 13). Бұл ... ал –
етістігімен келгенде, екі сөз ... ... ... ... ... ... қылалмадым (60 б,4), болалмадым (60 б, 5), еталмай (61
б, 11), бір ... ... ... ... ... ғана байқалады.
- а/ -е/ -й жұрнақты көсемшенің жіктік жалғаусыз жеке ... ... және – ер/ - е ... ... ... ... ... жоқ.
Көсемше тұлғалы етістіктің екі рет қайталанып (қосарланып) келіп, іс –
қимылдың созыңқылығын білдіретін ... бар: ... құлы айта – ... артар (49 б,13), Алла дей – дей дәрді бірлә өлүб кетсәм (13 б, 2).
Біздің қолжазбамызда ... ... ... (- ма+й) ... көне ... – ын/ -ін ... жалғанып келетін сәттері бар,
бірақ бұл аффикс ешқандай қосымша мағыналық реңк бермейді: хан –у ... ... ... ... (74 б, 3); ... ... тұралмайын көккә ұчтұм
(89 б, 5). Бұл тұлға сирек ... ... ... ... – ма + ... түрі ... а/ -е/ -й жұрнақты көсемшенің болымсыз түрі (- ма +й) бағыныңқы
сөйлемнің ... ... ... ... ... келеді: көз йашыны
нийазыны қолгә алмай / ... ... ... білсә болмас (43 а, 2,3).
Қолжазбада көсемшенің – а + тұрур (бара ... ... ... ... а/ -е/ -й ... – йу/ -йү ... біздің қолжазбамызда орын
алмаған.
Көсемшенің ең өнімді (жиі қолданылған) тұлғасы – ыб/ -іб/ - уб/ - ... ... ... Ол: 1) ... ... компоненті болып, 2) бағыныңқы
құрылымның компоненті болып, 3) бол – етістігімен тіркесіп, 4) қимыл ... ... ... ... атқарады: бу йолларны көрмәй білмәй блмас
йүрүб (27 б, 1); ‘ашиқ болсаң кечә күндүз тынмай ... (19 б, 4 - 5); ... ... ... ... (13 а, 1), башын ұрұб қол қушұрұб та‘зим
қылды (11 б, 13).
Бұл ... жеке ... ... ... ... та ... йүрәгі
өртәніб көз йашы ақғай (6 б, 7-8); ортақ ... ... да ... ... қаттығ тартыб қанлар йұтұб / мән дәфтари сәни ... – а (77 а, 4,5) ... ... қан ... ... мен ... ... кітабымды) тараттым, яғни жаздым, көпке ұсындым – шаштым).
-ыб аффиксті көсемше көбінесе іс – қимылды білдіретін екінші ... ... ... ... ұқ (7 б, 12), ... йатсам (13 б, 12),
қорқұб тансам (14 б, 9) ... ... ... негізгі бөлігі болып
жұмсалады: өлүб кетсәм (13 б, 2), оқұб көрсәң (6 б, ... ... ... жеке ... ... ... мен ... сирек болса
да кездеседі: умид бірлә келібмән дәргаһіңә Аллаһым (32 а,5). Бұл ... ... ... ... ... өткен іс – қимылдың нәтижесін
атайды.
- ыб тұлғалы көсемшенің тұру көмекші ... ... де ... ... ... ... ... тұрур. Бұндай конструкция шығыстүркістандық
ескерткіштер тіліне тән.
- ыб аффиксті көсемшенің болымсыз түрінде ( -мас ... ... ... яғни бұл тұлға арқылы сөйлеуші (субъект) осы іс – қимылдың
орындалмайтынына меңзейді (қазіргі қазақ тілінде де ... ... ... тұлғасының – ыбан/ - ыпан/ - бан/ - ... да ... орын ... көз ... ... жала ... (50 а,
14); рахман тәнрім рахм әйләбан кіргіз йолгә (44 а, 1). Бұлардағы ағузубан,
әйләбан ... ... ... ... ... ... А.М. ... сияқты зерттеушілердің айтуына қарағанда, - ыбан аффиксті көсемше
көбінесе поэтикалық мәтіндерде, «Құтадғу ... ... ... ... тілдерінде жиі кездеседі. Біздің қолжазбамызда – ыб пен – ыбан
параллельдері кезек қолданыла береді, ... не ... ... айырмашылық жоқ, тіпті өлең өлшеміне қарай да алмасып отырады
деуге ... ... ... – ыбан ... ... қолданылуы,
сірә, дәстүрге бой ұру болар, яғни көшірушілердің қолы дағдылы тұлғаға
барып ... ... ... ... ... ... 13 –бетінің 6 –жолында
ағузубан деген жазуды көшірушінің жол ... ... ... ... ... ... мәтінімізде – ыб/ -іб/ -б аффиксті көсемшенің болымсыз түрінің
– майын ... ... ... де сирек болса да кездеседі:
сарғатмайын (86 а, 7), сарф етмәйін (74 б, 3). ... ... ... ...... ... деген фонетикалық варианттары жоқ.
Көсемшенің – ғалы/ -гелі/- ... - келі ... ... іс ...... ... ... бірақ бұл да өте ... ... ... ... ... ... (52 а, 5,6); игәм ... еткәлі келдүм мән – а (103 б, 4).
- ғач/ -гәч жұрнақты мезгілдік мәнді көсемше ... тек ... ... ... Мансур келгәч дар егіліб өзі алды (57 б, 10, 11). Бұл тұлға
қазіргі қазақ тіліндегі – ... < + ан +нан + соң/ - ... ... ... таң ... ... чықсам дәрді бірлә (15 а, 5, 6); йүрсә
болмас пир хизмәтін етмәгүнчә (21 а, 2); ... ... ... (73 б, ... ... ... мәтінінде кездесетін есімшенің аффикстері:
1) – ар/-әр/-ур/-үр/-р/-йур/-йүр;
2) –ған/-гән/-қан/-кән/-құн/-күн;
3) –мыш/міш;
4) –ғу/-гу;
-ар жұрнақты есімше жоғарыда ... ... ... ... ... білдіреді. 1 – топтағы жұрнақтардың езулік (- ... ... ... ... берілуінде белгілі бір қатаң заңдылық
жоқ: ... ...... варианты жалғанатын сөздегі
дауыстылардың ...... ... келуін талғамайды, яғни сөз негізі
езулік а, е, ы, і ... ... де ... ... қылур, ерүрсән,
берүр, алұр, білүрсән, ал – йұр ... ... тек ... ойұр ... ... ... ... болжалдық мағынаны білдіруде есімше тұлғасы ерміш
(«екен») көмекші ... ... де, - ар ... қалайды: қылар
ерміш (35,2), ұчар ерміш (37 а, 9), ... ... (36 а 12); және ... ... қыл – ... осы ... ... бәрінде де – ур
вариантымен келген: қылурмән (8 ), қылур (6 а, 10).
- ... ... ... ... болып жататын іс-қимылды, яғни ауыспалы
осы шақты білдіргенде қолданылады: хайран бақамән ... ... ... а, 12-13); ... ... ‘ишқ дукәнін қайда құрұрсән (34 а, 11); ал
– ар жұрнағымен жіктеліп келгенде, ... ... ... ... ... үчүн көб тартармән хақдын күлфәт (26 б, 1).
- ған ... ... жай ... ... ... ... ... ІІІ жақта көбінесе – дүр формантымен келеді: ... чин ... ... – а (32 а, 3) ... ... жүзін көріп,
шынымен өлген-ді (өлген екен), о достар».
Есімшенің – мыш/-міш жұрнағымен ... түрі – ған/ - гән ... ... ... ... ... оның орнын баса алмайды,
өйткені ол жіктік жалғауларын қабылдамайды және ... ... ... ... – мыш жұрнақты есімше бір ғана ... ... ... ... ... деді – йа (104 б, 2,3). ... ... болған дегеннің синонимі.
Есімшенің келесі түрін (тобын) –ғу/-гу/-қу/-қу жұрнақтары жасайды да,
жіктік жалғауларын қабылдап, кәміл келер шақты ... ... ... ахир бір күн ... сәңә ... (22 а, 11-12) ... ... саған өз дидарын көрсетеді».
- мақ/-мәк жұрнақты етістік тұлғасы қолжазба мәтінінде қимыл ... ... ... ... йемәк (29 б, 6), күймәк йанмәк (63 б, 2)
сияқты қос сөз тұлғаларын да жасаған. Есім ... ... ... ... ... ... ‘ақил болсаң йығламақны‘адәт қылғын
(1б 7); жан бермақдын қаттығ‘ишқ йүз ‘ азаб (76 б, 5). Бұл ... ... ... ... ... ... ... -маỷт жан алмаққа келміш
ỷақтда (69 б, 3) ‘ мәләк ул ... жан ... (жан алу ... ... ... ... ... тіркескенде іс – қимылдың орындалу – ... ... ... болұб құллығ қылмақ керәк (97 а, 1,2).
ҚОРЫТЫНДЫ
Ахмет Ясауидің есімін әлемге мәшһүр еткен шығармасы «Диуани ... ... ... деп те ... Ақын өз ... Орта Азия мен ... ... кезінде түсінікті болған шағатай тілінде жазған.
Мұның өзі араб тілінде жазылған құран мен ... ... ... ... ... ... ... берді. «Диуани хикмет» көшпелі елдің
ауыз әдебиеті үлгілеріне негізделіп, түркі ... ... ... модельдік тәсілдерін зор шеберлікпен пайдаланып жазылған
дидактикалық-этникалық туынды ... ... ... ... мен ... ... ... өзгеше тұрған түркі
ескерткіші – ... ... тілі мен ... ... ... ... П.М.Мелиоранский, академик К.Залеман, академик
С.Е.Малов, А.К. ... ... ... А.Н.Кононовтардан бастап
Ә.Нәжіп, Н.А.Баскаков, А.М.Щербак, ... ... ... ... ... ... ... ғалымдары назар аударып, сөз етті.
Бірақ олардың пікірі бірізді емес.
Қазақстаннан Залеман тексті ... ... ... ... ... ... – Р.Ғ.Сыздықова. Бұл еңбекті зерттеу барысындағы алға қойған
мақсаттардың бірі – Ясауи хикметтері тілінің сүйегі ... ... ... ... ... ... жақын, соны анықтау. Ол үшін ... ... ... ... мен ... ... келген, келе жатқан
басылымдары бойынша жеке -еке де, топтастырып та, ... ... ... параметрі жағынан, яғни фонетикалық – ... ... ... ... морфологиялық бітіміне, синтаксистік
оралымына қарай талдап, түгелдеп алып, түркі тілдерінің қай ... ... ... ... ... ... келеді деген мәселеге
тоқталу.
Өйткені, 1950-1980 ... ескі ... ... иемдену бел алған
болатын. Ясауи мұрасын өзбек, түркімен халықтары өздерінің әдеби тілінің
бастауы деп ... ... ... ... ... хикметтері – қазіргі түркі
халықтарының ортақ мұрасы» деген байлам ... ... Көне және ... ... ... тілдерінің қазіргі түркі тілдеріне
қатысын зерттеуде тарихи –лингвистикалық ... бұл ... ... ... ... айналып отыр. Бұл жерде тарихи салыстырмалы
әдіс қолданылады. Осы жерде айта кету керек морфологияның ... ... ... тілінің грамматикалық ерекшеліктерін ... ... ... мен жеке ... ... алу қажет, яғни сөздің
морфологиялық құрылымына талдау жүргізу керек.
Сонымен, алға ... ... бір жолы – ... тілінің
грамматикалық ерекшеліктеріне тоқталу. Ол үшін алдымен сөзге анықтама беру
керек. Жұмысымызда сөзге анықтама ... 36 ... 6 ... ... пікірлеріне және басқа да ғалымдардың ... ... ... сөз ... бір ... ... ... дыбыстық комплекс.
Енді осы сөздің құрылымына келетін болсақ, ол түбір және қосымша морфемадан
тұрады.
Ескерткіш тілінідегі сөздердің құрылымы да дәл ... Онда да ... ... негізгі ұйытқысы болатын, тұлғалық та, мағыналық та
дербестігі бар түбірден және ... та ... ... жоқ
қосымшалардан тұрады. Ескерткіште 300 -дей түбір сөз ... ... бір ... екі –үш ... болып келеді.
Зат есімнен: ел, гүл, жан, ешік, ... ... йол, йар, ... тәңірі.
Сын есімнен: тоқсан, кічік, сарығ, йалған, чин, йаш, ... ... йуз, мың, беш, уч, екі, ... ... бір, ... он,
алты, йеті, отұз, қырқ, еліг.
Ескерткіштегі қосымшалардың сипатына келетін болсақ, соның ішінде қазақ
тілінде кездеспейтін ерекшеліктеріне тоқталып кетсек: -лығ/ ... ... ... сол ... де актив қолданылған. Бірақ, тек қана зат есім тудыру
қасиетімен ғана емес сын есім тудыратын да ... ... ... зат есім ... ... бәндәліг, ғариблік.
Зат есімнен сын есім тудыруы: ... көзі ... ... ... қазақ тілінде кездеспейтін жұрнақтың бір түрі – дег жұрнағы.
Б.Сағындықұлының пікірі бойынша ол ... ... ... ... ... ... Қазіргі тіліміздегі варианты – дай/-дей жұрнағы.
Жалғауларға келетін ... ... ... ... өз
ерекшеліктері бар. Ілік септігінің – ның/-нің жалғауынан ... ... ... ... ... түрі ... мәні ... йашы. Табыс септігінің - ны/-ні және ықшам варианты - н түрі бар:
ахирәтні, саудасыны, дидарыны ... ... ...... ... ... дәргаһіңә, иманыма, бурақа болса, жатыс септігің жалғауы – да/-дә
болып кеңістікпен уақытты білдіреді: өләр уақтыда, йер астыда, халқ ... ... ... - ... ... ауаз ... құлағымға.
«Диуани хикмет» ескерткіші тілінде көмектес ... ... ... ... жоқ. ... ... орнына бірлә/-
бірлән сияқты шылау сөздер қолданылған.
Тәуелдік тұлғаларына келетін болсақ, олар ... ... ... және ... ... ... ілік ... сөзбен тіркесетіндігі белгілі. Ескерткіш
мәтінінде ілік септіктің толық түрімен де ... ... ... ... де
(мәні хикмәтләрім, көзіні йашы)мүлде түсіп ... ... ... ... ... бар. Үш тұлғаның алдыңғысы жиі кездеседі. Ескерткіштегі
әңгіменің тақырыбы мен мазмұнына ... ... І,ІІ ... тәуелдік жалғаулы
сөздер ІІІ жақтағыға қарағанда аздау.
Жақтық тұлғалар І жақта – мән, көпше түрінде – ... ІІ ... ... ... және ... түрі – сыз ... ІІІ ... қосымша жалғанбайды:
худа рази, тәңрім күуә.
Ескерткіш тілінде етістіктің етістік тудыратын – ла/-лә ... ... дүр), - а-/ә (өрт ... ... - іт ... -ра(н)/-
рә(н) (инран + сәм), - ай(т) ... + айт) ... есім ... етістік тудырып тұр.
Негізінен Ясауи заманында-ақ түркі түбірлерінен жұрнақтар арқылы жаңа
етістік ... ... ... ... ... айта кету ... ... кездесетін етістіктің семантикалық категорияларынан
етіс категориясына тоқталсақ, өзгелік етіс: - дур/-дүр, - ... ... ... Алла ... ічгә ... толдурмәсәң`) ырықсыз
етіс: - ур/-үр/-ар жұрнағы ч,т дыбыстарына ... ... (мәй ... ... етіс мәні жоқ.
– сәт жұрнағы тек көрсәт деген бірер етістікте көрінеді.
– – ғұз/-гүз(турғүзүр, ... ... етіс ... – ш/- ыш/ - іш/- уш ... ... мән, ... етіс – ыл/-ул жұрнағымен жасалған (ачылғанму).
Қолжазбада көсемшенің 4 түрлі тұлғасы кездеседі:
1) – а/ -е/ -й ... ... ічә ... ала ... – ыб/ - іб/-б ... ... ... өртәніб)
3) –ыбан/-убан/-бан (ағузбан, әйләбән)
4) – ғалы/ - қалы (арз еткәлі келдүм, пәруыз етәдүһ ұчғалы)
Есімшенің:
1) - ар/ -әр/ -ур/ - үр/ - (-р) – йүр/ - үр; ... ... ... йоқ,
лур, ерүрсән, алур, дйүр, ойұр)
2) – ған / -гән/ - қан/- кән/ - қун/ - күн; ... ... ... ... зикр ... – мыш, - міш; (бармыш керәк, түзүлмішдә)
4) – ғу / - гу; ... ... (бәд қбір күн ... аалғусы дүһ)
Осылайша, Ясауи тілінің негізін, яғни түркі тілдерінің қай тобына
жататындығын танытатын белгілердің ... ... ...... байқалады. Осы тұрғыдан келгенде ескерткіштің біз талдаған нұсқасының
мәтінінде көрінген, септік, тәуелдеу ... ... ... ... ... ... сол ... тілдің көрінісі іспеттес.Бұл бізге сол
дәуірдегі тілдң ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.Біз бұл еңбегіміз Ясауи тілін
зерттеу жұмысының бір ... ... тілі әлі де ... ... ... ... ... келер ұрпақ үшін,қазіргі тіліміздің бүгінгісі
мен ертеңін айқындауда ... ... ... болащақ жоқ.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті ... ... ... Қ. Қожа ... ... // ... 1999
3. Наджип Э.Н. Первый тюркоязычный ... века ... ... ... хикмет» // Исследования по истории тюркских языков
ХІ-
ХІV в.в.
в.в. Москва, 1989
4. ... Р. ... ... ... ... жайы // Ясауи
тағылымы, Түркістан ,1966
5. Боровков А.К. Очерки по ... ... ... // Советское
востоковедение. М-Л., 1948
6. Құрышжанов Ә. Ескі ... ... ... ХІ-ХVғ.ғ.
Қарағанды,1986
7. Кононов А.Н. Предисловие к ... Э. ... ... ... ... ... ХІ- ХІV ... - Москва: Наука , 1989
8. ... Э. Н. ... ... язык ... ХІV века. Автореферат докт. дисс. -. Москва, 1965
9. Самойлович А.Н. К ... ... ... ... – Сб. ... Лен. ... ... Н.А. Тюркские языки - Москва, 1960
11. Сыздықова Р. ... ... тілі - ... ... 2004 ... ... И.Е. Об определении слова. В кн.: Морфологическая
структура слова в языках различных типов. М.-Л,
13. Севортян Э.В. ... ... ... в ... с другими его
характеристиками.- Тюркологический сборник. Москва,1972
14. Сауранбаев Н.Т. ... ... ... ... ... А.Ы. ... қазақ тілі.- Алматы.1954
16. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы: Санат, 1993
17. Скорик П.Я К ... о ... ... ... В. Исследование по алтайским языкам.-Москва,1962
19. Рамстед И.Г. ... в ... ... ... ... М. ... ... словообразование.
Черкасск, 1971
21. Байтұрсынұлы А Тіл тағылымы.-Алматы: Ана тілі, 1992
22 ... С. ... ... ... негізгі грамматикалық ұғымдар.-
Алматы,1992
23. Ибатов Ә Сөздің морфологиялық құрылымы.-Алматы: Ғылым,1983
24. Қалыбаева А. Оралбаева Н. ... ... ... ... ... Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка.-М-Л, 1962
26. ... Р . ... ... ... ... ... ... Э.Р. К истории узбекского языка- Москва,1953
28. Наджип Э.Н. Тюркоязычный ... ХІV века ... » ... и его язык.- Алматы,1975
29. Ибатов А.М. Қазақ тіліндегі есімдіктер тарихынан.- Алматы,1966
30. Сағындықұлы Б. ... тілі ... ... ... ... ... Университеті, 2005
31. Сағындықұлы Б. «Һибат-ул хақаийқ» - ХІІ ғасыр ескерткіші -Алматы:
Қазақ ... 2002

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасырлардағы түркі ескерткіштеріне араб тілінің ықпалы30 бет
Махаббат пен ғадауат11 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Адам денесінің морфологиялық белгілері. Пропорциясы, дене бітімі, келбеті3 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Алаштың ұлы-Ахмет9 бет
Алматы қаласының жағдайындағы Drosophila мelanogaster популяциясындағы особьтарға морфологиялық анализ жасай отырып қоршаған ортадағы ластаушы заттардың әсерін бағалау20 бет
Антропогендік стрессорлардың өсімдіктер мен жануарлардың морфологиялық құрылысына әсері7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының морфологиялық және биологиялық ажырату белгілері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь